පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතවාරවණ්ණනා

105-117. මරියාදවිභාගදස්සනත්ථන්ති දිට්ඨිගතිකානං තණ්හාදිට්ඨිපරාමාසස්ස තථාගතානං ජානනපස්සනෙන, සස්සතාදිමිච්ඡාදස්සනස්ස ච සම්මාදස්සනෙන සඞ්කරාභාව-විභාගප්පකාසනත්ථං. තණ්හාදිට්ඨිපරාමාසොයෙව තෙසං, න තු තථාගතානමිව යථාභූතං ජානනපස්සනං. තණ්හාදිට්ඨිවිප්ඵන්දනමෙවෙතං මිච්ඡාදස්සනවෙදයිතං, න තු සොතාපන්නස්ස සම්මාදස්සනවෙදයිතමිව නිච්චලන්ති ච හි ඉමාය දෙසනාය මරියාදවිභාගං දස්සෙති. තෙන වක්ඛති ‘‘යෙන දිට්ඨිඅස්සාදෙන…පෙ… තං වෙදයිත’’න්ති, ‘‘දිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන චෙව…පෙ… දස්සෙතී’’ති ච. ‘‘තදපී’’ති වුත්තත්තා යෙන සොමනස්සජාතා පඤ්ඤපෙන්තීති අත්ථො ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘යෙනා’’තිආදි වුත්තං. සාමත්ථියතො හි අවගතත්ථස්සෙවෙත්ථ ත-සද්දෙන පරාමසනං. දිට්ඨිඅස්සාදෙනාති දිට්ඨියා පච්චයභූතෙන අස්සාදෙන. ‘‘දිට්ඨිසුඛෙනා’’තිආදි තස්සෙව වෙවචනං. අජානන්තානං අපස්සන්තානං තෙසං භවන්තානං සමණබ්‍රාහ්මණානං තදපි වෙදයිතං තණ්හාගතානං වෙදයිතන්ති සම්බන්ධො.

‘‘යථාභූතධම්මානං සභාව’’න්ති ච අවිසෙසෙන වුත්තං. න හි සඞ්ඛතධම්මසභාවං අජානනමත්තෙන මිච්ඡා අභිනිවිසන්ති. සාමඤ්ඤජොතනා ච විසෙසෙ අවතිට්ඨති. තස්මායමෙත්ථ විසෙසයොජනා කාතබ්බා – ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති ඉදං දිට්ඨිට්ඨානං එවංගහිතං එවංපරාමට්ඨං එවංගතිකං හොති එවංඅභිසම්පරායන්ති යථාභූතමජානන්තානං අපස්සන්තානං අථ වා යස්මිං වෙදයිතෙ අවීතතණ්හතාය එවංදිට්ඨිගතං උපාදීයති, තං වෙදයිතං සමුදයඅත්ථඞ්ගමාදිතො යථාභූතමජානන්තානං අපස්සන්තානන්ති. එවං විසෙසයොජනාය හි යථා අනාවරණඤාණසමන්තචක්ඛූහි තථාගතානං යථාභූතමෙත්ථ ජානනං, පස්සනඤ්ච හොති, න එවං දිට්ඨිගතිකානං, අථ ඛො තෙසං තණ්හාදිට්ඨිපරාමාසොයෙවාති ඉමමත්ථං ඉමාය දෙසනාය දස්සෙතීති පාකටං හොති. එවම්පි චායං දෙසනා මරියාදවිභාගදස්සනත්ථං ජාතා.

වෙදයිතන්ති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති (දී. නි. 1.31) දිට්ඨිපඤ්ඤාපනවසෙන පවත්තං දිට්ඨිස්සාදසුඛපරියායෙන වුත්තං, තදපි අනුභවනං. තණ්හාගතානන්ති තණ්හාය උපගතානං, පවත්තානං වා තදෙව වුත්තිනයෙන විවරති ‘‘කෙවලං…පෙ… වෙදයිත’’න්ති. තඤ්ච ඛො පනෙතන්ති ච යථාවුත්තං වෙදයිතමෙව පච්චාමසති, තෙනෙතං දීපෙති – ‘‘තදපි වෙදයිතං තණ්හාගතානං වෙදයිතමෙවා’’ති වච්ඡින්දිත්වා ‘‘තදපි වෙදයිතං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙවා’’ති පුන සම්බන්ධො කාතබ්බොති. තදපි තාව න සම්පාපුණාතීති හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන මරියාදවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘න සොතාපන්නස්ස දස්සනමිව නිච්චල’’න්ති වුත්තං. දස්සනන්ති ච සම්මාදස්සනසුඛං, මග්ගඵලසුඛන්ති වුත්තං හොති. කුතො චායමත්ථො ලබ්භතීති එව-සද්දසාමත්ථියතො. ‘‘පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙවා’’ති හි වුත්තෙන මග්ගඵලසුඛං විය අවිප්ඵන්දිතං හුත්වා එකරූපෙ අවතිට්ඨති, අථ ඛො තං වට්ටාමිසභූතං දිට්ඨිතණ්හාසල්ලානුවිද්ධතාය සඋප්පීළත්තා විප්ඵන්දිතමෙවාති අත්ථො ආපන්නො හොති, තෙනෙවාහ ‘‘පරිතස්සිතෙනා’’තිආදි. අයමෙත්ථ අට්ඨකථාමුත්තකො සසම්බන්ධනයො.

එවං විසෙසකාරණතො ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි විභජිත්වා ඉදානි අවිසෙසකාරණතො තානි දස්සෙතුං ‘‘තත්‍ර භික්ඛවෙ’’තිආදිකා දෙසනා ආරද්ධා. සබ්බෙසඤ්හි දිට්ඨිගතානං වෙදනා, අවිජ්ජා, තණ්හා ච අවිසිට්ඨකාරණං. තත්ථ තදපීති ‘‘සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති එත්ථ යදෙතං ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති පඤ්ඤාපනහෙතුභූතං සුඛාදිභෙදං තිවිධම්පි වෙදයිතං, තදපි යථාක්කමං දුක්ඛසල්ලානිච්චතො, අවිසෙසෙන සමුදයත්ථඞ්ගමස්සාදාදීනවනිස්සරණතො වා යථාභූතමජානන්තානං අපස්සන්තානං හොති, තතො එව ච සුඛාදිපත්ථනාසම්භවතො, තණ්හාය ච උපගතත්තා තණ්හාගතානං තණ්හාපරිතස්සිතෙන දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතමෙව දිට්ඨිචලනමෙව. ‘‘අසති අත්තනි කො වෙදනං අනුභවතී’’ති කායවචීද්වාරෙසු දිට්ඨියා චොපනප්පත්තිමත්තමෙව, න පන දිට්ඨියා පඤ්ඤපෙතබ්බො කොචි ධම්මො සස්සතො අත්ථීති අධිප්පායොති. එකච්චසස්සතාදීසුපි එස නයො.