දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදවණ්ණනා

93. ඤාණෙන දට්ඨබ්බොති දිට්ඨො, දිට්ඨො ච සො සභාවට්ඨෙන ධම්මො චාති දිට්ඨධම්මො, දස්සනභූතෙන ඤාණෙන උපලද්ධසභාවොති අත්ථො. සො පන අක්ඛානමින්ද්‍රියානං අභිමුඛීභූතො විසයොයෙවාති වුත්තං ‘‘පච්චක්ඛධම්මො වුච්චතී’’ති. තත්ථ යො අනින්ද්‍රියවිසයො, සොපි සුපාකටභාවෙන ඉන්ද්‍රියවිසයො විය හොතීති කත්වා තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං, තෙනෙවාහ ‘‘තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධත්තභාවස්සෙතං අධිවචන’’න්ති, තස්මිං තස්මිං භවෙ යථාකම්මං පටිලභිතබ්බත්තභාවස්ස වාචකං පදං, නාමන්ති වා අත්ථො. නිබ්බානඤ්චෙත්ථ දුක්ඛවූපසමනමෙව, න අග්ගඵලං, න ච අසඞ්ඛතධාතු තෙසමවිසයත්තාති ආහ ‘‘දුක්ඛවූපසමන’’න්ති. දිට්ඨධම්මනිබ්බානෙ පවත්තො වාදො එතෙසන්ති දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාතිපි යුජ්ජති.

94. කාමනීයත්තා කාමා ච තෙ අනෙකාවයවානං සමූහභාවතො සත්තානඤ්ච බන්ධනතො ගුණා චාති කාමගුණාති අත්ථං සන්ධායාහ ‘‘මනාපියරූපාදීහී’’තිආදි. යාව ඵොට්ඨබ්බාරම්මණඤ්චෙත්ථ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. සුට්ඨු අප්පිතොති සම්මා ඨපිතො. ඨපනා චෙත්ථ අල්ලීයනාති ආහ ‘‘අල්ලීනො’’ති. පරිතො තත්ථ තත්ථ කාමගුණෙසු යථාසකං ඉන්ද්‍රියානි චාරෙති ගොචරං ගණ්හාපෙතීති අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තෙසූ’’තිආදි වුත්තං, තෙනාහ ‘‘ඉතො චිතො ච උපනෙතී’’ති. පරි-සද්දවිසිට්ඨො වා ඉධ චර-සද්දො කීළායන්ති වුත්තං ‘‘පලළතී’’තිආදි [ලළති (අට්ඨකථායං)]. පලළතීති හි පකාරෙන ලළති, විලාසං කරොතීති අත්ථො. ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා උත්තමකාමගුණිකානමෙව දිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්තීති දස්සෙති. මන්ධාතුමහාරාජවසවත්තීදෙවරාජකාමගුණා හි උත්තමතාය නිදස්සිතා, කස්මාති ආහ ‘‘එවරූපෙ’’තිආදි.

95. අඤ්ඤථාභාවාති කාරණෙ නිස්සක්කවචනං. වුත්තනයෙනාති සුත්තපදෙසු දෙසිතනයෙන, එතෙන සොකාදීනමුප්පජ්ජනාකාරං දස්සෙති. ඤාතිභොගරොගසීලදිට්ඨිබ්‍යසනෙහි ඵුට්ඨස්ස චෙතසො අබ්භන්තරං නිජ්ඣායනං සොචනං අන්තොනිජ්ඣායනං, තදෙව ලක්ඛණමෙතස්සාති අන්තොනිජ්ඣායනලක්ඛණො. තස්මිං සොකෙ සමුට්ඨානහෙතුභූතෙ නිස්සිතං තන්නිස්සිතං. භුසං විලපනං ලාලප්පනං, තන්නිස්සිතමෙව ලාලප්පනං, තදෙව ලක්ඛණමස්සාති තන්නිස්සිතලාලප්පනලක්ඛණො. පසාදසඞ්ඛාතෙ කායෙ නිස්සිතස්ස දුක්ඛසහගතකායවිඤ්ඤාණස්ස පටිපීළනං කායපටිපීළනං, සසම්භාරකථනං වා එතං යථා ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’ති තදුපනිස්සයස්ස වා අනිට්ඨරූපස්ස පච්ඡා පවත්තනතො ‘‘රූපකායස්ස පටිපීළන’’න්තිපි වට්ටති. පටිඝසම්පයුත්තස්ස මනසො විහෙසනං මනොවිඝාතං. තදෙව ලක්ඛණමස්සාති සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. ඤාතිබ්‍යසනාදිනා ඵුට්ඨස්ස පරිදෙවනායපි අසක්කුණන්තස්ස අන්තොගතසොකසමුට්ඨිතො භුසො ආයාසො උපායාසො. සො පන චෙතසො අප්පසන්නාකාරො එවාති ආහ ‘‘විසාදලක්ඛණො’’ති. සාදනං පසාදනං සාදො, පසන්නතා. අනුපසග්ගොපි හි සද්දො සඋපසග්ගො විය යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස බොධකො යථා ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති. එවං සබ්බත්ථ. තතො විගමනං විසාදො, අප්පසන්නභාවො.

96. විතක්කනං විතක්කිතං, තං පනත්ථතො විතක්කොව, තථා විචාරිතන්ති එත්ථාපි, තෙන වුත්තං ‘‘අභිනිරොපනවසෙන පවත්තො විතක්කො’’තිආදි. එතෙනාති විතක්කවිචාරෙ පරාමසිත්වා කරණනිද්දෙසො, හෙතුනිද්දෙසො වා. තෙනෙතමත්ථං දීපෙති ‘‘ඛොභකරසභාවත්තා විතක්කවිචාරානං තංසහිතම්පි ඣානං තෙහි සඋප්පීළනං විය හොතී’’ති, තෙනාහ ‘‘සකණ්ටකං [භකණ්ඩකං (අට්ඨකථායං)] විය ඛායතී’’ති. ඔළාරිකභාවො හි විතක්කවිචාරසඞ්ඛාතෙන කණ්ටකෙන සහ පවත්තකථා. කණ්ටකසහිතභාවො ච සඋප්පීළනතා එව, ලොකෙ හි සකණ්ටකං ඵරුසකං ඔළාරිකන්ති වදන්ති.

97. පීතිගතං පීතියෙව ‘‘දිට්ඨිගත’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 381; මහානි. 12) විය ගත-සද්දස්ස තබ්භාවවුත්තිතො. අයඤ්හි සංවණ්ණකානං පකති, යදිදං අනත්ථකපදං, තුල්‍යාධිකරණපදඤ්ච ඨපෙත්වා අත්ථවණ්ණනා. තථා හි තත්ථ තත්ථ දිස්සති. ‘‘යොපනාති යො යාදිසො, (පාරා. 45) නිබ්බානධාතූති නිබ්බායනමත්ත’’න්ති ච ආදි. යාය නිමිත්තභූතාය උබ්බිලාවනපීතියා උප්පන්නාය චිත්තං උබ්බිලාවිතං නාම, සායෙව උබ්බිලාවිතත්තං භාවවාචකස්ස නිමිත්තෙ පවත්තනතො. ඉති පීතියා උප්පන්නාය එව චිත්තස්ස උබ්බිලාවනතො තස්ස උබ්බිලාවිතභාවො පීතියා කතො නාමාති ආහ ‘‘උබ්බිලභාවකරණ’’න්ති.

98. ආභුජනං මනසිකරණං ආභොගො. සම්මා අනුක්කමෙන, පුනප්පුනං වා ආරම්මණස්ස ආහාරො සමන්නාහාරො. අයං පන ටීකායං (දී. නි. ටී. 1.98) වුත්තනයො – චිත්තස්ස ආභුග්ගභාවො ආරම්මණෙ අභිනතභාවො ආභොගො. සුඛෙන හි චිත්තං ආරම්මණෙ අභිනතං හොති, න දුක්ඛෙන විය අපනතං, නාපි අදුක්ඛමසුඛෙන විය අනභිනතං, අනපනතඤ්චාති. එත්ථ ච ‘‘මනුඤ්ඤභොජනාදීසු ඛුප්පිපාසාදිඅභිභූතස්ස විය කාමෙහි විවෙචියමානස්ස උපාදාරම්මණපත්ථනාවිසෙසතො අභිවඩ්ඪති, මනුඤ්ඤභොජනං භුත්තාවිනො විය පන උළාරකාමරසස්ස යාවදත්ථං නිචිතස්ස සහිතස්ස භුත්තකාමතාය කාමෙසු පාතබ්‍යතා න හොති, විසයානභිගිද්ධනතො විසයෙහි දුම්මොචියෙහි ජලූකා විය සයමෙව මුච්චතී’’ති ච අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා කාමගුණසන්තප්පිතතාය සංසාරදුක්ඛවූපසමං බ්‍යාකාසි පඨමවාදී. කාමාදීනං ආදීනවදස්සිතාය, පඨමාදිඣානසුඛස්ස සන්තභාවදස්සිතාය ච පඨමාදිඣානසුඛතිත්තියා සංසාරදුක්ඛුපච්ඡෙදං බ්‍යාකංසු දුතියාදිවාදිනො. ඉධාපි උච්ඡෙදවාදෙව වුත්තප්පකාරො විචාරො යථාසම්භවං ආනෙත්වා වත්තබ්බො. අයං පනෙත්ථ විසෙසො – එකස්මිම්පි අත්තභාවෙ පඤ්ච වාදා ලබ්භන්ති. පඨමවාදෙ යදි කාමගුණසමප්පිතො අත්තා, එවං සො දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො. දුතියාදිවාදෙසු යදි පඨමවාදසඞ්ගහිතො සොයෙව අත්තා පඨමජ්ඣානාදිසමඞ්ගී, එවං සති දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තොති. තෙනෙව හි උච්ඡෙදවාදෙ විය ඉධ පාළියං ‘‘අඤ්ඤො අත්තා’’ති අඤ්ඤග්ගහණං න කතං. කථං පන අච්චන්තනිබ්බානපඤ්ඤාපකස්ස අත්තනො දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදස්ස සස්සතදිට්ඨියා සඞ්ගහො, න උච්ඡෙදදිට්ඨියාති? තංතංසුඛවිසෙසසමඞ්ගිතාපටිලද්ධෙන බන්ධවිමොක්ඛෙන සුද්ධස්ස අත්තනො සකරූපෙනෙව අවට්ඨානදීපනතො. තෙසඤ්හි තථාපටිලද්ධෙන කම්මබන්ධවිමොක්ඛෙන සුද්ධො හුත්වා දිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො අත්තා සකරූපෙනෙව අවට්ඨාසීති ලද්ධි. තථා හි පාළියං ‘‘එත්තාවතා ඛො භො අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොතී’’ති සස්සතභාවඤාපකච්ඡායාය එව තෙසං වාදදස්සනං කතන්ති.

‘‘එත්තාවතා’’තිආදිනා පාළියත්ථසම්පිණ්ඩනං. තත්ථ යාසන්ති යථාවුත්තානං දිට්ඨීනං අනියමනිද්දෙසවචනං. තස්ස ඉමා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො කථිතාති නියමනං, නියතානපෙක්ඛවචනං වා එතං ‘‘යං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති ආගතට්ඨානෙ විය. සෙසාති පඤ්චපඤ්ඤාස දිට්ඨියො. තාසු අන්තානන්තිකවාදාදීනං සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහභාවො තත්ථ තත්ථ පකාසිතොයෙව. කිං පනෙත්ථ කාරණං, පුබ්බන්තාපරන්තා එව දිට්ඨාභිනිවෙසස්ස විසයභාවෙන දස්සිතා, න පන තදුභයමෙකජ්ඣන්ති? අසම්භවො එවෙත්ථ කාරණං. න හි පුබ්බන්තාපරන්තෙසු විය තදුභයවිනිමුත්තෙ මජ්ඣන්තෙ දිට්ඨිකප්පනා සම්භවති තදුභයන්තරමත්තෙන ඉත්තරකාලත්තා. අථ පන පච්චුප්පන්නත්තභාවො තදුභයවෙමජ්ඣං, එවං සති දිට්ඨිකප්පනාක්ඛමො තස්ස උභයසභාවො පුබ්බන්තාපරන්තෙසුයෙව අන්තොගධොති කථං තදුභයමෙකජ්ඣං අදස්සිතං සියා. අථ වා පුබ්බන්තාපරන්තවන්තතාය ‘‘පුබ්බන්තාපරන්තො’’ති මජ්ඣන්තො වුච්චති, සොපි ‘‘පුබ්බන්තකප්පිකා ච අපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා චා’’ති උපරි වදන්තෙන භගවතා පුබ්බන්තාපරන්තෙහි විසුං කත්වා වුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බො. අට්ඨකථායම්පි ‘‘සබ්බෙපි තෙ පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකෙ’’ති එතෙන සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසෙන වා සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා හි සඞ්කඩ්ඪිත්වා වුත්තවචනස්ස නිරවසෙසසඞ්කඩ්ඪනාභාවතො අනත්ථකතා ආපජ්ජෙය්‍යාති. කෙ පන තෙ පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකාති? යෙ අන්තානන්තිකා හුත්වා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති එවමාදිනා උභයසම්බන්ධාභිනිවෙසිනො වෙදිතබ්බා.

100-104. ‘‘ඉදානී’’තිආදිනා අප්පනාවචනද්වයස්ස විසෙසං දස්සෙති. තත්ථ එකජ්ඣන්ති රාසිකරණත්ථෙ නිපාතො. එකධා කරොතීති එකජ්ඣන්තිපි නෙරුත්තිකා, භාවනපුංසකඤ්චෙතං. ඉති-සද්දො ඉදමත්ථො, ඉමිනා පකාරෙන පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජෙසීති අත්ථො. අජ්ඣාසයන්ති සස්සතුච්ඡෙදවසෙන දිට්ඨිජ්ඣාසයං. තදුභයවසෙන හි සත්තානං සංකිලෙසපක්ඛෙ දුවිධො අජ්ඣාසයො. තථා හි වුත්තං –

‘‘සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි ච, ඛන්ති චෙවානුලොමිකා;

යථාභූතඤ්ච යං ඤාණං, එතං ආසයසද්දිත’’න්ති. (විසුද්ධි. ටී. 1.136; දී. නි. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා; සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා, වෙරජ්ජකණ්ඩවණ්ණනා; වි. වි. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනාපි පස්සිතබ්බං);

තඤ්ච භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං අපරිමාණෙ එව ඤෙය්‍යවිසෙසෙ උප්පජ්ජනවසෙන අනෙකභෙදභින්නම්පි ‘‘චත්තාරො ජනා සස්සතවාදා’’තිආදිනා ද්වාසට්ඨියා පභෙදෙහි සඞ්ගණ්හනවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා දස්සෙන්තො පමාණභූතාය තුලාය ධාරයමානො විය හොතීති ආහ ‘‘තුලාය තුලයන්තො වියා’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘අන්තොජාලීකතා’’තිආදි (දී. නි. අට්ඨ. 1.146) ‘‘සිනෙරුපාදතො වාලුකං උද්ධරන්තො වියා’’ති පන එතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණතො අඤ්ඤස්ස ඤාණස්ස ඉමිස්සා දෙසනාය අසක්කුණෙය්‍යතං දස්සෙති පරමගම්භීරතාවචනතො.

එත්ථ ච ‘‘සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන, නත්ථි ඉතො බහිද්ධා’’ති වචනතො, පුබ්බන්තකප්පිකාදිත්තයවිනිමුත්තස්ස ච කස්සචි දිට්ඨිගතිකස්ස අභාවතො යානි තානි සාමඤ්ඤඵලාදිසුත්තන්තරෙසු වුත්තප්පකාරානි අකිරියාහෙතුකනත්ථිකවාදාදීනි, යානි ච ඉස්සරපකතිපජාපතිපුරිසකාලසභාවනියතියදිච්ඡාවාදාදිප්පභෙදානි දිට්ඨිගතානි (විසුද්ධි. 1.160-162; විභ. අනුටී. 2.194-195 වාක්‍යඛන්ධෙසු පස්සිතබ්බං) බහිද්ධාපි දිස්සමානානි, තෙසං එත්ථෙව සඞ්ගහතො අන්තොගධතා වෙදිතබ්බා. කථං? අකිරියවාදො තාව ‘‘වඤ්ඣො කූටට්ඨො’’තිආදිනා කිරියාභාවදීපනතො සස්සතවාදෙ අන්තොගධො, තථා ‘‘සත්තිමෙ කායා’’තිආදි (දී. නි. 1.174) නයප්පවත්තො පකුධවාදො, ‘‘නත්ථි හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදි (දී. නි. 1.168) නයප්පවත්තො අහෙතුකවාදො ච අධිච්චසමුප්පන්නවාදෙ. ‘‘නත්ථි පරො ලොකො’’තිආදි (දී. නි. 1.171) නයප්පවත්තො නත්ථිකවාදො උච්ඡෙදවාදෙ. තථා හි තත්ථ ‘‘කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’තිආදි (දී. නි. 1.85) වුත්තං. පඨමෙන ආදි-සද්දෙන නිගණ්ඨවාදාදයො සඞ්ගහිතා.

යදිපි පාළියං (දී. නි. 1.177) නාටපුත්තවාදභාවෙන චාතුයාමසංවරො ආගතො, තථාපි සත්තවතාතික්කමෙන වික්ඛෙපවාදිතාය නාටපුත්තවාදොපි සඤ්චයවාදො විය අමරාවික්ඛෙපවාදෙසු අන්තොගධො. ‘‘තං ජීවං තං සරීරං, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති (දී. නි. 1.377; ම. නි. 2.122; සං. නි. 2.35) එවංපකාරා වාදා පන ‘‘රූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’තිආදිවාදෙසු සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති එවංපකාරා සස්සතවාදෙ. ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති එවංපකාරා උච්ඡෙදවාදෙ. ‘‘හොති ච න හොති ච තථාගතො පරං මරණා, අත්ථි ච නත්ථි ච සත්තා ඔපපාතිකා’’ති එවංපකාරා එකච්චසස්සතවාදෙ. ‘‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා, නෙවත්ථි න නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා’’ති එවංපකාරා අමරාවික්ඛෙපවාදෙ. ඉස්සරපකතිපජාපතිපුරිසකාලවාදා එකච්චසස්සතවාදෙ. කණාදවාදො, සභාවනියතියදිච්ඡාවාදා ච අධිච්චසමුප්පන්නවාදෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. ඉමිනා නයෙන සුත්තන්තරෙසු, බහිද්ධා ච අඤ්ඤතිත්ථියසමයෙ දිස්සමානානං දිට්ඨිගතානං ඉමාසුයෙව ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීසු අන්තොගධතා වෙදිතබ්බා. තෙ පන තත්ථ තත්ථාගතනයෙන වුච්චමානා ගන්ථවිත්ථාරකරා, අතිත්ථෙ ච පක්ඛන්දනමිව හොතීති න විත්ථාරයිම්හ. ඉධ පාළියං අත්ථවිචාරණාය අට්ඨකථායං අනුත්තානත්ථපකාසනමෙව හි අම්හාකං භාරොති.

‘‘එවමයං යථානුසන්ධිවසෙන දෙසනා ආගතා’’ති වචනප්පසඞ්ගෙන සුත්තස්සානුසන්ධයො විභජිතුං ‘‘තයො හී’’තිආදිමාහ. අත්ථන්තරනිසෙධනත්ථඤ්හි විසෙසනිද්ධාරණං. තත්ථ අනුසන්ධනං අනුසන්ධි, සම්බන්ධමත්තං, යං දෙසනාය කාරණට්ඨෙන ‘‘සමුට්ඨාන’’න්තිපි වුච්චති. පුච්ඡාදයො හි දෙසනාය බාහිරකාරණං තදනුරූපෙන දෙසනාපවත්තනතො. තංසම්බන්ධොපි තන්නිස්සිතත්තා කාරණමෙව. අබ්භන්තරකාරණං පන මහාකරුණාදෙසනාඤාණාදයො. අයමත්ථො උපරි ආවි භවිස්සති. පුච්ඡාය කතො අනුසන්ධි පුච්ඡානුසන්ධි, පුච්ඡං අනුසන්ධිං කත්වා දෙසිතත්තා සුත්තස්ස සම්බන්ධො පුච්ඡාය කතො නාම හොති. පුච්ඡාසඞ්ඛාතො අනුසන්ධි පුච්ඡානුසන්ධීතිපි යුජ්ජති. පුච්ඡානිස්සිතෙන හි අනුසන්ධිනා තන්නිස්සයභූතා පුච්ඡාපි ගහිතාති. අථ වා අනුසන්ධහතීති අනුසන්ධි, පුච්ඡාසඞ්ඛාතො අනුසන්ධි එතස්සාති පුච්ඡානුසන්ධි, තංතංසුත්තපදෙසො. පුච්ඡාය වා අනුසන්ධීයතීති පුච්ඡානුසන්ධි, පුච්ඡං වචනසම්බන්ධං කත්වා දෙසිතො තංසමුට්ඨානිකො තංතංසුත්තපදෙසොව. අජ්ඣාසයානුසන්ධිම්හිපි එසෙව නයො. අනුසන්ධීයතීති අනුසන්ධි, යො යො අනුසන්ධි, අනුසන්ධිනො අනුරූපං වා යථානුසන්ධි.

පුච්ඡාය, අජ්ඣාසයෙන ච අනනුසන්ධිකො ආදිම්හි දෙසිතධම්මස්ස අනුරූපධම්මවසෙන වා තප්පටිපක්ඛධම්මවසෙන වා පවත්තො උපරිසුත්තපදෙසො. තථා හි සො ‘‘යෙන පන ධම්මෙන…පෙ… කකචූපමා ආගතා’’තිආදිනා (දී. නි. අට්ඨ. 1.100-104) අට්ඨකථායං වුත්තො, යථාපාළිමයං විභාගොති දස්සෙති ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා. තත්ථ ‘‘එවං වුත්තෙ නන්දො ගොපාලකො භගවන්තං එතදවොචා’’ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං සුත්තෙ තථා අභාවතො. ‘‘එවං වුත්තෙ නන්දගොපාලකසුත්තෙ භගවන්තං එතදවොචා’’ති පන පඨිතබ්බං තස්මිං සුත්තෙ ‘‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොචා’’ති අත්ථස්ස උපපත්තිතො. ඉදඤ්හි සංයුත්තාගමවරෙ සළායතනවග්ගෙ සඞ්ගීතසුත්තං. ගඞ්ගාය වුය්හමානං දාරුක්ඛන්ධං උපමං කත්වා සද්ධාපබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ දෙසිතෙ නන්දො ගොපාලකො ‘‘අහමිමං පටිපත්තිං පූරෙස්සාමී’’ති භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, උපසම්පදඤ්ච ගහෙත්වා තථාපටිපජ්ජමානො නචිරස්සෙව අරහත්තං පත්තො. තස්මා ‘‘නන්දගොපාලකසුත්ත’’න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. ‘‘කිං නු ඛො භන්තෙ’’තිආදීනි පන අඤ්ඤතරොයෙව භික්ඛු අවොච. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘එවං වුත්තෙ අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච ‘කිං නු ඛො භන්තෙ, ඔරිමං තීර’න්තිආදි’’.

තත්‍රායමත්ථො – එවං වුත්තෙති ‘‘සචෙ ඛො භික්ඛවෙ, දාරුක්ඛන්ධො න ඔරිමං තීරං උපගච්ඡතී’’තිආදිනා ගඞ්ගාය වුය්හමානං දාරුක්ඛන්ධං උපමං කත්වා සද්ධාපබ්බජිතෙ කුලපුත්තෙ දෙසිතෙ. භගවන්තං එතදවොචාති අනුසන්ධිකුසලතාය ‘‘කිං නු ඛො භන්තෙ’’තිආදිවචනමවොච. තථාගතො හි ‘‘ඉමිස්සං පරිසති නිසින්නො අනුසන්ධි කුසලො අත්ථි, සො මං පඤ්හං පුච්ඡිස්සතී’’ති එත්තකෙනෙව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. ඔරිමං තීරන්ති ඔරිමභූතං තීරං. තථා පාරිමං තීරන්ති. මජ්ඣෙ සංසීදොති වෙමජ්ඣෙ සංසීදනං නිම්මුජ්ජනං. ථලෙ උස්සාදොති ජලමජ්ඣෙ උට්ඨිතෙ ථලස්මිං උස්සාරිතො ආරුළ්හො. මනුස්සග්ගාහොති මනුස්සානං සම්බන්ධීභූතානං, මනුස්සෙහි වා ගහණං. තථා අමනුස්සග්ගාහොති ආවට්ටග්ගාහොති උදකාවට්ටෙන ගහණං. අන්තොපූතීති වක්කහදයාදීසු අපූතිකස්සාපි ගුණානං පූතිභාවෙන අබ්භන්තරංපූතීති.

‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො’’තිආදි මජ්ඣිමාගමවරෙ උපරිපණ්ණාසකෙ මහාපුණ්ණමසුත්තං (ම. නි. 3.88-90) තත්‍රායමත්ථො – ඉති කිරාති එත්ථ කිර-සද්දො අරුචියං, තෙන භගවතො යථාදෙසිතාය අත්තසුඤ්ඤතාය අත්තනො අරුචියභාවං දීපෙති. භොති ධම්මාලපනං, අම්භො සභාවධම්මාති අත්ථො. යදි රූපං අනත්තා…පෙ… විඤ්ඤාණං අනත්තා. එවං සතීති සපාඨසෙසයොජනා. අනත්තකතානීති අත්තනා න කතානි, අනත්තභූතෙහි වා ඛන්ධෙහි කතානි. කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති කීදිසමත්තභාවං ඵුසිස්සන්ති. අසති අත්තනි ඛන්ධානඤ්ච ඛණිකත්තා තානි කම්මානි කං නාම අත්තානං අත්තනො ඵලෙන ඵුසිස්සන්ති, කො කම්මඵලං පටිසංවෙදිස්සතීති වුත්තං හොති. තස්ස භික්ඛුනො චෙතොපරිවිතක්කං අත්තනො චෙතසා චෙතො – පරියඤාණසම්පයුත්තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසම්පයුත්තෙන වා අඤ්ඤාය ජානිත්වාති සම්බන්ධො.

අවිද්වාති සුතාදිවිරහෙන අරියධම්මස්ස අකොවිදතාය අපණ්ඩිතො. විද්වාති හි පණ්ඩිතාධිවචනං විදති ජානාතීති කත්වා. අවිජ්ජාගතොති අවිජ්ජාය උපගතො, අරියධම්මෙ අවිනීතතාය අප්පහීනාවිජ්ජොති අත්ථො. තණ්හාධිපතෙය්‍යෙන චෙතසාති ‘‘යදි අහං නාම කොචි නත්ථි, එවං සති මයා කතස්ස කම්මස්ස ඵලං කො පටිසංවෙදෙති, සති පන තස්මිං සියා කම්මඵලූපභොගො’’ති තණ්හාධිපතිතො ආගතෙන අත්තවාදුපාදානසහගතෙන චෙතසා. අතිධාවිතබ්බන්ති අතික්කමිත්වා ධාවිතබ්බං. ඉදං වුත්තං හොති – ඛණිකත්තෙපි සඞ්ඛාරානං යස්මිං සන්තානෙ කම්මං කතං, තත්ථෙව ඵලූපපත්තිතො ධම්මපුඤ්ජමත්තස්සෙව සිද්ධෙ කම්මඵලසම්බන්ධෙ එකත්තනයං මිච්ඡා ගහෙත්වා එකෙන කාරකවෙදකභූතෙන භවිතබ්බං, අඤ්ඤථා කම්මකම්මඵලානමසම්බන්ධො සියාති අත්තත්තනියසුඤ්ඤතාපකාසනං සත්ථුසාසනං අතික්කමිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාති. ඉදානි අනතිධාවිතබ්බතං විභාවෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤථා’’තිආදිමාහ.

උපරි දෙසනාති දෙසනාසමුට්ඨානධම්මදීපිකාය හෙට්ඨිමදෙසනාය උපරි පවත්තිතා දෙසනා. දෙසනාසමුට්ඨානධම්මස්ස අනුරූපපටිපක්ඛධම්මප්පකාසනවසෙන දුවිධෙසු යථානුසන්ධීසු අනුරූපධම්මප්පකාසනවසෙන යථානුසන්ධිදස්සනමෙතං ‘‘උපරි ඡ අභිඤ්ඤා ආගතා’’ති. තදවසෙසං පන සබ්බම්පි පටිපක්ඛධම්මප්පකාසනවසෙන. මජ්ඣිමාගමවරෙ මූලපණ්ණාසකෙයෙව චෙතානි සුත්තානි. කිලෙසෙනාති ‘‘ලොභො චිත්තස්ස උපක්කිලෙසො’’තිආදිනා කිලෙසවසෙන. භණ්ඩනෙනාති විවාදෙන. අක්ඛන්තියාති කොපෙන. කකචූපමාති ඛරපන්තිඋපමා. ඉමස්මිම්පීති පි-සද්දො අපෙක්ඛායං ‘‘අයම්පි පාරාජිකො’’තිආදීසු (වි. 1.72-73, 167, 171, 195, 197) විය, සම්පිණ්ඩනෙ වා, තෙන යථා වත්ථසුත්තාදීසු පටිපක්ඛධම්මප්පකාසනවසෙන යථානුසන්ධි, එවං ඉමස්මිම්පි බ්‍රහ්මජාලෙති අපෙක්ඛනං, සම්පිණ්ඩනං වා කරොති. තථා හි නිච්චසාරාදිපඤ්ඤාපකානං දිට්ඨිගතානං වසෙන උට්ඨිතායං දෙසනා නිච්චසාරාදිසුඤ්ඤතාපකාසනෙන නිට්ඨාපිතාති. ‘‘තෙනා’’තිආදිනා යථාවුත්තසංවණ්ණනාය ගුණං දස්සෙති.