උච්ඡෙදවාදවණ්ණනා

84. අවිජ්ජමානස්ස විනාසාසම්භවතො අත්ථිභාවහෙතුකො උච්ඡෙදොති දස්සෙතුං විජ්ජමානවාචකෙන සන්ත-සද්දෙන ‘‘සතො’’ති පාළියං වුත්තන්ති ආහ ‘‘විජ්ජමානස්සා’’ති. විජ්ජමානතාපයුත්තො චෙස දිට්ඨිගතිකවාදවිසයො සත්තොයෙව ඉධ අධිප්පෙතොති දස්සනත්ථං පාළියං ‘‘සත්තස්සා’’ති වුත්තං, තෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති – යථා හෙතුඵලභාවෙන පවත්තමානානං සභාවධම්මානං සතිපි එකසන්තානපරියාපන්නානං භින්නසන්තතිපතිතෙහි විසෙසෙ හෙතුඵලභූතානං පරමත්ථතො භින්නසභාවත්තා භින්නසන්තානපතිතානං විය අච්චන්තං භෙදසන්නිට්ඨානෙන නානත්තනයස්ස මිච්ඡාගහණං උච්ඡෙදාභිනිවෙසස්ස කාරණං, එවං හෙතුඵලභූතානං විජ්ජමානෙපි සභාවභෙදෙ එකසන්තතිපරියාපන්නතාය එකත්තනයෙන අච්චන්තමභෙදගහණම්පි කාරණමෙවාති. සන්තානවසෙන හි පවත්තමානෙසු ඛන්ධෙසු ඝනවිනිබ්භොගාභාවෙන තෙසං ඉධ සත්තගාහො, සත්තස්ස ච අත්ථිභාවගාහහෙතුකො උච්ඡෙදවාදො, අනුපුබ්බනිරොධවසෙන පන නිරන්තරවිනාසො ඉධ ‘‘උච්ඡෙදො’’ති අධිප්පෙතො යාවායං අත්තා උච්ඡිජ්ජමානො භවති, තාවායං විජ්ජතියෙවාති ගහණතොති ආහ ‘‘උපච්ඡෙද’’න්ති. උ-සද්දො හි උප-සද්දපරියායො, සො ච උපසඞ්කමනත්ථො, උපසඞ්කමනඤ්චෙත්ථ අනුපුබ්බමුප්පජ්ජිත්වා අපරාපරං නිරොධවසෙන නිරන්තරතා. අපිච පුනානුප්පජ්ජමානවසෙන නිරුදයවිනාසොයෙව උච්ඡෙදො නාම යථාවුත්තනයෙන ගහණතොති ආහ ‘‘උපච්ඡෙද’’න්ති. උ-සද්දො, හි උප-සද්දො ච එත්ථ උපරිභාගත්ථො. නිරුද්ධතො පරභාගො ච ඉධ උපරිභාගොති වුච්චති.

නිරන්තරවසෙන, නිරුදයවසෙන වා විසෙසෙන නාසො විනාසො, සො පන මංසචක්ඛුපඤ්ඤාචක්ඛූනං දස්සනපථාතික්කමනතො අදස්සනමෙවාති ආහ ‘‘අදස්සන’’න්ති. අදස්සනෙ හි නාස-සද්දො ලොකෙ නිරුළ්හො ‘‘ද්වෙ චාපරෙ වණ්ණවිකාරනාසා’’තිආදීසු (කාසිකා 6-3-109 සුත්තං පස්සිතබ්බං) විය. භාවවිගමන්ති සභාවාපගමං. යථාධම්මං භවනං භාවොති හි අත්ථෙන ඉධ භාව-සද්දො සභාවවාචකො. යො පන නිරන්තරං නිරුදයවිනාසවසෙන උච්ඡිජ්ජති, සො අත්තනො සභාවෙන ඨාතුමසක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘භාවාපගමො’’ති වුච්චති. ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා උච්ඡෙදවාදස්ස යථාපාඨං සමුදාගමං නිදස්සනමත්තෙන දස්සෙති, තෙන වක්ඛති ‘‘තථා ච අඤ්ඤථා ච විකප්පෙත්වාවා’’ති. තත්ථාති ‘‘සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්තී’’ති වචනෙ. ලාභීති දිබ්බචක්ඛුඤාණලාභී. තදවසෙසලාභී චෙව සබ්බසො අලාභී ච ඉධ අපරන්තකප්පිකට්ඨානෙ ‘‘අලාභී’’ ත්වෙව වුච්චති.

චුතින්ති සෙක්ඛපුථුජ්ජනානම්පි චුතිමෙව. එස නයො චුතිමත්තමෙවාති එත්ථාපි. උපපත්තිං අපස්සන්තොති දට්ඨුං සමත්ථෙපි සති අනොලොකනවසෙන අපස්සන්තො. න උපපාතන්ති පුබ්බයොගාභාවෙන, පරිකම්මාකරණෙන වා උපපත්තිං දට්ඨුං න සක්කොති, එවඤ්ච කත්වා නයද්වයෙ විසෙසො පාකටො හොති. කො පරලොකං ජානාති, න ජානාතියෙවාති නත්ථිකවාදවසෙන උච්ඡෙදං ගණ්හාතීති සහ පාඨසෙසෙන සම්බන්ධො, නත්ථිකවාදවසෙන මහාමූළ්හභාවෙනෙව ‘‘ඉතො අඤ්ඤො පරලොකො අත්ථී’’ති අනවබොධනතො ඉමං දිට්ඨිං ගණ්හාතීති අධිප්පායො. ‘‘එත්තකොයෙව විසයො, ය්වායං ඉන්ද්‍රියගොචරො’’ති අත්තනො ධීතුයා හත්ථග්ගණ්හනකරාජා විය කාමසුඛාභිරත්තතායපි ගණ්හාතීති ආහ ‘‘කාමසුඛගිද්ධතාය වා’’ති. වණ්ටතො පතිතපණ්ණානං වණ්ටෙන අපටිසන්ධිකභාවං සන්ධාය ‘‘න පුන විරුහන්තී’’ති වුත්තං. එවමෙව සත්තාති යථා පණ්ඩුපලාසො බන්ධනා පවුත්තො පුන න පටිසන්ධීයති, එවමෙව සබ්බෙපි සත්තා අප්පටිසන්ධිකා මරණපරියොසානා අපොනොබ්භවිකා අප්පටිසන්ධිකමරණමෙව නිගච්ඡන්තීති අත්ථො. උදකපුබ්බුළකූපමා හි සත්තා පුන අනුප්පජ්ජමානතොති තස්ස ලද්ධි. තථාති ‘‘ලාභී අනුස්සරන්තො’’තිආදිනා [අරහතො (අට්ඨ)] නිදස්සනවසෙන වුත්තප්පකාරෙන. අඤ්ඤථාති තක්කනස්ස අනෙකප්පකාරසම්භවතො තතො අඤ්ඤෙනපි පකාරෙන. ලාභිනොපි චුතිතො උද්ධං උපපාතස්ස අදස්සනමත්තං පති තක්කනෙනෙව ඉමා දිට්ඨියො උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං ‘‘විකප්පෙත්වාවා’’ති. තථා ච විකප්පෙත්වාව උප්පන්නා අඤ්ඤථා ච විකප්පෙත්වාව උප්පන්නාති හි සම්බන්ධො. තත්ථ ‘‘ද්වෙ ජනා’’තිආදිනා උච්ඡෙදග්ගාහකප්පභෙදදස්සනෙන ඉමමත්ථං දස්සෙති. යථා අමරාවික්ඛෙපිකවාදා එකන්තඅලාභීවසෙනෙව දෙසිතා, යථා ච උද්ධමාඝාතනිකසඤ්ඤීවාදෙ චතුත්ථචතුක්කෙ සඤ්ඤීවාදා එකන්තලාභීවසෙනෙව දෙසිතා, නයිමෙ. ඉමෙ පන සස්සතෙකච්චසස්සතවාදාදයො විය ලාභීඅලාභීවසෙනෙව දෙසිතාති. යදෙවං කස්මා සස්සතවාදාදීසු විය ලාභීවසෙන, තක්කීවසෙන ච පච්චෙකං දෙසනමකත්වා සස්සතවාදාදිදෙසනාහි අඤ්ඤථා ඉධ දෙසනා කතාති? වුච්චතෙ – දෙසනාවිලාසප්පත්තිතො. දෙසනාවිලාසප්පත්තා හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙ වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං විවිධෙනාකාරෙන ධම්මං දෙසෙන්ති, න අඤ්ඤථා. යදි හි ඉධාපි ච තථාදෙසනාය නිබන්ධනභූතො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයො භවෙය්‍ය, තථාරූපමෙව භගවා වදෙය්‍ය, කථං? ‘‘ඉධ භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය…පෙ… යථා සමාහිතෙ චිත්තෙ සත්තානං චුතූපපාතඤාණාය චිත්තං අභිනින්නාමෙති, සො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන අරහතො චුතිචිත්තං පස්සති, පුථූනං වා පරසත්තානං, න හෙව ඛො තදුද්ධං උපපත්තිං. සො එවමාහ ‘යතො ඛො භො අයං අත්තා රූපී චාතුමහාභූතිකො මාතාපෙත්තිකසම්භවො කායස්ස භදො උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා’තිආදිනා’’ විසෙසලාභිනො, තක්කිනො ච විසුං කත්වා. යස්මා පන තථාදෙසනාය නිබන්ධනභූතො වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයො න ඉධ භවති, තස්මා දෙසනාවිලාසෙන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං සස්සතවාදාදිදෙසනාහි අඤ්ඤථායෙවායං දෙසනා කතාති දට්ඨබ්බං.

අථ වා සස්සතෙකච්චසස්සතවාදාදීසු විය න ඉධ තක්කීවාදතො විසෙසලාභීවාදො භින්නාකාරො, අථ ඛො සමානප්පකාරතාය සමානාකාරොයෙවාති ඉමස්ස විසෙසස්ස පකාසනත්ථං අයමුච්ඡෙදවාදො භගවතා පුරිමවාදෙහි විසිට්ඨාකාරභාවෙන දෙසිතො. සම්භවති හි ඉධ තක්කිනොපි අනුස්සවාදිවසෙන අධිගමවතො විය අභිනිවෙසො. අපිච න ඉමා දිට්ඨියො භගවතා අනාගතෙ එවංභාවීවසෙන දෙසිතා, නාපි එවමෙතෙ භවෙය්‍යුන්ති පරිකප්පනාවසෙන, අථ ඛො යථා යථා දිට්ඨිගතිකෙහි ‘‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’’න්ති (ම. නි. 2.187, 203, 427; 3.27, 28; උදා. 55) මඤ්ඤිතා, තථා තථායෙව ඉමෙ දිට්ඨිගතා යථාභුච්චං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා පකාසිතා, යෙහි ගම්භීරාදිප්පකාරා අපුථුජ්ජනගොචරා බුද්ධධම්මා පකාසන්ති, යෙසඤ්ච පරිකිත්තනෙන තථාගතා සම්මදෙව ථොමිතා හොන්ති.

අපරො නයො – යථා උච්ඡෙදවාදීහි දිට්ඨිගතිකෙහි උත්තරුත්තරභවදස්සීහි අපරභවදස්සීනං තෙසං වාදපටිසෙධවසෙන සකසකවාදා පතිට්ඨාපිතා, තථායෙවායං දෙසනා කතාති පුරිමදෙසනාහි ඉමිස්සා දෙසනාය පවත්තිභෙදො න චොදෙතබ්බො, එවඤ්ච කත්වා අරූපභවභෙදවසෙන උච්ඡෙදවාදො චතුධා විභජිත්වා විය කාමරූපභවභෙදවසෙනාපි අනෙකධා විභජිත්වායෙව වත්තබ්බො, එවං සති භගවතා වුත්තසත්තකතො බහුතරභෙදො උච්ඡෙදවාදො ආපජ්ජතීති, අථ වා පච්චෙකං කාමරූපභවභෙදවසෙන විය අරූපභවවසෙනාපි න විභජිත්වා වත්තබ්බො, එවම්පි සති භගවතා වුත්තසත්තකතො අප්පතරභෙදොව උච්ඡෙදවාදො ආපජ්ජතීති ච එවංපකාරාපි චොදනා අනවකාසා එව හොති. දිට්ඨිගතිකානඤ්හි යථාභිමතං දෙසනා පවත්තාති.

85. මාතාපිතූනං එතන්ති තංසම්බන්ධනතො එතං මාතාපිතූනං සන්තකන්ති අත්ථො. සුක්කසොණිතන්ති පිතු සුක්කං, මාතු සොණිතඤ්ච, උභින්නං වා සුක්කසඞ්ඛාතං සොණිතං. මාතාපෙත්තිකෙති නිමිත්තෙ චෙතං භුම්මං. ඉතීති ඉමෙහි තීහි පදෙහි. ‘‘රූපකායවසෙනා’’ති අවත්වා ‘‘රූපකායසීසෙනා’’ති වදන්තො අරූපම්පි තෙසං ‘‘අත්තා’’ති ගහණං ඤාපෙති. ඉමිනා පකාරෙන ඉත්ථන්ති ආහ ‘‘එවමෙකෙ’’ති. එවං-සද්දො හෙත්ථ ඉදමත්ථො, ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. එකෙති එකච්චෙ, අඤ්ඤෙ වා.

86. මනුස්සානං පුබ්බෙ ගහිතත්තා, අඤ්ඤෙසඤ්ච අසම්භවතො ‘‘කාමාවචරො’’ති එත්ථ ඡකාමාවචරදෙවපරියාපන්නොති අත්ථො. කබළීකාරො චෙත්ථ යථාවුත්තසුධාහාරො.

87. ඣානමනෙන නිබ්බත්තොති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. මහාවයවො අඞ්ගො, තත්ථ විසුං පවත්තො පච්චඞ්ගො, සබ්බෙහි අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි යුත්තො තථා. තෙසන්ති චක්ඛුසොතින්ද්‍රියානං. ඉතරෙසන්ති ඝානජිව්හාකායින්ද්‍රියානං. තෙසම්පි ඉන්ද්‍රියානං සණ්ඨානං පුරිසවෙසවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. තථා හි අට්ඨකථාසු වුත්තං ‘‘සමානෙපි තත්ථ උභයලිඞ්ගාභාවෙ පුරිසසණ්ඨානාව තත්ථ බ්‍රහ්මානො, න ඉත්ථිසණ්ඨානා’’ති.

88-92. ආකාසානඤ්චායතන-සද්දො ඉධ භවෙයෙවාති ආහ ‘‘ආකාසානඤ්චායතනභව’’න්ති. එත්ථාහ – යුත්තං තාව පුරිමෙසු තීසු වාදෙසු ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වත්තුං පඤ්චවොකාරභවපරියාපන්නං අත්තභාවමාරබ්භ පවත්තත්තා තෙසං වාදානං, චතුවොකාරභවපරියාපන්නං පන අත්තභාවං නිස්සාය පවත්තෙසු චතුත්ථාදීසු චතූසු වාදෙසු කස්මා ‘‘කායස්ස භෙදා’’ති වුත්තං. න හි අරූපීනං කායො විජ්ජති. යො භෙදොති වුච්චෙය්‍යාති? සච්චමෙතං, රූපත්තභාවෙ පන පවත්තවොහාරෙනෙව දිට්ඨිගතිකො අරූපත්තභාවෙපි කායවොහාරං ආරොපෙත්වා එවමාහ. ලොකස්මිඤ්හි දිස්සති අඤ්ඤත්ථභූතොපි වොහාරො තදඤ්ඤත්ථසමාරොපිතො යථා තං ‘‘සසවිසාණං, ඛං පුප්ඵ’’න්ති. යථා ච දිට්ඨිගතිකා දිට්ඨියො පඤ්ඤපෙන්ති, තථායෙව භගවාපි දෙසෙතීති. අපිච නාමකායභාවතො ඵස්සාදිධම්මසමූහභූතෙ අරූපත්තභාවෙ කායනිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. සමූහට්ඨෙනපි හි ‘‘කායො’’ති වුච්චති ‘‘හත්ථිකායො අස්සකායො’’තිආදීසු විය. එත්ථ ච කාමාවචරදෙවත්තභාවාදිනිරවසෙසවිභවපතිට්ඨාපකානං දුතියාදිවාදානං අපරන්තකප්පිකභාවො යුත්තො හොතු අනාගතද්ධවිසයත්තා තෙසං වාදානං, කථං පන දිට්ඨිගතිකස්ස පච්චක්ඛභූතමනුස්සත්තභාවාපගමපතිට්ඨාපකස්ස පඨමවාදස්ස අපරන්තකප්පිකභාවො යුජ්ජෙය්‍ය පච්චුප්පන්නද්ධවිසයත්තා තස්ස වාදස්ස. දුතියවාදාදීනඤ්හි පුරිමපුරිමවාදසඞ්ගහිතස්සෙව අත්තනො අනාගතෙ තදුත්තරිභවූපපන්නස්ස සමුච්ඡෙදබොධනතො යුජ්ජති අපරන්තකප්පිකතා, තථා චෙව වුත්තං ‘‘නො ච ඛො භො අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’’තිආදි (දී. නි. 1.85) යං පන තත්ථ වුත්තං ‘‘අත්ථි ඛො භො අඤ්ඤො අත්තා’’ති, (දී. නි. 1.87) තං මනුස්සත්තභාවාදිහෙට්ඨිමත්තභාවවිසෙසාපෙක්ඛාය වුත්තං, න සබ්බථා අඤ්ඤභාවතො. පඨමවාදස්ස පන අනාගතෙ තදුත්තරිභවූපපන්නස්ස අත්තනො සමුච්ඡෙදබොධනාභාවතො, ‘‘අත්ථි ඛො භො අඤ්ඤො අත්තා’’ති එත්ථ අඤ්ඤභාවෙන අග්ගහණතො ච න යුජ්ජතෙව අපරන්තකප්පිකතාති? නො න යුජ්ජති ඉධලොකපරියාපන්නත්තෙපි පඨමවාදවිසයස්ස අනාගතකාලිකස්සෙව තෙන අධිප්පෙතත්තා. පඨමවාදිනාපි හි ඉධලොකපරියාපන්නස්ස අත්තනො පරං මරණා උච්ඡෙදො අනාගතකාලවසෙනෙව අධිප්පෙතො, තස්මා චස්ස අපරන්තකප්පිකතාය න කොචි විරොධොති.