සඤ්ඤීවාදවණ්ණනා

75. ආඝාතනා උද්ධන්ති උද්ධමාඝාතනං, මරණතො උද්ධං පවත්තො අත්තාති අත්ථො. ‘‘උද්ධමාඝාතන’’න්ති පවත්තො වාදො උද්ධමාඝාතනො සහචරණවසෙන, තද්ධිතවසෙන ච, අන්තලොපනිද්දෙසො වා එස. සො එතෙසන්ති උද්ධමාඝාතනිකා. එවං සද්දතො නිප්ඵන්නං අත්ථතො එව දස්සෙතුං ‘‘උද්ධමාඝාතනා අත්තානං වදන්තී’’ති වුත්තං, ආඝාතනා උද්ධං උපරිභූතං අත්තභාවන්ති අත්ථො. තෙ හි දිට්ඨිගතිකා ‘‘උද්ධං මරණතො අත්තා නිබ්බිකාරො’’ති වදන්ති. ‘‘සො එතෙස’’න්තිආදිනා අස්සත්ථියත්ථං දස්සෙති යථා ‘‘බුද්ධමස්ස අත්ථීති බුද්ධො’’ති. අයං අට්ඨකථාතො අපරො නයො – සඤ්ඤීති පවත්තො වාදො සඤ්ඤී සහචරණාදිනයෙන, සඤ්ඤී වාදො එතෙසන්ති සඤ්ඤීවාදා සමාසවසෙන. සඤ්ඤීවාදො එව වාදො එතෙසන්ති හි අත්ථො.

76-77. රූපී අත්තාති එත්ථ කසිණරූපං ‘‘අත්තා’’ති කස්මා වුත්තං, නනු රූපවිනිමුත්තෙන අත්තනා භවිතබ්බං ‘‘රූපමස්ස අත්ථී’’ති වුත්තෙ සඤ්ඤාය විය රූපස්සාපි අත්තනියත්තා. න හි ‘‘සඤ්ඤී අත්තා’’ති එත්ථ සඤ්ඤා එව අත්තා, අථ ඛො ‘‘සඤ්ඤා අස්ස අත්ථී’’ති අත්ථෙන අත්තනියාව, තථා ච වුත්තං ‘‘තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස ‘සඤ්ඤා’ති ගහෙත්වා’’ති? න ඛො පනෙතමෙවං දට්ඨබ්බං ‘‘රූපමස්ස අත්ථීති රූපී’’ති, අථ ඛො ‘‘රුප්පනසීලො රූපී’’ති. රුප්පනඤ්චෙත්ථ රූපසරික්ඛතාය කසිණරූපස්ස වඩ්ඪිතාවඩ්ඪිතකාලවසෙන විසෙසාපත්ති. සා හි ‘‘නත්ථී’’ති න සක්කා වත්තුං පරිත්තවිපුලතාදිවිසෙසසබ්භාවතො. යදෙවං සියා ‘‘රුප්පනසීලො රූපී’’ති, අථ ඉමස්ස වාදස්ස සස්සතදිට්ඨිසඞ්ගහො න යුජ්ජති රුප්පනසීලස්ස භෙදසබ්භාවතොති? යුජ්ජතෙව කායභෙදතො උද්ධං පරිකප්පිතස්ස අත්තනො නිබ්බිකාරතාය තෙන අධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘අරොගො පරං මරණා’’ති. අථ වා ‘‘රූපමස්ස අත්ථීති රූපී’’ති වුත්තෙපි න කොචි දොසො කප්පනාසිද්ධෙන භෙදෙන අභෙදස්සාපි නිද්දෙසදස්සනතො යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති.

අපිච අවයවවසෙන අවයවිනො තථානිද්දෙසනිදස්සනතො යථා ‘‘කායෙ කායානුපස්සී’’ති (සං. නි. 5.390), රුප්පනං වා රූපං, රූපසභාවො, තදස්ස අත්ථීති රූපී, අත්තා ‘‘රූපිනො ධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. 11.දුකමාතිකා) විය, එවඤ්ච කත්වා අත්තනො රූපසභාවත්තා ‘‘රූපී අත්තා’’ති වචනං ඤායාගතමෙවාති වුත්තං ‘‘කසිණරූපං අත්තා’’ති. ‘‘ගහෙත්වා’’ති එතෙන චෙතස්ස සම්බන්ධො. තත්ථාති කසිණරූපෙ. අස්සාති පරිකප්පිතස්ස අත්තනො, ආජීවකාදයො තක්කමත්තෙන පඤ්ඤපෙන්ති වියාති අත්ථො. ආජීවකා හි තක්කිකායෙව, න ලාභිනො. නියතවාදිතාය හි කම්මඵලපටික්ඛෙපතො නත්ථි තෙසං ඣානසමාපත්තිලාභො. තථා හිකණ්හාභිජාතිආදීසු කාළකාදිරූපං ‘‘අත්තා’’ති එකච්චෙ ආජීවකා පටිජානන්ති. පුරිමනයෙන චෙත්ථ ලාභීනං දස්සෙති, පච්ඡිමනයෙන පන තක්කිකං. එවමීදිසෙසු. රොග-සද්දො භඞ්ගපරියායො භඞ්ගස්සාපි රුජ්ජනභාවතො, එවඤ්ච කත්වා අරොග-සද්දස්ස නිච්චපරියායතා උපපන්නා හොති, තෙනාහ ‘‘නිච්චො’’ති. රොග-සද්දො වා බ්‍යාධිපරියායො. අරොගොති පන රොගරහිතතාසීසෙන නිබ්බිකාරතාය නිච්චතං දිට්ඨිගතිකො පටිජානාතීති දස්සෙතුං ‘‘නිච්චො’’ති වුත්තං. කසිණුග්ඝාටිමාකාසපඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණනත්ථිභාවාකිඤ්චඤ්ඤායතනානි යථාරහමරූපසමාපත්තිනිමිත්තං නාම. නිම්බපණ්ණෙ තප්පරිමාණො තිත්තකරසො විය සරීරප්පරිමාණො අරූපී අත්තා සරීරෙ තිට්ඨතීති තක්කමත්තෙනෙව නිගණ්ඨා ‘‘අරූපී අත්තා සඤ්ඤී’’ති පඤ්ඤපෙන්තීති ආහ ‘‘නිගණ්ඨාදයො වියා’’ති.

තතියා පනාති ‘‘රූපී ච අරූපී ච අත්තා’’ති ලද්ධි. මිස්සකගාහවසෙනාති රූපාරූපසමාපත්තීනං යථාවුත්තානි නිමිත්තානි එකජ්ඣං කත්වා එකොව ‘‘අත්තා’’ති, තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස ‘‘සඤ්ඤා’’ති ගහණවසෙන. අයඤ්හි දිට්ඨිගතිකො රූපාරූපසමාපත්තිලාභී තාසං නිමිත්තං රූපභාවෙන, අරූපභාවෙන ච ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා ‘‘රූපී ච අරූපී චා’’ති අභිනිවෙසං ජනෙසි අථෙතවාදිනො විය, තක්කමත්තෙනෙව වා රූපාරූපධම්මානං මිස්සකගහණවසෙන ‘‘රූපී ච අරූපී ච අත්තා’’ති අභිනිවිස්ස අට්ඨාසි. චතුත්ථාති ‘‘නෙව අරූපී ච නාරූපී ච අත්තා’’ති ලද්ධි. තක්කගාහෙනෙවාති සඞ්ඛාරසෙසසුඛුමභාවප්පත්තධම්මා විය අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තියා සකිච්චසාධනාසමත්ථතාය ඛම්භකුච්ඡි [ථම්භකුට්ට (දී. නි. ටී. 176-77)] හත්ථපාදාදිසඞ්ඝාතො විය නෙව රූපී, රූපසභාවානතිවත්තනතො න ච අරූපීති එවං පවත්තතක්කගාහෙනෙව.

අයං අට්ඨකථාමුත්තකො නයො – නෙවරූපී නාරූපීති එත්ථ හි අන්තානන්තිකචතුත්ථවාදෙ විය අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සතිපි ච තතියවාදෙන ඉමස්ස සමානත්ථභාවෙ තත්ථ දෙසකාලභෙදවසෙන විය ඉධ කාලවත්ථුභෙදවසෙන තතියචතුත්ථවාදානං විසෙසො දට්ඨබ්බො. කාලභෙදවසෙන හි ඉධ තතියවාදස්ස පවත්ති රූපාරූපනිමිත්තානං සහඅනුපට්ඨානතො. චතුත්ථවාදස්ස පන වත්ථුභෙදවසෙන පවත්ති රූපාරූපධම්මසමූහභාවතොති. දුතියචතුක්කං අන්තානන්තිකවාදෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං සබ්බථා සද්දත්ථතො සමානත්ථත්තා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තම්පි ‘‘අමති ගච්ඡති භාවො ඔසානමෙත්ථා’’තිආදිනා අම්හෙහි වුත්තමෙව, කෙවලං පන තත්ථ පුබ්බන්තකප්පනාවසෙන පවත්තො, ඉධ අපරන්තකප්පනාවසෙනාති අයං විසෙසො පාකටොයෙව. කාමඤ්ච නානත්තසඤ්ඤී අත්තාති අයම්පි වාදො සමාපන්නකවසෙන ලබ්භති. අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො දිට්ඨිගතිකස්ස වසෙන සඤ්ඤාභෙදසම්භවතො. තථාපි සමාපත්තියං එකරූපෙනෙව සඤ්ඤාය උපට්ඨානතො ලාභීවසෙන එකත්තසඤ්ඤිතා සාතිසයං යුත්තාති ආහ ‘‘සමාපන්නකවසෙන එකත්තසඤ්ඤී’’ති. එකසමාපත්තිලාභිනො එව වා වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සතිපි ච සමාපත්තිභෙදතො සඤ්ඤාභෙදසම්භවෙ බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙයෙව සඤ්ඤානානත්තස්ස ඔළාරිකස්ස සම්භවතො තක්කීවසෙනෙව නානත්තසඤ්ඤිතං දස්සෙතුං ‘‘අසමාපන්නකවසෙන නානත්තසඤ්ඤී’’ති වුත්තං. පරිත්තකසිණවසෙනාති අවඩ්ඪිතත්තා අප්පකකසිණවසෙන, කසිණග්ගහණඤ්චෙත්ථ සඤ්ඤාය විසයදස්සනං. විසයවසෙන හි සඤ්ඤාය පරිත්තතා, ඉමිනා ච සතිපි සඤ්ඤාවිනිමුත්තධම්මෙ ‘‘සඤ්ඤායෙව අත්තා’’ති වදතීති දස්සෙති. එස නයො විපුලකසිණවසෙනාති එත්ථාපි. එවඤ්ච කත්වා අන්තානන්තිකවාදෙ චෙව ඉධ ච අන්තානන්තචතුක්කෙ පඨමදුතියවාදෙසු සද්දත්ථමත්තතො සමානෙසුපි සභාවතො තෙහි ද්වීහි වාදෙහි ඉමෙසං ද්වින්නං වාදානං විසෙසො සිද්ධො හොති, අඤ්ඤථා වුත්තප්පකාරෙසු වාදෙසු සතිපි පුබ්බන්තාපරන්තකප්පනභෙදමත්තෙන කෙහිචි විසෙසෙ කෙහිචි අවිසෙසොයෙව සියාති.

අයං පන අට්ඨකථාමුත්තකො නයො – ‘‘අඞ්ගුට්ඨප්පමාණො අත්තා, අණුමත්තො අත්තා’’තිආදිලද්ධිවසෙන පරිත්තො ච සො සඤ්ඤී චාති පරිත්තසඤ්ඤී කාපිලකාණාදපභුතයො [කපිලකණාදාදයො (දී. නි. ටී. 1.76-77)] විය. අත්තනො සබ්බගතභාවපටිජානනවසෙන අප්පමාණො ච සො සඤ්ඤී චාති අප්පමාණසඤ්ඤීති.

දිබ්බචක්ඛුපරිභණ්ඩත්තා යථාකම්මූපගඤාණස්ස දිබ්බචක්ඛුපභාවජනිතෙන යථාකම්මූපගඤාණෙන දිස්සමානාපි සත්තානං සුඛාදිසමඞ්ගිතා දිබ්බචක්ඛුනාව දිට්ඨා නාමාති ආහ ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’තිආදි. චතුක්කනයං, පඤ්චකනයඤ්ච සන්ධාය තිකචතුක්කජ්ඣානභූමිය’’න්ති වුත්තං. දිට්ඨිගතිකවිසයාසු හි පඤ්චවොකාරඣානභූමීසු වෙහප්ඵලභූමිං ඨපෙත්වා අවසෙසා යථාරහං චතුක්කනයෙ තිකජ්ඣානස්ස, පඤ්චකනයෙ ච චතුක්කජ්ඣානස්ස විපාකට්ඨානත්තා තිකචතුක්කජ්ඣානභූමියො නාම. සුද්ධාවාසා පන තෙසමවිසයා. නිබ්බත්තමානන්ති උප්පජ්ජමානං. නනු ච ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා’’තිආදිනා පවත්තවාදානං අපරන්තදිට්ඨිභාවතො ‘‘නිබ්බත්තමානං දිස්වා’’ති පච්චුප්පන්නවචනං අනුපපන්නමෙව සියා. අනාගතවිසයා හි එතෙ වාදාති? උපපන්නමෙව අනාගතස්ස එකන්තසුඛීභාවාදිකස්ස පකප්පනාය පච්චුප්පන්නනිබ්බත්තිදස්සනෙන අධිප්පෙතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘නිබ්බත්තමානං දිස්වා ‘එකන්තසුඛී’ති ගණ්හාතී’’ති. එත්ථ ච තස්සං තස්සං භූමියං බාහුල්ලෙන සුඛාදිසහිතධම්මප්පවත්තිදස්සනං පටිච්ච තෙසං ‘‘එකන්තසුඛී’’තිආදිගහණතො තදනුරූපායෙව භූමි වුත්තාති දට්ඨබ්බං. සද්දන්තරාභිසම්බන්ධවසෙන විය හි අත්ථපකරණාදිවසෙනපි අත්ථවිසෙසො ලබ්භති. ‘‘එකන්තසුඛී’’තිආදීසු ච එකන්තභාවො බහුලං පවත්තිමත්තං පති පයුත්තො. තථාපවත්තිමත්තදස්සනෙන තෙසං එවං ගහණතො. අථ වා හත්ථිදස්සකඅන්ධා විය දිට්ඨිගතිකා යං යදෙව පස්සන්ති, තං තදෙව අභිනිවිස්ස වොහරන්ති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා උදානෙ ‘‘අඤ්ඤතිත්ථියා භික්ඛවෙ, පරිබ්බාජකා අන්ධා අචක්ඛුකා’’තිආදි, (උදා. 55) තස්මා අලමෙත්ථ යුත්තිමග්ගනාති. ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා දිස්වා’’ති වුත්තමත්ථං සමත්ථෙතුං ‘‘විසෙසතො හී’’තිආදි වුත්තං.