6. සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

6. පොරාණපාඨොති පුරාතනො අට්ඨකථාපාඨො. ඉමස්සාති ඉමස්ස පදස්ස. අවුත්තස්සාති පාළියං අවුත්තස්ස. යදිපි සහගතසද්දස්ස අත්ථසංවණ්ණනායං සංසට්ඨසද්දස්ස විය සමානත්ථස්සපි කත්ථචි සද්දන්තරස්ස අත්ථො වුච්චති පරියායවිසෙසබොධනත්ථං, තථාපි න මූලසද්දස්ස අත්ථො විභාවිතො හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ච…පෙ… හොතී’’ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ච ‘‘අඤ්ඤඅඤ්ඤ’’න්ති වත්තබ්බෙ ම-කාරාගමං කත්වා නිද්දෙසො, කම්මබ්‍යතිහාරෙ චෙතං පදං, තස්මා ඉතරෙතරන්ති වුත්තං හොති. පච්චයපච්චයුප්පන්නානං එකස්මිංයෙව ඛණෙ පච්චයුප්පන්නපච්චයභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා යො හි යස්ස පච්චයො යස්මිං ඛණෙ, තස්මිංයෙව ඛණෙ සොපි තස්ස පච්චයොති අයමෙත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤො අඤ්ඤස්සා’’ති වත්වා ‘‘ඉමිනා…පෙ… දීපෙතී’’ති වුත්තං. ඔක්කමනං පවිසනන්ති අත්ථො. ආසනක්ඛණෙ හි ධම්මා පුරිමභවතො ඉමං භවං පවිසන්තා විය හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පරලොකතො ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා පවිසන්තං විය උප්පජ්ජතී’’ති. තස්මා අවිසෙසෙන පටිසන්ධි ඔක්කන්තිසද්දාභිධෙය්‍යාති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘ඔක්කන්ති…පෙ… අධිප්පායෙනාහා’’ති. තංනිවාරණත්ථන්ති තස්ස ඛණන්තරෙ රූපීනං සහජාතපච්චයභාවස්ස ‘‘කඤ්චි කාලෙ න සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති නිවාරණත්ථං. තෙන පදද්වයෙන සමානෙසු පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මෙසු පුරිමතො පච්ඡිමස්ස විසෙසමත්ථං දස්සෙති.

එවඤ්ච ‘‘කඤ්චි කාලෙ’’ති පදස්ස ‘‘කෙචි කාලෙති වා, කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති වා විභත්තිවිපල්ලාසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති අධිප්පායෙන පඨමවිකප්පං දස්සෙත්වා ඉදානි පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘කඤ්චි කාලෙති කෙචි කිස්මිඤ්චි කාලෙති වා අත්ථො’’ති ආහ. තෙන ‘‘කඤ්චී’’ති අයං සාමඤ්ඤනිද්දෙසොති දස්සෙති. යො හි අයං ‘‘කෙචී’’ති පච්චත්තබහුවචනාභිධෙය්‍යො අත්ථො, යො ච ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති භුම්මෙකවචනාභිධෙය්‍යො, තදුභයං සති කාලවන්තකාලතාවිභාගෙ කිං-සද්දස්ස වචනීයතාසාමඤ්ඤෙන පන එකජ්ඣං කත්වා ‘‘කඤ්චී’’ති පාළියං වුත්තන්ති තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කෙචි කිස්මිඤ්චී’’ති වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති භුම්මවසෙනෙව වුත්තං. තෙන යථාවුත්තඅත්ථවිභාගෙන පදෙන. වත්ථුභූතාති වත්ථුසභාවා. හදයරූපමෙව සන්ධාය වදති. රූපන්තරානන්ති හදයවත්ථුතො අඤ්ඤරූපානං. අරූපීනං සහජාතපච්චයතං පුබ්බෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති එත්ථ අනිවාරිතං නිවාරෙතීති යොජනා, තථා වත්ථුස්ස ච කාලන්තරෙ පටිසන්ධිකාලතො අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අරූපීනං නිවාරෙතීති. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා යථාවුත්තඅත්ථවණ්ණනාය පාළියං විභත්තිනිද්දෙසස්ස රූපකභාවමාහ. පුනපි පුරිමතො පච්ඡිමස්ස උපචයෙන විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘පුරිමෙන චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුරිමෙනාති ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති ඉමිනා පච්චයනිද්දෙසවචනෙන. ‘‘එකො ඛන්ධො වත්ථු ච තිණ්ණං ඛන්ධාන’’න්තිආදිනා පටිච්චවාරාදිපාඨෙන. අත්ථවිවරණඤ්හි පච්චයනිද්දෙසපාළියා සබ්බෙපි සත්ත මහාවාරා. වත්ථුස්ස වත්තබ්බත්තෙ ආපන්නෙ කින්ති පච්චයොති තස්ස නාමස්සාති යොජනා. එතෙනාති ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මාන’’න්ති එතෙන වචනෙන. කෙවලස්සාති නාමරහිතස්ස වත්ථුස්ස. තථාති නාමස්ස පච්චයභාවෙන.

කත්ථචීති ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කඤ්චි කාලං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්මිං නිද්දෙසෙ. එත්ථ හි අඤ්ඤමඤ්ඤසහජාතපච්චයභාවො ලබ්භති. වචනෙනාති ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා වචනෙන පාළියං සහජාතපච්චයභාවස්ස අසඞ්ගහිතත්තා, අත්ථතො පන ලබ්භතෙවාති. තෙනාහ ‘‘ලබ්භමානෙපී’’ති. තස්සාති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයත්තස්ස. එවන්ති ‘‘න අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙනා’’ති ඉමිනා පකාරෙන. සමුදායෙකදෙසවසෙන සාමිවචනන්ති අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ අවයවිනි සාමිවචනන්ති අත්ථො, නිද්ධාරණෙ වා ‘‘කණ්හා ගාවීන’’න්තිආදීසු විය.

සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.