22-23-24. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

22-23. එත්ථාති නත්ථිපච්චයෙ. නානන්ති නානත්තං. එතෙනාති අනන්තරපච්චයතො නත්ථිපච්චයස්ස විසෙසමත්තදීපනෙන ‘‘පච්චයලක්ඛණමෙව හෙත්ථ නාන’’න්ති ඉමිනා වචනෙන. අත්ථොති ධම්මො. බ්‍යඤ්ජනසඞ්ගහිතෙති ‘‘නත්ථිපච්චයො විගතපච්චයො’’ති එවමාදිබ්‍යඤ්ජනෙන සඞ්ගහිතෙ. පච්චයලක්ඛණමත්තෙති එත්ථ පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකා අරූපධම්මා, විගතභාවෙන උපකාරකාති එවමාදිකෙ පච්චයානං ලක්ඛණමත්තෙ.

නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා

ආදිමපාඨොති පුරිමපාඨො. තථා ච සතීති දොසස්සපි සත්තරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවෙ සති. අධිපතිපච්චයභාවොපිස්ස අනුඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘දොසස්සපි ගරුකරණං පාළියං වත්තබ්බං සියා’’ති. ‘‘සෙසාන’’න්ති වචනෙනෙව නිවාරිතොති කදාචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තංනිවත්තනත්ථමාහ ‘‘න ච සෙසාන’’න්තිආදි. පුරෙජාතාදීහීති පුරෙජාතකම්මාහාරඣානින්ද්‍රියමග්ගවිපාකපච්චයෙහි. තන්නිවාරණත්ථන්ති තස්ස යථාවුත්තදොසස්ස නිවාරණත්ථං. විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වාති ලොභමොහා විපාකපච්චයාපි න හොන්ති, තථා දොසොති එවං විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වා. ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණාදිපච්චයො හොන්තංයෙව පථවීආදිසභාවත්තා අත්තනා සහජාතානං සහජාතාදිපච්චයා හොන්තියෙවාති වුත්තං ‘‘ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවං දස්සෙතී’’ති. ‘‘සබ්බධම්මාන’’න්ති ‘‘සබ්බෙ ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ වුත්තෙ සබ්බධම්මෙ සන්ධායාහ ‘‘සබ්බධම්මානං යථායොගං හෙතාදිපච්චයභාවං දස්සෙතී’’ති. න හි එතං…පෙ… භාවදස්සනං, අථ ඛො එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනං, තස්මා ‘‘එතෙන ඵොට්ඨබ්බායතනස්සා’’තිආදි වුත්තන්ති අධිප්පායො. රූපාදීනන්ති රූපායතනාදීනං.

භෙදාති විසෙසා. භෙදං අනාමසිත්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදිවිසෙසං අග්ගහෙත්වා. තෙ එවාති යථාවුත්තවිසෙසානං සාමඤ්ඤභූතෙ ඛන්ධෙ එව. යං සන්ධාය ‘‘එවං න සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං, තං විභාවෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. පට්ඨානසංවණ්ණනා හෙසාති එතෙන සුත්තෙ වුත්තපරියායමග්ගභාවෙනෙත්ථ න සක්කා මිච්ඡාවාචාදීනං මග්ගපච්චයං වත්තුන්ති දස්සෙති. සෙසපච්චයභාවොති මග්ගපච්චයං ඨපෙත්වා යථාවුත්තෙහි සෙසෙහි අට්ඨාරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවො. අධිපතිපච්චයො න හොතීති ආරම්මණාධිපතිපච්චයො න හොති. තන්ති විචිකිච්ඡං. තත්ථාති යථාවුත්තෙසු අහිරිකාදීසු.

දසධා පච්චයා හොන්ති, පුන තථා හදයවත්ථුන්ති ඉදං අත්ථමත්තවචනං. පාඨො පන ‘‘හදයවත්ථු තෙසඤ්චෙව විප්පයුත්තස්ස ච වසෙන දසධා පච්චයො හොතී’’ති වෙදිතබ්බො. රූපසද්දගන්ධරසායතනමත්තමෙවාති ඉදං රූපාදීනං සහජාතපච්චයතාය විය නිස්සයපච්චයතාය ච අභාවතො, පුරෙජාතපච්චයතාය ච භාවතො වුත්තං. එතානීති යථාවුත්තානි රූපසද්දගන්ධරසාරම්මණානි. සබ්බාතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛාති ‘‘එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවතො’’ති එතස්මිං විචාරෙ හෙතුආදිඅතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛා එතෙසං රූපාදීනං අපුබ්බතා නත්ථි, අථ ඛො ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපච්චයාපෙක්ඛා. න හි රූපාදීනි හෙතුසහජාතාධිපතිආදිවසෙන පච්චයා හොන්තීති. තස්සාති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස පුරෙජාතපච්චයභාවතො අපුබ්බතා, තස්මා තං එකූනවීසතිවිධො පච්චයො හොතීති වුත්තං හොති. සත්තධා පච්චයභාවො යොජෙතබ්බො, න හි ඔජා පුරෙජාතපච්චයො න හොතීති.

අත්ථොති වා හෙතුආදිධම්මානං සභාවො වෙදිතබ්බො. සො හි අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි අරණීයතො උපගන්තබ්බතො, ඤාණෙන වා ඤාතබ්බතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති. ආකාරොති තස්සෙව පවත්තිආකාරො, යෙන අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවං උපගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තං පන විප්පයුත්තං. ‘‘සත්තහාකාරෙහී’’ති පඨානස්ස කාරණමාහ ‘‘උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො හී’’තිආදිනා.

යං කම්මපච්චයො…පෙ… දට්ඨබ්බං ආසෙවනකම්මපච්චයානං පච්චයුප්පන්නස්ස අනන්තරට්ඨානතාය. සහජාතම්පි හි අනන්තරමෙවාති. කොචි පනෙත්ථාති එත්ථ එතස්මිං පකතූපනිස්සයසමුදායෙ කොචි තදෙකදෙසභූතො කම්මසභාවො පකතූපනිස්සයොති අත්ථො. තත්ථාති ‘‘යදිදං ආරම්මණපුරෙජාතෙ පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තස්මිං, තස්මිං වා ආරම්මණපුරෙජාතග්ගහණෙ. වත්ථුස්ස විප්පයුත්තපච්චයතා ලබ්භතීති න වත්තබ්බා. න හි ආරම්මණභූතං වත්ථු විප්පයුත්තපච්චයො හොති, අථ ඛො නිස්සයභූතමෙවාති. ඉතො උත්තරීති එත්ථ ‘‘ඉතො’’ති ඉදං පච්චාමසනං පුරෙජාතං වා සන්ධාය ආරම්මණපුරෙජාතං වා. තත්ථ පඨමනයං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං ‘‘පුරෙජාතතො පරතොපී’’ති. තෙන කම්මාදිපච්චයෙසුපි වක්ඛමානෙසු ලබ්භමානාලබ්භමානං වෙදිතබ්බන්ති වුත්තං හොති. දුතියං පන නයං අනපෙක්ඛිත්වා අට්ඨකථායං ආගතවසෙන වුත්තං ‘‘ඉතො වා ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො’’ති, අත්තනා වුත්තනයෙන පන ‘‘නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො වා’’ති. තත්ථ වත්තබ්බං සයමෙවාහ ‘‘ආරම්මණාධිපතී’’තිආදි. කම්මාදීසු ලබ්භමානාලබ්භමානං න වක්ඛති ‘‘ඉතො උත්තරී’’තිආදිනා පගෙව අතිදෙසස්ස කතත්තා, තස්මා පුරිමොයෙව පුරෙජාතතොපීති වුත්තඅත්ථොයෙව අධිප්පෙතො.

‘‘මග්ගපච්චයතං අවිජහන්තොවා’’ති ඉමිනා ච මග්ගපච්චයො වුත්තොති ‘‘මග්ගවජ්ජානං නවන්න’’න්ති වුත්තං පච්ඡිමපාඨෙ, පුරිමපාඨෙ පන ‘‘මග්ගපච්චයතං අවිජහන්තොවා’’ති වුත්තත්තා එව මග්ගපච්චයෙන සද්ධිං සහජාතාදිපච්චයා ගහෙතබ්බාති ‘‘දසන්න’’න්ති වුත්තං. තත්ථ පච්ඡිමපාඨෙ ‘‘එකාදසහාකාරෙහී’’ති වත්තබ්බං, පුරිමපාඨෙ ‘‘ද්වාදසහී’’ති.

සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන චාති විජ්ජමානම්පි විසෙසමනාමසිත්වා කෙවලං සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන, න ච සමනන්තරනිරුද්ධතාආරම්මණභාවසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. ‘‘ඉමිනා උපායෙනා’’ති පච්චයසභාගතාදස්සනෙන පච්චයවිසභාගතාදස්සනෙන ච වුත්තං පදද්වයං එකජ්ඣං කත්වා පදුද්ධාරො කතොති දස්සෙන්තො ‘‘හෙතුආදීනං සහජාතානං…පෙ… යොජෙතබ්බා’’ති ආහ. හෙතුආරම්මණාදීනං සහජාතාසහජාතභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගතාති යොජනා. එවමාදිනාති ආදි-සද්දෙන පුරෙජාතානං චක්ඛාදීනං රූපාදීනඤ්ච පුරෙජාතභාවෙන සභාගතා, පවත්තියං වත්ථුඛන්ධාදීනං පුරෙජාතපච්ඡාජාතානං පුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවෙන විසභාගතාති එවමාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. හෙතුනහෙතුආදිභාවතොපි චෙත්ථ යුගළකතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. හෙතුපච්චයො හි හෙතුභාවෙන පච්චයො, ඉතරෙ තදඤ්ඤභාවෙන. එවමිතරෙසුපි යථාරහං යුගළකතො වෙදිතබ්බො.

උභයප්පධානතාති ජනනොපත්ථම්භනප්පධානතා. ඨානන්ති පදස්ස අත්ථවචනං කාරණභාවොති විනාපි භාවපච්චයං භාවපච්චයස්ස අත්ථො ඤායතීති. උපනිස්සයං භින්දන්තෙනාති අනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයවිභාගෙන විභජන්තෙන. තයොපි උපනිස්සයා වත්තබ්බා උපනිස්සයවිභාගභාවතො. උපනිස්සයග්ගහණමෙව කාතබ්බං සාමඤ්ඤරූපෙන. තත්ථාති එවමවට්ඨිතෙ අනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයොති භින්දනං විභාගකරණං යදි පකතූපනිස්සයස්ස රූපානං පච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං, නනු ආරම්මණූපනිස්සයඅනන්තරූපනිස්සයාපි රූපානං පච්චයා න හොන්තියෙවාති? සච්චං න හොන්ති, තෙ පන දස්සිතනයාති තදෙකදෙසෙන ඉතරම්පි දස්සිතමෙව හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ආරම්මණං…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. තංසමානගතිකත්තාති තෙහි අනන්තරාදීහි සමානගතිකත්තා අරූපානංයෙව පච්චයභාවතො. තන්ති පුරෙජාතපච්චයං. තත්ථාති අනන්තරාදීසු පඨිත්වා.

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.