9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

9. උපනිස්සයෙ තයොති අනන්තරාරම්මණපකතූපනිස්සයප්පභෙදෙ තයො උපනිස්සයෙ. අනෙකසඞ්ගාහකතායාති අනෙකෙසං පච්චයධම්මානං සඞ්ගහණතො. එකන්තෙනෙව හොන්ති චිත්තනියමහෙතුභාවෙන පවත්තිනියමතො. යෙසු පදෙසූති යෙසු කුසලාදිපදෙසු. සඞ්ගහිතොති සඞ්ගහං ගතො, කුසලාදිපදෙසු යෙසං පදානංයෙව අනන්තරූපනිස්සයො ලබ්භතීති අත්ථො. තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න වුත්තං. කස්මා? න සක්කා වත්තුං එකන්තෙනෙව උපලබ්භනතො. තෙසූති කුසලාකුසලපදෙසු. න හි කුසලො අකුසලස්ස අනන්තරූපනිස්සයො හොති, අකුසලො වා කුසලස්ස, ආරම්මණපකතූපනිස්සයා පන අනෙකන්තිකා, තස්මා තත්ථ ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානන්ති පච්චයභාවෙන පුරිමනිප්ඵන්නානං කුසලාදීනං කුසලස්ස අකුසලස්ස වාති අත්ථො. අකුසලාදීහීති යථාසඞ්ඛ්‍යං අකුසලෙන කුසලෙන වා. අවිසෙසෙනාති යථාවුත්තවිසෙසෙ නියමං අග්ගහෙත්වා අකුසලාදීසු අකුසලකුසලානං ‘‘කෙසඤ්චී’’තිආදිනා.

අනාරම්මණත්තා ආරම්මණූපනිස්සයං පුබ්බාපරනියමෙන අප්පවත්තිතො අනන්තරූපනිස්සයං න ලභතීති යොජනා. පකතස්සාති නිප්ඵාදිතස්ස, උපසෙවිතස්ස වා. න හි රූපසන්තානස්ස සද්ධාදිනිප්ඵාදනං අත්ථි, උතුභොජනාදිඋපසෙවනං වා සම්භවති. තෙනාහ ‘‘යථා හි…පෙ… රූපසන්තානෙනා’’ති. නනු ච රූපසන්තානෙ පුබ්බෙනාපරං විසෙසො ලබ්භති, සො ච න විනා සමානජාතියෙන කාරණෙනාති ස්වායං පකතූපනිස්සයලාභොති කදාචි ආසඞ්කෙය්‍යාති ආහ ‘‘යස්මිඤ්චා’’තිආදි. තත්ථ තන්ති උතුබීජාදිකං කම්මාදි ච තෙන රූපෙන පුරිමනිප්ඵන්නෙන. උප්පාදනං සාභිසන්ධිකං දට්ඨබ්බං. අධිපතීසු පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො විය පකප්පනං සංවිදහනං. පකරණං වුත්තලක්ඛණෙන කාරණභාවෙන අවට්ඨානං, යතො කාරණවිසෙසො ‘‘පකතී’’ති වුච්චති. යදි එවං කස්මා රූපස්සෙව තං පටික්ඛිපීයතීති ආහ ‘‘යථා ච…පෙ… දට්ඨබ්බා’’ති. එවම්පි උතුබීජාදීනං අඞ්කුරාදීසු කථං පච්චයවිසෙසභාවොති ආහ ‘‘උතුබීජාදයො පන…පෙ… භාවතො’’ති. උපනිස්සයොති ච යස්මා බලවතාකාරණං අධිප්පෙතං, තස්මා න එත්ථ එකන්තෙන පුරිමනිප්ඵත්ති ඉච්ඡිතබ්බා. යදි එවං පාළියං කථං පුරිමග්ගහණන්ති ආහ ‘‘පුරිමපුරිමානංයෙව පනා’’තිආදි. තෙපි වා පරිකප්පනවසෙන පුරිමනිප්ඵන්නායෙව නාම හොන්ති. න හි අසංවිදිතාකාරෙ වත්ථුස්මිං පත්ථනාපවත්තීති. තෙනාහ ‘‘තංසමානලක්ඛණතායා’’ති.

ධම්මෙති පුග්ගලසෙනාසනපඤ්ඤත්තීනං උපාදානභූතෙ ධම්මෙ. අයං නයොති පඤ්ඤත්තිමුඛෙන පඤ්ඤපෙතබ්බා තදුපාදානභූතා ධම්මා ගය්හන්තීති යථාවුත්තො නයො. එත්ථෙවාති ‘‘සෙනාසනම්පි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්මිංයෙව වචනෙ. කථං පච්චුප්පන්නස්ස පකතූපනිස්සයභාවොති චොදනාය ‘‘වක්ඛතී’’තිආදිනා ආගමං දස්සෙත්වා යුත්තිං දස්සෙතුං ‘‘පච්චුප්පන්නානම්පිච තාදිසානං පුබ්බෙ පකතත්තා’’ති වුත්තං. තාදිසානන්ති යාදිසා උතුආදයො පච්චුපට්ඨිතා, තාදිසානං තතො පුබ්බෙ පුරෙතරං පකතත්තා පකතූපනිස්සයයොග්‍යතාය ආපාදිතත්තා.

කසිණාදීනම්පි ආරම්මණූපනිස්සයතා සම්භවතීති කත්වා වුත්තං ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘එකච්චායා’ති ආහා’’ති. තථා හි ‘‘කසිණමණ්ඩලං දිස්වා’’තිආදිනා තස්ස උපනිස්සයභාවො අට්ඨකථායං වුත්තො.

අරූපාවචරකුසලම්පි උපනිස්සයො හොති, පගෙව කාමාවචරරූපාවචරකුසලන්ති අධිප්පායො. තං පන යථා උපනිස්සයො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘යස්මිං කසිණාදිම්හී’’තිආදි වුත්තං. අනුප්පන්නඣානුප්පාදනෙති රූපාවචරජ්ඣානං සන්ධායාහ, අරූපාවචරජ්ඣානෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තදුප්පාදකකුසලානන්ති තස්ස රූපාවචරවිපාකස්ස උප්පාදකකුසලානං, රූපාවචරකුසලානන්ති අත්ථො. පටිසන්ධිනියාමකස්සාති රූපාවචරපටිසන්ධිනියාමකස්ස. චුතිතොති රූපාවචරපටිසන්ධියා අනන්තරපච්චයභූතාය චුතියා. පුරිමජවනස්ස වසෙනාති චුතියා ආසන්නජවනභාවෙන. රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්සාති එත්ථාපි ‘‘තදුප්පාදකකුසලාන’’න්තිආදිනා ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. යථා ච ‘‘රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්ස උපනිස්සයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘කාමාවචරකුසලම්පි තදුප්පාදකකුසලාන’’න්තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ලොකුත්තරවිපාකස්ස තෙභූමකකුසලානම්පි පාදකාදිවසෙන උපනිස්සයභාවො පාකටොයෙව, තථා තංතංභූමකකුසලානං තංතංභූමකකිරියානං, කාමාවචරකුසලස්ස රූපාරූපාවචරකිරියානං, රූපාවචරකුසලස්ස අරූපාවචරකිරියාය උපනිස්සයභාවොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එවං පච්චෙකං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. ‘‘සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙතී’’තිආදිනා පකතූපනිස්සයො උද්දෙසවසෙනෙව පාඨො ආගතො, න විභජනවසෙනාති ආහ ‘‘පාළියම්පි…පෙ… විස්සජ්ජිතො’’ති. කුසලත්තිකාදීසු අනුලොමාදිභෙදභින්නත්තා පඤ්හාවාරෙසූති බහුවචනනිද්දෙසො.

ලොකුත්තරනිබ්බත්තනං උපනිස්සාය පරස්ස සිනෙහුප්පාදනෙ ලොකුත්තරධම්මා උපනිස්සයො විය හොන්තීති අයමෙත්ථ ලෙසො, භාවිනො පන ලොකුත්තරස්ස අකුසලානං උපනිස්සයතා සම්භවතීති ආහ ‘‘න ඉදං සාරතො දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො’’ති. රූපාවචරාදිකුසලානන්ති රූපාරූපාවචරලොකුත්තරකුසලානං උප්පාදියමානස්ස රූපාවචරකුසලස්සාති යොජනා. රූපාවචරකිරියස්ස ච අරූපාවචරවිපාකො උපනිස්සයො කථන්ති ආහ ‘‘පුබ්බෙ නිවුත්ථාදීසු…පෙ… අරහතො’’ති. තං තං විපාකං පත්ථෙන්තො තස්ස තස්ස විපාකස්ස හෙතුභූතං කුසලං නිබ්බත්තෙතීති විපාකානං කුසලූපනිස්සයතාති ආහ ‘‘චතුභූමකා…පෙ… උපනිස්සයො’’ති. ලොකියකුසලානං පන ලොකුත්තරවිපාකා උපනිස්සයො න හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘යදිපී’’තිආදිමාහ. තෙනෙව හි ‘‘තථා තෙභූමකවිපාකො’’ති තෙභූමකග්ගහණං කතං. තත්ථ තෙනාති අනාගාමිනා. තන්ති අරහත්තඵලං. තස්මාති අදිට්ඨපුබ්බත්තා. තානි වියාති සොතාපත්තිඵලානි විය. තෙසන්ති පුථුජ්ජනාදීනං. ඉමස්සාති අනාගාමිනො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා පුථුජ්ජනාදීනං සන්තානෙ ඣානාදීනං සොතාපත්තිඵලාදීනං න උපනිස්සයපච්චයො අනුපලද්ධපුබ්බත්තා, එවං අනාගාමිනො ඣානාදීනං අග්ගඵලං උපනිස්සයපච්චයො අදිට්ඨපුබ්බත්තා. තෙනාහ ‘‘උපලද්ධපුබ්බසදිසමෙව හි අනාගතම්පි උපනිස්සයො’’ති. අට්ඨකථායං පන හෙට්ඨිමඵලානං කුසලූපනිස්සයතා වුත්තා එව.

යථා විපාකා කුසලානං, එවං කිරියාපි තෙසං උපනිස්සයො හොතීති තං නයං දස්සෙතුං ‘‘කිරියං අත්ථපටිසම්භිදාදි’’න්තිආදි වුත්තං. යොනිසොමනසිකාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති චතුභූමකකුසලස්සපි යොනිසොමනසිකාරො උපනිස්සයො හොතීති එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තදත්ථං යොනිසොමනසිකාරං පවත්තෙන්තස්සාති අත්ථො. තන්ති යොනිසොමනසිකාරං. අකුසලස්ස ච චතුභූමකවිපාකස්ස උපනිස්සයො යොනිසොමනසිකාරොති යොජනා. එවං කිරියස්සපීති යථා කුසලස්ස යොනිසොමනසිකාරස්ස වසෙන උපනිස්සයො වුත්තො, එවං කිරියස්සපි යොනිසොමනසිකාරස්ස වසෙන යොජෙතබ්බන්ති අත්ථො. සො හි තං උපනිස්සාය රාගාදිඋප්පාදනෙ අකුසලස්ස වුත්තනයෙන කුසලාකුසලූපනිස්සයභාවමුඛෙන චතුභූමකවිපාකස්ස උපනිස්සයො හොතියෙව. යදි කිරියසඞ්ඛාතො…පෙ… හොතියෙව, අථ කස්මා පකතූපනිස්සයවිභජනෙ කිරියා න ගහිතා, උතුභොජනසෙනාසනානියෙව ගහිතානීති ආහ ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙසු…පෙ… නයදස්සනමත්තමෙවා’’ති. එවමාදිකන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න උපනිස්සයපච්චයා’’ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. උපනිස්සයපරියායො උපනිසසද්දොති කත්වා වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණූපනිසං නාමරූපං, නාමරූපූපනිසඤ්ච සළායතනන්තිආදිකෙනා’’ති. එත්ථ හි විඤ්ඤාණස්ස නාමරූපානං ඵස්සරූපාදීනං චක්ඛායතනාදීනඤ්ච උපනිස්සයභාවො වුත්තොති.

උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.