3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා
435-482. ලොකියඅබ්‍යාකතෙහීති ඵලධම්මනිබ්බානවිනිමුත්තෙහි අබ්‍යාකතෙහි. තානි උපාදායාති තානි ලොකියඅබ්‍යාකතානි උපාදාය. තංසමානගතිකානං මනින්ද්‍රියාදීනං ‘‘සො වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානාතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා (යම. 1.ඛන්ධයමක.206) වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විය පරිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා. යඤ්හි පරිජානිතබ්බං, තදෙව පරිජානාතීතිආදිනා වුත්තං. එවමවිපරීතෙ අත්ථෙ සිද්ධෙපි චොදකො ‘‘මිස්සකත්තා’’ති එත්ථ ලබ්භමානං ලෙසං ගහෙත්වා චොදෙති ‘‘යදි පරිඤ්ඤෙය්‍යමිස්සකත්තා’’තිආදිනා. තස්සත්ථො – යථා ඉධ පරිඤ්ඤෙය්‍යමිස්සකානං පරිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා, එවමඤ්ඤත්ථාපි සා තෙසං වත්තබ්බා, තථා භාවෙතබ්බමිස්සකානං භාවෙතබ්බතාති. තෙනාහ ‘‘කස්මා ධම්මයමකෙ’’තිආදි. කුසලාකුසලෙසු භාවනාපහානාභිනිවෙසො හොති, යෙන වුත්තං ‘‘සො තං අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’තිආදි. න අබ්‍යාකතභාවන්ති එකෙන යථා ඵස්සද්වාරතො විය විඤ්ඤාණද්වාරතො කුසලාදීනං උප්පත්තිපරියායො, එවං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විය න අබ්‍යාකතාදීනං පරිඤ්ඤෙය්‍යතාපරියායොති දස්සෙති.
කුසලාකුසලභාවෙන අග්ගහිතාති සමුදයසභාවෙන අග්ගහිතාති අත්ථො. කුසලාකුසලාපීති කුසලාකුසලභාවාපි සමානා. භාවෙතබ්බපහාතබ්බභාවෙහි විනාපි හොති, යො න මග්ගසමුදයසච්චපක්ඛියො. යථා ‘‘අනිච්චං රූප’’න්ති එත්ථ ‘‘අනිච්චමෙව රූපං, න නිච්ච’’න්ති පටියොගිවිනිවත්තනමෙව එව-කාරෙන කරීයති, න තස්ස දුක්ඛානත්තතාදයො නිවාරිතා හොන්ති, එවං ‘‘පහාතබ්බමෙවා’’ති එත්ථ එව-සද්දෙන පටියොගිභූතං අප්පහාතබ්බමෙව නිවත්තීයති, න තතො අඤ්ඤවිසෙසාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එතෙන පහාතබ්බමෙවා’’තිආදි. භාවෙතබ්බභාවො එව තස්ස අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ගහිතො උක්කංසගතිවිජානනතො. ‘‘පරතො ලිඛිතබ්බං උප්පටිපාටියා ලිඛිත’’න්ති කස්මා වුත්තං. ද්වෙ පුග්ගලාති හි ආදි අනුලොමෙ ආගතං උද්ධටං, චක්ඛුන්ද්‍රියං න පරිජානාතීතිආදි පන පටිලොමෙ. දොමනස්සින්ද්‍රියං න පජහන්ති නාමාති ඉදං ‘‘නො ච දොමනස්සින්ද්‍රියං පජහන්තී’’ති පාළිපදස්ස අත්ථවචනං. යං පන ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියමූලකං අතික්කමිත්වා දොමනස්සින්ද්‍රියමූලකෙ ඉදං වුත්ත’’න්ති වුත්තං, පටිලොමෙ ආගතං සන්ධාය වුත්තත්තා තං න යුත්තං, න තං අට්ඨකථාචරියා පඨමං ආගතං පදං ලඞ්ඝිත්වා තාදිසස්සෙව පච්ඡා ආගතපදස්ස අත්ථවණ්ණනං කරොන්ති. පදානුක්කමතො එව හි අට්ඨකථායං අත්ථවණ්ණනා ආරද්ධා, පරියොසාපිතා ච, තස්මා අනුපටිපාටියාව ලිඛිතං, න උප්පටිපාටියාති දට්ඨබ්බං ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා’’තිආදිකස්ස අනුලොමෙ ආගතස්ස උද්ධටත්තා.
එත්ථාති එතස්මිං පරිඤ්ඤාවාරෙ. ඡ පුග්ගලාති පුථුජ්ජනෙන සද්ධිං යාව අනාගාමිමග්ගට්ඨා ඡ පුග්ගලා. අභින්දිත්වා ගහිතො තත්ථ භබ්බාභබ්බානං කිච්චවිසෙසස්ස අග්ගහිතත්තා. යත්ථ පන සති පුථුජ්ජනග්ගහණසාමඤ්ඤෙ භබ්බානං කිච්චං ගහිතං, යත්ථ ච අභබ්බානං, තත්ථ තෙ එව භින්දිත්වා වුත්තා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ච පුථුජ්ජනා මග්ගං පටිලභිස්සන්ති, යෙ ච පුථුජ්ජනා මග්ගං න පටිලභිස්සන්තී’’ති ච ආදිමාහ. අරහාති අරියො, අයමෙව වා පාඨො. පඨමමග්ගඵලසමඞ්ගීති පුරිමමග්ගඵලසමඞ්ගී. ඉතරොති අරහා. එවං පුග්ගලභෙදං ඤත්වාති ඉධ පුථුජ්ජනො සො ච අභබ්බොති ගහිතො, ඉධ භබ්බො ඉධ අරියා, යෙ ච පඨමමග්ගඵලසමඞ්ගිනො යාව අග්ගමග්ගඵලසමඞ්ගිනොති එවං යථාවුත්තං පුග්ගලවිභාගං ඤත්වා. තත්ථ තත්ථාති තෙසං ද්වෙ පුථුජ්ජනා අට්ඨ අරියාති ඉමෙසං යථාවුත්තපුග්ගලානං භෙදතො අභෙදතො ච ගහණවසෙන ආගතෙ තස්මිං තස්මිං පාඨපදෙසෙ. සන්නිට්ඨානෙනාති සන්නිට්ඨානපදවසෙන, නිච්ඡයවසෙනෙව වා. නිද්ධාරෙත්වාති නීහරිත්වා. විස්සජ්ජනං යොජෙතබ්බන්ති විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තපාළියා යථාවුත්තඅත්ථදස්සනෙන සම්බන්ධතො විභාවෙතබ්බොති.
පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ඉන්ද්‍රියයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
යමකපකරණ-අනුටීකා සමත්තා.
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස