2. පවත්තිවාරවණ්ණනා
186. අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙනාති ‘‘යො තෙසං රූපීනං ධම්මානං ආයු ඨිතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 634) අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන ගහෙතබ්බං. පවත්තිඤ්ච ගහෙත්වා ගතෙසු විස්සජ්ජනෙසු, චුතිපටිසන්ධියො ගහෙත්වා ගතෙසු යොජනා න ලබ්භතීති අධිප්පායො. අලබ්භමානා ච සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියෙහෙව න ලබ්භති. තංමූලකා ච නයාති සුඛින්ද්‍රියාදිමූලකා ච නයා. තෙහීති සුඛින්ද්‍රියාදීහි. යොජනාති ‘‘පවත්තෙ සුඛින්ද්‍රියවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’තිආදිනා උප්පජ්ජමානෙහි යොජනා. තංමූලකා ච තථායොජනාමූලභූතා ච නයා ජීවිතින්ද්‍රියාදිමූලකා ච නයා. පාකටායෙවාති පාළිගතියා එව විඤ්ඤායමානයොජනත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා එව.
තං වචනං. සොමනස්සවිරහිතසචක්ඛුකපටිසන්ධිනිදස්සනවසෙනාති සොමනස්සවිරහිතසචක්ඛුකපටිසන්ධියෙව නිදස්සනන්ති යොජෙතබ්බං. කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘නිදස්සනමත්තමෙතං, න පන ගණනපරිච්ඡින්දන’’න්ති ආහ ‘‘න හි චතුන්නංයෙවාති නියමො කතො’’ති. තංසමානලක්ඛණාති තාය සචක්ඛුකපටිසන්ධිතාය සමානලක්ඛණාති පරිත්තවිපාකග්ගහණං. තත්ථ සසොමනස්සපටිසන්ධියො සන්ධාය උපෙක්ඛාපටිසන්ධියො නිදස්සනභාවෙන වුත්තාති කෙචි. පරිත්තවිපාකපටිසන්ධි ච කුසලවිපාකාහෙතුකපටිසන්ධි වෙදිතබ්බා. සාපි හි සචක්ඛුකා සියා. තංසමානලක්ඛණාති වා තාය උපෙක්ඛාසහගතාය සමානලක්ඛණා යථාවුත්තඅහෙතුකපටිසන්ධි ච පඤ්චමජ්ඣානපටිසන්ධි ච. යදි එවං ‘‘චතුන්න’’න්ති කස්මා ගණනපරිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘කාමාවචරෙ…පෙ… නිදස්සනං කත’’න්ති. තෙනාති උපෙක්ඛාසහගතමහාවිපාකනිදස්සනෙන, යෙහි සමානතාය ඉමෙ නිදස්සනභාවෙන වුත්තා, තෙ එකංසෙන තංසභාවා එවාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යථා සසොමනස්ස…පෙ… තො හොතී’’ති.
නනු ච ගබ්භසෙය්‍යකෙසු අයමත්ථො එකංසතො න ලබ්භතීති ආසඞ්කං සන්ධායාහ ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකානඤ්ච…පෙ… දස්සිතා හොතී’’ති. තෙනාහ ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදි. තත්ථ යදි සහෙතුකපටිසන්ධිකානං කාමාවචරානං නියමතො සචක්ඛුකාදිභාවදස්සනං ගබ්භසෙය්‍යකවසෙන ලබ්භෙය්‍ය, යුත්තමෙතං සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකෙපි හී’’තිආදි. තථා ආයතනයමකෙ දස්සිතන්ති ඉදං ආයතනයමකවණ්ණනායං අත්තනා වුත්තං ‘‘එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ’’තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි සොමනස්සින්ද්‍රියුප්පාදකකම්මස්ස එකන්තෙන චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පාදනතො ගබ්භෙපි යාව චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පත්ති, තාව උප්පජ්ජමානතාය ‘‘අභිනන්දිතබ්බත්තා’’ති වුත්තං. සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතානන්ති ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතානං. ඉත්ථීනං අඝානකානං උපපජ්ජන්තීනන්ති ආදීසූති ආදි-සද්දෙන ‘‘ඉත්ථීනං අචක්ඛුකානං උපපජ්ජන්තීන’’න්තිආදිං සඞ්ගණ්හාති. තෙ එවාති ගබ්භසෙය්‍යකා එව.
තංසමානලක්ඛණන්ති සොපෙක්ඛඅචක්ඛුකපටිසන්ධිභාවෙන සමානලක්ඛණං. තත්ථාති අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තෙ. සමාධිලෙසො දුබ්බලසමාධි යො චිත්තට්ඨිතිමත්තො. තස්මාති යස්මා චිත්තට්ඨිති විය දුබ්බලං වීරියං නත්ථි, යො ‘‘වීරියලෙසො’’ති වත්තබ්බො, තස්මා, ලෙසමත්තස්සපි වීරියස්ස අභාවාති අත්ථො. අඤ්ඤෙසූති අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තතො අඤ්ඤෙසු. කෙසුචීති එකච්චෙසු. උභයෙනපි මනොද්වාරාවජ්ජනහසිතුප්පාදචිත්තං වදති. ඉධාති අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තෙ. සමාධිවීරියානි ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි ච න හොන්තීති සමාධිකිච්චං පටික්ඛිපති, න සමාධිමත්තං, න වීරියලෙසස්ස සබ්භාවතොති යොජෙතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘විසෙසනඤ්හි විසෙසිතබ්බෙ පවත්තතී’’ති. යස්මිං වීරියෙ සති ඉන්ද්‍රියුප්පත්ති සියා, තදෙව තත්ථ නත්ථීති අත්ථො.
අපායෙ ඔපපාතිකවසෙනාති ඉදං සුගතියං ඔපපාතිකො විකලින්ද්‍රියො න හොතීති කත්වා වුත්තං, ‘‘ලබ්භන්තෙව ඤාණවිප්පයුත්තාන’’න්ති පන වුත්තත්තා ‘‘දුහෙතුකපටිසන්ධිකානං වසෙනා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. තෙසන්ති ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියසන්තානානං. ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානං පන උප්පාදනිරොධා අභිණ්හසොව හොන්තීති. පඨමකප්පිකාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ගහිතානං පරිවත්තමානලිඞ්ගානං වසෙන උප්පාදනිරොධග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පඨමකප්පිකානං පන වසෙන උප්පාදො එව ලබ්භති. ‘‘චුතිඋපපත්තිවසෙනෙව දුතියපුච්ඡාසුපි සන්නිට්ඨානෙහි ගහණං වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉදං උපාදින්නඉන්ද්‍රියෙහි නියමිතත්තා වුත්තං.
190. සන්තානුප්පත්තිනිරොධදස්සනතොති සන්තානවසෙන උප්පාදනිරොධානං දිස්සමානත්තා. එතෙන රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදිසමානගතිකතං යුත්තිතො සාධෙති. ආගමතො පන ‘‘විනා සොමනස්සෙනා’’තිආදිනා පරතො සාධෙස්සති. ඡෙදොති නාමං දට්ඨබ්බං සරූපදස්සනෙනෙව සංසයඡෙදනතො.
තස්සාති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස. තෙ ච අසඤ්ඤසත්තා. නනු ච උප්පාදොව ජීවිතින්ද්‍රියස්ස චුතිඋපපත්තිවසෙන වත්තබ්බො, න අනුප්පාදොති ආහ ‘‘අනුප්පාදො…පෙ… න පවත්තෙ’’ති. අයඤ්ච නයො න කෙවලං පුරිමකොට්ඨාසෙ එව, අථ ඛො ඉතරකොට්ඨාසෙපි ගහිතො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙපී’’තිආදිමාහ.
‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති කස්මා වුත්තන්ති යෙනාධිප්පායෙන චොදනා කතා, තමධිප්පායං විවරිතුං ‘‘නනු සුද්ධාවාස’’න්තිආදි වුත්තං. න වත්තබ්බන්ති ‘‘උපපජ්ජන්තාන’’න්ති න වත්තබ්බං, ‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ඉච්චෙව වත්තබ්බන්ති අත්ථො. ඉදානි යථා ‘‘උපපජ්ජන්තාන’’න්ති න වත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සොමනස්සමනින්ද්‍රියානන්ති සොමනස්සින්ද්‍රියමනින්ද්‍රියානං, අයමෙව වා පාඨො. තදාති පඨමස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස ධරමානකාලෙ. තස්මාති යස්මා රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං අත්ථෙව කාලභෙදො, උභයඤ්චෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා ගය්හති, තස්මා. උභයන්ති සොමනස්සින්ද්‍රියජීවිතින්ද්‍රියන්ති ඉදං උභයං. උප්පාදක්ඛණෙන නිදස්සිතන්ති එතෙන ‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති දස්සෙති. ඉදානි තමෙවත්ථං උදාහරණෙන පාකටතරං කාතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා තාදිසානං අනෙකෙසං චිත්තානං භඞ්ගක්ඛණෙ ලබ්භමානං තදෙකදෙසෙන සබ්බපඨමස්ස උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙන නිදස්සිතං, එවමිධාපි ඛණද්වයෙ ලබ්භමානං තදෙකදෙසෙන උප්පාදක්ඛණෙන නිදස්සිතන්ති එවං නිදස්සනත්ථො වෙදිතබ්බො.
තෙසන්ති ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං. අඤ්ඤත්ථාති පවත්තෙ. ඉධාති අනාගතකාලභෙදෙ. න න සම්භවති උපපත්තික්ඛණස්ස විය තතො පරං පවත්තික්ඛණස්සපි අනාගතකාලභාවතො. තස්මාති උපපත්තිතො අඤ්ඤත්ථාපි යථාධිප්පෙතඋප්පාදසම්භවතො. අයඤ්ච අත්ථො වාරන්තරෙපි දිස්සතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි. න හීතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති. තත්ථ අපි පච්ඡිම…පෙ… සන්ධිකස්සාති අපි-සද්දෙන ‘‘කො පන වාදො අපච්ඡිමභවිකස්ස සොමනස්සසහගතපටිසන්ධිකස්සා’’ති දස්සෙති. අපච්ඡිමභවිකස්ස චුතිතො පච්ඡා ‘‘සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘චුතිතො පුබ්බෙවා’’ති. එත්ථ හි පඨමපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථොතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – එත්ථ ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එවමාදීසු යමකෙසු යා පඨමපුච්ඡා, තාසු සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතො අත්ථො. පුච්ඡිතබ්බත්ථනිස්සයොති ‘‘තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදිකස්ස පුච්ඡිතබ්බස්ස අත්ථස්ස නිස්සයභූතො මාදිසොව මයා සදිසො එව අත්ථො උපපත්තිඋප්පාදින්ද්‍රියවා උපපත්තික්ඛණෙ උප්පාදාවත්ථඉන්ද්‍රියසහිතො, උභයුප්පාදින්ද්‍රියවා පටිසන්ධිපවත්තීසු උප්පාදාවත්ථඉන්ද්‍රියසහිතො වා. පටිනිවත්තිත්වාපි පුච්ඡිතබ්බත්ථස්ස නිස්සයොති ‘‘යස්ස වා පනා’’තිආදිනා පටිනිවත්තිත්වා පුච්ඡිතබ්බස්සපි සංසයත්ථස්ස නිස්සයොති එවං ඉමිනා විය අජ්ඣාසයෙන ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදීසු දුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථමෙව සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතමෙව අත්ථං නියමෙති. තත්ථෙව තාසු එව පුබ්බෙ වුත්තපඨමපුච්ඡාසු එව. පුච්ඡිතබ්බං ‘‘තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදීසු අනාගතභාවමත්තෙන සරූපතො ගහිතං උප්පාදං උප්පාදසඞ්ඛාතං, ‘‘තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතී’’තිආදීසු අනාගතභාවමත්තෙන සරූපතො ගහිතං නිරොධං වා නිරොධසඞ්ඛාතං වා සංසයත්ථං න නියමෙතීති. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන සන්නිට්ඨානත්ථස්ස නියමො හොති, න සංසයත්ථස්ස, තස්මා ‘‘යස්ස වා පන…පෙ… ආමන්තා’’ති වුත්තං. එස නයොති ය්වායං උප්පාදවාරෙ විචාරො වුත්තො, නිරොධවාරෙපි එසෙව නයො. තථා හි ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං.
එවං අවුත්තත්තාති උප්පාදනිරොධානං අනාගතානං සරූපෙන අවුත්තත්තා. න හි තත්ථ තෙ සරූපෙන වුත්තා, අථ ඛො ‘‘නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති පටික්ඛෙපමුඛෙන වුත්තා. තත්ථාති අනුලොමෙ. න එවං යොජෙතබ්බා පටිලොමෙ. තමෙව අයොජෙතබ්බතං ‘‘යථා හී’’තිආදිනා විවරති. උප්පාදනිරොධෙ අතික්කමිත්වා උප්පාදනිරොධා සම්භවන්ති යොජෙතුං, තථා උප්පාදනිරොධෙ අප්පත්වා උප්පාදනිරොධා සම්භවන්ති යොජෙතුන්ති යොජනා. ඉදඤ්ච ද්වයං යථානුලොමෙ සම්භවති, න එවං පටිලොමෙ. තෙනාහ ‘‘න එවං…පෙ… සම්භවන්තී’’ති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අභූතාභාවස්ස…පෙ… සම්භවානුපපත්තිතො’’ති. අභූතාභාවස්සාති අභූතස්ස අභාවස්ස, අභූතස්ස උප්පාදස්ස නිරොධස්ස ච අභාවස්සාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අභූතුප්පාදනිරොධාභාවො ච පටිලොමෙ පුච්ඡිතො’’ති, තස්මා ‘‘ආමන්තා’’ති ච වුත්තං, න වුත්තං විස්සජ්ජනන්ති සම්බන්ධො. අස්ස විසෙසරහිතස්ස අභූතාභාවස්සාති ඉමස්ස යථාවුත්තස්ස යථා රූපාභාවො වෙදනාභාවොති කොචි අභාවොපි විසෙසසහිතො, න එවමයන්ති විසෙසරහිතස්ස අභූතාභාවස්ස.
කාලන්තරයොගාභාවතොති කාලවිසෙසයොගාභාවතො. යාදිසානන්ති යානි භූතානි න වත්තමානානි සති පච්චයෙ උප්පජ්ජනාරහානි, තෙසං අනාගතානන්ති අත්ථො. උප්පාදනිරොධාභාවෙන පුච්ඡිතබ්බස්සාති ‘‘නුප්පජ්ජිස්සති න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති එවං උප්පාදස්ස නිරොධස්ස ච අභාවෙන පුච්ඡිතබ්බස්ස අත්ථස්ස. සන්නිස්සයො නිස්සයභූතො සන්නිට්ඨානෙන සන්නිච්ඡිතො සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතො. සො යථාවුත්තො අත්ථො නිස්සයො එතෙසන්ති තන්නිස්සයා. තාදිසානංයෙව අනාගතානංයෙව උපපත්තිචුතිඋප්පාදනිරොධානං උපපත්තිචුතිසඞ්ඛාතඋප්පාදනිරොධානං අනුප්පාදානිරොධානං පටික්ඛෙපවසෙන. ජීවිතාදීනම්පි ජීවිතමනින්ද්‍රියාදීනම්පි. අනුප්පාදානිරොධා සංසයපදෙන පුච්ඡිතා හොන්ති ‘‘යස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති. ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං විභජිත්වා වත්තබ්බස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘න වුත්තං…පෙ… විස්සජ්ජන’’න්ති.
යෙ සොපෙක්ඛපටිසන්ධිකා භවිස්සන්ති රූපලොකෙ, තෙ සඞ්ගහිතාති යොජනා. තංසමානලක්ඛණතායාති තෙන සොපෙක්ඛපටිසන්ධිකභාවෙන සමානලක්ඛණතාය. තං පමාදලිඛිතං ධම්මයමකෙ තාදිසස්සෙව වචනස්ස අභාවතො. තත්ථපි යං වත්තබ්බං, තං චිත්තයමකෙ වුත්තං ‘‘න හි ඛණපච්චුප්පන්නෙ උප්පජ්ජිත්ථාති අතීතවොහාරො අත්ථී’’තිආදිනා.
පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.