1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා

10-26. සොති දුක්ඛසද්දො. අඤ්ඤත්ථාති සඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛදුක්ඛාධිට්ඨානෙසු. අඤ්ඤනිරපෙක්ඛොති සඞ්ඛාරාදිපදන්තරානපෙක්ඛො. තෙනාති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛදුක්ඛපදග්ගහණතො. තස්මිං දුක්ඛදුක්ඛෙ විසයභූතෙ. එස දුක්ඛසද්දො ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසච්ච’’න්ති එත්ථ පඨමො දුක්ඛසද්දො. තඤ්ච දුක්ඛදුක්ඛං. ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසච්ච’’න්ති එත්ථ දුක්ඛමෙව දුක්ඛසච්චන්ති නයිදං අවධාරණං ඉච්ඡිතබ්බං, දුක්ඛං දුක්ඛසච්චමෙවාති පන ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ ‘‘එකන්තෙන දුක්ඛසච්චමෙවා’’ති. සච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තෙසු සමුදයෙසු කොචි ඵලධම්මෙසු නත්ථීති සච්චවිභඞ්ගෙ පඤ්චධා වුත්තෙසු සමුදයෙසු එකොපි ඵලසභාවෙසු නත්ථි, ඵලසභාවො නත්ථීති අත්ථො. ‘‘ඵලධම්මො නත්ථී’’ති ච පාඨො. මග්ගසද්දො ච ඵලඞ්ගෙසූති සාමඤ්ඤඵලඞ්ගෙසු සම්මාදිට්ඨිආදීසු ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්තිආදිනා (විභ. 492, 495) ආගතො මග්ගසද්දො මග්ගඵලත්තා පවත්තති කාරණූපචාරෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න මග්ගකිච්චසබ්භාවා’’තිආදි. තස්මාති යස්මා සච්චදෙසනාය පභවාදිසභාවා එව ධම්මා සමුදයාදිපරියායෙන වුත්තා, න අප්පභවාදිසභාවා, තස්මා. එත්ථ ච තෙභූමකධම්මානං යථාරහං දුක්ඛසමුදයසච්චන්තොගධත්තා අසච්චසභාවෙ සභාවධම්මෙ ච උද්ධරන්තො ඵලධම්මෙ එව උද්ධරි. නනු ච මග්ගසම්පයුත්තාපි ධම්මා අසච්චසභාවාති තෙපි උද්ධරිතබ්බාති? න, තෙසං මග්ගගතිකත්තා. ‘‘ඵලධම්මෙසූ’’ති එත්ථ ධම්මග්ගහණෙන වා ඵලසම්පයුත්තධම්මානං විය තෙසම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං.

පදසොධනෙන…පෙ… ඉධ ගහිතාති එතෙන අසච්චසභාවානං ධම්මානං පකරණෙන නිවත්තිතතං ආහ. තෙසන්ති දුක්ඛාදීනං. තබ්බිසෙසනයොගවිසෙසන්ති තෙන දුක්ඛාදිවිසෙසනයොගෙන විසිට්ඨතං. සච්චවිසෙසනභාවෙනෙව දුක්ඛාදීනං පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදිභාවො සිද්ධොති ආහ ‘‘එකන්තසච්චත්තා’’ති. යථා චෙත්ථාති යථා එතස්මිං සච්චයමකෙ සුද්ධසච්චවාරෙ සච්චවිසෙසනභූතා එව දුක්ඛාදයො ගහිතා. එවං ඛන්ධයමකාදීසුපීති න සුද්ධසච්චවාරෙ එව අයං නයො දස්සිතොති අත්ථො. පදසොධනවාරෙ තංමූලචක්කවාරෙ ච ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා සමුදායපදානංයෙව වුත්තත්තා වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ‘‘සුද්ධක්ඛන්ධාදිවාරෙසූ’’ති වුත්තං. තථා චෙත්ථාපි සුද්ධවාරෙ එව අයං නයො දස්සිතො. යදි සුද්ධක්ඛන්ධාදිවාරෙසු ඛන්ධාදිවිසෙසනභූතානමෙව රූපාදීනං ගහණෙන භවිතබ්බං, අථ කස්මා ඛන්ධාදිවිසෙසනතො අඤ්ඤෙසම්පි රූපාදීනං වසෙන අත්ථො දස්සිතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි. පුරිමො එව අත්ථො යුත්තො, යුත්තිතො පාඨොව බලවාති.

පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.