2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

18-21. එතස්මින්ති පවත්තිවාරෙ. පුච්ඡාමත්තලාභෙනාති මොඝපුච්ඡාභාවමාහ. එකෙකන්ති ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සද්දායතනං උප්පජ්ජතී’’තිආදිකං එකෙකං. පඤ්චාති ‘‘යස්ස සද්දායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ගන්ධායතනං උප්පජ්ජතී’’තිආදීනි පඤ්ච. පුච්ඡාමත්තලාභෙන සඞ්ගහං අනුජානන්තො ‘‘විස්සජ්ජනවසෙන හාපෙතබ්බානී’’ති ආහ. ‘‘වක්ඛති හී’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං අට්ඨකථාය සමත්ථෙති.

සදිසවිස්සජ්ජනන්ති සාමඤ්ඤවචනං විසෙසනිවිට්ඨමෙව හොතීති තං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘පුග්ගලවාරමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වත්වා තස්සා පන සදිසවිස්සජ්ජනතාය අබ්‍යාපිතත්තා යත්ථ සදිසං, තත්ථාපි විස්සජ්ජිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඔකාසවාරෙ පන…පෙ… විස්සජ්ජිත’’න්ති ආහ. තත්ථ තන්ති දුතියං. පුග්ගලවාරෙපීති යත්ථ සදිසං විස්සජ්ජනං, තත්ථ පුග්ගලවාරෙපි විස්සජ්ජිතං, පගෙව ඔකාසවාරෙති අධිප්පායො. විරත්තකාමකම්මනිබ්බත්තස්සාති භාවනාබලෙන විරත්තො කාමො එතෙනාති විරත්තකාමං, රූපාවචරකම්මං, තතො නිබ්බත්තස්ස. පටිසන්ධි එව බීජං පටිසන්ධිබීජං, තස්ස. ‘‘එවංසභාවත්තා’’ති එතෙන එකන්තතො කාමතණ්හානිදානකම්මහෙතුකානි ඝානාදීනීති දස්සෙති. ගන්ධාදයො ච න සන්තීති සබ්බෙන සබ්බං තෙසම්පි අභාවං සන්ධාය වදති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

‘‘සච්ච’’න්ති යථාවුත්තවසෙන ගහෙතබ්බං චොදකෙන වුත්තමත්ථං සම්පටිච්ඡිත්වා පුන යෙනාධිප්පායෙන තානි යමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – තත්ථ චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන ‘‘සචක්ඛුකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා නයෙන ජිව්හාකායායතනයමකානි යථා සදිසවිස්සජ්ජනානි, තථා ඉධ ඝානායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන තානි ජිව්හාකායායතනයමකානි ‘‘යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා නයෙන සදිසවිස්සජ්ජනානීති. එවමෙත්ථ උභයෙසං විසුං අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසවිස්සජ්ජනතාය ඉදං වුත්තං, න එකජ්ඣං අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසවිස්සජ්ජනතාය. තෙනාහ ‘‘තස්මා තත්ථ තත්ථෙව සදිසවිස්සජ්ජනතා පාළිඅනාරුළ්හතාය කාරණ’’න්ති. එවඤ්ච සති චක්ඛායතනමූලග්ගහණං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘නිදස්සනභාවෙනා’’තිආදි. තත්ථ නිදස්සනභාවෙනාති නිදස්සනභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසවිස්සජ්ජනතාසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනභාවෙනෙව, න පන තෙසං නිදස්සිතබ්බෙහි සබ්බථා සදිසවිස්සජ්ජනතායාති අධිප්පායො. ‘‘යෙභුය්‍යතායා’’ති වුත්තං යෙභුය්‍යතං දස්සෙතුං ‘‘තෙසු හී’’තිආදි වුත්තං.

එවන්ති ඉමිනා ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන යථාවුත්තවචනස්සෙව විස්සජ්ජනභාවානුජානනං කත්තබ්බන්ති ඉමමත්ථං ආකඩ්ඪති. සාති දුතියපුච්ඡා. ඝානායතනයමකෙනාති චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙනෙව. තංසෙසානීති තෙන ඝානායතනමූලකකායායතනයමකෙන සද්ධිං සෙසානි. සදිසවිස්සජ්ජනත්තා අනාරුළ්හානීති එත්ථ ‘‘අනාරුළ්හානී’’ති එත්තකමෙව තථා-සද්දෙන අනුකඩ්ඪීයති, න ‘‘සදිසවිස්සජ්ජනත්තා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘තථාති…පෙ… සමඤ්ඤෙනා’’ති වත්වා ඉදානි ‘‘කාරණසාමඤ්ඤෙනා’’ති වුත්තස්ස සදිසවිස්සජ්ජනත්තස්ස තත්ථ අභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඝානජිව්හාකායායතනානං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අගබ්භසෙය්‍යකෙසු පවත්තමානානන්ති එත්ථාපි ‘‘සහචාරිතායා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං, තථා ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකෙසු ච පවත්තමානාන’’න්ති. ඉතරානි ඝානායතනමූලකානි ජිව්හාකායායතනයමකානි ද්වෙ න විස්සජ්ජීයන්ති, ඝානායතනමූලකෙසු ච යමකෙසු විස්සජ්ජිතෙසු ඉතරද්වයමූලකානි ජිව්හාකායායතනමූලකානි න විස්සජ්ජීයන්ති අවිසෙසත්තා අප්පවිසෙසත්තා චාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ කායායතනයමකෙ දුතියපුච්ඡාවසෙන අප්පවිසෙසො, ඉතරවසෙන අවිසෙසො වෙදිතබ්බො. රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති ඉදං රූපායතනමූලකමනායතනවසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘රූපායතන…පෙ… අධිප්පායො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘රූපායතනමූලකෙසු හී’’තිආදි. යමකානන්ති රූපායතනමූලකගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනයමකානං. දුතියපුච්ඡානන්ති යථාවුත්තයමකානංයෙව දුතියපුච්ඡානං. වුත්තනයෙනාති ‘‘සරූපකානං අචිත්තකාන’’න්තිආදිනා වුත්තෙන නයෙන. ආදිපුච්ඡානන්ති තෙසංයෙව යමකානං පඨමපුච්ඡානං.

හෙට්ඨිමෙහීති ඉදං අවිසෙසවචනම්පි යෙසු සදිසවිස්සජ්ජනතා සම්භවති, තදපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘ගන්ධරස…පෙ… අත්ථො’’ති. උද්දිට්ඨධම්මෙසු උද්දෙසානුරූපං ලබ්භමානවිසෙසකථනං විස්සජ්ජනං, යො තත්ථ න සබ්බෙන සබ්බං උද්දෙසානුරූපගුණෙන උපලබ්භති, තස්ස අකථනම්පි අත්ථතො විස්සජ්ජනමෙව නාම හොතීති ආහ ‘‘අවිස්සජ්ජනෙනෙව අලබ්භමානතාදස්සනෙන විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තී’’ති.

චක්ඛුවිකලසොතවිකලා විය චක්ඛුසොතවිකලොපි ලබ්භතීති සො පන අට්ඨකථායං පි-සද්දෙන සඞ්ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘ජච්චන්ධම්පි…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. පරිපුණ්ණායතනමෙව ඔපපාතිකං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ අට්ඨානප්පයුත්තො එව-සද්දොති තස්ස ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තමෙවාති අත්ථො’’ති වත්වා තෙන පරිපුණ්ණායතනස්ස තත්ථ අනියතත්තා අපරිපුණ්ණායතනස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධොති දස්සෙන්තො ‘‘තෙන ජච්චන්ධබධිරම්පි සන්ධාය වුත්තතා න නිවාරිතා හොතී’’ති ආහ.

22-254. තස්මිං පුග්ගලස්ස අනාමට්ඨත්තාති කස්මා වුත්තං, යාවතා ‘‘රූපීබ්‍රහ්මලොකං පුච්ඡතී’’ති ඉමිනාපි ඔකාසොයෙව ආමට්ඨොති. ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාය කාරණවිභාවනාධිප්පායෙනෙව ‘‘කස්මා පටිඤ්ඤාත’’න්ති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා තං කාරණං දස්සෙතුකාමො ‘‘නනූ’’තිආදිමාහ. ගබ්භසෙය්‍යකභාවං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සතීති පච්ඡිමභවිකං සන්ධායාහ. තදවත්ථස්සාති පච්ඡිමභවාවත්ථස්ස. භවිස්සන්තස්සාති භාවිනො. පටිඤ්ඤාතබ්බත්තාති ‘‘උප්පජ්ජිස්සතී’’ති පටිඤ්ඤාතබ්බත්තා.

අථ කස්මාති එත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යදි ‘‘යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති පුච්ඡායං වුත්තෙන විධිනා පටිඤ්ඤාතබ්බං, අථ කස්මා අථ කෙන කාරණෙන පටිලොමෙ ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති පුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාතං, නනු ඉදං අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධන්ති? නනූතිආදිනාපි චොදකො තමෙව විරොධං විභාවෙති. නො ච නුප්පජ්ජිස්සති උප්පජ්ජිස්සති එවාති අත්ථො. ‘‘තස්මිං භවෙ’’තිආදි තස්ස පරිහාරො. තත්ථ තස්මිං භවෙති යස්මිං භවෙ ‘‘රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං පවත්තමානත්තා, තස්මිං භවෙ. අනාගතභාවෙන අවචනතොති භාවීභාවෙන අවත්තබ්බතො ආරද්ධුප්පාදභාවෙන පවත්තමානත්තාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘භවන්තරෙ හී’’තිආදි. න පන වුච්චතීති සම්බන්ධො. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා පාඨන්තරෙන යථාවුත්තමත්ථං සමත්ථෙති.

යස්මිං අත්තභාවෙ යෙහි ආයතනෙහි භවිතබ්බං, තංතංආයතනනිබ්බත්තකකම්මෙන අවස්සංභාවීආයතනස්ස සත්තස්ස, සන්තානස්ස වා, ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා, යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති ච එවං පවත්තං පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනං ආයතනපටිලාභස්ස ජාතිභාවතො සුට්ඨු උපපන්නං භවති. පච්ඡිමභවිකාදයොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අරූපෙ උප්පජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායනකා සඞ්ගය්හන්ති. ඉදම්පි විස්සජ්ජනං. අභිනන්දිතබ්බත්තාති ‘‘ආමන්තා’’ති සම්පටිච්ඡිතබ්බත්තා.

යං පන අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානන්ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යස්ස විපාකො ඝානායතනුප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව උපච්ඡිජ්ජිස්සති, තං ඝානායතනානිබ්බත්තකකම්මන්ති වුත්තං. කථං පනීදිසං කම්මං අත්ථීති විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘යස්ස යත්ථා’’තිආදි. එවම්පි ගබ්භසෙය්‍යකො එව ඉධ අඝානකොති අධිප්පෙතොති කථමිදං විඤ්ඤායතීති චොදනාය ‘‘න හී’’තිආදිං වත්වා තමත්ථං සාධෙතුං ‘‘ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. අවචනත්තම්පි හි යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මෙ පටික්ඛෙපොයෙවාති. ඉධාති ඉමස්මිං ආයතනයමකෙ. යථාදස්සිතාසූති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජති, යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච දස්සිතප්පකාරාසු පුච්ඡාසු. ආමන්තාති වුත්තන්ති අථ කස්මා න විඤ්ඤායතීති යොජනා. එතාසු පුච්ඡාසු කස්මා පටිවචනෙන විස්සජ්ජනං න කතන්ති අධිප්පායො. සන්නිට්ඨානෙන ගහිතත්ථස්සාති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච එවමාදිකෙන සන්නිට්ඨානපදෙන ගහිතස්ස අත්ථස්ස. එකදෙසෙ සංසයත්ථස්ස සම්භවෙනාති එකදෙසෙ සංසයිතබ්බස්ස අත්ථස්ස සම්භවෙන සන්නිට්ඨානත්ථපටියොගභූතසංසයත්ථස්ස පටිවචනස්ස අකරණතො ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනස්ස අකත්තබ්බතො අත්ථස්ස අභින්දිත්වා එකජ්ඣං කත්වා අවත්තබ්බතො. තෙනාහ ‘‘භින්දිතබ්බෙහි න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොතී’’ති.

යදි සියාති භින්දිත්වා වත්තබ්බෙපි අත්ථෙ යදි පටිවචනවිස්සජ්ජනං සියා, පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනමෙව න සියා අනොකාසභාවතො භින්දිතබ්බතො චාති අත්ථො. තථා හි ‘‘පඤ්චවොකාරෙ පරිනිබ්බන්තානං, අරූපෙ පච්ඡිමභවිකානං, යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චවන්තානං තෙසං සොතායතනඤ්ච නුප්පජ්ජිස්සති, චක්ඛායතනඤ්ච නුප්පජ්ජතී’’ති ච, තථා ‘‘රූපාවචරෙ පරිනිබ්බන්තානං, අරූපානං තෙසං තත්ථ ඝානායතනඤ්ච න නිරුජ්ඣති, රූපායතනඤ්ච න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච තත්ථ විභාගවසෙන පවත්තො පාඨසෙසො. අථ කස්මාති යදි අභින්දිතබ්බෙ පටිවචනවිස්සජ්ජනං, න භින්දිතබ්බෙ, එවං සන්තෙ ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉමිනා පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන ගබ්භසෙය්‍යකානං සොමනස්සපටිසන්ධි නත්ථීති කස්මා න විඤ්ඤායති, භින්දිතබ්බෙ න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොතීති සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති? තං න, අඤ්ඤාය පාළියා තදත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘කාමධාතුයා’’තිආදිමාහ.

‘‘යං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣති, තං චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති, නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති තස්සෙව චිත්තස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ යථා වුත්තො, එවං තස්සෙව කම්මජසන්තානස්ස නිරොධො තස්ස උප්පාදෙ අනාගතභාවෙන වත්තබ්බො. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘එකචිත්තස්ස නාම උප්පාදක්ඛණෙ නිරොධො අනාගතභාවෙන වුච්චති, කිමඞ්ගං පන එකසන්තානස්සා’’ති. සබ්බත්ථ සබ්බස්මිං අනාගතවාරෙ. උපපජ්ජන්තානං එව වසෙන සො නිරොධො තථා අනාගතභාවෙන වුත්තො, කස්මා පනෙත්ථ නිරොධො උපපන්නානං වසෙන න වුත්තොති ආහ ‘‘උප්පන්නානං පනා’’තිආදි. තස්සෙව යථාපවත්තස්ස කම්මජසන්තානස්ස එව. තස්මාති යස්මා උප්පාදක්ඛණතො උද්ධං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොති, තස්මා. භෙදෙ සතිපි කාලභෙදාමසනස්ස කාරණෙ සතිපි. අනාගතකාලාමසනවසෙනෙව නිරොධස්සෙව වසෙන විස්සජ්ජනද්වයං උපපන්නමෙව යුත්තමෙව හොතීති. අඤ්ඤෙසං වසෙන නිරොධස්සෙව වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ‘‘අරහත’’න්ති වුත්තං.

යදි උපපත්තිඅනන්තරං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොති, අථ කස්මා චුතියා නිරොධවචනන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තන්නිට්ඨානභාවතො පන චුතියා නිරොධවචන’’න්ති. තන්නිට්ඨානභාවතොති තස්ස සන්තානස්ස නිට්ඨානභාවතො. පවත්තෙතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණං. තත්ථ තස්සාති සන්තානස්ස. වක්ඛතීතිආදිපි පවත්තෙ නිරොධං අනාදියිත්වා චුතිනිරොධස්සෙව ගහිතතාය කාරණවචනං. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන පාඨන්තරවචනෙන. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සතී’’තිආදිකෙ ආයතනයමකෙ. යදි පවත්තෙ නිරුද්ධස්සපි චුතියා එව නිරොධො ඉච්ඡිතො, ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදි කථන්ති ආහ ‘‘සචක්ඛුකානන්තිආදීසු ච පටිලද්ධචක්ඛුකානන්තිආදිනා අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති. තෙති අරූපෙ පච්ඡිමභවිකා. අචක්ඛුකවචනඤ්ච සාවසෙසන්ති යොජනා.

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආයතනයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.