මහාවාරො

1. අනුසයවාරවණ්ණනා

3. පවත්තාවිරාමවසෙනාති අනුසයප්පවත්තියා අවිරාමවසෙන, අවිච්ඡෙදවසෙනාති අත්ථො. කථං පන කුසලාබ්‍යාකතචිත්තක්ඛණෙ අනුසයානං පවත්තීති ආහ ‘‘මග්ගෙනෙව…පෙ… පුබ්බෙ’’ති.

20. චිත්තචෙතසිකානඤ්ච ඨානං නාම චිත්තුප්පාදොති ආහ ‘‘එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ’’ති. තෙසං තෙසං පුග්ගලානන්ති පුථුජ්ජනාදීනං පුග්ගලානං. පකතියා සභාවෙන. සභාවසිද්ධා හි දුක්ඛාය වෙදනාය කාමරාගස්ස අනනුසයනට්ඨානතා. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං වත්තබ්බං. වක්ඛති හි ‘‘පකතියා දුක්ඛාදීනං කාමරාගාදීනං අනනුසයනට්ඨානතං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. පහානෙනාති තස්ස තස්ස අනුසයස්ස සමුච්ඡින්දනෙන. තිණ්ණං පුග්ගලානන්ති පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමීනං. ද්වින්නං පුග්ගලානන්ති අනාගාමිඅරහන්තානං. එත්ථාති එතස්මිං පුග්ගලොකාසවාරෙ. පුරිමනයෙති ‘‘තිණ්ණං පුග්ගලාන’’න්තිආදිකෙ පුරිමස්මිං විස්සජ්ජනනයෙ. ඔකාසන්ති උප්පත්තිට්ඨානං, ඉධ පන දුක්ඛවෙදනා වෙදිතබ්බා. පච්ඡිමනයෙති ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලාන’’න්තිආදිකෙ විස්සජ්ජනනයෙ. අනොකාසතා අනනුසයනට්ඨානතා.

අනුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සානුසයවාරවණ්ණනා

66-131. ‘‘සානුසයො, පජහති, පරිජානාතී’’ති පුග්ගලො වුත්තොති ‘‘කාමරාගෙන සානුසයො, කාමරාගං පජහති, කාමරාගං පරිජානාතී’’තිආදීසු අනුසයසමඞ්ගිභාවෙන පහානපරිඤ්ඤාකිරියාය කත්තුභාවෙන ච පුග්ගලො වුත්තො, න ධම්මො. භවවිසෙසෙන වාති කෙවලෙන භවවිසෙසෙන වා. ඉතරෙසූති පටිඝානුසයාදීසු. භවානුසයවිසෙසෙන වාති කාමභවාදිභවවිසිට්ඨානුසයවිසෙසෙන වා. සානුසයතානිරනුසයතාදිකාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පහානාපහානපරිඤ්ඤාපරිඤ්ඤා සඞ්ගය්හන්ති. නනු ච භවවිසෙසෙ කෙසඤ්චි අනුසයානං අප්පහානන්ති? න තං අනුසයකතං, අථ ඛො පච්චයවෙකල්ලතො අනොකාසතාය චාති නායං විරොධො. ද්වීසු වෙදනාසූති සුඛඋපෙක්ඛාසු වෙදනාසු දුක්ඛාය වෙදනාය කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයොති යොජෙතබ්බං. ඉදම්පි නත්ථි පුග්ගලවසෙන වුච්චමානත්තා. තෙනාහ ‘‘න හි පුග්ගලස්ස…පෙ… අනුසයාන’’න්ති. යදිපි පුග්ගලස්ස අනුසයනොකාසො අනොකාසො, තස්ස පන සානුසයතාදිහෙතු හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘අනුසයස්ස පනා’’තිආදිමාහ. නිරනුසයතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන අප්පහානාපරිඤ්ඤා සඞ්ගණ්හාති. පරිජානනං සමතික්කමනන්ති පරිඤ්ඤාවාරෙපි ‘‘අපාදානෙ නිස්සක්කවචන’’න්ති වුත්තං.

අනුසයනට්ඨානතොති අනුසයනට්ඨානහෙතු. ‘‘අනනුසයනට්ඨානතො’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. නිමිත්තාපාදානභාවදස්සනත්ථන්ති සානුසයවාරෙ නිමිත්තභාවදස්සනත්ථං, පජහනපරිඤ්ඤාවාරෙසු අපාදානභාවදස්සනත්ථඤ්චාති යොජෙතබ්බං. පජහතීති එත්ථ ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා තතො මානානුසයං පජහතී’’ති පාළිපදං ආහරිත්වා යොජෙතබ්බං, න පජහතීති එත්ථ පන ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය තතො කාමරාගානුසයං නප්පජහතී’’ති. එවමාදීසූති ආදි-සද්දෙන පරිඤ්ඤාවාරම්පි සඞ්ගණ්හාති. භුම්මනිද්දෙසෙනෙව හෙතුඅත්ථෙනෙව නිද්දිට්ඨාති අත්ථො.

චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙනාති ‘‘යතො වා පන මානානුසයෙන සානුසයො, තතො කාමරාගානුසයෙන සානුසයො’’ති එතස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙන. තත්ථ හි ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා’’තිආදිනා සරූපතො අනුසයනට්ඨානානි දස්සිතානි. තදත්ථෙති තං අනුසයනට්ඨානදස්සනං අත්ථො එතස්සාති තදත්ථො, තස්මිං තදත්ථෙ. ‘‘අනුසයස්ස උප්පත්තිට්ඨානදස්සනත්ථං අයං වාරො ආරද්ධො’’තිආදිනා ‘‘යතො’’ති එතෙන අනුසයනට්ඨානං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං විභාවෙත්වා. පමාදලිඛිතං විය දිස්සති උප්පන්න-සද්දෙන වත්තමානුප්පන්නෙ වුච්චමානෙ. යථා පන උප්පජ්ජනවාරෙ උප්පජ්ජති-සද්දෙන උප්පත්තියොගදීපකත්තා උප්පත්තිරහා වුච්චන්ති, එවමිධාපි උප්පත්තිඅරහෙ වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. යං පන වක්ඛති ‘‘න හි අපරියාපන්නානං අනුසයුප්පත්තිරහට්ඨානතා’’ති, සොපි න දොසො. යත්ථ යත්ථ හි අනුසයා උප්පත්තිරහා, තදෙව එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘සබ්බත්ථා’’ති වුත්තන්ති. තථෙව දිස්සතීති තං පමාදලිඛිතං විය දිස්සතීති අත්ථො.

යතො උප්පන්නෙන භවිතබ්බන්ති යතො අනුසයනට්ඨානතො කාමගාරානුසයෙන උප්පන්නෙන භවිතබ්බං, තෙන කාමරාගානුසයෙන උප්පත්තිරහට්ඨානෙ නිස්සක්කවචනං කතං ‘‘යතො’’ති. තථාති එත්ථ තථා-සද්දො යථා ‘‘යතො උප්පන්නෙනා’’ති එත්ථ උප්පත්තිරහට්ඨානතො අනුසයස්ස උප්පත්තිරහතා වුත්තා, තථා ‘‘උප්පජ්ජනකෙනා’’ති එත්ථාපි සා එව වුච්චතීති දීපෙතීති ආහ ‘‘සබ්බධම්මෙසු…පෙ… ආපන්නෙනා’’ති. තත්ථ ‘‘උප්පජ්ජනකො’’ති වුත්තෙ අනුප්පජ්ජනකො න හොතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායති, තථා ච සති තෙන අනුප්පත්ති නිච්ඡිතාති උප්පන්නසභාවතා ච පකාසිතා හොතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මෙසු…පෙ… අපනෙතී’’ති. ‘‘යො යතො කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයො, සො තතො මානානුසයෙන නිරනුසයො’’ති පුච්ඡාය ‘‘යතො තතො’’ති ආගතත්තා විස්සජ්ජනෙ ‘‘සබ්බත්ථා’’ති පදස්ස නිස්සක්කවසෙනෙව සක්කා යොජෙතුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බත්ථාති…පෙ… න න සම්භවතී’’ති ආහ. භුම්මතො අඤ්ඤත්ථාපි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති, යතො සබ්බෙසං පාදකං ‘‘සබ්බත්ථපාදක’’න්ති වුච්චති, ඉධ පන නිස්සක්කවසෙන වෙදිතබ්බං.

සානුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පජහනවාරවණ්ණනා

132-197. අප්පජහනසබ්භාවාති අප්පහානස්ස, අප්පහීයමානස්ස වා සබ්භාවා. තස්මාති යස්මා යො කාමරාගානුසයං පජහති, න සො මානානුසයං නිරවසෙසතො පජහති, යො ච මානානුසයං නිරවසෙසතො පජහති, න සො කාමරාගානුසයං පජහති පගෙව පහීනත්තා, තස්මා ‘‘යො වා පන මානානුසයං පජහති, සො කාමරාගානුසයං පජහතීති? නො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි එවං පඨමපුච්ඡායං කථන්ති ආහ ‘‘යස්මා පන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තත්ථ පහානකරණමත්තමෙවාති පහානකිරියාසම්භවමත්තමෙව, න නිරවසෙසප්පහානන්ති අධිප්පායො. තෙ ඨපෙත්වාති දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයාදීනං නිරවසෙසපජහනකෙ අට්ඨමකාදිකෙ ඨපෙත්වා. අවසෙසාති තස්ස තස්ස අනුසයස්ස නිරවසෙසප්පජහනකෙහි අවසිට්ඨා. තෙසු යෙසං එකච්චෙ අනුසයා පහීනා, තෙපි අප්පජහනසබ්භාවෙනෙව නප්පජහන්තීති වුත්තා. න ච යථාවිජ්ජමානෙනාති මග්ගකිච්චභාවෙන විජ්ජමානප්පකාරෙන පහානෙන වජ්ජිතා රහිතා එව වුත්තාති යොජනා.

කෙසඤ්චීති සොතාපන්නසකදාගාමිමග්ගසමඞ්ගිසකදාගාමීනං. පුන කෙසඤ්චීති අනාගාමිඅග්ගමග්ගසමඞ්ගිඅරහන්තානං. උභයන්ති කාමරාගවිචිකිච්ඡානුසයද්වයං. සෙසානන්ති ‘‘සෙසා’’ති වුත්තානං යථාවුත්තපුග්ගලානං. තෙසන්ති වුත්තප්පකාරානං ද්වින්නං අනුසයානං. උභයාප්පජහනස්සාති කාමරාගවිචිකිච්ඡානුසයාප්පජහනස්ස. කාරණං න හොතීති යෙසං විචිකිච්ඡානුසයො පහීනො, තෙසං තස්ස පහීනතා, යෙසං යථාවුත්තං උභයප්පහීනං, තෙසං තදප්පජහනස්ස කාරණං න හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තෙසං පහීනත්තා ‘නප්පජහන්තී’ති න සක්කා වත්තු’’න්ති. අථ පන න තත්ථ කාරණං වුත්තං, යෙන කාරණවචනෙන යථාවුත්තදොසාපත්ති සියා, කෙවලං පන සන්නිට්ඨානෙන තෙසං පුග්ගලානං ගහිතතාදස්සනත්ථං වුත්තං ‘‘කාමරාගානුසයඤ්ච නප්පජහන්තී’’ති, එවම්පි පුච්ඡිතස්ස සංසයත්ථස්ස කාරණං වත්තබ්බං. තථා ච සති ‘‘සෙසපුග්ගලා තස්ස අනුසයස්ස පහීනත්තා නප්පජහන්තී’’ති කාරණං වත්තබ්බමෙවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න වත්තබ්බ’’න්තිආදි. තත්ථ න වත්තබ්බන්ති වුත්තනයෙන කාරණං න වත්තබ්බං කාරණභාවස්සෙව අභාවතො. ‘‘උභයාප්පජහනස්ස කාරණං න හොතී’’ති වුත්තං, යථා පන වත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘යො කාමරාගානුසයං…පෙ… වත්තබ්බත්තා’’ති ආහ. තෙන පහීනාප්පහීනවසෙන කාරණං න වත්තබ්බං, පහීනානංයෙව පන වසෙන වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. සංසයත්ථසඞ්ගහිතෙති සංසයත්ථෙන පදෙන සඞ්ගහිතෙ. සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතං පන පහීයමානත්තා ‘‘නප්පජහතී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති.

පජහනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පහීනවාරවණ්ණනා

264-274. ඵලට්ඨවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා, න මග්ගට්ඨවසෙන, කුතො පුථුජ්ජනවසෙන. කස්මා? ඵලක්ඛණෙ හි අනුසයා පහීනාති වුච්චන්ති, මග්ගක්ඛණෙ පන පහීයන්තීති. තෙනෙවාහ ‘‘මග්ගසමඞ්ගීනං අග්ගහිතතං දීපෙතී’’ති. පටිලොමෙ හි පුථුජ්ජනවසෙනපි දෙසනා ගහිතා ‘‘යස්ස දිට්ඨානුසයො අප්පහීනො, තස්ස විචිකිච්ඡානුසයො අප්පහීනොති? ආමන්තා’’තිආදිනා. අනුසයච්චන්තපටිපක්ඛෙකචිත්තක්ඛණිකානන්ති අනුසයානං අච්චන්තං පටිපක්ඛභූතඑකචිත්තක්ඛණිකානං. මග්ගසමඞ්ගීනන්ති මග්ගට්ඨානං. එත්ථ ච අනුසයානං අච්චන්තපටිපක්ඛතාග්ගහණෙන උප්පත්තිරහතං පටික්ඛිපති. න හි තෙ අච්චන්තපටිපක්ඛසමුප්පත්තිතො පරතො උප්පත්තිරහා හොන්ති. මග්ගසමඞ්ගිතාග්ගහණෙන අනුප්පත්තිරහතාපාදිතතං පටික්ඛිපති. න හි මග්ගක්ඛණෙ තෙ අනුප්පත්තිරහතං ආපාදිතා නාම හොන්ති, අථ ඛො ආපාදීයන්තීති. එකචිත්තක්ඛණිකතාග්ගහණෙන සන්තානබ්‍යාපාරං. තෙනාහ ‘‘න කොචී’’තිආදි. තත්ථ තෙති මග්ගසමඞ්ගිනො. න කෙවලං පහීනවාරෙයෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙසුපීති දස්සෙන්තො ‘‘අනුසය…පෙ… ගහිතා’’ති ආහ.

275-296. යත්ථ අනුසයො උප්පත්තිරහො, තත්ථෙවස්ස අනුප්පත්තිරහතාපාදනන්ති ‘‘අත්තනො අත්තනො ඔකාසෙ එව අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතො’’ති ආහ. තථා හි වුත්තං ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති (විභ. 203) වත්වා පුන වුත්තං ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති (විභ. 204). තස්මාති යස්මා තදොකාසත්තමෙව කාමධාතුආදිඔකාසත්තමෙව අනුසයානං දීපෙන්ති පහීනාප්පහීනවචනානි, තස්මා. අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති යස්මා කාමරාගපටිඝානුසයානං ද්වින්නං උප්පත්තිට්ඨානං, සො එව පහානොකාසොති ස්වායං තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනොකාසො, තස්මිං අනොකාසෙ තදුභයස්ස පහානාප්පහානස්ස නවත්තබ්බතා වුත්තා. කාමරාගානුසයොකාසෙ හි පටිඝානුසයස්ස අප්පහීනත්තා සො ‘‘තත්ථ පහීනො’’ති න වත්තබ්බො, අට්ඨිතත්තා පන ‘‘තත්ථ අප්පහීනො’’ති ච, තස්මා අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති. තෙන සද්ධිං සමානොකාසෙති තෙන කාමරාගෙන සද්ධිං සමානොකාසෙ. ‘‘සාධාරණට්ඨානෙ’’ති වුත්තෙ කාමධාතුයං සුඛුපෙක්ඛාසු පහීනො නාම හොති, න සමානකාලෙ පහීනො තතියචතුත්ථමග්ගවජ්ඣත්තා කාමරාගමානානුසයානං.

පහීනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධාතුවාරවණ්ණනා

332-340. අප්පහීනුප්පත්තිරහභාවා ඉධ අනුගමනසයනානීති දස්සෙන්තො ‘‘යස්මිං …පෙ… අත්ථො’’ති ආහ. ඉධාපි යුත්තාති පුබ්බෙ වුත්තමෙවත්ථං පරාමසති. තථා හි වුත්තං ‘‘කාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙතී’’ති (යම. මූලටී. අනුසයයමක 1). ඡ පටිසෙධවචනානීති තිස්සන්නං ධාතූනං චුතූපපාතවිසිට්ඨානං පටිසෙධනවසෙන වුත්තවචනානි, තතො එව ධාතුවිසෙසනිද්ධාරණානි න හොන්ති. පටිසෙධොති හි ඉධ සත්තාපටිසෙධො වුත්තොති අධිප්පායෙන වදති. අඤ්ඤත්ථෙ පන න-කාරෙ නායං දොසො. ඉමං නාම ධාතුං. තංමූලිකාසූති පටිසෙධමූලිකාසු. එවඤ්හීති ‘‘න කාමධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිනා පඨමයොජනාය සති. නකාමධාතුආදීසු උපපත්තිකිත්තනෙනෙව නකාමධාතුආදිග්ගහණෙනපි ධාතුවිසෙසස්සෙව ගහිතතාය අත්ථතො විඤ්ඤායමානත්තා. තෙනාහ ‘‘න කාමධාතු…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති. භඤ්ජිතබ්බාති විභජිතබ්බා. විභාගො පනෙත්ථ දුවිධො ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘ද්විධා කාතබ්බාති අත්ථො’’ති. පුච්ඡා ච විස්සජ්ජනානි ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි. යථා අවුත්තෙ භඞ්ගාභාවස්ස අවිඤ්ඤාතත්තා ‘‘අනුසයා භඞ්ගා නත්ථී’’ති වත්තබ්බං, තථා තයිදං ‘‘කති අනුසයා භඞ්ගා’’ති එතදපෙක්ඛන්ති තදපි වත්තබ්බං. පුච්ඡාපෙක්ඛඤ්හි විස්සජ්ජනන්ති.

ධාතුවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අනුසයයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. චිත්තයමකං

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

1-62. සරාගාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘යස්ස සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘යස්ස අවිමුත්තං චිත්ත’’න්ති වාරො, තාව සඞ්ගණ්හාති. කුසලාදීති පන ආදි-සද්දෙන ‘‘යස්ස කුසලං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘යස්ස සරණං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති වාරො, තාව සඞ්ගණ්හාති, තස්මා සරාගාදිකුසලාදීහීති සරාගාදීහි අවිමුත්තන්තෙහි, කුසලාදීහි අරණන්තෙහි පදෙහි මිස්සකා වාරා. සුද්ධිකාති කෙවලා යථාවුත්තසරාගාදීහි කුසලාදීහි ච අමිස්සකා. තයො තයොති පුග්ගලධම්මවසෙන තයො තයො මහාවාරා. යදි එවං කථං සොළස පුග්ගලවාරාති ආහ ‘‘තත්ථ තත්ථ පන වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා’’ති. තත්ථ තත්ථ සොළසවිධෙ සරාගාදිමිස්සකචිත්තෙ වුත්තෙ පුග්ගලෙ එව එකජ්ඣං සම්පිණ්ඩෙත්වා සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොළස පුග්ගලවාරා’’ති වුත්තං. ‘‘ධම්මපුග්ගලධම්මවාරා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. න නිරන්තරං වුත්තෙති ධම්මෙ පුග්ගලධම්මෙ ච අනාමසිත්වා සොළසසුපි ඨානෙසු නිරන්තරං පුග්ගලෙ එව වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා සොළස පුග්ගලවාරා න වුත්තාති අත්ථො.

සංසග්ගවසෙනාති සංසජ්ජනවසෙන දෙසනාය විමිස්සනවසෙන. අඤ්ඤථා හි උප්පාදනිරොධා පච්චුප්පන්නානාගතකාලා ච කථං සංසජ්ජීයන්ති. සෙසානම්පි වාරානන්ති උප්පාදුප්පන්නවාරාදීනං. තංතංනාමතාති යථා ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස චිත්තං උප්පන්න’’න්තිආදිනා උප්පාදඋප්පන්නභාවාමසනතො උප්පාදඋප්පන්නවාරොති නාමං පාළිතො එව විඤ්ඤායති, එවං සෙසවාරානම්පීති ආහ ‘‘තංතංනාමතා පාළිඅනුසාරෙන වෙදිතබ්බා’’ති.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

63. තථාරූපස්සෙවාති පච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිනො එව. තඤ්ච චිත්තන්ති තඤ්ච යථාවුත්තක්ඛණං පච්ඡිමචිත්තං. ‘‘එවංපකාර’’න්ති ඉමස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිමෙවා’’ති වුත්තං නිරුජ්ඣමානාකාරස්ස ‘‘එවංපකාර’’න්ති වුත්තත්තා.

65-82. ද්වයමෙතන්ති යං ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නමෙව චිත්තං උප්පාදක්ඛණාපගමෙන උප්පජ්ජිත්ථ නාම, තදෙව උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදං පත්තත්තා උප්පජ්ජිත්ථ, අනතීතත්තා උප්පජ්ජති නාමා’’ති වුත්තං, එතං උභයම්පි. එවං න සක්කා වත්තුන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන න සක්කා වත්තුං, පකාරන්තරෙන පන සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘න හී’’තිආදිනා පඨමපක්ඛං විභාවෙති. විභජිතබ්බං සියාති ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච උප්පජ්ජති, උප්පාදක්ඛණෙ තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ චෙව උප්පජ්ජති චා’’ති විභජිතබ්බං සියා, න ච විභත්තං. ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා ඛණපච්චුප්පන්නෙ චිත්තෙ වුත්තනයෙන උභයස්සපි ලබ්භමානත්තා, න ච වුත්තං. ඉදානි යෙන පකාරෙන සක්කා වත්තුං, තං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’තිආදිමාහ. පුග්ගලො වුත්තො, පුග්ගලවාරො හෙසොති අධිප්පායො. තස්සාති පුග්ගලස්ස. න ච කිඤ්චි චිත්තං උප්පජ්ජති චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිභාවතො. තං පන චිත්තං උප්පජ්ජති, යං චිත්තසමඞ්ගී සො පුග්ගලොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යදි අනෙකචිත්තවසෙනායං යමකදෙසනා පවත්තාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘චිත්තන්ති හි…පෙ… තිට්ඨතී’’ති. සන්නිට්ඨානවසෙන නියමො වෙදිතබ්බො, අඤ්ඤථා ‘‘නො ච තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා පටිසෙධො න යුජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො. තාදිසන්ති තථාරූපං, යදවත්ථො උප්පන්නඋප්පජ්ජමානතාදිපරියායෙහි වත්තබ්බො හොති, තදවත්ථන්ති අත්ථො.

83-113. ඉමස්ස පුග්ගලවාරත්තාති ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමාන’’න්තිආදිනයප්පවත්තස්ස ඉමස්ස අතික්කන්තකාලවාරස්ස පුග්ගලවාරත්තා. පුග්ගලො පුච්ඡිතොති ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමානං…පෙ… තස්ස චිත්ත’’න්ති චිත්තසමඞ්ගිපුග්ගලො පුච්ඡිතොති පුග්ගලස්සෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං, ඉතරථා අඤ්ඤං පුච්ඡිතං අඤ්ඤං විස්සජ්ජිතං සියා. න කොචි පුග්ගලො න ගහිතො සබ්බසත්තානං අනිබ්බත්තචිත්තතාභාවතො. තෙ ච පන සබ්බෙ පුග්ගලා. නිරුජ්ඣමානක්ඛණාතීතචිත්තාති නිරුජ්ඣමානක්ඛණා හුත්වා අතීතචිත්තා. තථා දුතියතතියාති යථා පඨමපඤ්හො අනවසෙසපුග්ගලවිසයත්තා පටිවචනෙන විස්සජ්ජෙතබ්බො සියා, තථා තතො එව දුතියතතියපඤ්හා ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජෙතබ්බා සියුන්ති අත්ථො. චතුත්ථො පන පඤ්හො එවං විභජිත්වා පුග්ගලවසෙනෙව විස්සජ්ජෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡිමචිත්තස්සා’’තිආදිං වත්වා තථා අවචනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තවසෙන පුග්ගලවවත්ථානතො’’තිආදිමාහ. ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ චිත්තං උප්පාදක්ඛණං වීතික්කන්ත’’න්ති ඉමිනා වත්තමානස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො, ‘‘අතීතං චිත්තං උප්පාදක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්තන්ති භඞ්ගක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්ත’’න්ති ඉමිනා පන අතීතස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො වුත්තො.

තත්ථාති තෙසු ද්වීසු පුග්ගලෙසු. පුරිමස්සාති පඨමං වුත්තස්ස සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතස්ස චිත්තං න භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්තං. ‘‘නො ච භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්ත’’න්ති හි වුත්තං. පච්ඡිමස්ස වීතික්කන්තං චිත්තං භඞ්ගක්ඛණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘භඞ්ගක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්ත’’න්ති හි වුත්තං. එවමාදිකො පුග්ගලවිභාගොති දුතියපඤ්හාදීසු වුත්තං සන්ධායාහ. තස්ස චිත්තස්ස තංතංඛණවීතික්කමාවීතික්කමදස්සනවසෙනාති තස්ස තස්ස උප්පාදක්ඛණස්ස භඞ්ගක්ඛණස්ස ච යථාරහං වීතික්කමස්ස අවීතික්කමස්ස ච දස්සනවසෙන දස්සිතො හොති පුග්ගලවිභාගොති යොජනා. ඉධාති ඉමස්මිං අතික්කන්තකාලවාරෙ. පුග්ගලවිසිට්ඨං චිත්තං පුච්ඡිතං ‘‘යස්ස චිත්තං තස්ස චිත්ත’’න්ති වුත්තත්තා. යදිපි පුග්ගලප්පධානා පුච්ඡා පුග්ගලවාරත්තා. අථාපි චිත්තප්පධානා පුග්ගලං විසෙසනභාවෙන ගහෙත්වා චිත්තස්ස විසෙසිතත්තා. උභයථාපි දුතියපුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා අනවසෙසපුග්ගලවිසයත්තා. තථා පන අවත්වා ‘‘අතීතං චිත්ත’’න්ති වුත්තං, කස්මා නිරොධක්ඛණ…පෙ… දස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බන්ති යොජනා. එස නයො ‘‘න නිරුජ්ඣමාන’’න්ති එත්ථාපීති නිරුජ්ඣමානං ඛණං නිරොධක්ඛණං ඛණං වීතික්කන්තකාලං කිං තස්ස චිත්තං න හොතීති අත්ථො.

114-116. සරාගපච්ඡිමචිත්තස්සාති සරාගචිත්තෙසු පච්ඡිමස්ස චිත්තස්ස, එකස්ස පුග්ගලස්ස රාගසම්පයුත්තචිත්තෙසු යං සබ්බපච්ඡිමං චිත්තං, තස්ස. සො පන පුග්ගලො අනාගාමී වෙදිතබ්බො. න නිරුජ්ඣති නිරොධාසමඞ්ගිතාය. නිරුජ්ඣිස්සති ඉදානි නිරොධං පාපුණිස්සති. අප්පටිසන්ධිකත්තා පන තතො අඤ්ඤං නුප්පජ්ජිස්සති. ඉතරෙසන්ති යථාවුත්තසරාගපච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිං වීතරාගචිත්තසමඞ්ගිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසානං ඉතරසෙක්ඛානඤ්චෙව පුථුජ්ජනානඤ්ච.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චිත්තයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. ධම්මයමකං