1. පණ්ණත්තිවාරො
නිද්දෙසවාරවණ්ණනා
26. එවං වුත්තන්ති එවං ද්වාරාලම්බනෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තධම්මවිභාගවසෙන වුත්තං. පියසභාවං පියජාතිකං ‘‘කථං රූපෙන ඛො, ආවුසො’’තිආදීසු විය පියසභාවට්ඨෙන රූපං, න රුප්පනට්ඨෙනාති වුත්තං ‘‘පියරූපං…පෙ… රූපං න රූපක්ඛන්ධො’’ති. රුප්පනට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධපරියාපන්නම්පි චක්ඛාදි පියසභාවමත්තවචනිච්ඡාවසෙන පියරූපමෙව අනුප්පවිසති, න රූපක්ඛන්ධන්ති ආහ ‘‘පියසභාව…පෙ… න රූපක්ඛන්ධොති වුත්ත’’න්ති. ‘‘යො පන යත්ථ විසෙසො’’ති වුත්තො විසෙසසද්දො නානුවත්තතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වචනසෙසො’’ති. න හි අධිකාරතො ලබ්භමානස්ස අජ්ඣාහරණකිච්චං අත්ථි. දිට්ඨිසඤ්ඤාති වා පදුද්ධාරොයං වෙදිතබ්බො. විසෙසතා පනස්සා ‘‘විසෙසං වණ්ණයිස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤාය එව පාකටා. ‘‘අවසෙසා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සංයොජනවසෙන ජානාති අභිනිවිසතීති සඤ්ඤා දිට්ඨීති ආහ ‘‘දිට්ඨි එව සඤ්ඤා’’ති. දිට්ඨි චාති ච-සද්දෙන අවසිට්ඨං පපඤ්චං සඞ්ගණ්හාති. තථා හි ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා’’ති එත්ථ පපඤ්චසූදනියං (ම. නි. අට්ඨ. 1.201) වුත්තං ‘‘සඤ්ඤානාමෙන වා පපඤ්චා එව වුත්තා’’ති.
28. ‘‘ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’ති එතස්මිං අනුලොමෙ යථා සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං ලබ්භති, න එවං ‘‘න ඛන්ධා න වෙදනාක්ඛන්ධො’’ති පටිලොමෙ, ඉධ පන පටිවචනෙන විස්සජ්ජනන්ති තදත්ථං විවරන්තො ‘‘ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා ච අභාවෙ වෙදනාක්ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා ච අභාවො’’ති ආහ. තෙන සත්තාපටිසෙධෙ අයං න-කාරොති දස්සෙති. සද්දග්ගහණඤ්චෙත්ථ සද්දනිබන්ධනත්තා පඤ්ඤත්තියා සද්දසභාගතං වා සන්ධාය කතං. පණ්ණත්තිසොධනඤ්හෙතං. තෙනාහ ‘‘පණ්ණත්තිසොධනමත්තමෙව කරොතී’’ති. තෙන නිද්ධාරෙතබ්බස්ස ධම්මන්තරස්ස අභාවං දස්සෙති. යතො වුත්තං ‘‘න අඤ්ඤධම්මසබ්භාවො එවෙත්ථ පමාණ’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාඨන්තරෙන සමත්ථෙති. කාමං කත්ථචි සතිපි ඛන්ධෙ නත්ථි වෙදනාක්ඛන්ධො, අඛන්ධත්තසභාවා පන නත්ථි වෙදනාති ‘‘න ඛන්ධා න වෙදනාක්ඛන්ධොති? ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති එවං වා එතං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘පඤ්ඤත්තිනිබ්බානසඞ්ඛාතා’’තිආදි.
39. ‘‘රූපතො අඤ්ඤෙ’’ති එත්ථ භූතුපාදාය ධම්මො විය පියසභාවොපි රූපසද්දාභිධෙය්‍යතාසාමඤ්ඤෙන ගහිතොති ආහ ‘‘ලොකුත්තරා වෙදනාදයො දට්ඨබ්බා’’ති. අප්පවත්තිමත්තමෙවාති ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා අභාවෙ රූපසද්දප්පවත්තියා ච අභාවොති පණ්ණත්තිසොධනමත්තතංයෙව සන්ධාය වදති, තථා චාහ ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති – යථා චක්ඛුතො අඤ්ඤස්ස සබ්බස්සපි සභාවධම්මස්ස ආයතනග්ගහණෙන ගහිතත්තා තදුභයවිනිමුත්තං කිඤ්චි නත්ථීති කෙවලං පඤ්ඤත්තිසොධනත්ථං තමෙව අභාවං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුඤ්ච ආයතනෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසා න චෙව චක්ඛු න ච ආයතන’’න්ති වුත්තං, එවමිධාපි තදත්ථමෙව උභයවිනිමුත්තස්ස අභාවං දස්සෙතුං ‘‘රූපඤ්ච ඛන්ධෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසා න චෙව රූපං න ච ඛන්ධා’’ති වුත්තන්ති. විසමොපඤ්ඤාසො. ‘‘චක්ඛුඤ්ච ආයතනෙ ච ඨපෙත්වා’’ති එත්ථ හි අවසෙසග්ගහණෙන ගය්හමානං කිඤ්චි නත්ථීති සක්කා වත්තුං ආයතනවිනිමුත්තස්ස සභාවධම්මස්ස අභාවා. තෙනාහ ‘‘යදි සියා’’ති. ‘‘රූපඤ්ච ඛන්ධෙ ච ඨපෙත්වා’’ති එත්ථ පන න තථා සක්කා වත්තුං ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස සභාවධම්මස්ස අත්ථිභාවතො. යදි පන තාදිසං ඛන්ධගතං ධම්මජාතං නත්ථීති එවමිදං වුත්තං සියා, එවං සති යුත්තමෙතං සියා. තථා හි ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදිනා පඤ්ඤත්තිග්ගහණමෙව උද්ධරීයති. තණ්හාවත්ථු ච න සියා අවසෙසග්ගහණෙන ගය්හමානන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඛන්ධො ච සියාති යොජනා.
නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. පවත්තිවාරවණ්ණනා
50-205. මිස්සකකාලභෙදෙසු යමකෙසු පදානං භින්නකාලත්තා සියා අත්ථවිසෙසොති ආහ ‘‘අමිස්සකකාලභෙදෙසු වාරෙසු අත්ථවිසෙසාභාවතො’’ති. ඉදානි තමෙවත්ථං ‘‘පුරිමස්ස හී’’තිආදිනා විවරති. තෙනාති අත්ථවිසෙසාභාවෙන. එත්ථාති එතස්මිං පවත්තිවාරපාඨෙ, එතිස්සං වා පවත්තිවාරවණ්ණනායං. ඡ එව වුත්තා, න නවාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අතීතෙනා’’තිආදි. එතෙ පන තයොති අත්තනා විසුං අනන්තරං දස්සිතෙ සන්ධායාහ. යථාදස්සිතාති අට්ඨකථායං නිද්ධාරෙත්වා දස්සිතබ්බාකාරා පච්චුප්පන්නෙනාතීතාදයො යෙ පාළියං උජුකමෙව ආගතා. ‘‘න විසුං විජ්ජන්තී’’ති වුත්තමෙවත්ථං ‘‘තත්ථ තත්ථ හී’’තිආදිනා පාකටතරං කරොති. තත්ථ පටිලොමපුච්ඡාහීති ‘‘යස්ස වා පන වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’ති එවමාදිකාහි පඨමපදෙ වුත්තස්ස පටිලොමවසෙන පවත්තාහි. තෙනෙවාති නයතො යොජෙතුං සක්කුණෙය්‍යත්තා එව. මිස්සකකාලභෙදෙසු චාති න කෙවලං අමිස්සකකාලභෙදෙසුයෙව, අථ ඛො මිස්සකකාලභෙදෙසු චාති අත්ථො. න යොජනාසුකරතාය එව පුරිමෙ අයොජනා, අථ ඛො සුඛග්ගහණත්ථම්පීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අමිස්සක…පෙ… වුත්තානී’’ති.
යෙන කාරණෙනාති යෙන එකපදද්වයසඞ්ගහිතානං ඛන්ධානං උප්පාදස්ස නිරොධස්ස ලාභසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. යථාක්කමං පුරෙපඤ්හො පච්ඡාපඤ්හොති ච නාමං වුත්තං. ච-සද්දෙන පුරෙපච්ඡාපඤ්හොති ච නාමං වුත්තන්ති නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ පන ‘‘එකපදද්වයසඞ්ගහිතාන’’න්ති ඉදං එකජ්ඣං කත්වා ගහෙතබ්බං. තමෙවත්ථම්පි විවරති ‘‘යස්ස හී’’තිආදිනා. තත්ථ යස්සාති යස්ස පඤ්හස්ස. ‘‘පඤ්හො’’ති චෙත්ථ පුච්ඡනවසෙන පවත්තං වචනං වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘පරිපූරෙත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බත්ථසඞ්ගණ්හනතො’’ති. තං සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං තංවිස්සජ්ජනං, තං වා යථාවුත්තං විස්සජ්ජනං එතස්සාති තංවිස්සජ්ජනො, තස්ස තංවිස්සජ්ජනස්ස. පුරිමකොට්ඨාසෙනාති පුරිමෙන උද්දෙසපදෙන. තෙන හි විස්සජ්ජනපදස්ස සමානත්ථතා ඉධ සදිසත්ථතා. එකෙන පදෙනාති එකෙන පධානාප්පධානෙන යමකපදෙන, න පඨමපදෙනෙවාති අත්ථො. උප්පාදනිරොධලාභසාමඤ්ඤමත්තෙනාති උප්පාදස්ස වා නිරොධස්ස වා ලබ්භමානතාය සමානතාමත්තෙන. සන්නිට්ඨානපද…පෙ… යුත්තන්ති ඉදං අට්ඨකථායං ‘‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජතී’’තිආදිනා පුරෙපඤ්හස්ස දස්සිතත්තා වුත්තං. යදිපි තත්ථ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති විස්සජ්ජිතත්තා වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උප්පාදො ලබ්භතීති වුත්තං, යො පන සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතො රූපක්ඛන්ධස්ස අනුප්පාදො පාළියං අනුඤ්ඤාතරූපෙන ඨිතො, තස්ස වසෙන පුරෙපඤ්හො යුත්තොති අධිප්පායො. එවඤ්හි පුරිමකොට්ඨාසෙන සදිසත්ථතා හොති.
‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති එත්ථ රූපක්ඛන්ධස්ස අනුප්පන්නපුබ්බතාපටික්ඛෙපමුඛෙන ඉතරස්ස පටික්ඛිපීයතීති රූපක්ඛන්ධස්සෙව යථාවුත්තපටික්ඛෙපො පධානභාවෙන වුත්තො. එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි එදිසෙසු ඨානෙසූති ආහ ‘‘සන්නිට්ඨානත්ථස්සෙව පටික්ඛිපනං පටික්ඛෙපො’’ති. ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නිරුජ්ඣතී’’ති එත්ථ පන රූපක්ඛන්ධස්ස උප්පාදලක්ඛණං කත්වා වෙදනාක්ඛන්ධස්ස නිරොධො පුච්ඡීයතීති සො එව ‘‘නො’’ති පටිසෙධීයති. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි එදිසෙසු ඨානෙසූති වුත්තං ‘‘සංසයත්ථනිවාරණං පටිසෙධො’’ති. ‘‘න-කාරවිරහිත’’න්ති එතෙන පටිසෙධස්ස පටිසෙධිතමාහ. යදි එවං පාළිගතිපටිසෙධවිස්සජ්ජනානං කො විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථ උප්පත්තී’’තිආදි.
තදෙකදෙසපක්ඛෙපවසෙනාති තෙසං චතුන්නං පඤ්හානං පඤ්චන්නඤ්ච විස්සජ්ජනානං එකදෙසස්ස පක්ඛිපනවසෙන. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘පඨමෙ ඨානෙ පරිපුණ්ණපඤ්හස්ස පුරිමකොට්ඨාසෙ සරූපදස්සනෙනා’’තිආදි. යො පනෙත්ථ පඤ්හෙසු විස්සජ්ජනෙසු ච සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛෙපං ලභති, තං දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණපඤ්හො එවා’’තිආදි වුත්තං. පාළිවවත්ථානදස්සනාදිතොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පුච්ඡාවිභඞ්ගො විස්සජ්ජනාඨානානි එකස්මිං පඤ්හෙ යොජනානයොති ඉමෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.
සුද්ධාවාසානන්තිආදි පාළියා පදං උද්ධරිත්වා අත්ථදස්සනත්ථං ආරද්ධං. ‘‘යස්ස යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති ඉමස්ස විස්සජ්ජනං හොති ‘‘සුද්ධාවාසානං තෙසං තත්ථා’’ති. තත්ථ එකභූමියං දුතියා උපපත්ති නත්ථීති එකිස්සා භූමියා එකස්ස අරියපුග්ගලස්ස දුතියවාරං පටිසන්ධිග්ගහණං නත්ථීති අත්ථො. තතියවාරාදීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ස්වායමත්ථො යථා ඤාපිතො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධිතො පභුති හි…පෙ… පවත්තා’’ති වුත්තං. තෙන අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙනායං දෙසනා පවත්තාති දස්සෙති. ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නං කම්මජසන්තානං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස වසෙන උප්පාදනිරොධෙසු වුච්චමානෙසු අකම්මජෙසු කුසලාදීසු කථන්ති චොදනායං තෙපි ඉධ තංනිස්සිතා එව කතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මිඤ්හි…පෙ… දස්සිතා’’ති. තෙනෙවාති කම්මජසන්තානෙනෙව. තස්මාති එකකම්මනිබ්බත්තස්ස විපාකසන්තානස්ස එකත්තෙන ගහිතත්තා. තස්සාති කම්මජසන්තානස්ස. පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු යථා පච්චෙකං ‘‘එකිස්සා භූමියා දුතියා උපපත්ති නත්ථී’’ති යථාවුත්තපාළියා විඤ්ඤායති, එවං ‘‘සුද්ධාවාසාන’’න්ති අවිසෙසවචනතො සකලෙපි සුද්ධාවාසෙ සා නත්ථීති තාය කස්මා න විඤ්ඤායතීති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා සයමෙව පරිහරිතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුද්ධාවාසෙසු හෙට්ඨාභූමිකස්ස අසති ඉන්ද්‍රියපරිපාකෙ උපරිභූමිසමුප්පත්ති න සක්කා පටිසෙධෙතුං උද්ධංසොතවචනතො. උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතඤ්චාති හි උද්ධංසොතො. තෙනාහ ‘‘උද්ධංසොතපාළිසබ්භාවා’’ති. සංසන්දෙතබ්බාති යථා න විරුජ්ඣන්ති, එවං නෙතබ්බා. තථා චෙව සංවණ්ණිතං.
එතෙන සන්නිට්ඨානෙනාති අඞ්කිතොකාසභාවිරූපුප්පාදසන්නිස්සයෙන නිච්ඡයෙන. විසෙසිතා තථාභාවිරූපභාවිනො. අසඤ්ඤසත්තාපීති න කෙවලං පඤ්චවොකාරා එව, අථ ඛො අසඤ්ඤසත්තාපි. තෙ එව අසඤ්ඤසත්තෙ එව ගහෙත්වා පුරිමකොට්ඨාසෙති අධිප්පායො. තෙන යෙ සන්නිට්ඨානෙන වජ්ජිතාති තෙන යථාවුත්තසන්නිට්ඨානෙන යෙ විරහිතා, තෙ තථා න වත්තබ්බාති අත්ථො. ඉදානි ‘‘තෙ තතො’’තිආදිනා දස්සෙති. තතොති අසඤ්ඤාභවතො. පච්ඡිමභවිකානන්ති එත්ථ පච්ඡිමභවං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘කිං පඤ්චවොකාරාදී’’තිආදි වුත්තං. අපච්ඡිමභවිකානම්පි අරූපානං අරූපභවෙ යථා රූපක්ඛන්ධො නුප්පාදි, එවං තත්ථ පච්ඡිමභවිකානං වෙදනාක්ඛන්ධොපීති ආහ ‘‘එතෙන සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතත්තා’’ති. තෙනාහ ‘‘තෙසං…පෙ… ආහා’’ති. තත්ථ තෙසන්ති පච්ඡිමභවිකානං. තත්ථාති අරූපභවෙ. ඉතරානුප්පත්තිභාවඤ්චාති ඉතරස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්ස අනුප්පජ්ජනසබ්භාවම්පි. සප්පටිසන්ධිකානම්පි සුද්ධාවාසානං ඛන්ධභෙදස්ස පරිනිබ්බානපරියායො ඔළාරිකදොසප්පහානතො කිලෙසූපසමසාමඤ්ඤෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බං.
සබ්බෙසඤ්හි තෙසන්ති තංතංභූමියං ඨිතානං සබ්බෙසං සුද්ධාවාසානං. යථා පනාතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. අනන්තා ලොකධාතුයොති ඉදං ඔකාසස්ස පරිච්ඡෙදාභාවංයෙව දස්සෙතුං වුත්තං. පුග්ගලවසෙන සමානාධාරතාය සමානකාලත්තෙන අසම්භවන්තො ඔකාසවසෙන පන සම්භවන්තො සංකිණ්ණා විය හොන්තීති ආහ ‘‘සංකිණ්ණතා හොතී’’ති.
පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා
206-208. තස්සාපීති පුග්ගලොකාසවාරස්සපි. ඔකාසෙ පුග්ගලස්සෙවාති යථාගහිතෙ ඔකාසෙ යො පුග්ගලො, තස්සෙව ඔකාසවිසිට්ඨපුග්ගලස්සෙවාති අත්ථො. යථා පන පුග්ගලවාරෙ ලබ්භමානෙ පුග්ගලොකාසවාරොපි ලබ්භති, එවං ඔකාසවාරොපි ලබ්භෙය්‍යාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ඔකාසවාරොපි චා’’ති. තස්මාති යස්මා වුච්චමානොපි ඔකාසො පුග්ගලස්ස විසෙසභාවෙනෙව වුච්චෙය්‍ය, න විසුං, තස්මා.
අඤ්ඤථාති පවත්තිවාරෙ විය ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නං කම්මජසන්තානං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස උප්පාදනිරොධවසෙන පරිඤ්ඤාවචනෙ. ‘‘යො රූපක්ඛන්ධං පරිජානාතී’’ති සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතත්ථාභාවදස්සනමුඛෙන ඉතරස්සපි අභාවං දස්සෙතුං ‘‘රුපක්ඛන්ධපරිජානනස්ස අභාවා’’ති වුත්තං. ‘‘ආමන්තා’’ති ච කතං, තස්මා පවත්තෙ චිත්තක්ඛණවසෙනෙවෙත්ථ තයො අද්ධො ලබ්භන්තීති අත්ථො. ‘‘අග්ගමග්ගසමඞ්ගිඤ්ච අරහන්තඤ්චා’’ති ද්වින්නං පදානං ‘‘රූපක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානන්ති වෙදනාක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානිත්ථා’’ති ද්වීහි පදෙහි යථාක්කමං සම්බන්ධො. ‘‘ඨපෙත්වා අවසෙසා පුග්ගලා’’ති පන පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. අග්ගමග්ග…පෙ… නත්ථීති ඉමිනා අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙව පරිඤ්ඤාමත්ථකප්පත්තියා පරිඤ්ඤාකිච්චං සාතිසයං, තදභාවා න ඉතරෙසන්ති දස්සෙති. යතො තස්සෙව වජිරූපමතා වුත්තා, සෙසානඤ්ච විජ්ජූපමතා. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන වචනෙන. තදවසෙසසබ්බපුග්ගලෙති තතො අග්ගමග්ගසමඞ්ගිතො අවසෙසසබ්බපුග්ගලෙ. ඉමං පන යථාවුත්තදොසං පරිහරන්තා ‘‘පුථුජ්ජනාදයො සන්ධායා’’ති වදන්ති.
පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ඛන්ධයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.