1. පණ්ණත්තිවාරො

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

2-3. ඛන්ධයමකෙ …පෙ… පරිඤ්ඤා ච වත්තබ්බාති ඉදං පධානභාවෙන වත්තබ්බදස්සනං. අභිඤ්ඤෙය්‍යකථා හි අභිධම්මො, සා ච යාවදෙව පරිඤ්ඤත්තාති පරිඤ්ඤාසු ච න විනා තීරණපරිඤ්ඤාය පහානපරිඤ්ඤා, තීරණඤ්ච සම්පුණ්ණපරානුග්ගහස්ස අධිප්පෙතත්තා කාලපුග්ගලොකාසවිභාගමුඛෙන ඛන්ධානං විසුං සහ ච උප්පාදනිරොධලක්ඛණපරිග්ගහවසෙන සාතිසයං සම්භවති, නාඤ්ඤථාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඡසු කාලභෙදෙසු…පෙ… පරිඤ්ඤා ච වත්තබ්බා’’ති පධානං වත්තබ්බං උද්ධරති. තත්ථ පන යථා න තීරණපරිඤ්ඤාය විනා පහානපරිඤ්ඤා, එවං තීරණපරිඤ්ඤා විනා ඤාතපරිඤ්ඤාය. සා ච සුතමයඤාණමූලිකාති දෙසනාකුසලො සත්ථා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සමුදායාවයවපදත්ථාදිවිභාගදස්සනමුඛෙන ඛන්ධෙසු පරිඤ්ඤාප්පභෙදං පකාසෙතුකාමො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිනා දෙසනං ආරභීති දස්සෙන්තො ‘‘තෙ පන ඛන්ධා’’තිආදිමාහ. පඤ්චහි පදෙහීති පඤ්චහි සමුදායපදෙහි.

තත්ථාති තෙසු සමුදායාවයවපදෙසු. ධම්මොති රුප්පනාදිකො ඤෙය්‍යධම්මො. සමුදායපදස්සාති රූපක්ඛන්ධාදිසමුදායපදස්ස. යදිපි අවයවවිනිමුත්තො පරමත්ථතො සමුදායො නාම නත්ථි, යථා පන අවයවො සමුදායො න හොති, එවං න සමුදායොපි අවයවොති සතිපි සමුදායාවයවානං භෙදෙ ද්වින්නං පදානං සමානාධිකරණභාවතො අත්ථෙවාභෙදොති පදද්වයස්ස සමානත්ථතාය සියා ආසඞ්කාති ආහ ‘‘එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ’’ති. ‘‘චක්ඛායතනං රූපක්ඛන්ධගණනං ගච්ඡති, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’තිආදීසු එකදෙසො සමුදායපදත්ථො වුත්තො, ‘‘යං කිඤ්චි රූපං…පෙ… අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීසු (විභ. 2) පන සකලොති ආහ ‘‘රූපාදි…පෙ… අත්ථො’’ති. අවයවපදානඤ්චෙත්ථ විසෙසනවිසෙසිතබ්බවිසයානං සමානාධිකරණතාය සමුදායපදත්ථතා වුත්තා, තතො එව සමුදායපදානම්පි අවයවපදත්ථතා. න හි විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං අත්ථානං අච්චන්තං භෙදො අභෙදො වා ඉච්ඡිතො, අථ ඛො භෙදාභෙදො, තස්මා අභෙදදස්සනවසෙන පඨමනයො වුත්තො, භෙදදස්සනවසෙන දුතියනයො. යො හි රුප්පනාදිසඞ්ඛාතො රාසට්ඨො අවයවපදෙහි රූපාදිසද්දෙහි ච ඛන්ධසද්දෙන ච විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන භින්දිත්වා වුත්තො, ස්වායං අත්ථතො රාසිභාවෙන අපෙක්ඛිතො රුප්පනාදිඅත්ථො එවාති.

යථා අවයවපදෙහි වුච්චමානොපි සමුදායපදස්ස අත්ථො හොති, එවං සමුදායපදෙහි වුච්චමානොපි අවයවපදස්ස අත්ථොති ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපඤ්චෙව රූපක්ඛන්ධො ච, රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’තිආදිනා පදසොධනා කතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රූපාදිඅවයවපදෙහි…පෙ… පදසොධනවාරො වුත්තො’’ති. තත්ථ එකච්චස්ස අවයවපදස්ස අඤ්ඤත්ථ වුත්තියා අවයවපදත්ථස්ස සමුදායපදත්ථතාය සියා අනෙකන්තිකතා, සමුදායපදස්ස පන තං නත්ථීති සමුදායපදත්ථස්ස අවයවපදත්ථතාය බ්‍යභිචාරාභාවො ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’ති පාළියා පකාසිතොති වුත්තං ‘‘රූපාදි…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති.

‘‘රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීසු ඛන්ධත්ථස්ස විසෙසිතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘පධානභූතස්ස ඛන්ධපදස්සා’’ති. වෙදනාදිඋපපදත්ථස්ස ච සම්භවතො ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදීසු. රූපාවයවපදෙන වුත්තස්සාති රූපසඞ්ඛාතෙන අවයවපදෙන විසෙසනභාවෙන වුත්තස්ස ඛන්ධත්ථස්ස රූපක්ඛන්ධභාවො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’ති. තත්ථාති තස්මිං රූපක්ඛන්ධපදෙ. පධානභූතෙන විසෙසිතබ්බත්තා ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තස්ස රුප්පනට්ඨස්ස කිං වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවො හොතීති යොජනා. සමානෙ අවයවපදාභිධෙය්‍යභාවෙ අප්පධානෙන පදෙන යො අත්ථො විඤ්ඤායති, සො කස්මා පධානෙන න විඤ්ඤායතීති අධිප්පායො. ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තො ධම්මොති රාසට්ඨමාහ. තත්ථ කොචීති රුප්පනට්ඨො. කෙනචි සමුදායපදෙනාති රූපක්ඛන්ධපදෙන, න වෙදනාක්ඛන්ධාදිපදෙන. තෙනාහ ‘‘න සබ්බො සබ්බෙනා’’ති. එස නයො වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු. රූපරූපක්ඛන්ධාදිඅවයවසමුදායපදසොධනමුඛෙන තත්ථ ච චතුක්ඛන්ධවසෙන පවත්තා පාළිගති පදසොධනමූලචක්කවාරො. එවඤ්ච දස්සෙන්තෙනාති ඉමිනා ය්වායං රූපාදිඅවයවපදෙහි රූපක්ඛන්ධාදිසමුදායපදෙහි ච දස්සිතාකාරො අත්ථවිසෙසො, තං පච්චාමසති. විසෙසනභාවො භෙදකතාය සාමඤ්ඤතො අවච්ඡෙදකත්තා, විසෙසිතබ්බභාවො අභෙදයොගෙන භෙදන්තරතො අවිච්ඡින්දිතබ්බත්තා, සමානාධිකරණභාවො තෙසං භෙදාභෙදානං එකවත්ථුසන්නිස්සයත්තා.

තෙනාති යථාවුත්තෙන විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන. එත්ථාති එතස්මිං සමානාධිකරණෙ. තෙනාති වා සමානාධිකරණභාවෙන. එත්ථාති රූපක්ඛන්ධපදෙ. යථා නීලුප්පලපදෙ උප්පලවිසෙසනභූතං නීලං විසිට්ඨමෙව හොති, න යං කිඤ්චි, එවමිධාපි ඛන්ධවිසෙසනභූතං රූපම්පි විසිට්ඨමෙව සියාති දස්සෙන්තො ‘‘කිං ඛන්ධතො…පෙ… හොතී’’ති ආහ. තථා ‘‘රූපඤ්ච තං ඛන්ධො චා’’ති සමානාධිකරණභාවෙනෙව යං රූපං, සො ඛන්ධො. යො ඛන්ධො, තං රූපන්ති අයම්පි ආපන්නො එවාති ආහ ‘‘සබ්බෙව…පෙ… විසෙසිතබ්බා’’ති. විසෙසනෙන ච නාම නිද්ධාරිතරූපෙන භවිතබ්බං අවච්ඡෙදකත්තා, න අනිද්ධාරිතරූපෙනාති ආහ ‘‘කිං පන ත’’න්තිආදි, තස්සෙව ගහිතත්තා න පියරූපසාතරූපස්සාති අධිප්පායො. න හි තං ඛන්ධවිසෙසනභාවෙන ගහිතං, විස්සජ්ජනං කතං තස්සෙවාති යොජනා. න ඛන්ධතො අඤ්ඤං රූපං අත්ථීති ඉදං රුප්පනට්ඨො රූපන්ති කත්වා වුත්තං, න හි සො ඛන්ධවිනිමුත්තො අත්ථි. තෙනෙවාති යථාවුත්තරූපස්ස ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස අභාවෙනෙව. ‘‘පියරූපං සාතරූපං, දස්සෙන්තෙනප්පක’’න්ති ච ආදීසු අතදත්ථස්ස රූපසද්දස්ස ලබ්භමානත්තා ‘‘තෙන රූපසද්දෙනා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. වුච්චමානං භූතුපාදායම්පි භෙදං ධම්මජාතං. සුද්ධෙනාති කෙවලෙන, රූපසද්දෙන විනාපීති අත්ථො. තයිදං පකරණාදිඅවච්ඡින්නතං සන්ධාය වුත්තං, සමානාධිකරණතං වා. යො හි රූපසද්දෙන සමානාධිකරණො ඛන්ධසද්දො, තෙන යථාවුත්තරූපසද්දෙන විය තදත්ථො වුච්චතෙව. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’ති. යදිපි යථාවුත්තං රූපං ඛන්ධො එව ච, ඛන්ධො පන න රූපමෙවාති ආහ ‘‘න ච සබ්බෙ…පෙ… විසෙසිතබ්බා’’ති. තෙනෙවාති අරූපසභාවස්ස ඛන්ධස්ස අත්ථිභාවෙනෙව. තෙති ඛන්ධා. විභජිතබ්බාති ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘රූපක්ඛන්ධො ඛන්ධො චෙව රූපක්ඛන්ධො ච, අවසෙසා ඛන්ධා න රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා විභාගෙන දස්සෙතබ්බා.

ඛන්ධානං රූපවිසෙසන…පෙ… සංසයො හොතීති එත්ථ කිං ඛන්ධතො අඤ්ඤාපි වෙදනා අත්ථි, යතො විනිවත්තා වෙදනා ඛන්ධවිසෙසනං හොති, සබ්බෙ ච ඛන්ධා කිං ඛන්ධවිසෙසනභූතාය වෙදනාය විසෙසිතබ්බාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. කෙචීති අනුභවනාදිප්පකාරා. කෙනචි විසෙසනෙනාති වෙදනාදිනා විසෙසනෙන.

එත්ථ ච රූපාදිපණ්ණත්ති ඛන්ධපණ්ණත්ති ච ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා විසුං සහ ච රුප්පනාදිකෙ අත්ථෙ පවත්තමානා කදාචි අවයවභූතෙ පවත්තති, කදාචි සමුදායභූතෙ, තස්සා පන තථා පවත්තනාකාරෙ නිද්ධාරිතෙ යස්මා රූපාදික්ඛන්ධා පදතො අත්ථතො ච විසොධිතා නාම හොන්ති තබ්බිසයකඞ්ඛාපනොදනතො, තස්මා ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපඤ්චෙව රූපක්ඛන්ධො ච, රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පඨමවාරෙන රූපාදිඅවයවපදෙහි අවයවත්ථො විය සමුදායත්ථොපි වුච්චති, තථා සමුදායපදෙහිපීති අයමත්ථො දස්සිතො. ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පන දුතියවාරෙන විසෙසවාචී විය රූපාදිඅවයවපදෙහි සාමඤ්ඤභූතෙනපි තංතංවිසිට්ඨෙන ඛන්ධාවයවපදෙන සො සො එව සමුදායත්ථො වුච්චති, න සබ්බොති අයමත්ථො දස්සිතො. ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස යථාධිප්පෙතස්ස අභාවා යදිපි ඛන්ධොයෙව රූපං, සො පන න සබ්බො රූපං, අථ ඛො තදෙකදෙසො, තථා වෙදනාදයොපීති අයමත්ථො ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූප’’න්තිආදිනයප්පවත්තෙන තතියවාරෙන දස්සිතො. ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පන චතුත්ථවාරෙන ‘‘රූපං ඛන්ධො’’ති රූපස්ස ඛන්ධභාවෙ නිච්ඡිතෙ ඛන්ධො නාමායං න කෙවලං රූපමෙව, අථ ඛො වෙදනාදි චාති වෙදනාදීනම්පි ඛන්ධභාවප්පකාසනෙ න සබ්බෙ ඛන්ධා වෙදනාදිවිසෙසවන්තො, කෙචිදෙව පන තෙන තෙන විසෙසෙන තථා වුච්චන්තීති අයමත්ථො දස්සිතො. එවං දස්සෙන්තී චෙසා පාළි ඛන්ධානං යථාවුත්තපණ්ණත්තිසොධනමුඛෙන සරූපාවධාරණාය සංවත්තති, තඤ්ච තෙසං යාවදෙව උප්පාදාදිනිච්ඡයත්ථන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එවං යෙසං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ.

එකදෙසෙපි සමුදායවොහාරො දිස්සති යථා පටො දඩ්ඪො, සමුද්දො දිට්ඨොති ආහ ‘‘චක්කාවයවභාවතො චක්කානීති යමකානි වුත්තානී’’ති. බන්ධිත්වාති යමකභාවෙන බන්ධිත්වා, යමකමූලභාවෙනෙව වා. මූලභාවෙන ගහණං සම්බන්ධභාවො, තංසම්බන්ධතා ච මූලපදාදීනං නාභිආදිසදිසතා දට්ඨබ්බා. අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවතො නයිධ දෙසනා මණ්ඩලභාවෙනෙව සම්බජ්ඣතීති ආහ ‘‘න මණ්ඩලභාවෙන සම්බජ්ඣනතො’’ති. යදිපි රූපක්ඛන්ධමූලකෙ අපුබ්බං නත්ථි, වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකෙසු පන සඤ්ඤාදිමුඛෙන දෙසනප්පවත්තියං අපුබ්බවසෙනෙව ගතො සියා මණ්ඩලභාවෙන සම්බන්ධො, න තථා පාඨො පවත්තොති ආහ ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධ…පෙ… සම්බන්ධෙනා’’ති. පච්ඡිමස්ස පුරිමෙන අසම්බජ්ඣනමෙව හි හෙට්ඨිමසොධනං. සුද්ධක්ඛන්ධලාභමත්තමෙව ගහෙත්වාති ‘‘ඛන්ධා රූප’’න්ති එත්ථ ඛන්ධාති ඛන්ධසද්දෙන ලබ්භමානං රූපාදීහි අසම්මිස්සං ඛන්ධට්ඨමත්තමෙව උද්දෙසවසෙන ගහෙත්වා. යදිපි උද්දෙසෙ ඛන්ධවිසෙසනං රූපාදි ‘‘ඛන්ධා රූප’’න්ති සුද්ධරූපාදිමත්තමෙව ගහිතං, තථාපි විසෙසරහිතස්ස සාමඤ්ඤස්ස අභාවතො තත්ථ සුද්ධරූපාදිමත්තතාය අට්ඨත්වා. ඛන්ධවිසෙසනභාවසඞ්ඛාතන්ති යථාධිගතං ඛන්ධානං විසෙසනභාවෙන කථිතං රුප්පනාදිකං විසෙසනත්ථං දස්සෙතුං. කෙවලමෙව තං අග්ගණ්හන්තො ඛන්ධසද්දෙන සහ යොජෙත්වා…පෙ… විභත්තත්තා සුද්ධක්ඛන්ධවාරොති වුත්තොති යොජනා.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.