9. හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා
304. හෙවත්ථිකථායං ‘‘සබ්බො ධම්මො සකභාවෙන අත්ථි පරභාවෙන නත්ථී’’ති පවත්තො පරවාදීවාදො යථා විභජ්ජ පටිපුච්ඡා වා න බ්‍යාකාතබ්බො, එවං එකංසතො න බ්‍යාකාතබ්බො විසෙසාභාවතො, කෙවලං ඨපනීයපක්ඛෙ තිට්ඨතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අවත්තබ්බුත්තරෙනා’’ති. යථා හි සබ්බෙ වාදා සප්පටිවාදාවාති පටිඤ්ඤා භූතකථනත්තා අවත්තබ්බුත්තරා උපෙක්ඛිතබ්බා, එවමයම්පීති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘උපෙක්ඛිතබ්බෙනා’’ති. අථ වා අවත්තබ්බං උත්තරං අවත්තබ්බුත්තරං. යථා අනිච්චවාදිනං පති අනිච්චො සද්දො පච්චයාධීනවුත්තිතොති, උත්තරං න වත්තබ්බං සිද්ධසාධනභාවතො, එවං ඉධාපි දට්ඨබ්බං. සිද්ධසාධනඤ්හි දඩ්ඪස්ස ඩහනසදිසත්තා නිරත්ථකමෙව සියා, අට්ඨකථායං පන යස්මා පරවාදිනා යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථි, තෙනෙව සභාවෙන සො විනා කාලභෙදාදිපරාමසනෙන නත්ථීති පතිට්ඨාපීයති, තස්මා ‘‘අයොනිසො පතිට්ඨාපිතත්තා’’ති වුත්තං.
එත්ථ ච ‘‘හෙවත්ථි, හෙවං නත්ථී’’ති පටිජානන්තෙන පරවාදිනා යථා සපරභාවෙහි රූපාදීනං අත්ථිතා පටිඤ්ඤාතා, එවං කාලදෙසාදිභෙදෙහිපි සා පටිඤ්ඤාතා එව. තෙනෙවාහ ‘‘අතීතං අනාගතපච්චුප්පන්නවසෙන, අනාගතපච්චුප්පන්නානි වා අතීතාදිවසෙන නත්ථී’’ති. එවං සති නිගණ්ඨාචෙලකවාදො පරිදීපිතො සියා. තෙ හි ‘‘සියා අත්ථි, සියා නත්ථි, සියා අත්ථි ච නත්ථි චා’’තිආදිනා සබ්බපදත්ථෙසු පත්තභාගෙ පටිජානන්ති. තත්ථ යදි වත්ථුනො සභාවෙනෙව, දෙසකාලසන්තානවසෙන වා නත්ථිතා අධිප්පෙතා, තං සිද්ධසාධනං සකවාදිනොපි ඉච්ඡිතත්තා. යස්ස හි ධම්මස්ස යො සභාවො, න සො තතො අඤ්ඤථා උපලබ්භති. යදි උපලබ්භෙය්‍ය, අඤ්ඤො එව සො සියා. න චෙත්ථ සාමඤ්ඤලක්ඛණං නිදස්සෙතබ්බං සලක්ඛණස්ස අධිප්පෙතත්තා තස්ස නත්ථිභාවස්ස අභාවතො. යථා ච පරභාවෙන නත්ථිතාය න විවාදො, එවං දෙසකාලන්තරෙසුපි ඉත්තරකාලත්තා සඞ්ඛාරානං. න හි සඞ්ඛාරා දෙසන්තරං, කාලන්තරං වා සඞ්කමන්ති ඛණිකභාවතො. එතෙනෙව පරියායන්තරෙන නත්ථිතාපි පටික්ඛිත්තා වෙදිතබ්බා. යථා ච අත්ථිතා, නත්ථිතා විනා කාලභෙදෙන එකස්මිං ධම්මෙ පතිට්ඨං න ලභන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධත්තා, එවං සබ්බදාපි නිච්චත්තා.
යං පන තෙ වදන්ති ‘‘යථා සුවණ්ණං කටකාදිරූපෙන ඨිතං රුචකාදිභාවං ආපජ්ජතීති නිච්චානිච්චං. තඤ්හි සුවණ්ණභාවාවිජහනතො නිච්චං කටකාදිභාවහානිතො අනිච්චං, එවං සබ්බධම්මා’’ති. තෙ ඉදං වත්තබ්බා ‘‘කිං කටකභාවො කටකස්ස, උදාහු සුවණ්ණස්සා’’ති. යදි කටකස්ස, සුවණ්ණනිරපෙක්ඛො සියා තදඤ්ඤභාවො විය. අථ සුවණ්ණස්ස, නිච්චකාලං තත්ථ උපලබ්භෙය්‍ය සුවණ්ණභාවො විය. න ච සක්කා උභින්නං එකභාවොති වත්තුං කටකවිනාසෙපි සුවණ්ණාවිනාසතො. අථ මතං, සුවණ්ණකටකාදීනං පරියායීපරියායභාවතො නායං දොසොති. යථා හි කටකපරියායනිරොධෙන රුචකපරියායුප්පාදෙපි පරියායී තථෙව තිට්ඨති, එවං මනුස්සපරියායනිරොධෙ දෙවපරියායුප්පාදෙපි පරියායී ජීවද්‍රබ්‍යං තිට්ඨතීති නිච්චානිච්චං, තථා සබ්බද්‍රබ්‍යානීති. තයිදං අම්බං පුට්ඨස්ස ලබුජබ්‍යාකරණං. යං ස්වෙව නිච්චො අනිච්චොති වා වදන්තො අඤ්ඤත්ථ නිච්චතං අඤ්ඤත්ථ අනිච්චතං පටිජානාති, අථ පරියායපරියායීනං අනඤ්ඤතා ඉච්ඡිතා, එවං සති පරියායොපි නිච්චො සියා පරියායිනො අනඤ්ඤත්තා පරියායසරූපං විය, පරියායී වා අනිච්චො පරියායතො අනඤ්ඤත්තා පරියායසරූපං වියාති. අථ නෙසං අඤ්ඤා අනඤ්ඤතා, එවඤ්ච සති වුත්තදොසද්වයානතිවත්ති. අපිච කොයං පරියායො නාම, යදි සණ්ඨානං, සුවණ්ණො තාව හොතු, කථං ජීවද්‍රබ්‍යෙ අරූපිභාවතො. යදි තස්සපි සණ්ඨානවන්තං ඉච්ඡිතං, තථා සතිස්ස එකස්මිම්පි සත්තසන්තානෙ බහුතා ආපජ්ජති සරූපතා ච සණ්ඨානවන්තෙසුපි පීළකාදීසු තථාදස්සනතො. අථ පවත්තිවිසෙසො, එවම්පි බහුතා ඛණිකතා ච ආපජ්ජති, තස්මා පරියායසරූපමෙව තාව පතිට්ඨපෙතබ්බං.
යං පන වුත්තං ‘‘සුවණ්ණං කටකාදිරූපෙන ඨිත’’න්ති, තත්ථ සම්පත්තියොගතො විඤ්ඤායමානෙසු විසිට්ඨෙසු රූපගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු කිං එකං, උදාහු තෙසං සමුදායො, තබ්බිනිමුත්තං වා ධම්මන්තරං සුවණ්ණන්ති? තත්ථ න තාව රූපාදීසු එකෙකං සුවණ්ණං තෙන සුවණ්ණකිච්චාසිද්ධිතො, නාපි තබ්බිනිමුත්තං ධම්මන්තරං තාදිසස්ස අභාවතො. අථ සමුදායො, තං පන පඤ්ඤත්තිමත්තන්ති න තස්ස නිච්චතා, නාපි අනිච්චතා සම්භවති. යථා ච සුවණ්ණස්ස, එවං කටකස්සපි පඤ්ඤත්තිමත්තත්තාති. තයිදං නිදස්සනං පරවාදිනො ජීවද්‍රබ්‍යස්සපි පඤ්ඤත්තිමත්තං තස්සෙව සාධෙතීති කුතො තස්ස නිච්චානිච්චතාති අලමතිප්පපඤ්චෙන.
හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.