2. කාලසංසන්දනකථාවණ්ණනා

285. අතීතා …පෙ… කරිත්වාති එත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අතීතං අනාගතන්ති රූපස්ස ඉමං විසෙසං, එවං විසෙසං වා රූපං අග්ගහෙත්වා පච්චුප්පන්නතාවිසෙසවිසිට්ඨරූපමෙව අප්පියං පච්චුප්පන්නරූපභාවානං සමානාධිකරණත්තා එතස්මිංයෙව විසයෙ අප්පෙතබ්බං, වචීගොචරං පාපෙතබ්බං සතිපි නෙසං විසෙසනවිසෙසිතබ්බතාසඞ්ඛාතෙ විභාගෙ තථාපි අවිභජිතබ්බං කත්වාති. යස්මා පන පාළියං ‘‘පච්චුප්පන්නන්ති වා රූපන්ති වා’’ති පච්චුප්පන්නරූපසද්දෙහි තදත්ථස්ස වත්තබ්බාකාරො ඉතිසද්දෙහි දස්සිතො, තස්මා ‘‘පච්චුප්පන්නසද්දෙන…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති ආහ. රූපපඤ්ඤත්තීති රූපායතනපඤ්ඤත්ති. සා හි සභාවධම්මුපාදානා තජ්ජාපඤ්ඤත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘සභාවපරිච්ඡින්නෙ පවත්තා විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. රූපසමූහං උපාදායාති තංතංඅත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතානං අභාවවිභාවනාකාරෙන පවත්තමානානං රූපධම්මානං සමූහං උපාදාය. උපාදානුපාදානම්පි හි උපාදානමෙවාති. තස්මාති සමූහුපාදායාධීනතාය අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවතො. විගමාවත්තබ්බතාති විගමස්ස වත්ථභාවාපගමස්ස අවත්තබ්බතා. න හි ඔදාතතාවිගමෙන අවත්ථං හොති. න පන යුත්තා රූපභාවස්ස විගමාවත්තබ්බතාති යොජනා. රූපභාවොති ච රූපායතනසභාවො චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ගොචරභාවො. න හි තස්ස පච්චුප්පන්නභාවවිගමෙ විගමාවත්තබ්බතා යුත්තා.

කාලසංසන්දනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වචනසොධනවණ්ණනා

288. අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වාති එත්ථ වා-සද්දො අනියමත්ථො යථා ‘‘ඛදිරෙ වා බන්ධිතබ්බං පලාසෙ වා’’ති. තස්මා ‘‘හුත්වා හොතී’’ති එත්ථ හොති-සද්දො අනාගතපච්චුප්පන්නෙසු යං කිඤ්චි පධානං කත්වා සම්බන්ධං ලභතීති දස්සෙන්තො ‘‘අනාගතං…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. තත්ථ පච්චුප්පන්නං හොන්තන්ති පච්චුප්පන්නං ජායමානං පච්චුප්පන්නභාවං ලභන්තං. තෙනාහ ‘‘තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති ලද්ධිවසෙනා’’ති. තම්පි හුත්වා හොතීති යං අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභාවප්පත්තියා ‘‘හුත්වා හොතී’’ති වුත්තං, කිං තදපි පුන හුත්වා හොතීති පුච්ඡති. තබ්භාවාවිගමතොති පච්චුප්පන්නභාවතො හුත්වාහොතිභාවානුපගමතො. පච්චුප්පන්නාභාවතොති පච්චුප්පන්නතාය අභාවතො.

වචනං අරහතීති ඉමිනා වචනමත්තෙ න කොචි දොසොති දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යදිපි තස්ස පුන හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වාහොතිභාවො නත්ථි, පුනප්පුනං ඤාපෙතබ්බතාය පන දුතියං තතො පරම්පි තථා වත්තබ්බතං අරහතීති ‘‘ආමන්තා’’ති පටිජානාතීති. ධම්මෙති සභාවධම්මෙ. තප්පටික්ඛෙපතො අධම්මෙ අභාවධම්මෙ. තෙනාහ ‘‘සසවිසාණෙ’’ති.

පටික්ඛිත්තනයෙනාති ‘‘හුත්වා හොති, හුත්වා හොතී’’ති එත්ථ පුබ්බෙ යදෙතං තයා ‘‘අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොතී’’ති වදතා ‘‘තංයෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්න’’න්ති ලද්ධිවසෙන ‘‘අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා හුත්වා හොතී’’ති වුත්තං, ‘‘කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතී’’ති පුච්ඡිතෙ යො පරවාදිනා හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වාඅභාවතො ‘‘න හෙවා’’ති පටික්ඛෙපො කතො, තෙන පටික්ඛිත්තනයෙන. ස්වායං යදෙව රූපාදි අනාගතං, තදෙව පච්චුප්පන්නන්ති සතිපි අත්ථාභෙදෙ අනාගතපච්චුප්පන්නන්ති පන අත්ථෙව කාලභෙදොති තංකාලභෙදවිරොධාය පටික්ඛෙපො පවත්තොති ආහ ‘‘පටික්ඛිත්තනයෙනාති කාලනානත්තෙනා’’ති. තෙන හි සො අයඤ්ච පටික්ඛෙපො නීතො පවත්තිතොති. පටිඤ්ඤාතනයෙනාති ඉදම්පි යථාවුත්තපටික්ඛෙපානන්තරං යං පටිඤ්ඤාතං, තං සන්ධායාහ. යථා හි සා පටිඤ්ඤා අත්ථාභෙදෙන නීතා පවත්තිතා, තථායම්පි. තෙනෙවාහ ‘‘අත්ථානානත්තෙනා’’ති, අනාගතාදිප්පභෙදාය කාලපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතස්ස අත්ථස්ස අභෙදෙනාති අත්ථො. යථා උපාදානභූතරූපාදිඅත්ථාභෙදෙපි තෙසං ඛණත්තයානාවත්ති තංසමඞ්ගිතා අනාගතපච්චුප්පන්නභාවාවත්තිතා, තථා තත්ථ වුච්චමානා හුත්වාහොතිභාවා යථාක්කමං පුරිමපච්ඡිමෙසු පවත්තිතා පුරිමපච්ඡිමකිරියාති කත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථානානත්තං…පෙ… පටිජානාතී’’ති වත්වා පුන ‘‘අත්ථානානත්තමෙව හී’’තිආදිනා තමෙව අත්ථං සමත්ථෙති. යථා පන ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති පටිජානන්තස්ස ජීවොව සරීරං, සරීරමෙව ජීවොති ජීවසරීරානං අනඤ්ඤත්තං ආපජ්ජති, එවං ‘‘තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්න’’න්ති ච පටිජානන්තස්ස අනාගතපච්චුප්පන්නානං අනඤ්ඤත්තං ආපන්නන්ති පච්චුප්පන්නානාගතෙසු වුත්තා හොතිභාවහුත්වාභාවා අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි ආපජ්ජෙය්‍යුන්ති වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘එවං සන්තෙ අනාගතම්පි හුත්වාහොති නාම, පච්චුප්පන්නම්පි හුත්වාහොතියෙව නාමා’’ති.

අනුඤ්ඤාතපඤ්හස්සාති ‘‘තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති? ආමන්තා’’ති එවං අත්ථානානත්තං සන්ධාය අනුඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස. ඤාතුං ඉච්ඡිතො හි අත්ථො පඤ්හො. දොසො වුත්තොති අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභූතස්ස පුන අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභාවාපත්තිසඞ්ඛාතො දොසො වුත්තො පුරිමනයෙ. පච්ඡිමනයෙ පන අනාගතපච්චුප්පන්නෙසු එකෙකස්ස හුත්වාහොතිභාවාපත්තිසඞ්ඛාතො දොසො වුත්තොති අත්ථො. පටික්ඛිත්තපඤ්හන්ති ‘‘තංයෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති? න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවං කාලනානත්තං සන්ධාය පටික්ඛිත්තපඤ්හං. තෙනාති අනාගතපච්චුප්පන්නානං හොතිහුත්වාභාවපටික්ඛෙපෙන. චොදෙතීති අනාගතං තෙන හොති නාම, පච්චුප්පන්නං තෙන හුත්වා නාම, උභයම්පි අනඤ්ඤත්තා උභයසභාවන්ති චොදෙති. එත්ථාති ‘‘හුත්වා හොතී’’ති එතස්මිං පඤ්හෙ කථං හොති දොසොති චොදෙතීති. ‘‘තස්සෙවා’’ති පරිහරති. කථං කත්වා චොදනා, කථඤ්ච කත්වා පරිහාරො? අනුජානනපටික්ඛෙපානං භින්නවිසයතාය චොදනා, අත්ථාභෙදකාලභෙදවිසයත්තා අභින්නාධාරතාය තෙසං පරිහාරො. තස්සෙවාති හි පරවාදිනො එවාති අත්ථො.

තදුභයං ගහෙත්වාති ‘‘තං අනාගතං තං පච්චුප්පන්න’’න්ති උභයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා. එකෙකන්ති තෙසු එකෙකං. එකෙකමෙවාති උභයං එකජ්ඣං අග්ගහෙත්වා එකෙකමෙව විසුං විසුං ඉමස්මිං පක්ඛෙ තථා න යුත්තන්ති අත්ථො. එස නයොති අතිදෙසං කත්වා සංඛිත්තත්තා තං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යන්ති ‘‘අනාගතස්ස හී’’තිආදිනා විවරති. පටිජානිතබ්බං සියා අනාගතපච්චුප්පන්නානං යථාක්කමං හොතිහුත්වාභාවතොති අධිප්පායො. ‘‘යදෙතං තයා’’තිආදිනා පවත්තො සංවණ්ණනානයො පුරිමනයො, තත්ථ හි ‘‘යදි තෙ අනාගතං හුත්වා’’තිආදිනා හුත්වාහොතිභාවො චොදිතො. ‘‘අපරො නයො’’තිආදිකො දුතියනයො. තත්ථ හි ‘‘අනාගතස්ස…පෙ… හුත්වාහොතියෙව නාමා’’ති අනාගතාදීසු එකෙකස්ස හුත්වාහොතිනාමතා චොදිතා.

වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා

290. කථං වුච්චතීති කස්මා වුත්තං. තෙනාති හි ඉමිනා දුතියපුච්ඡාය ‘‘අතීතං ඤාණ’’න්ති ඉදං පච්චාමට්ඨං, තඤ්ච පච්චුප්පන්නං ඤාණං, අතීතධම්මාරම්මණතාය අතීතන්ති වුත්තං. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘පුන පුට්ඨො අතීතාරම්මණං පච්චුප්පන්නං ඤාණ’’න්තිආදි.

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා

291. ‘‘අරහං ඛීණාසවො’’තිආදිනා සුත්තවිරොධො පාකටොති ඉදමෙව දස්සෙන්තො ‘‘යුත්තිවිරොධො…පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති ආහ. තත්ථ අනානත්තන්ති අවිසෙසො. එවමාදිකොති ආදි-සද්දෙන කතකිච්චතාභාවො අනොහිතභාරතාති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පදසොධනකථාවණ්ණනා

295. යො අතීතසද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො, සො අත්ථිසද්දාභිධෙය්‍යොති ද්වෙපි සමානාධිකරණත්ථාති කත්වා වුත්තං ‘‘අතීතඅත්ථිසද්දානං එකත්ථත්තා’’ති, න, අතීතසද්දාභිධෙය්‍යස්සෙව අත්ථිසද්දාභිධෙය්‍යත්තා. තෙනාහ ‘‘අත්ථිසද්දත්ථස්ස ච න්වාතීතභාවතො’’ති. තෙන කිං සිද්ධන්ති ආහ ‘‘අතීතං න්වාතීතං, න්වාතීතඤ්ච අතීතං හොතී’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – යදි තව මතෙන අතීතං අත්ථි, අත්ථි ච න්වාතීතන්ති අතීතඤ්ච නො අතීතං සියා, තථා අත්ථි නො අතීතං අතීතඤ්ච නො අතීතං අතීතං සියාති, යථා ‘‘අතීතං අත්ථී’’ති එත්ථ අතීතමෙව අත්ථීති නායං නියමො ගහෙතබ්බො අනතීතස්සපි අත්ථිභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘අත්ථි සියා අතීතං, සියා න්වාතීත’’න්ති. යෙන හි ආකාරෙන අතීතස්ස අත්ථිභාවො පරවාදිනා ඉච්ඡිතො, තෙනාකාරෙන අනතීතස්ස අනාගතස්ස පච්චුප්පන්නස්ස ච සො ඉච්ඡිතො. කෙන පන ආකාරෙන ඉච්ඡිතොති? සඞ්ඛතාකාරෙන. තෙන වුත්තං ‘‘තෙනාතීතං න්වාතීතං, න්වාතීතං අතීත’’න්ති. තස්මා අතීතං අත්ථියෙවාති එවමෙත්ථ නියමො ගහෙතබ්බො. අත්ථිභාවෙ හි අතීතං නියමිතං, න අතීතෙ අත්ථිභාවො නියමිතො, ‘‘න පන නිබ්බානං අත්ථී’’ති එත්ථ පන නිබ්බානමෙව අත්ථීති අයම්පි නියමො සම්භවතීති සො එව ගහෙතබ්බො. යදිපි හි නිබ්බානං පරමත්ථතො අත්ථිභාවං උපාදාය උත්තරපදාවධාරණං ලබ්භති තදඤ්ඤස්සපි අභාවතො, තථාපි අසඞ්ඛතාකාරෙන අඤ්ඤස්ස අනුපලබ්භනතො තථා නිබ්බානමෙව අත්ථීති පුරිමපදාවධාරණෙ අත්ථෙ ගය්හමානෙ ‘‘අත්ථි සියා නිබ්බානං, සියා නො නිබ්බාන’’න්ති චොදනා අනොකාසා. අතීතාදීසු පන පුරිමපදාවධාරණං පරවාදිනා න ගහිතන්ති නත්ථෙත්ථ අතිප්පසඞ්ගො. අග්ගහණඤ්චස්ස පාළිතො එව විඤ්ඤායති. එවමෙත්ථ අතීතාදීනං අත්ථිතං වදන්තස්ස පරවාදිස්සෙවායං ඉට්ඨවිඝාතදොසාපත්ති, න පන නිබ්බානස්ස අත්ථිතං වදන්තස්ස සකවාදිස්සාති. පටිපාදනා පතිට්ඨාපනා වෙදිතබ්බා.

එත්ථාහ ‘‘අතීතං අත්ථී’’තිආදිනා කිං පනායං අතීතානාගතානං පරමත්ථතො අත්ථිභාවො අධිප්පෙතො, උදාහු න පරමත්ථතො. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව පරමත්ථතො, සබ්බකාලං අත්ථිභාවතො සඞ්ඛාරානං සස්සතභාවො ආපජ්ජති, න ච තං යුත්තං ආගමවිරොධතො යුත්තිවිරොධතො ච. අථ න පරමත්ථතො, ‘‘සබ්බමත්ථී’’තිආදිකා චොදනා නිරත්ථිකා සියා, න නිරත්ථිකා. සො හි පරවාදී ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගත’’න්තිආදිනා අතීතානාගතානම්පි ඛන්ධභාවස්ස වුත්තත්තා අසති ච අතීතෙ කුසලාකුසලස්ස කම්මස්ස ආයතිං ඵලං කථං භවෙය්‍ය, තත්ථ ච පුබ්බෙනිවාසඤාණාදි අනාගතෙ ච අනාගතංසඤාණාදි කථං පවත්තෙය්‍ය, තස්මා අත්ථෙව පරමත්ථතො අතීතානාගතන්ති යං පටිජානාති, තං සන්ධාය අයං කතාති. එකන්තෙන චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. යෙපි ‘‘සබ්බං අත්ථී’’ති වදන්ති අතීතං අනාගතං පච්චුප්පන්නඤ්ච, තෙ සබ්බත්ථිවාදාති.

චතුබ්බිධා චෙතෙ තෙ සබ්බත්ථිවාදා. තත්ථ කෙචි භාවඤ්ඤත්තිකා. තෙ හි ‘‘යථා සුවණ්ණභාජනස්ස භින්දිත්වා අඤ්ඤථා කරියමානස්ස සණ්ඨානස්සෙව අඤ්ඤථත්තං, න වණ්ණාදීනං, යථා ච ඛීරං දධිභාවෙන පරිණමන්තං රසවීරියවිපාකෙ පරිච්චජති, න වණ්ණං, එවං ධම්මාපි අනාගතද්ධුනො පච්චුප්පන්නද්ධං සඞ්කමන්තා අනාගතභාවමෙව ජහන්ති, න අත්තනො සභාවං. තථා පච්චුප්පන්නද්ධුනො අතීතද්ධං සඞ්කමෙ’’ති වදන්ති. කෙචි ලක්ඛණඤ්ඤත්තිකා, තෙ පන ‘‘තීසු අද්ධාසු පවත්තමානො ධම්මො අතීතො අතීතලක්ඛණයුත්තො, ඉතරලක්ඛණෙහි අයුත්තො. තථා අනාගතො පච්චුප්පන්නො ච. යථා පුරිසො එකිස්සා ඉත්ථියා රත්තො අඤ්ඤාසු අරත්තො’’ති වදන්ති. අඤ්ඤෙ අවත්ථඤ්ඤත්තිකා, තෙ ‘‘තීසු අද්ධාසු පවත්තමානො ධම්මො තං තං අවත්ථං පත්වා අඤ්ඤො අඤ්ඤං නිද්දිසීයති අවත්ථන්තරතො, න සභාවතො. යථා එකං අක්ඛං එකඞ්ගෙ නික්ඛිත්තං එකන්ති වුච්චති, සතඞ්ගෙ සතන්ති, සහස්සඞ්ගෙ සහස්සන්ති, එවංසම්පදමිද’’න්ති. අපරෙ අඤ්ඤථඤ්ඤත්තිකා, තෙ පන ‘‘තීසු අද්ධාසු පවත්තමානො ධම්මො තං තං අපෙක්ඛිත්වා තදඤ්ඤසභාවෙන වුච්චති. යථා තං එකා ඉත්ථී මාතාති ච වුච්චති ධීතා’’ති ච. එවමෙතෙ චත්තාරො සබ්බත්ථිවාදා.

තෙසු පඨමො පරිණාමවාදිතාය කාපිලපක්ඛිකෙසු පක්ඛිපිතබ්බොති. දුතියස්සපි කාලසඞ්කරො ආපජ්ජති සබ්බස්ස සබ්බලක්ඛණයොගතො. චතුත්ථස්සපි සඞ්කරොව. එකස්සෙව ධම්මස්ස පවත්තික්ඛණෙ තයොපි කාලා සමොධානං ගච්ඡන්ති. පුරිමපච්ඡිමක්ඛණා හි අතීතානාගතා, මජ්ඣිමො පච්චුප්පන්නොති. තතියස්ස පන අවත්ථඤ්ඤත්තිකස්ස නත්ථි සඞ්කරො ධම්මකිච්චෙන කාලවවත්ථානතො. ධම්මො හි සකිච්චක්ඛණෙ පච්චුප්පන්නො, තතො පුබ්බෙ අනාගතො, පච්ඡා අතීතොති.

තත්ථ යදි අතීතම්පි ධරමානසභාවතාය අත්ථි අනාගතම්පි, කස්මා තං අතීතන්ති වුච්චති අනාගතන්ති වා, නනු වුත්තං ‘‘ධම්මකිච්චෙන කාලවවත්ථානතො’’ති. යදි එවං පච්චුප්පන්නස්ස චක්ඛුස්ස කිං කිච්චං, අනවසෙසපච්චයසමවායෙ ඵලුප්පාදනං. එවං සති අනාගතස්සපි චස්ස තෙන භවිතබ්බං අත්ථිභාවතොති ලක්ඛණසඞ්කරො සියා. ඉදඤ්චෙත්ථ වත්තබ්බං, තෙනෙව සභාවෙන සතො ධම්මස්ස කිච්චං, කිච්චකරණෙ කො විබන්ධො, යෙන කදාචි කරොති කදාචි න කරොති පච්චයසමවායභාවතො, කිච්චස්ස සමවායාභාවතොති චෙ? තං න, නිච්චං අත්ථිභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තතො එව ච අද්ධුනං අවවත්ථානං. ධම්මො හි තෙනෙව සභාවෙන විජ්ජමානො කස්මා කදාචි අතීතොති වුච්චති කදාචි අනාගතොති කාලස්ස වවත්ථානං න සියා. යො හි ධම්මො අජාතො, සො අනාගතො. යො ජාතො න ච නිරුද්ධො, සො පච්චුප්පන්නො. යො නිරුද්ධො, සො අතීතො. ඉදමෙවෙත්ථ වත්තබ්බං. යදි යථා වත්තමානං අත්ථි, තථා අතීතං අනාගතඤ්ච අත්ථි, තස්ස තථා සතො අජාතතා නිරුද්ධතා ච කෙන හොතීති. තෙනෙව හි සභාවෙන සතො ධම්මස්ස කථමිදං සිජ්ඣති අජාතොති වා නිරුද්ධොති වා. කිං තස්ස පුබ්බෙ නාහොසි, යස්ස අභාවතො අජාතොති වුච්චති, කිඤ්ච පච්ඡා නත්ථි, යස්ස අභාවතො නිරුද්ධොති වුච්චති. තස්මා සබ්බථාපි අද්ධත්තයං න සිජ්ඣති, යදි අහුත්වා සඞ්ගති හුත්වා ච විනස්සතීති න සම්පටිච්ඡන්ති. යං පන වුත්තං ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණයොගතො න සස්සතභාවප්පසඞ්ගො’’ති, තයිදං කෙවලං වාචාවත්ථුමත්තං උදයවයාසම්භවතො, අත්ථි ච නාම සබ්බදා සො ධම්මො, න ච නිච්චොති කුතොයං වාචායුත්ති.

සභාවො සබ්බදා අත්ථි, නිච්චො ධම්මො න වුච්චති;

ධම්මො සභාවතො නාඤ්ඤො, අහො ධම්මෙසු කොසලං.

යඤ්ච වුත්තං ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගත’’න්තිආදිනා අතීතානාගතානං ඛන්ධභාවස්ස වුත්තත්තා අත්ථෙවාති, වදාම. අතීතං භූතපුබ්බං, අනාගතං යං සති පච්චයෙ භවිස්සති, තදුභයස්සපි රුප්පනාදිසභාවානාතිවත්තනතො රූපක්ඛන්ධාදිභාවො වුත්තො. යථාධම්මසභාවානාතිවත්තනතො අතීතා ධම්මා අනාගතා ධම්මාති, න ධරමානසභාවතාය. කො ච එවමාහ ‘‘පච්චුප්පන්නං විය තං අත්ථී’’ති. කථං පනෙතං අත්ථීති? අතීතානාගතසභාවෙන. ඉදං පන තවෙව උපට්ඨිතං, කථං තං අතීතං අනාගතඤ්ච වුච්චති, යදි නිච්චකාලං අත්ථීති.

යං පන ‘‘න තාව කාලං කරොති, යාව න තං පාපං බ්‍යන්තී හොතී’’ති (ම. නි. 3.250) සුත්තෙ වුත්තං, තං යස්මිඤ්ච සන්තානෙ කම්මං කතූපචිතං, තත්ථ තෙනාහිතං තංඵලුප්පාදනසමත්ථතං සන්ධාය වුත්තං, න අතීතස්ස කම්මස්ස ධරමානසභාවත්තා. තථා සති සකෙන භාවෙන විජ්ජමානං කථං තං අතීතං නාම සියා. ඉත්ථඤ්චෙතං එවං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, යං සඞ්ඛාරා අහුත්වා සම්භවන්ති, හුත්වා පතිවෙන්ති තෙසං උදයතො පුබ්බෙ වයතො ච පච්ඡා න කාචි ඨිති නාම අත්ථි, යතො අතීතානාගතං අත්ථීති වුච්චෙය්‍ය. තෙන වුත්තං –

‘‘අනිධානගතා භග්ගා, පුඤ්ජො නත්ථි අනාගතෙ;

උප්පන්නා යෙපි තිට්ඨන්ති, ආරග්ගෙ සාසපූපමා’’ති. (මහානි. 10, 39);

යදි චානාගතං පරමත්ථතො සියා, අහුත්වා සම්භවන්තීති වත්තුං න සක්කා. පච්චුප්පන්නකාලෙ අහුත්වා සම්භවන්තීති චෙ? න, ධම්මප්පවත්තිමත්තත්තා කාලස්ස. අථ අත්තනො සභාවෙන අහුත්වා සම්භවන්තීති, සිද්ධමෙතං අනාගතං පරමත්ථතො නත්ථීති. යඤ්ච වුත්තං ‘‘අසති අතීතෙ කුසලාකුසලස්ස කම්මස්ස ආයතිං ඵලං කථං භවෙය්‍යා’’ති, න ඛො පනෙත්ථ අතීතකම්මතො ඵලුප්පත්ති ඉච්ඡිතා, අථ ඛො තස්ස කතත්තා තදාහිතවිසෙසතො සන්තානතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොතී’’ති (ධ. ස. 431). යස්ස පන අතීතානාගතං පරමත්ථතො අත්ථි, තස්ස ඵලං නිච්චමෙව අත්ථීති කිං තත්ථ කම්මස්ස සාමත්ථියං. උප්පාදනෙ චෙ, සිද්ධමිදං අහුත්වා භවතීති. යං පන වුත්තං ‘‘අසති අතීතානාගතෙ කථං තත්ථ ඤාණං පවත්තෙය්‍යා’’ති, යථා තං ආලම්බණං, තං තථා අත්ථි, කථඤ්ච තං ආලම්බණං, අහොසි භවිස්සති චාති. න හි කොචි අතීතං අනුස්සරන්තො අත්ථීති අනුස්සරති, අථ ඛො අහොසීති. යථා පන වත්තමානං ආරම්මණං අනුභූතං, තථා තං අතීතං අනුස්සරති. යථා ච වත්තමානං භවිස්සති, තථා බුද්ධාදීහි ගය්හති. යදි ච තං තථෙව අත්ථි, වත්තමානමෙව තං සියා. අථ නත්ථි, සිද්ධං ‘‘අසන්තං ඤාණස්ස ආරම්මණං හොතී’’ති. විජ්ජමානං වා හි චිත්තසඤ්ඤාතං අවිජ්ජමානං වා ආරම්මණං එතෙසං අත්ථීති ආරම්මණා, චිත්තචෙතසිකා, න විජ්ජමානංයෙව ආරබ්භ පවත්තනතො, තස්මා පච්චුප්පන්නමෙව ධරමානසභාවං න අතීතානාගතන්ති න තිට්ඨති සබ්බත්ථිවාදො. කෙචි පන ‘‘න අතීතාදීනං අත්ථිතාපටිඤ්ඤාය සබ්බත්ථිවාදා, අථ ඛො ආයතනසබ්බස්ස අත්ථිතාපටිඤ්ඤායා’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙන සබ්බෙව සාසනිකා සබ්බත්ථිවාදා සියුන්ති.

පදසොධනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සබ්බමත්ථීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.