3. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

622. තතියසික්ඛාපදෙ යෙසං මංසං කප්පතීති ඉදං නිස්සග්ගියවත්ථුදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන යෙසං මංසං න කප්පති, තෙසං සප්පිආදීනි න කප්පන්තීති දස්සනත්ථං. මනුස්සඛීරාදීනිපි හි නො න කප්පන්ති, කුතො සසස්ස සප්පීති ආහ ‘‘යෙසඤ්හි ඛීරං අත්ථි, සප්පිපි තෙසං අත්ථියෙවා’’ති. ‘‘ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යෙන වුත්ත’’න්ති වදන්ති. උග්ගහිතකං කත්වා නික්ඛිත්තන්ති අප්පටිග්ගහිතං සයමෙව ගහෙත්වා නික්ඛිත්තං. සයංකතං නිරාමිසමෙව වට්ටතීති තදහුපුරෙභත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං. අථ සයංකතං නිරාමිසං භුඤ්ජන්තස්ස කස්මා සාමංපාකො න හොතීති ආහ – ‘‘නවනීතං තාපෙන්තස්ස හි සාමංපාකො න හොතී’’ති. සවත්ථුකපටිග්ගහිතස්ස වත්ථුගතිකත්තා ආහ – ‘‘සවත්ථුකස්ස පටිග්ගහිතත්තා’’ති. පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතෙහීති පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතඛීරදධීහි. පුරෙභත්තම්පි ච උග්ගහිතකෙහි කතං අබ්භඤ්ජනාදීසු උපනෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. උභයෙසම්පීති පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතඛීරදධීහි ච පුරෙභත්තං උග්ගහිතකෙහි ච කතානං. එසෙව නයොති නිස්සග්ගියං හොතීති අත්ථො. අකප්පියමංසසප්පිම්හීති අකප්පියමංසසත්තානං සප්පිම්හි. කාරණපතිරූපකං වත්වාති සජාතියානං සප්පිභාවතොති කාරණපතිරූපකං වත්වා.

සප්පිනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති නිරාමිසමෙව සත්තාහං වට්ටතීති අත්ථො. එත්ථාති නවනීතෙ. ධොතං වට්ටතීති අධොතං චෙ, සවත්ථුකපටිග්ගහිතං හොති, තස්මා ධොතං පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං නික්ඛිපිතුං වට්ටතීති ථෙරානං අධිප්පායො. තක්කතො උද්ධටමත්තමෙව ඛාදිංසූති එත්ථ තක්කතො උද්ධටමත්තං අධොතම්පි පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තා ධොවිත්වා පචිත්වා වා පරිභුඤ්ජිංසූති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. ථෙරස්ස හි දධිගුළිකාදිසහිතම්පි පටිග්ගහිතං පච්ඡා ධොවිත්වා පචිත්වා වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස සවත්ථුකපටිග්ගහණෙ දොසො නත්ථීති අධිප්පායො, තෙනෙව ථෙරස්ස අධිප්පායං දස්සෙන්තෙන ‘‘තස්මා නවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙන…පෙ… අයමෙත්ථ අධිප්පායො’’ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘තක්කතො උද්ධටමත්තමෙව ඛාදිංසූ’’ති වචනස්ස අධිප්පායං අජානන්තා ‘‘තක්කතො උද්ධටමත්තං අධොතම්පි දධිගුළිකාදිසහිතං විකාලෙපි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි දධිගුළිකාදිආමිසෙන සංසට්ඨරසං නවනීතං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සක්කා වත්තුං. නවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙනාති අධොවිත්වා පටිග්ගහිතනවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙන. දධි එව දධිගතං යථා ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්ති (ම. නි. 2.119). ඛයං ගමිස්සතීති වචනතො ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කසප්පිආදිපි විකාලෙ කප්පතීති වෙදිතබ්බං. කුක්කුච්චායන්ති කුක්කුච්චකාති ඉමිනා අත්තනාපි තත්ථ කුක්කුච්චසබ්භාවං දීපෙති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘නිබ්බට්ටිතසප්පි වා නවනීතං වා පචිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තානි පටිග්ගහෙත්වාති තානි ඛීරදධීනි පටිග්ගහෙත්වා.

පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතභෙසජ්ජෙහීති පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතයාවජීවිකභෙසජ්ජෙහි. වුත්තනයෙන යථා තණ්ඩුලාදීනි න පච්චන්ති, තථා ලජ්ජීයෙව සම්පාදෙත්වා දෙතීති ලජ්ජීසාමණෙරග්ගහණං, අපිච අලජ්ජිනා අජ්ඣොහරිතබ්බං යං කිඤ්චි අභිසඞ්ඛරාපෙතුං න වට්ටති, තස්මාපි එවමාහ. තිලෙ පටිග්ගහෙත්වා කතතෙලන්ති අත්තනා භජ්ජනාදීනි අකත්වා ගහිතතෙලං. තෙනෙව ‘‘සාමිසම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං. නිබ්බට්ටිතත්තාති යාවකාලිකවත්ථුතො විවෙචිතත්තා. උභයම්පීති අත්තනා ච පරෙන ච කතං. යාව අරුණස්ස උග්ගමනා තිට්ඨති, නිස්සග්ගියන්ති සත්තමදිවසෙ කතතෙලං සචෙ යාව අරුණුග්ගමනා තිට්ඨති, නිස්සග්ගියං.

623. අච්ඡවසන්ති දුක්කටවත්ථුනො වසාය අනුඤ්ඤාතත්තා තංසදිසානං දුක්කටවත්ථූනංයෙව අකප්පියමංසසත්තානං වසා අනුඤ්ඤාතා, න ථුල්ලච්චයවත්ථූනං මනුස්සානං වසාති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා මනුස්සවස’’න්ති. සංසට්ඨන්ති පරිස්සාවිතං. ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිතං විකාලෙ අනුපසම්පන්නෙනපි නිප්පක්කං සංසට්ඨඤ්ච පරිභුඤ්ජන්තස්ස ද්වෙපි දුක්කටානි හොන්තියෙවා’’ති වදන්ති. යස්මා ඛීරදධිආදීනි පක්ඛිපිත්වා තෙලං පචන්ති, තස්මා කසටං න වට්ටති, තෙලමෙව වට්ටති. තෙන වුත්තං ‘‘පක්කතෙලකසටෙ විය කුක්කුච්චායතී’’ති. ‘‘සචෙ වසාය සද්ධිං පක්කත්තා න වට්ටති, ඉදං කස්මා වට්ටතී’’ති පුච්ඡන්තා ‘‘භන්තෙ’’තිආදිමාහංසු. එතං වට්ටතීති නනු එතං දධිගුළිකාදීහි පක්කං නවනීතං වට්ටතීති අත්ථො.

‘‘මධුකරීහි නාම මධුමක්ඛිකාහීති අයං ඛුද්දකමක්ඛිකානං භමරමක්ඛිකානඤ්ච සාමඤ්ඤනිද්දෙසො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘දණ්ඩකෙසු මධුකරා මධුකරී මක්ඛිකා නාමා’’ති වත්වා ‘‘තාහි මධුකරීආදීහි තීහි මක්ඛිකාහි කතං මධු නාමා’’ති වදන්ති. භමරමක්ඛිකාහීති මහාභමරමක්ඛිකාහි. සිලෙසසදිසන්ති ඝනපක්කං වුත්තං. ඉතරන්ති තනුකමධු. මධුපටලන්ති මධුරහිතං කෙවලං මධුපටලං. ‘‘සචෙ මධුසහිතං පටලං පටිග්ගහෙත්වා නික්ඛිපන්ති, පටලස්ස භාජනට්ඨානියත්තා මධුනො වසෙන සත්තාහාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොතී’’ති වදන්ති, ‘‘මධුමක්ඛිතං පන මධුගතිකමෙවා’’ති ඉමිනා තං න සමෙති.

‘‘ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්ත’’න්ති පාළියං අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘උච්ඡුරසං උපාදාය…පෙ… අවත්ථුකා උච්ඡුවිකති ‘ඵාණිත’න්ති වෙදිතබ්බා’’ති වචනතො උච්ඡුරසොපි නික්කසටො සත්තාහකාලිකොති වෙදිතබ්බො. කෙනචි පන ‘‘මධුම්හි චත්තාරො කාලිකා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බා, උච්ඡුම්හි චා’’ති වත්වා ‘‘සමක්ඛිකණ්ඩසෙළකං යාවකාලිකං, අනෙළකං උදකසම්භින්නං යාමකාලිකං, අසම්භින්නං සත්තාහකාලිකං, මධුසිත්ථං පරිසුද්ධං යාවජීවිකං, තථා උච්ඡු වා රසො වා සකසටො යාවකාලිකො, නික්කසටො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො, අසම්භින්නො සත්තාහකාලිකො, සුද්ධකසටං යාවජීවික’’න්ති ච වත්වා උත්තරිපි බහුධා පපඤ්චිතං. තත්ථ ‘‘උදකසම්භින්නං මධු වා උච්ඡුරසො වා උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො’’ති ඉදං නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං දිස්සති. ‘‘යාවකාලිකං සමානං ගරුතරම්පි මුද්දිකාජාතිරසං අත්තනා සංසට්ඨං ලහුකං යාමකාලිකභාවං උපනෙන්තං උදකං ලහුතරං සත්තාහකාලිකං අත්තනා සංසට්ඨං ගරුතරං යාමකාලිකභාවං උපනෙතී’’ති එත්ථ කාරණං සොයෙව පුච්ඡිතබ්බො, සබ්බත්ථ පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච උදකසම්භෙදෙන ගරුතරස්සපි ලහුභාවොපගමනංයෙව දස්සිතං. පාළියම්පි හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගිලානස්ස ගුළං, අගිලානස්ස ගුළොදක’’න්ති (මහාව. 284) වදන්තෙන අගිලානෙන පරිභුඤ්ජිතුං අයුත්තොපි ගුළො උදකසම්භින්නො අගිලානස්සපි වට්ටතීති අනුඤ්ඤාතො.

යම්පි ච ‘‘උච්ඡු චෙ යාවකාලිකො, උච්ඡුරසො චෙ යාමකාලිකො, ඵාණිතං චෙ සත්තාහකාලිකං, තචො චෙ යාවජීවිකො’’ති අට්ඨකථාවචනං දස්සෙත්වා ‘‘උච්ඡුරසො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො’’ති අඤ්ඤෙන කෙනචි වුත්තං, තම්පි තථාවිධස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස ඉමිස්සා සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය අභාවතො න සාරතො පච්චෙතබ්බං. තතොයෙව ච ‘‘උච්ඡුරසො උදකෙන සම්භින්නොපි අසම්භින්නොපි සත්තාහකාලිකොයෙවා’’ති කෙචි ආචරියා වදන්ති. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්ඡුරස’’න්ති (මහාව. 300) එත්ථ තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘උච්ඡුරසො සත්තාහකාලිකො’’ති.

සයංකතං නිරාමිසමෙව වට්ටතීති එත්ථ අපරිස්සාවිතං පටිග්ගහිතම්පි කරණසමයෙ පරිස්සාවෙත්වා කසටං අපනෙත්වාව අත්තනා කතන්ති ගහෙතබ්බං. ඣාමඋච්ඡුඵාණිතන්ති අග්ගිනා දඩ්ඪෙ උච්ඡුඛෙත්තෙ ඣාමඋච්ඡුනා කතඵාණිතං. කොට්ටිතඋච්ඡුඵාණිතන්ති ඛුද්දානුඛුද්දකං ඡින්දිත්වා කොට්ටෙත්වා නිප්පීළෙත්වා පක්කං යෙභුය්‍යෙන ච සකසටං ඵාණිතං. තාදිසස්ස ච කසටස්ස අබ්බොහාරිකත්තා ‘‘තං යුත්ත’’න්ති වුත්තං. සීතුදකෙන කතන්ති මධුකපුප්ඵානි සීතොදකෙ පක්ඛිපිත්වා මද්දිත්වා පුප්ඵරසෙ උදකගතෙ සති තං උදකං ගහෙත්වා පචිත්වා කතඵාණිතං. ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං මධුකඵාණිතං යාවකාලිකන්ති එත්ථ ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කතෙලං කස්මා විකාලෙ වට්ටතීති චෙ? තෙලෙ පක්ඛිත්තඛීරං තෙලමෙව හොති, අඤ්ඤං පන ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං ඛීරභාවං ගණ්හාතීති ඉදමෙත්ථ කාරණං. යදි එවං ඛණ්ඩසක්ඛරම්පි ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කරොන්ති, තං කස්මා වට්ටතීති ආහ ‘‘ඛණ්ඩසක්ඛරං පනා’’තිආදි. තත්ථ ඛීරජල්ලිකන්ති ඛීරඵෙණං.

භෙසජ්ජොදිස්සං දස්සෙන්තෙන ‘‘සත්තවිධඤ්හි ඔදිස්සං නාමා’’තිආදිනා ඉතරානිපි අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තානි. විකටානීති අපකතිභෙසජ්ජත්තා විකටානි, විරූපානීති අත්ථො. දුක්කටවත්ථූනම්පි අකප්පියමංසානං වසාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වසොදිස්ස’’න්ති වුත්තං. ඔළාරිකානම්පි ආහාරත්ථං ඵරිතුං සමත්ථානං සප්පිආදීනං භෙසජ්ජනාමෙන අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘භෙසජ්ජොදිස්ස’’න්ති වුත්තං. ‘‘පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය සති පච්චයෙති වුත්තත්තා පටිග්ගහිතභෙසජ්ජානි දුතියදිවසතො පට්ඨාය පුරෙභත්තම්පි සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, න ආහාරත්ථං භෙසජ්ජත්ථාය පටිග්ගහිතත්තා’’ති වදන්ති.

624. ද්වාරවාතපානකවාටෙසූති මහාද්වාරස්ස වාතපානානඤ්ච කවාටඵලකෙසු. කසාවෙ පක්ඛිත්තානි තානි අත්තනො සභාවං පරිච්චජන්ති, තස්මා ‘‘මක්ඛෙතබ්බානී’’ති වුත්තං, ඝුණපාණකාදිපරිහාරත්ථං මක්ඛෙතබ්බානීති අත්ථො. අධිට්ඨෙතීති ‘‘ඉදානි මය්හං අජ්ඣොහරණීයං න භවිස්සති, බාහිරපරිභොගත්ථාය ගමිස්සතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙතීති අත්ථො. තෙනෙවාහ – ‘‘සප්පිඤ්ච තෙලඤ්ච වසඤ්ච මුද්ධනි තෙලං වා අබ්භඤ්ජනං වා’’තිආදි. ‘‘එවං අධිට්ඨිතඤ්ච පටිග්ගහණං විජහතී’’ති වදන්ති.

625. සචෙ ද්වින්නං සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං අවිභත්තං හොති, පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති එත්ථ මජ්ඣෙ පාඨො පරිහීනො, එවං පනෙත්ථ පාඨො වෙදිතබ්බො ‘‘සචෙ ද්වින්නං සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං අවිභත්තං හොති, සත්තාහාතික්කමෙ ද්වින්නම්පි අනාපත්ති, පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතී’’ති. අඤ්ඤථා පන සද්දප්පයොගොපි න සඞ්ගච්ඡති. ගණ්ඨිපදෙපි ච අයමෙව පාඨො දස්සිතො. තත්ථ ද්වින්නම්පි අනාපත්තීති යථා අඤ්ඤස්ස සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං සත්තාහාතික්කමෙන නිස්සග්ගියං න හොති පරසන්තකභාවතො, එවමිදම්පි අවිභත්තත්තා උභයසාධාරණම්පි අවිනිබ්භොගභාවතො නිස්සග්ගියං න හොතීති අධිප්පායො. පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති භික්ඛුනා පටිග්ගහිතත්තා සත්තාහාතික්කමෙ යස්ස කස්සචි භික්ඛුනො පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති පටිග්ගහිතසප්පිආදීනං පරිභොගස්ස සත්තාහෙනෙව පරිච්ඡින්නත්තා. ‘‘තානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානී’’ති හි වුත්තං. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ඉධ පාඨස්ස පරිහීනභාවං අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති ඉදං අන්තොසත්තාහෙ පරිභොගං සන්ධාය වුත්තන්ති සඤ්ඤාය විස්සාසග්ගාහාභාවතො පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති එවමත්ථො වුත්තො, සො න ගහෙතබ්බො.

ආවුසො, ඉමං තෙලං සත්තාහමත්තං පරිභුඤ්ජ ත්වන්ති ඉමිනා යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන අන්තොසත්තාහෙයෙව පරස්ස විස්සජ්ජිතභාවං දස්සෙති. කස්ස ආපත්තීති පඨමං තාව උභින්නං සාධාරණත්තා අනාපත්ති වුත්තා. ඉදානි පන එකෙන ඉතරස්ස විස්සට්ඨභාවතො උභයසාධාරණතා නත්ථීති විභත්තසදිසං හුත්වා ඨිතං, තස්මා එත්ථ පටිග්ගහිතස්ස සත්තාහාතික්කමෙ එකස්ස ආපත්තියා භවිතබ්බන්ති මඤ්ඤමානො ‘‘කිං පටිග්ගහණපච්චයා පටිග්ගාහකස්ස ආපත්ති, උදාහු යස්ස සන්තකං ජාතං, තස්සා’’ති පුච්ඡති. නිස්සට්ඨභාවතොයෙව ච ඉධ ‘‘අවිභත්තභාවතො’’ති කාරණං අවත්වා ‘‘යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන විස්සජ්ජිතත්තා’’ති වුත්තං. ඉදඤ්ච විස්සට්ඨභාවතො උභයසාධාරණතං පහාය එකස්ස සන්තකං හොන්තම්පි යෙන පටිග්ගහිතං, තතො අඤ්ඤස්ස සන්තකං ජාතං, තස්මා පරසන්තකපටිග්ගහණෙ විය පටිග්ගාහකස්ස පටිග්ගහණපච්චයා නත්ථි ආපත්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං, න පන ‘‘යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන විස්සජ්ජිතත්තා’’ති වචනතො අවිස්සජ්ජිතෙ සති අවිභත්තෙපි සත්තාහාතික්කමෙ ආපත්තීති දස්සනත්ථං අවිස්සජ්ජිතෙ අවිභත්තභාවතොයෙව අනාපත්තියා සිද්ධත්තා. සචෙ පන ඉතරො යෙන පටිග්ගහිතං, තස්සෙව අන්තොසත්තාහෙ අත්තනො භාගම්පි විස්සජ්ජෙති, සත්තාහාතික්කමෙ සියා ආපත්ති යෙන පටිග්ගහිතං, තස්සෙව සන්තකභාවමාපන්නත්තා ඉතරස්ස අප්පටිග්ගහිතත්තා. ඉමිනා තස්ස සන්තකභාවෙපි අඤ්ඤෙන පටිග්ගහිතසකසන්තකෙ විය තෙන අප්පටිග්ගහිතභාවතො අනාපත්තීති දීපෙති. ඉදං පන අධිප්පායං අජානිත්වා ඉතො අඤ්ඤථා ගණ්ඨිපදකාරාදීහි පපඤ්චිතං, න තං සාරතො පච්චෙතබ්බං.

අපරිභොගං හොතීති කස්සචි අමනුඤ්ඤස්ස පතිතත්තා පරිභොගාරහං න හොති. යෙන චිත්තෙනාති යෙන පරිච්චජිතුකාමතාචිත්තෙන. ‘‘අන්තොසත්තාහෙ’’ති අධිකාරත්තා ‘‘අන්තොසත්තාහෙ අනපෙක්ඛො දත්වා පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති ඉමං සම්බන්ධං සන්ධාය මහාසුමත්ථෙරෙන ‘‘එවං අන්තොසත්තාහෙ දත්වා’’තිආදි වුත්තං. මහාපදුමත්ථෙරො පන යදි එවං ‘‘විස්සජ්ජෙතී’’ති ඉමිනාව තං සිද්ධං, සත්තාහාතික්කන්තං පන නිස්සට්ඨං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති, තස්මා තස්ස පරිභොගමුඛදස්සනමිදන්ති ආහ – ‘‘නයිදං යාචිතබ්බ’’න්තිආදි. අඤ්ඤෙන භික්ඛුනාති එත්ථ සුද්ධචිත්තෙන දින්නත්තා සයම්පි ආහරාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතියෙව. සප්පිආදීනං පටිග්ගහිතභාවො, අත්තනො සන්තකතා, සත්තාහාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.