3. පත්තවග්ගො

1. පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

598-602. පත්තවග්ගස්ස පඨමෙ භණ්ඩන්ති වික්කෙතබ්බභණ්ඩං. යස්මා වණ්ණසද්දො සණ්ඨානජාතිරූපායතනකාරණපමාණගුණපසංසාදීසු දිස්සති. ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.142) හි සණ්ඨානං වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනො අඤ්ඤො වණ්ණො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.402) ජාති. ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.303) රූපායතනං.

‘‘න හරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධත්ථෙනොති වුච්චතී’’ති. (සං. නි. 1.234; ජා. 1.6.116) –

ආදීසු කාරණං. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (පාරා. 602) පමාණං. ‘‘කදා සඤ්ඤුළ්හා පන තෙ ගහපති ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.77) ගුණො. ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.3) පසංසා. තස්මා වුත්තං ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණාති තීණි පත්තස්ස පමාණානී’’ති.

අඩ්ඪතෙරසපලා හොතීති එත්ථ ‘‘මාසානං අඩ්ඪතෙරසපලානි ගණ්හාතී’’ති වදන්ති. ‘‘මගධනාළි නාම ඡපසතා නාළී’’ති කෙචි. ‘‘අට්ඨපසතා’’ති අපරෙ. තත්ථ පුරිමානං මතෙන තිපසතාය නාළියා ද්වෙ නාළියො එකා මගධනාළි හොති, පච්ඡිමානං චතුපසතාය නාළියා ද්වෙ නාළියො එකා මගධනාළි. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘පකතියා චතුමුට්ඨිකං කුඩුවං, චතුකුඩුවං නාළිකං, තාය නාළියා සොළස නාළියො දොණං, තං පන මගධනාළියා ද්වාදස නාළියො හොන්තී’’ති වුත්තං, තස්මා තෙන නයෙන ‘‘මගධනාළි නාම පඤ්ච කුඩුවානි එකඤ්ච මුට්ඨිං එකාය මුට්ඨියා තතියඤ්ච භාගං ගණ්හාතී’’ති වෙදිතබ්බං.

සබ්බසම්භාරසඞ්ඛතොති ජීරකාදිසබ්බසම්භාරෙහි සඞ්ඛතො. ආලොපස්ස ආලොපස්ස අනුරූපන්ති එත්ථ ‘‘බ්‍යඤ්ජනස්ස මත්තා නාම ඔදනචතුත්ථො භාගො’’ති බ්‍රහ්මායුසුත්තස්ස අට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.387) වුත්තත්තා ආලොපස්ස චතුත්ථභාගප්පමාණං බ්‍යඤ්ජනං ආලොපස්ස අනුරූපන්ති ගහෙතබ්බං. ඉධ පන සූපස්සෙව ඔදනචතුත්ථභාගප්පමාණතං දස්සෙත්වා එතස්ස ලක්ඛණෙ දස්සිතෙ ඉතරස්සපි දස්සිතමෙව හොතීති බ්‍යඤ්ජනස්ස තථා විසෙසෙත්වා පමාණං න දස්සිතං.

මගධනාළියා උපඩ්ඪප්පමාණො ඉධ පත්ථොති ආහ ‘‘පත්ථොදනන්ති මගධනාළියා උපඩ්ඪනාළිකොදන’’න්ති. ඉමිනා ච ‘‘පත්ථද්වයං මගධනාළී’’ති දස්සිතං හොති. පත්ථො ච ‘‘චතුපලො කුඩුවො, චතුකුඩුවො පත්ථො’’ති ඉමිනා ලොකියවොහාරෙන වෙදිතබ්බො. භාජනපරිභොගෙනාති උදකාහරණාදිනා භාජනපරිභොගෙන.

607. ධොතෙති පරිභොගාවසානදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන ධොතෙයෙව දුක්කටං ආපජ්ජති තතො පුරෙතරං පරිභොගකාලෙයෙව ආපජ්ජනතො.

608. පඤ්චහි ද්වීහීති ඉදං ‘‘එත්තාවතා කාළවණ්ණතා සම්පජ්ජතී’’ති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘යදි පන එකෙනපි පාකෙන කාළවණ්ණො හොති, අධිට්ඨානුපගොයෙවා’’ති වදන්ති. හත්ථානාගතස්සපි අධිට්ඨාතබ්බභාවදස්සනත්ථං ‘‘යදිහී’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනා ච දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතුං විකප්පෙතුඤ්ච ලභති, ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණඤ්ච න පමාණන්ති වෙදිතබ්බං. සුත්වා වාති පත්තකාරකෙන පෙසිතභික්ඛුනා අනාණත්තො කෙවලං තස්ස කථෙන්තස්ස වචනමත්තං සුත්වා. න පමාණන්ති තෙන අපෙසිතත්තා. සාමන්තවිහාරෙති ඉදං උපචාරමත්තං, තතො දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතුං වට්ටතියෙව. ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වාති ඉදම්පි උපචාරමත්තං, පත්තසල්ලක්ඛණමෙවෙත්ථ පමාණං. පත්තෙ වා ඡිද්දං හොතීති මුඛවට්ටිතො හෙට්ඨා ද්වඞ්ගුලමත්තොකාසතො පට්ඨාය යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං හොති. සෙසමෙත්ථ පඨමකථිනෙ වුත්තනයමෙව.

පත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඌනපඤ්චබන්ධනසික්ඛාපදවණ්ණනා

610. දුතියසික්ඛාපදෙ හත්ථෙසු පිණ්ඩාය චරතීති පාළිපදස්ස හත්ථෙසු ලභිතබ්බපිණ්ඩත්ථාය චරතීති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

612-613. ‘‘තස්ස සො අපත්තොති වචනතො සො පත්තො අධිට්ඨානම්පි විජහති අපත්තත්තා. අපත්තභාවතොයෙව හි ‘පඤ්චබන්ධනං පත්තං චෙතාපෙතී’ති පාළියං න වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අපත්තොති ඉදං ‘අඤ්ඤං පත්තං විඤ්ඤාපෙතුං වට්ටතී’ති දස්සනත්ථං වුත්තං, සො පන පත්තො අධිට්ඨානං න විජහතී’’ති වදන්ති, තං යුත්තං විය දිස්සති ‘‘යස්ස පඤ්ච එකායෙව වා දසඞ්ගුලා, සො බද්ධොපි අබද්ධොපි අපත්තොයෙවා’’ති වක්ඛමානත්තා. න හි මුඛවට්ටියා පඤ්චසු ඨානෙසු ද්වඞ්ගුලමත්තාහි රාජීහි අධිට්ඨානං විජහතීති සක්කා වත්තුං, එකාය පන රාජියා දසඞ්ගුලාය සචෙ තත්ථ වුත්තප්පමාණො ඡිද්දො පඤ්ඤායති, ඡිද්දෙනෙව අධිට්ඨානවිජහනං සියාති යුත්තං වත්තුං. බන්ධනොකාසෙ සති අසති වා බන්ධනවිරහිතො පත්තො අබන්ධනොති වුත්තො, බන්ධනොකාසවිරහිතොයෙව පන අබන්ධනොකාසොති වුත්තො.

තිපුසුත්තකෙන වා බන්ධිත්වාති එත්ථ ‘‘බන්ධිතබ්බො’’ති පාඨො ගහෙතබ්බො. පුරාණපොත්ථකෙපි හි අයමෙව පාඨො දිස්සති. සුද්ධෙහි…පෙ… න වට්ටතීති ඉදං උණ්හභොජනෙ පක්ඛිත්තෙ විලීයමානත්තා වුත්තං. ඵාණිතං ඣාපෙත්වා පාසාණචුණ්ණෙන බන්ධිතුං වට්ටතීති පාසාණචුණ්ණෙන සද්ධිං ඵාණිතං පචිත්වා තථාපක්කෙන පාසාණචුණ්ණෙන බන්ධිතුං වට්ටති.

615. අනුකම්පාය න ගණ්හන්තස්ස දුක්කටන්ති වුත්තත්තා යස්ස සො පත්තො න රුච්චති, තස්සපි අගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. ඌනපඤ්චබන්ධනසීක්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘සචෙ ථෙරස්ස පත්තො න රුච්චති, අප්පිච්ඡතාය වා න ගණ්හාති, වට්ටතී’’ති. පත්තපරියන්තොති පරියන්තපත්තො, අවසානපත්තොති අත්ථො. ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ පත්තං ගාහාපෙන්තෙන අලජ්ජිං අගාහාපෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ ආධාරකන්ති වුත්තත්තා පීඨාදීසු යත්ථ කත්ථචි ආධාරං ඨපෙත්වා තත්ථ පත්තං ඨපෙතුං වට්ටති ආධාරඨපනොකාසස්ස අනියමිතත්තා’’ති වදන්ති. අපරිභොගෙනාති අයුත්තපරිභොගෙන.

616. පාළියං ‘‘අබන්ධනෙන පත්තෙන අබන්ධනං පත්තං. එකබන්ධනං පත්තං… ද්විබන්ධනං පත්තං… තිබන්ධනං… චතුබන්ධනං… අබන්ධනොකාසං… එක… ද්වි… ති… චතුබන්ධනොකාසං පත්තං චෙතාපෙතී’’ති එවං එකෙකෙන පත්තෙන දසධා දසවිධං පත්තං චෙතාපනවසෙන එකනිස්සග්ගියපාචිත්තියසතං වුත්තං. ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ පමාණයුත්තං අග්ගහිතකාළවණ්ණම්පි පත්තං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස ආපත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. අධිට්ඨානුපගපත්තස්ස ඌනපඤ්චබන්ධනතා, අත්තුද්දෙසිකතා, අකතවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

ඌනපඤ්චබන්ධනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

622. තතියසික්ඛාපදෙ යෙසං මංසං කප්පතීති ඉදං නිස්සග්ගියවත්ථුදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන යෙසං මංසං න කප්පති, තෙසං සප්පිආදීනි න කප්පන්තීති දස්සනත්ථං. මනුස්සඛීරාදීනිපි හි නො න කප්පන්ති, කුතො සසස්ස සප්පීති ආහ ‘‘යෙසඤ්හි ඛීරං අත්ථි, සප්පිපි තෙසං අත්ථියෙවා’’ති. ‘‘ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යෙන වුත්ත’’න්ති වදන්ති. උග්ගහිතකං කත්වා නික්ඛිත්තන්ති අප්පටිග්ගහිතං සයමෙව ගහෙත්වා නික්ඛිත්තං. සයංකතං නිරාමිසමෙව වට්ටතීති තදහුපුරෙභත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං. අථ සයංකතං නිරාමිසං භුඤ්ජන්තස්ස කස්මා සාමංපාකො න හොතීති ආහ – ‘‘නවනීතං තාපෙන්තස්ස හි සාමංපාකො න හොතී’’ති. සවත්ථුකපටිග්ගහිතස්ස වත්ථුගතිකත්තා ආහ – ‘‘සවත්ථුකස්ස පටිග්ගහිතත්තා’’ති. පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතෙහීති පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතඛීරදධීහි. පුරෙභත්තම්පි ච උග්ගහිතකෙහි කතං අබ්භඤ්ජනාදීසු උපනෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. උභයෙසම්පීති පච්ඡාභත්තං පටිග්ගහිතඛීරදධීහි ච පුරෙභත්තං උග්ගහිතකෙහි ච කතානං. එසෙව නයොති නිස්සග්ගියං හොතීති අත්ථො. අකප්පියමංසසප්පිම්හීති අකප්පියමංසසත්තානං සප්පිම්හි. කාරණපතිරූපකං වත්වාති සජාතියානං සප්පිභාවතොති කාරණපතිරූපකං වත්වා.

සප්පිනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති නිරාමිසමෙව සත්තාහං වට්ටතීති අත්ථො. එත්ථාති නවනීතෙ. ධොතං වට්ටතීති අධොතං චෙ, සවත්ථුකපටිග්ගහිතං හොති, තස්මා ධොතං පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං නික්ඛිපිතුං වට්ටතීති ථෙරානං අධිප්පායො. තක්කතො උද්ධටමත්තමෙව ඛාදිංසූති එත්ථ තක්කතො උද්ධටමත්තං අධොතම්පි පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තා ධොවිත්වා පචිත්වා වා පරිභුඤ්ජිංසූති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. ථෙරස්ස හි දධිගුළිකාදිසහිතම්පි පටිග්ගහිතං පච්ඡා ධොවිත්වා පචිත්වා වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස සවත්ථුකපටිග්ගහණෙ දොසො නත්ථීති අධිප්පායො, තෙනෙව ථෙරස්ස අධිප්පායං දස්සෙන්තෙන ‘‘තස්මා නවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙන…පෙ… අයමෙත්ථ අධිප්පායො’’ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘තක්කතො උද්ධටමත්තමෙව ඛාදිංසූ’’ති වචනස්ස අධිප්පායං අජානන්තා ‘‘තක්කතො උද්ධටමත්තං අධොතම්පි දධිගුළිකාදිසහිතං විකාලෙපි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි දධිගුළිකාදිආමිසෙන සංසට්ඨරසං නවනීතං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සක්කා වත්තුං. නවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙනාති අධොවිත්වා පටිග්ගහිතනවනීතං පරිභුඤ්ජන්තෙන. දධි එව දධිගතං යථා ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්ති (ම. නි. 2.119). ඛයං ගමිස්සතීති වචනතො ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කසප්පිආදිපි විකාලෙ කප්පතීති වෙදිතබ්බං. කුක්කුච්චායන්ති කුක්කුච්චකාති ඉමිනා අත්තනාපි තත්ථ කුක්කුච්චසබ්භාවං දීපෙති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘නිබ්බට්ටිතසප්පි වා නවනීතං වා පචිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තානි පටිග්ගහෙත්වාති තානි ඛීරදධීනි පටිග්ගහෙත්වා.

පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතභෙසජ්ජෙහීති පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතයාවජීවිකභෙසජ්ජෙහි. වුත්තනයෙන යථා තණ්ඩුලාදීනි න පච්චන්ති, තථා ලජ්ජීයෙව සම්පාදෙත්වා දෙතීති ලජ්ජීසාමණෙරග්ගහණං, අපිච අලජ්ජිනා අජ්ඣොහරිතබ්බං යං කිඤ්චි අභිසඞ්ඛරාපෙතුං න වට්ටති, තස්මාපි එවමාහ. තිලෙ පටිග්ගහෙත්වා කතතෙලන්ති අත්තනා භජ්ජනාදීනි අකත්වා ගහිතතෙලං. තෙනෙව ‘‘සාමිසම්පි වට්ටතී’’ති වුත්තං. නිබ්බට්ටිතත්තාති යාවකාලිකවත්ථුතො විවෙචිතත්තා. උභයම්පීති අත්තනා ච පරෙන ච කතං. යාව අරුණස්ස උග්ගමනා තිට්ඨති, නිස්සග්ගියන්ති සත්තමදිවසෙ කතතෙලං සචෙ යාව අරුණුග්ගමනා තිට්ඨති, නිස්සග්ගියං.

623. අච්ඡවසන්ති දුක්කටවත්ථුනො වසාය අනුඤ්ඤාතත්තා තංසදිසානං දුක්කටවත්ථූනංයෙව අකප්පියමංසසත්තානං වසා අනුඤ්ඤාතා, න ථුල්ලච්චයවත්ථූනං මනුස්සානං වසාති ආහ ‘‘ඨපෙත්වා මනුස්සවස’’න්ති. සංසට්ඨන්ති පරිස්සාවිතං. ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිතං විකාලෙ අනුපසම්පන්නෙනපි නිප්පක්කං සංසට්ඨඤ්ච පරිභුඤ්ජන්තස්ස ද්වෙපි දුක්කටානි හොන්තියෙවා’’ති වදන්ති. යස්මා ඛීරදධිආදීනි පක්ඛිපිත්වා තෙලං පචන්ති, තස්මා කසටං න වට්ටති, තෙලමෙව වට්ටති. තෙන වුත්තං ‘‘පක්කතෙලකසටෙ විය කුක්කුච්චායතී’’ති. ‘‘සචෙ වසාය සද්ධිං පක්කත්තා න වට්ටති, ඉදං කස්මා වට්ටතී’’ති පුච්ඡන්තා ‘‘භන්තෙ’’තිආදිමාහංසු. එතං වට්ටතීති නනු එතං දධිගුළිකාදීහි පක්කං නවනීතං වට්ටතීති අත්ථො.

‘‘මධුකරීහි නාම මධුමක්ඛිකාහීති අයං ඛුද්දකමක්ඛිකානං භමරමක්ඛිකානඤ්ච සාමඤ්ඤනිද්දෙසො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘දණ්ඩකෙසු මධුකරා මධුකරී මක්ඛිකා නාමා’’ති වත්වා ‘‘තාහි මධුකරීආදීහි තීහි මක්ඛිකාහි කතං මධු නාමා’’ති වදන්ති. භමරමක්ඛිකාහීති මහාභමරමක්ඛිකාහි. සිලෙසසදිසන්ති ඝනපක්කං වුත්තං. ඉතරන්ති තනුකමධු. මධුපටලන්ති මධුරහිතං කෙවලං මධුපටලං. ‘‘සචෙ මධුසහිතං පටලං පටිග්ගහෙත්වා නික්ඛිපන්ති, පටලස්ස භාජනට්ඨානියත්තා මධුනො වසෙන සත්තාහාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොතී’’ති වදන්ති, ‘‘මධුමක්ඛිතං පන මධුගතිකමෙවා’’ති ඉමිනා තං න සමෙති.

‘‘ඵාණිතං නාම උච්ඡුම්හා නිබ්බත්ත’’න්ති පාළියං අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘උච්ඡුරසං උපාදාය…පෙ… අවත්ථුකා උච්ඡුවිකති ‘ඵාණිත’න්ති වෙදිතබ්බා’’ති වචනතො උච්ඡුරසොපි නික්කසටො සත්තාහකාලිකොති වෙදිතබ්බො. කෙනචි පන ‘‘මධුම්හි චත්තාරො කාලිකා යථාසම්භවං යොජෙතබ්බා, උච්ඡුම්හි චා’’ති වත්වා ‘‘සමක්ඛිකණ්ඩසෙළකං යාවකාලිකං, අනෙළකං උදකසම්භින්නං යාමකාලිකං, අසම්භින්නං සත්තාහකාලිකං, මධුසිත්ථං පරිසුද්ධං යාවජීවිකං, තථා උච්ඡු වා රසො වා සකසටො යාවකාලිකො, නික්කසටො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො, අසම්භින්නො සත්තාහකාලිකො, සුද්ධකසටං යාවජීවික’’න්ති ච වත්වා උත්තරිපි බහුධා පපඤ්චිතං. තත්ථ ‘‘උදකසම්භින්නං මධු වා උච්ඡුරසො වා උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො’’ති ඉදං නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං දිස්සති. ‘‘යාවකාලිකං සමානං ගරුතරම්පි මුද්දිකාජාතිරසං අත්තනා සංසට්ඨං ලහුකං යාමකාලිකභාවං උපනෙන්තං උදකං ලහුතරං සත්තාහකාලිකං අත්තනා සංසට්ඨං ගරුතරං යාමකාලිකභාවං උපනෙතී’’ති එත්ථ කාරණං සොයෙව පුච්ඡිතබ්බො, සබ්බත්ථ පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච උදකසම්භෙදෙන ගරුතරස්සපි ලහුභාවොපගමනංයෙව දස්සිතං. පාළියම්පි හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ගිලානස්ස ගුළං, අගිලානස්ස ගුළොදක’’න්ති (මහාව. 284) වදන්තෙන අගිලානෙන පරිභුඤ්ජිතුං අයුත්තොපි ගුළො උදකසම්භින්නො අගිලානස්සපි වට්ටතීති අනුඤ්ඤාතො.

යම්පි ච ‘‘උච්ඡු චෙ යාවකාලිකො, උච්ඡුරසො චෙ යාමකාලිකො, ඵාණිතං චෙ සත්තාහකාලිකං, තචො චෙ යාවජීවිකො’’ති අට්ඨකථාවචනං දස්සෙත්වා ‘‘උච්ඡුරසො උදකසම්භින්නො යාමකාලිකො’’ති අඤ්ඤෙන කෙනචි වුත්තං, තම්පි තථාවිධස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස ඉමිස්සා සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය අභාවතො න සාරතො පච්චෙතබ්බං. තතොයෙව ච ‘‘උච්ඡුරසො උදකෙන සම්භින්නොපි අසම්භින්නොපි සත්තාහකාලිකොයෙවා’’ති කෙචි ආචරියා වදන්ති. භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උච්ඡුරස’’න්ති (මහාව. 300) එත්ථ තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘උච්ඡුරසො සත්තාහකාලිකො’’ති.

සයංකතං නිරාමිසමෙව වට්ටතීති එත්ථ අපරිස්සාවිතං පටිග්ගහිතම්පි කරණසමයෙ පරිස්සාවෙත්වා කසටං අපනෙත්වාව අත්තනා කතන්ති ගහෙතබ්බං. ඣාමඋච්ඡුඵාණිතන්ති අග්ගිනා දඩ්ඪෙ උච්ඡුඛෙත්තෙ ඣාමඋච්ඡුනා කතඵාණිතං. කොට්ටිතඋච්ඡුඵාණිතන්ති ඛුද්දානුඛුද්දකං ඡින්දිත්වා කොට්ටෙත්වා නිප්පීළෙත්වා පක්කං යෙභුය්‍යෙන ච සකසටං ඵාණිතං. තාදිසස්ස ච කසටස්ස අබ්බොහාරිකත්තා ‘‘තං යුත්ත’’න්ති වුත්තං. සීතුදකෙන කතන්ති මධුකපුප්ඵානි සීතොදකෙ පක්ඛිපිත්වා මද්දිත්වා පුප්ඵරසෙ උදකගතෙ සති තං උදකං ගහෙත්වා පචිත්වා කතඵාණිතං. ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං මධුකඵාණිතං යාවකාලිකන්ති එත්ථ ඛීරං පක්ඛිපිත්වා පක්කතෙලං කස්මා විකාලෙ වට්ටතීති චෙ? තෙලෙ පක්ඛිත්තඛීරං තෙලමෙව හොති, අඤ්ඤං පන ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කතං ඛීරභාවං ගණ්හාතීති ඉදමෙත්ථ කාරණං. යදි එවං ඛණ්ඩසක්ඛරම්පි ඛීරං පක්ඛිපිත්වා කරොන්ති, තං කස්මා වට්ටතීති ආහ ‘‘ඛණ්ඩසක්ඛරං පනා’’තිආදි. තත්ථ ඛීරජල්ලිකන්ති ඛීරඵෙණං.

භෙසජ්ජොදිස්සං දස්සෙන්තෙන ‘‘සත්තවිධඤ්හි ඔදිස්සං නාමා’’තිආදිනා ඉතරානිපි අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තානි. විකටානීති අපකතිභෙසජ්ජත්තා විකටානි, විරූපානීති අත්ථො. දුක්කටවත්ථූනම්පි අකප්පියමංසානං වසාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වසොදිස්ස’’න්ති වුත්තං. ඔළාරිකානම්පි ආහාරත්ථං ඵරිතුං සමත්ථානං සප්පිආදීනං භෙසජ්ජනාමෙන අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘භෙසජ්ජොදිස්ස’’න්ති වුත්තං. ‘‘පච්ඡාභත්තතො පට්ඨාය සති පච්චයෙති වුත්තත්තා පටිග්ගහිතභෙසජ්ජානි දුතියදිවසතො පට්ඨාය පුරෙභත්තම්පි සති පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බානි, න ආහාරත්ථං භෙසජ්ජත්ථාය පටිග්ගහිතත්තා’’ති වදන්ති.

624. ද්වාරවාතපානකවාටෙසූති මහාද්වාරස්ස වාතපානානඤ්ච කවාටඵලකෙසු. කසාවෙ පක්ඛිත්තානි තානි අත්තනො සභාවං පරිච්චජන්ති, තස්මා ‘‘මක්ඛෙතබ්බානී’’ති වුත්තං, ඝුණපාණකාදිපරිහාරත්ථං මක්ඛෙතබ්බානීති අත්ථො. අධිට්ඨෙතීති ‘‘ඉදානි මය්හං අජ්ඣොහරණීයං න භවිස්සති, බාහිරපරිභොගත්ථාය ගමිස්සතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙතීති අත්ථො. තෙනෙවාහ – ‘‘සප්පිඤ්ච තෙලඤ්ච වසඤ්ච මුද්ධනි තෙලං වා අබ්භඤ්ජනං වා’’තිආදි. ‘‘එවං අධිට්ඨිතඤ්ච පටිග්ගහණං විජහතී’’ති වදන්ති.

625. සචෙ ද්වින්නං සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං අවිභත්තං හොති, පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති එත්ථ මජ්ඣෙ පාඨො පරිහීනො, එවං පනෙත්ථ පාඨො වෙදිතබ්බො ‘‘සචෙ ද්වින්නං සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං අවිභත්තං හොති, සත්තාහාතික්කමෙ ද්වින්නම්පි අනාපත්ති, පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතී’’ති. අඤ්ඤථා පන සද්දප්පයොගොපි න සඞ්ගච්ඡති. ගණ්ඨිපදෙපි ච අයමෙව පාඨො දස්සිතො. තත්ථ ද්වින්නම්පි අනාපත්තීති යථා අඤ්ඤස්ස සන්තකං එකෙන පටිග්ගහිතං සත්තාහාතික්කමෙන නිස්සග්ගියං න හොති පරසන්තකභාවතො, එවමිදම්පි අවිභත්තත්තා උභයසාධාරණම්පි අවිනිබ්භොගභාවතො නිස්සග්ගියං න හොතීති අධිප්පායො. පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති භික්ඛුනා පටිග්ගහිතත්තා සත්තාහාතික්කමෙ යස්ස කස්සචි භික්ඛුනො පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති පටිග්ගහිතසප්පිආදීනං පරිභොගස්ස සත්තාහෙනෙව පරිච්ඡින්නත්තා. ‘‘තානි පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහපරමං සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානී’’ති හි වුත්තං. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ඉධ පාඨස්ස පරිහීනභාවං අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘පරිභුඤ්ජිතුං පන න වට්ටතීති ඉදං අන්තොසත්තාහෙ පරිභොගං සන්ධාය වුත්තන්ති සඤ්ඤාය විස්සාසග්ගාහාභාවතො පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති එවමත්ථො වුත්තො, සො න ගහෙතබ්බො.

ආවුසො, ඉමං තෙලං සත්තාහමත්තං පරිභුඤ්ජ ත්වන්ති ඉමිනා යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන අන්තොසත්තාහෙයෙව පරස්ස විස්සජ්ජිතභාවං දස්සෙති. කස්ස ආපත්තීති පඨමං තාව උභින්නං සාධාරණත්තා අනාපත්ති වුත්තා. ඉදානි පන එකෙන ඉතරස්ස විස්සට්ඨභාවතො උභයසාධාරණතා නත්ථීති විභත්තසදිසං හුත්වා ඨිතං, තස්මා එත්ථ පටිග්ගහිතස්ස සත්තාහාතික්කමෙ එකස්ස ආපත්තියා භවිතබ්බන්ති මඤ්ඤමානො ‘‘කිං පටිග්ගහණපච්චයා පටිග්ගාහකස්ස ආපත්ති, උදාහු යස්ස සන්තකං ජාතං, තස්සා’’ති පුච්ඡති. නිස්සට්ඨභාවතොයෙව ච ඉධ ‘‘අවිභත්තභාවතො’’ති කාරණං අවත්වා ‘‘යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන විස්සජ්ජිතත්තා’’ති වුත්තං. ඉදඤ්ච විස්සට්ඨභාවතො උභයසාධාරණතං පහාය එකස්ස සන්තකං හොන්තම්පි යෙන පටිග්ගහිතං, තතො අඤ්ඤස්ස සන්තකං ජාතං, තස්මා පරසන්තකපටිග්ගහණෙ විය පටිග්ගාහකස්ස පටිග්ගහණපච්චයා නත්ථි ආපත්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං, න පන ‘‘යෙන පටිග්ගහිතං, තෙන විස්සජ්ජිතත්තා’’ති වචනතො අවිස්සජ්ජිතෙ සති අවිභත්තෙපි සත්තාහාතික්කමෙ ආපත්තීති දස්සනත්ථං අවිස්සජ්ජිතෙ අවිභත්තභාවතොයෙව අනාපත්තියා සිද්ධත්තා. සචෙ පන ඉතරො යෙන පටිග්ගහිතං, තස්සෙව අන්තොසත්තාහෙ අත්තනො භාගම්පි විස්සජ්ජෙති, සත්තාහාතික්කමෙ සියා ආපත්ති යෙන පටිග්ගහිතං, තස්සෙව සන්තකභාවමාපන්නත්තා ඉතරස්ස අප්පටිග්ගහිතත්තා. ඉමිනා තස්ස සන්තකභාවෙපි අඤ්ඤෙන පටිග්ගහිතසකසන්තකෙ විය තෙන අප්පටිග්ගහිතභාවතො අනාපත්තීති දීපෙති. ඉදං පන අධිප්පායං අජානිත්වා ඉතො අඤ්ඤථා ගණ්ඨිපදකාරාදීහි පපඤ්චිතං, න තං සාරතො පච්චෙතබ්බං.

අපරිභොගං හොතීති කස්සචි අමනුඤ්ඤස්ස පතිතත්තා පරිභොගාරහං න හොති. යෙන චිත්තෙනාති යෙන පරිච්චජිතුකාමතාචිත්තෙන. ‘‘අන්තොසත්තාහෙ’’ති අධිකාරත්තා ‘‘අන්තොසත්තාහෙ අනපෙක්ඛො දත්වා පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති ඉමං සම්බන්ධං සන්ධාය මහාසුමත්ථෙරෙන ‘‘එවං අන්තොසත්තාහෙ දත්වා’’තිආදි වුත්තං. මහාපදුමත්ථෙරො පන යදි එවං ‘‘විස්සජ්ජෙතී’’ති ඉමිනාව තං සිද්ධං, සත්තාහාතික්කන්තං පන නිස්සට්ඨං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති, තස්මා තස්ස පරිභොගමුඛදස්සනමිදන්ති ආහ – ‘‘නයිදං යාචිතබ්බ’’න්තිආදි. අඤ්ඤෙන භික්ඛුනාති එත්ථ සුද්ධචිත්තෙන දින්නත්තා සයම්පි ආහරාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතියෙව. සප්පිආදීනං පටිග්ගහිතභාවො, අත්තනො සන්තකතා, සත්තාහාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

භෙසජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

627. චතුත්ථෙ සිබ්බනරජනකප්පපරියොසානෙන නිට්ඨාපෙත්වාති සූචිකම්මනිට්ඨානෙන සකිම්පි වණ්ණභෙදමත්තරජනෙන කප්පබින්දුකරණෙන ච නිට්ඨාපෙත්වා. සමයෙති වස්සානසමයෙ.

628. කුච්ඡිසමයොති අන්තොසමයො. ‘‘අයමෙකො අඩ්ඪමාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තඤ්චෙව කරණක්ඛෙත්තඤ්ච. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ වස්සිකසාටිකං අලද්ධං පරියෙසිතුං ලද්ධං කාතුඤ්ච වට්ටති, නිවාසෙතුං අධිට්ඨාතුඤ්ච න වට්ටතී’’ති පොත්ථකෙසු පාඨො දිස්සති, සො අපාඨො. එවං පනෙත්ථ පාඨෙන භවිතබ්බං ‘‘අයමෙකො අඩ්ඪමාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තං. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ වස්සිකසාටිකං අලද්ධං පරියෙසිතුං වට්ටති, ලද්ධං කාතුං නිවාසෙතුං අධිට්ඨාතුඤ්ච න වට්ටතී’’ති. න හි ගිම්හානං පච්ඡිමමාසස්ස පඨමො අඩ්ඪමාසො කරණක්ඛෙත්තං හොති. ‘‘අඩ්ඪමාසො සෙසො ගිම්හානන්ති කත්වා නිවාසෙතබ්බ’’න්ති වචනතො පන ගිම්හානං පච්ඡිමමාසස්ස පච්ඡිමො අඩ්ඪමාසො කරණක්ඛෙත්තඤ්චෙව නිවාසනක්ඛෙත්තඤ්ච හොති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. වහිසකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘ගිම්හානං පච්ඡිමො මාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තං, පච්ඡිමො අඩ්ඪමාසො කරණනිවාසනක්ඛෙත්තම්පී’’ති වුත්තං. තස්මා පාළියා මාතිකාට්ඨකථාය ච අවිරොධං ඉච්ඡන්තෙන වුත්තනයෙනෙව පාඨො ගහෙතබ්බො.

‘‘විඤ්ඤත්තිං කත්වා නිප්ඵාදෙන්තස්ස අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන අනාපත්තී’’ති වදන්තෙන ‘‘පිට්ඨිසමයත්තා ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්තී’’ති දීපිතා හොති. න හි ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො පිට්ඨිසමයෙ සතුප්පාදකරණමත්තෙනපි සම්භවන්තී ආපත්ති තතො ගරුකතරාය විඤ්ඤත්තියා න හොතීති සක්කා වත්තුං. තෙනෙව භදන්තබුද්ධදත්තාචරියෙන වුත්තං –

‘‘කත්වා පන සතුප්පාදං, වස්සිකසාටිචීවරං;

නිප්ඵාදෙන්තස්ස භික්ඛුස්ස, සමයෙ පිට්ඨිසම්මතෙ.

‘‘හොති නිස්සග්ගියාපත්ති, ඤාතකාඤාතකාදිනො;

තෙසුයෙව ච විඤ්ඤත්තිං, කත්වා නිප්ඵාදනෙ තථා’’ති.

කෙනස්ස හොති ආපත්තීති අස්ස මාතරං චීවරං යාචන්තස්ස කෙන සික්ඛාපදෙන ආපත්තීති පුච්ඡති. ‘‘පරිණතං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස පරිණාමනසික්ඛාපදෙන ආපත්තී’’ති චොදනාභාවං දස්සෙති නො ච සඞ්ඝෙ පරිණතන්ති. අථ අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙනාති චෙ, එතම්පි නත්ථීති ආහ ‘‘අනාපත්ති ච ඤාතකෙ’’ති. ‘‘ඤාතකෙ විඤ්ඤාපෙන්තස්සා’’ති පාඨසෙසො. ඉමමත්ථං සන්ධායාති පිට්ඨිසමයෙ වස්සිකසාටිකත්ථං ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ සතුප්පාදකරණෙන ආපත්තිං, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන අනාපත්තිඤ්ච සන්ධාය.

අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානතො…පෙ… දුක්කටන්ති ඉදං වස්සිකසාටිකං අදින්නපුබ්බෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවෙත්ථ වත්තභෙදෙ දුක්කටං වුත්තං, දින්නපුබ්බෙසු පන වත්තභෙදො නත්ථි. තෙනෙවාහ – ‘‘යෙ මනුස්සා…පෙ… වත්තභෙදො නත්ථී’’ති. ඉදන්ති යථාවුත්තනිස්සග්ගියපාචිත්තියං. විඤ්ඤත්තිං කත්වා නිප්ඵාදෙන්තස්සාති අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානතො විඤ්ඤත්තිං කත්වා නිප්ඵාදෙන්තස්ස. පකතියා වස්සිකසාටිකදායකා නාම සඞ්ඝවසෙන වා පුග්ගලවසෙන වා අපවාරෙත්වා අනුසංවච්ඡරං වස්සිකසාටිකානං දායකා. අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන අනාපත්තීති එත්ථ ඉමිනාපි සික්ඛාපදෙන අනාපත්තීති වෙදිතබ්බං. කුච්ඡිසමයෙ හි අත්තනො ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො ‘‘දෙථ මෙ වස්සිකසාටික’’න්තිආදිනා විඤ්ඤාපෙන්තස්සපි අනාපත්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘න වත්තබ්බා දෙථ මෙති ඉදඤ්හි පරියෙසනකාලෙ අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙ එව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. මාතිකාට්ඨකථායඤ්හි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘අත්තනො ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො පන ‘දෙථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවර’න්තිආදිකාය විඤ්ඤත්තියාපි පරියෙසිතබ්බ’’න්ති.

629. ‘‘ආකාසතො පතිතඋදකෙනෙවාති වචනතො ඡදනකොටියා පතිතඋදකෙන නහායන්තස්ස අනාපත්තී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

630. ඡ මාසෙ පරිහාරං ලභතීති එතෙන අන්තොවස්සෙපි යාව වස්සානස්ස පච්ඡිමදිවසා අකතා පරිහාරං ලභතීති දීපිතං හොති. යස්මා මූලචීවරං කරොන්තෙන හෙමන්තස්ස පච්ඡිමුපොසථදිවසෙයෙව කාතබ්බං, තස්මා ගිම්හානතො එකූනතිංසදිවසෙ පරිහාරං ලභති, එවං සන්තෙපි අප්පකං ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොතීති කත්වා ‘‘තතො පරම්පි…පෙ… එකමාස’’න්ති වුත්තං. එකාහද්වීහාදිවසෙන…පෙ… ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චාති ඉමිනා එකාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච, ද්වීහානාගතාය…පෙ… දසාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච, අන්තොවස්සෙ වා ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චාති අයමත්ථො දස්සිතො. තත්ථ ආසාළ්හිමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපුණ්ණමියං ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච වස්සිකසාටිකා ‘‘එකාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චා’’ති වුච්චති. එතෙනෙව නයෙන ජුණ්හපක්ඛස්ස ඡට්ඨියං ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච ‘‘දසාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චා’’ති වුච්චති. යාව පඨමකත්තිකතෙමාසපුණ්ණමී, තාව අන්තොතෙමාසෙ ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච ‘‘අන්තොවස්සෙ ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චා’’ති වුච්චති. පඨමකත්තිකතෙමාසපුණ්ණමිතො පරඤ්හි ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච යාව චීවරකාලො නාතික්කමති, තාව අනධිට්ඨහිත්වා ඨපෙතුං වට්ටතීති න තත්‍රායං විචාරණා සම්භවති.

තස්මිංයෙව අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතබ්බාති අවිසෙසෙන වුත්තෙපි වස්සානතො පුබ්බෙ එකාහද්වීහාදිවසෙන අනාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා තෙහි දිවසෙහි සද්ධිං දසාහං අනතික්කමන්තෙන වස්සූපනායිකදිවසතො පට්ඨාය අධිට්ඨානක්ඛෙත්තං සම්පත්තායෙව අධිට්ඨාතබ්බා, න තතො පුබ්බෙ අධිට්ඨානස්ස අඛෙත්තත්තා. අන්තොවස්සෙ පන ලද්ධා තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය දසාහං අනතික්කාමෙත්වා අධිට්ඨාතබ්බා.

නනු ච වස්සානතො පුබ්බෙ අනධිට්ඨහිත්වා දසාහං අතික්කාමෙතුං වට්ටතියෙව, තස්මා අධිට්ඨානස්ස අඛෙත්තභූතෙපි දිවසෙ ගහෙත්වා ‘‘අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති කස්මා වුත්තං? යථා ‘‘අන්තොවස්සෙ ලද්ධාපි යාව න නිට්ඨාති, තාව අනධිට්ඨහිත්වා දසාහං අතික්කාමෙතුං වට්ටතී’’ති අකතාය අනධිට්ඨානක්ඛෙත්තසදිසාපි අතික්කන්තදිවසා දසාහං අතික්කාමෙත්වා නිට්ඨිතාය ගණනූපගා හොන්තීති නිට්ඨිතදිවසෙයෙව අධිට්ඨාතබ්බා, එවමිධාපි වස්සානතො පුබ්බෙ අනධිට්ඨානක්ඛෙත්තභූතාපි දිවසා ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය ගණනූපගා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. යදි එවං ‘‘තස්මිංයෙව අන්තොදසාහෙ’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා දසාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ඡට්ඨියං ලද්ධා පුණ්ණමියං අධිට්ඨාතබ්බාති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතු’’න්ති වචනෙනෙව පටික්ඛිත්තත්තා. එවං සන්තෙ ‘‘දසාහානාගතායා’’ති ඉමිනා කිං පයොජනන්ති චෙ? වස්සානතො පුබ්බෙයෙව දසාහෙ අතික්කන්තෙ වස්සූපනායිකදිවසෙ නිට්ඨිතා තදහෙව අධිට්ඨාතබ්බාති දස්සනත්ථං වුත්තන්ති ඉදමෙත්ථ පයොජනං. තෙනෙවාහ – ‘‘දසාහාතික්කමෙ නිට්ඨිතා තදහෙව අධිට්ඨාතබ්බා’’ති.

දසාහෙ අප්පහොන්තෙ චීවරකාලං නාතික්කමෙතබ්බාති තෙමාසබ්භන්තරෙ දසාහෙ අප්පහොන්තෙ ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච චීවරකාලං නාතික්කමෙතබ්බාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘පඨමකත්තිකතෙමාසපුණ්ණමිතො පුබ්බෙ සත්තමිතො පට්ඨාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච වස්සිකසාටිකා දසාහෙ අනතික්කන්තෙයෙව චීවරකාලං ඔතිණ්ණත්තා තත්ථ අනධිට්ඨහිත්වාපි ඨපෙතුං වට්ටතී’’ති. ඉමිනා ච ඉමං දීපෙති – අකතා චෙ වස්සිකසාටිකා, වස්සානං චාතුමාසං අකතත්තායෙව පරිහාරං ලභති, කතාය පන දසාහපරමසික්ඛාපදං අවිකොපෙත්වා පරිහාරො වත්තබ්බොති.

යදා වා තදා වා අධිට්ඨාතුං වට්ටතීති චාතුමාසබ්භන්තරෙ දසාහෙ අතික්කන්තෙපි නත්ථි දොසොති අධිප්පායො. ‘‘කදා අධිට්ඨාතබ්බා…පෙ… යදි නප්පහොති, යාව කත්තිකපුණ්ණමා පරිහාරං ලභතී’’ති ඉමිනාපි කුරුන්දිවචනෙන අකතාය වස්සිකසාටිකාය චාතුමාසං පරිහාරො, කතාය දසාහමෙව පරිහාරොති අයමත්ථො දීපිතොයෙවාති ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි.

පාළියං අච්ඡින්නචීවරස්ස නට්ඨචීවරස්සාතිආදිනා නිස්සග්ගියෙන අනාපත්ති වුත්තා, උදාහු නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙන අනාපත්ති වුත්තාති? කිමෙත්ථ පුච්ඡිතබ්බං. සබ්බසික්ඛාපදෙසු හි යත්ථ යත්ථ මූලසික්ඛාපදෙන ආපත්තිප්පසඞ්ගො, තත්ථ තත්ථ අනාපත්තිදස්සනත්ථං අනාපත්තිවාරො ආරභීයතීති ඉධාපි නිස්සග්ගියෙන අනාපත්තිදස්සනත්ථන්ති යුත්තං වත්තුං. න හි මූලාපත්තියා අනාපත්තිං අදස්සෙත්වා අන්තරා වුත්තාය එව ආපත්තියා අනාපත්තිදස්සනත්ථං අනාපත්තිවාරො ආරභීයතීති. තෙනෙව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ඉදං වුත්තං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්ස නට්ඨචීවරස්ස චාති එත්ථ අච්ඡින්නසෙසචීවරස්ස නට්ඨසෙසචීවරස්ස ච අසමයෙ නිවාසෙන්තස්ස පරියෙසන්තස්ස ච අනාපත්ති. ආපදාසූති එත්ථ අනිවත්ථං චොරා හරන්තීති අසමයෙ නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්තී’’ති. මාතිකාට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්ස වා නට්ඨචීවරස්ස වා අනිවත්ථං චොරා හරන්තීති එවං ආපදාසු වා නිවාසයතො උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්තී’’ති. අට්ඨකථායං පන නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙනෙව අනාපත්තිං සන්ධාය ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සාති එතං වස්සිකසාටිකමෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙසඤ්හි නග්ගානං කායොවස්සාපනෙ අනාපත්ති. එත්ථ ච මහග්ඝවස්සිකසාටිකං නිවාසෙත්වා නහායන්තස්ස චොරුපද්දවො ආපදා නාමා’’ති යං වුත්තං, තත්ථ කාරණං පරියෙසිතබ්බං.

අථ උභයෙනපි අනාපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සා’’තිආදි ආරද්ධන්ති එවමධිප්පායො සියා, එවම්පි ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සාති එතං වස්සිකසාටිකමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්තිආදිනා විසෙසෙත්වා න වත්තබ්බං. එවඤ්හි වත්තබ්බං සියා ‘‘අච්ඡින්නසෙසචීවරස්ස නට්ඨසෙසචීවරස්ස වා අසමයෙ නිවාසෙන්තස්ස පරියෙසන්තස්ස ච නිස්සග්ගියෙන අනාපත්ති, අච්ඡින්නවස්සිකසාටිකස්ස නට්ඨවස්සිකසාටිකස්ස වා නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙන අනාපත්ති, ආපදාසු අනිවත්ථං චොරා හරන්තීති අසමයෙ නිවාසයතො නිස්සග්ගියෙන අනාපත්ති, මහග්ඝවස්සිකසාටිකං නිවාසෙත්වා නහායන්තස්ස චොරා හරන්ති, නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙන අනාපත්තී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

අඞ්ගෙසු පන වස්සිකසාටිකාය අත්තුද්දෙසිකතා, අසමයෙ පරියෙසනතා, තාය ච පටිලාභොති ඉමානි තාව පරියෙසනාපත්තියා තීණි අඞ්ගානි. සචීවරතා, ආපදාභාවො, වස්සිකසාටිකාය සකභාවො, අසමයෙ නිවාසනන්ති ඉමානි නිවාසනාපත්තියා චත්තාරි අඞ්ගානි.

වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරඅච්ඡින්දනසික්ඛාපදවණ්ණනා

631. පඤ්චමෙ යම්පි ත්‍යාහන්ති එත්ථ යන්ති කාරණවචනං, තස්මා එවමෙත්ථ සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො – මයා සද්ධිං ජනපදචාරිකං පක්කමිස්සතීති යං කාරණං නිස්සාය අහං තෙ, ආවුසො, චීවරං අදාසිං, තං න කරොසීති කුපිතො අනත්තමනො අච්ඡින්දීති. යන්ති වා චීවරං පරාමසති, තත්ථ ‘‘මයා සද්ධිං ජනපදචාරිකං පක්කමිස්සතීති යම්පි තෙ අහං චීවරං අදාසිං, තං චීවරං ගණ්හිස්සාමීති කුපිතො අනත්තමනො අච්ඡින්දී’’ති සම්බන්ධිතබ්බං.

633. ආණත්තො බහූනි ගණ්හාති, එකං පාචිත්තියන්ති ‘‘චීවරං ගණ්හා’’ති ආණත්තියා එකචීවරවිසයත්තා එකමෙව පාචිත්තියං. වාචාය වාචාය දුක්කටන්ති එත්ථ අච්ඡින්නෙසු වත්ථුගණනාය පාචිත්තියානි. එකවාචාය සම්බහුලා ආපත්තියොති ඉදං අච්ඡින්නෙසු වත්ථුගණනාය ආපජ්ජිතබ්බං පාචිත්තියාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං. ආණත්තියා ආපජ්ජිතබ්බං පන දුක්කටං එකමෙව.

634. එවන්ති ඉමිනා ‘‘වත්ථුගණනාය දුක්කටානී’’ති ඉදං පරාමසති. එසෙව නයොති සිථිලං ගාළ්හඤ්ච පක්ඛිත්තාසු ආපත්තියා බහුත්තං එකත්තඤ්ච අතිදිස්සති.

635. ආවුසො, මයන්තිආදීසු ගණ්හිතුකාමතාය එවං වුත්තෙපි තෙනෙව දින්නත්තා අනාපත්ති. අම්හාකං සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගණ්හිස්සතීති ඉදං සාමණෙරස්සපි දානං දීපෙති. තස්මා කිඤ්චාපි පාළියං ‘‘භික්ඛුස්ස සාමං චීවරං දත්වා’’ති වුත්තං, තථාපි අනුපසම්පන්නකාලෙ දත්වාපි උපසම්පන්නකාලෙ අච්ඡින්දන්තස්ස පාචිත්තියමෙවාති වෙදිතබ්බං. අච්ඡින්දනසමයෙ උපසම්පන්නභාවොයෙව හෙත්ථ පමාණං. දෙතීති තුට්ඨො වා කුපිතො වා දෙති. රුන්ධථාති නිවාරෙථ. එවං පන දාතුං න වට්ටතීති එත්ථ එවං දින්නං න තාව තස්ස සන්තකන්ති අනධිට්ඨහිත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. ආහරාපෙතුං පන වට්ටතීති එවං දින්නං භතිසදිසත්තා ආහරාපෙතුං වට්ටති. චජිත්වා දින්නන්ති වුත්තනයෙන අදත්වා අනපෙක්ඛෙන හුත්වා තස්සෙව දින්නං. භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බොති සකසඤ්ඤාය විනා ගණ්හන්තො භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා ආපත්තියා කාරෙතබ්බො. විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරතා, සාමං දින්නතා, සකසඤ්ඤිතා, උපසම්පන්නතා, කොධවසෙන අච්ඡින්දනං අච්ඡින්දාපනං වාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

චීවරඅච්ඡින්දනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සුත්තවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා

636. ඡට්ඨෙ පාළියං චීවරකාරසමයෙති ඉමිනා වස්සංවුත්ථභික්ඛූනං චීවරකම්මසමයත්තා චීවරමාසො වුත්තො, අථඤ්ඤොපි පන චීවරකම්මකාලො චීවරකාරසමයොති වත්තුං වට්ටති.

638. පඤ්චහිපි මිස්සෙත්වාති ඛොමාදීහි පඤ්චහි මිස්සෙත්වා. වීතවීතට්ඨානං යත්ථ සංහරිත්වා ඨපෙන්ති, තස්ස තුරීති අධිවචනං. සුත්තං පවෙසෙත්වා යෙන ආකොටෙන්තා ඝනභාවං සම්පාදෙන්ති, තං වෙමන්ති වුච්චති. යං යන්ති යං යං පයොගං. තන්තූනං අත්තනො සන්තකත්තා වීතවීතට්ඨානං පටිලද්ධමෙව හොතීති ආහ ‘‘දීඝතො…පෙ… වීතෙ නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති. පාළියම්පි හි ඉමිනාව අධිප්පායෙන ‘‘පටිලාභෙන නිස්සග්ගිය’’න්ති වුත්තං, තස්මා යාව චීවරං වඩ්ඪති, තාව ඉමිනා පමාණෙන ආපත්තියො වඩ්ඪන්ති.

සෙසො කප්පියොති එත්ථ හත්ථකම්මයාචනවසෙන. පුබ්බෙ වුත්තනයෙන නිස්සග්ගියන්ති දීඝසො විදත්ථිමත්තෙ තිරියං හත්ථමත්තෙ ච වීතෙ නිස්සග්ගියං. තෙනෙවාති අකප්පියතන්තවායෙන. තථෙව දුක්කටන්ති පරිච්ඡෙදෙ පරිච්ඡෙදෙ දුක්කටං. කෙදාරබද්ධාදීහීති ආදි-සද්දෙන අච්ඡිමණ්ඩලබද්ධාදි ගහිතං. තන්තෙ ඨිතංයෙව අධිට්ඨාතබ්බන්ති එත්ථ ‘‘පච්ඡා වීතට්ඨානං අධිට්ඨිතගතිකමෙව හොති, පුන අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි. සචෙ පන පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා අන්තරන්තරා අවීතං හොති, පුන අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති වදන්ති. එසෙව නයොති විකප්පනුපගප්පමාණමත්තෙ වීතෙ තන්තෙ ඨිතංයෙව අධිට්ඨාතබ්බන්ති අත්ථො. චීවරත්ථාය විඤ්ඤාපිතසුත්තං, අත්තුද්දෙසිකතා, අකප්පියතන්තවායෙන වායාපනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සුත්තවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන වායාපෙය්‍යාති එත්ථ ‘‘චීවරං මෙ, ආවුසො, වායථාති අකප්පියවිඤ්ඤත්තියා වායාපෙය්‍යා’’ති අත්ථං වත්වා අඞ්ගෙසුපි ‘‘අකප්පියතන්තවායෙන අකප්පියවිඤ්ඤත්තියා වායාපන’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං, තථාවිධං පන විසෙසවචනං නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං උපලබ්භති. පාළියම්පි ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති එත්තකමෙව අනාපත්තිවාරෙ වුත්තං, අට්ඨකථායඤ්ච සුත්තතන්තවායානමෙව කප්පියාකප්පියභාවෙන බහුධා නයො දස්සිතො, න කප්පියාකප්පියවිඤ්ඤත්තිවසෙනාති. ‘‘අකප්පියවිඤ්ඤත්තියා වායාපෙය්‍යා’’ති ච විසෙසෙත්වා වදන්තෙන අයං නාම කප්පියවිඤ්ඤත්තීති විසුං න දස්සිතං, තස්මා වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

සුත්තවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. මහාපෙසකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

642. සත්තමෙ කිඤ්චිමත්තං අනුපදජ්ජෙය්‍යාති ඉදං තස්ස කත්තබ්බාකාරමත්තදස්සනං, දානං පනෙත්ථ අඞ්ගං න හොති සුත්තවඩ්ඪනවසෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා. තෙනෙව පදභාජනෙපි ‘‘තස්ස වචනෙන ආයතං වා විත්ථතං වා අප්පිතං වා කරොති, පයොගෙ දුක්කටං, පටිලාභෙන නිස්සග්ගිය’’න්ති සුත්තවඩ්ඪනාකාරමෙව දස්සෙත්වා ආපත්ති වුත්තා. මාතිකාට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. මහාපෙසකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘න භික්ඛුනො පිණ්ඩපාතදානමත්තෙන තං නිස්සග්ගියං හොති. සචෙ පන තෙ තස්ස වචනෙන චීවරසාමිකානං හත්ථතො සුත්තං ගහෙත්වා ඊසකම්පි ආයතං වා විත්ථතං වා අප්පිතං වා කරොන්ති, අථ තෙසං පයොගෙ භික්ඛුනො දුක්කටං, පටිලාභෙන නිස්සග්ගියං හොතී’’ති. ආයතාදීසු සත්තසු ආකාරෙසු ආදිම්හි තයො ආකාරෙ සුත්තවඩ්ඪනෙන විනා න සක්කා කාතුන්ති ආහ ‘‘සුත්තවඩ්ඪනආකාරමෙව දස්සෙතී’’ති. සුවීතාදයො හි ආකාරෙ විනාපි සුත්තවඩ්ඪනෙන සක්කා කාතුං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතානං තන්තවායෙ උපසඞ්කමිත්වා විකප්පමාපජ්ජනතා, චීවරස්ස අත්තුද්දෙසිකතා, තස්ස වචනෙන සුත්තවඩ්ඪනං, චීවරස්ස පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

මහාපෙසකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා

646. අට්ඨමෙ අසම්මොහත්ථන්ති දසාහානාගතපදෙ අසම්මොහත්ථං. පඨමපදස්සාති දසාහානාගතපදස්ස. තානි දිවසානීති තෙසු දිවසෙසු. උප්පජ්ජෙය්‍යාති සඞ්ඝතො වා ගණතො වා උජුකං අත්තනොයෙව වා උප්පජ්ජෙය්‍ය. පඤ්චමිතොති එත්ථ වස්සං වසන්තස්ස සඞ්ඝස්ස පඤ්චමිතො පුබ්බෙ උප්පන්නං අච්චෙකචීවරං පඤ්චමියං විභජිත්වා ගහිතං අච්චෙකචීවරපරිහාරමෙව ලභති. උජුකං අත්තනොයෙව උප්පන්නං චෙ, පඤ්චමියං උප්පන්නමෙව අච්චෙකචීවරපරිහාරං ලභති, න තතො පුබ්බෙති දට්ඨබ්බං.

සද්ධාමත්තකන්ති ධම්මස්සවනාදීහි තඞ්ඛණුප්පන්නං සද්ධාමත්තකං. ආරොචිතං චීවරන්ති ආරොචෙත්වා දින්නචීවරං. ඡට්ඨියං උප්පන්නචීවරස්ස එකාදසමො අරුණො චීවරකාලෙ උට්ඨාතීති ආහ ‘‘ඡට්ඨිතො පට්ඨායා’’තිආදි. ඨපිතචීවරම්පීති පධානචීවරදස්සනමුඛෙන සබ්බම්පි අතිරෙකචීවරං වුත්තං. අථ ‘‘චීවරමාසෙපි අතිරෙකචීවරං නික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති ඉදං කුතො ලද්ධන්ති චෙ? ‘‘විසුං අනනුඤ්ඤාතෙපි ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ ‘චීවරකාලසමයො නාම අනත්ථතෙ කථිනෙ වස්සානස්ස පච්ඡිමො මාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ පඤ්ච මාසා’ති වදන්තෙන තතියකථිනසික්ඛාපදෙ ‘අකාලචීවරං නාම අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසමාසෙ උප්පන්නං, අත්ථතෙ කථිනෙ සත්තමාසෙ උප්පන්න’න්ති වදන්තෙන ච අනුඤ්ඤාතමෙව හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘අට්ඨකථාවචනප්පමාණෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති ච කෙචි.

650. ඉදානි පඨමකථිනාදිසික්ඛාපදෙහි තස්ස තස්ස චීවරස්ස ලබ්භමානං පරිහාරං ඉධෙව උපසංහරිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ඉති අතිරෙකචීවරස්ස දසාහං පරිහාරො’’තිආදිමාහ. ‘‘අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසදිවසාධිකො මාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසදිවසාධිකා පඤ්ච මාසා’’ති අයමෙව පාඨො ගහෙතබ්බො. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘කාමඤ්චෙස ‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’න්ති ඉමිනාව සිද්ධො, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන පන අපුබ්බං විය අත්ථං දස්සෙත්වා සික්ඛාපදං ඨපිත’’න්ති පාඨං වත්වා ‘‘දසදිවසාධිකො මාසො, දසදිවසාධිකා පඤ්ච මාසාති පාඨෙන භවිතබ්බ’’න්ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං තස්ස පමාදපාඨත්තා. න හි දසාහෙන අසම්පත්තාය කත්තිකතෙමාසිකපුණ්ණමාය චීවරකාලතො පුබ්බෙ දස දිවසා අධිකා හොන්ති. එවඤ්හි සති ‘‘නවාහානාගතං කත්තිකතෙමාසිකපුණ්ණම’’න්ති වත්තබ්බං.

මාතිකාට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘පවාරණමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතො පට්ඨාය උප්පන්නස්ස චීවරස්ස නිධානකාලො දස්සිතො හොතී’’ති වත්වා ‘‘කාමඤ්චෙස ‘දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං ධාරෙතබ්බ’න්ති ඉමිනාව සිද්ධො, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන පන අපුබ්බං විය අත්ථං දස්සෙත්වා සික්ඛාපදං ඨපිත’’න්ති පාඨො දස්සිතො, සොපි පමාදපාඨොයෙව. ‘‘ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමිතො පට්ඨායා’’ති ච වුත්තත්තා තත්ථෙව පුබ්බාපරවිරොධොපි සියා, ඡට්ඨිතො පට්ඨායාති වත්තබ්බං. එවඤ්හි සති ‘‘දසාහපරමසික්ඛාපදෙනෙව සිද්ධ’’න්ති සක්කා වත්තුං. ඉමමෙව ච පමාදපාඨං ගහෙත්වා භදන්තබුද්ධදත්තාචරියෙන ච –

‘‘තස්සාච්චායිකවත්ථස්ස, කථිනෙ තු අනත්ථතෙ;

පරිහාරෙකමාසොව, දසාහපරමො මතො.

‘‘අත්ථතෙ කථිනෙ තස්ස, පඤ්ච මාසා පකාසිතා;

පරිහාරො මුනින්දෙන, දසාහපරමා පනා’’ති. –

වුත්තං.

අච්චෙකචීවරකාලෙ උප්පන්නත්තා ‘‘අච්චෙකචීවරසදිසෙ’’ති වුත්තං. ‘‘පඤ්චමියං උප්පන්නං අනච්චෙකචීවරං දසාහං අතික්කාමයතො චීවරකාලතො පුබ්බෙයෙව ආපත්ති හොති, න චීවරකාලාතික්කමෙ, තස්මා චීවරකාලාතික්කමෙ පුන ආපජ්ජිතබ්බාය ආපත්තියා අභාවං සන්ධාය ‘අනච්චෙකචීවරෙ අනච්චෙකචීවරසඤ්ඤී අනාපත්තී’ති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. විකප්පනුපගපච්ඡිමප්පමාණස්ස අච්චෙකචීවරස්ස අත්තනො සන්තකතා, දසාහානාගතාය කත්තිකතෙමාසිකපුණ්ණමාය උප්පන්නභාවො, අනධිට්ඨිතඅවිකප්පිතතා, චීවරකාලාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා

652. නවමෙ අන්තරඝරෙති අන්තරෙ ඝරානි එත්ථ, එතස්සාති වා අන්තරඝරන්ති ලද්ධවොහාරෙ ගොචරගාමෙ. තෙනාහ ‘‘අන්තොගාමෙ’’ති. පාළියං විප්පවසන්තීති ඉදං යස්මිං විහාරෙ වසන්තා අන්තරඝරෙ චීවරං නික්ඛිපිංසු, තතො අඤ්ඤත්ථ වසන්තෙ සන්ධාය වුත්තං. තස්මිඤ්හි විහාරෙ අන්තරඝරෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා වසිතුං අනුඤ්ඤාතත්තා තත්ථ වාසො විප්පවාසො නාම න හොති. දුබ්බලචොළා දුච්චොළා විරූපචොළා වා, දුච්චොළත්තා එව ලූඛචීවරා.

653. ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘උපසම්පජ්ජා’’ති උද්ධරිතබ්බෙ ‘‘උපසම්පජ්ජ’’න්ති උද්ධරිත්වා ‘‘යො පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො’’තිආදි වුත්තං, තං සන්ධායාහ ‘‘උපසම්පජ්ජන්තිආදීසු වියා’’ති. ආදි-සද්දෙන ‘‘අනාපුච්ඡං වා පක්කමෙය්‍යා’’තිආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. උපගන්ත්වාති උප-සද්දස්ස අත්ථමාහ. වසිත්වාති අඛණ්ඩං වසිත්වා. ‘‘යෙන යස්ස හි සම්බන්ධො, දූරට්ඨම්පි ච තස්ස ත’’න්ති වචනතො ‘‘ඉමස්ස…පෙ… ඉමිනා සම්බන්ධො’’ති වුත්තං. තත්ථ ඉමස්සාති ‘‘උපවස්ස’’න්ති පදස්ස. නික්ඛිපෙය්‍යාති ඨපෙය්‍ය.

එත්තාවතා ච පුරිමිකාය උපගන්ත්වා අඛණ්ඩං කත්වා වුත්ථවස්සෙන ආරඤ්ඤකෙසු සෙනාසනෙසු විහරන්තෙන සකලං කත්තිකමාසං තිචීවරෙන විප්පවසිතුං අනුඤ්ඤාතං හොති. අනත්ථතකථිනස්ස හි චීවරමාසෙ විප්පවාසො න වට්ටති අත්ථතකථිනානංයෙව අසමාදානචාරස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. කෙචි පන ‘‘අනත්ථතකථිනානං චීවරමාසෙපි අසමාදානචාරො ලබ්භතී’’ති වත්වා බහුධා පපඤ්චෙන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. බ්‍යඤ්ජනවිචාරණන්ති ‘‘උපවස්ස උපවස්සිත්වා’’තිආදිවිචාරණං. තස්සපීති ‘‘වුත්ථවස්සාන’’න්ති විභඞ්ගපදස්ස. වුත්ථවස්සානන්ති ච නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. තෙනාහ – ‘‘එවරූපානං භික්ඛූනං අබ්භන්තරෙ’’ති. සෙනාසනෙසූති එත්ථ තථාරූපෙසූති සම්බන්ධිතබ්බං.

පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතොති එත්ථ ‘‘පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං නාම ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතා’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. අපරික්ඛිත්තස්ස පන ගාමස්ස පරියන්තෙ ඨිතඝරූපචාරතො පට්ඨාය එකො ලෙඩ්ඩුපාතො පරික්ඛෙපාරහට්ඨානන්ති ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං. තෙනෙව විසුද්ධිමග්ගෙපි (විසුද්ධි. 1.31) වුත්තං ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස පඨමලෙඩ්ඩුපාතතො පට්ඨායා’’ති. සබ්බපඨමන්ති ගාමාභිමුඛදිසාභාගතො සබ්බපඨමං. තං පරිච්ඡෙදං කත්වාති තං පඨමසෙනාසනාදිං පරිච්ඡෙදං කත්වා. ඉදඤ්ච විනයධරානං මතෙන වුත්තං, මජ්ඣිමභාණකානං මතෙන පන ‘‘සෙනාසනාදීනං උපචාරෙ ඨිතස්ස එකලෙඩ්ඩුපාතං මුඤ්චිත්වා මිනිතබ්බ’’න්ති මජ්ඣිමභාණකා වදන්ති. තෙනෙව මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථායං ‘‘විහාරස්සපි ගාමස්සෙව උපචාරං නීහරිත්වා උභින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානං අන්තරා මිනිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. පඤ්චධනුසතිකන්ති ආරොපිතෙන ආචරියධනුනා පඤ්චධනුසතප්පමාණං. තතො තතො මග්ගං පිදහතීති තත්ථ තත්ථ ඛුද්දකමග්ගං පිදහති. ධුතඞ්ගචොරොති ඉමිනා ඉමස්සපි සික්ඛාපදස්ස අඞ්ගසම්පත්තියා අභාවං දීපෙති.

‘‘සාසඞ්කානී’’ති සම්මතානීති චොරානං නිවිට්ඨොකාසාදිදස්සනෙන ‘‘සාසඞ්කානී’’ති සම්මතානි. සන්නිහිතබලවභයානීති චොරෙහි මනුස්සානං හතවිලුත්තාකොටිතභාවදස්සනතො සන්නිහිතබලවභයානීති අත්ථො. සචෙ පච්ඡිමිකායාතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං බ්‍යතිරෙකමුඛෙන විභාවෙති. යත්‍ර හි පිණ්ඩායාතිආදිනා වුත්තප්පමාණමෙව විසෙසෙත්වා දස්සෙති. සාසඞ්කසප්පටිභයමෙවාති එත්ථ සාසඞ්කං වා සප්පටිභයං වා හොතු, වට්ටතියෙව.

පාළියං ‘‘සියා ච තස්ස භික්ඛුනො කොචිදෙව පච්චයො තෙන චීවරෙන විප්පවාසාය, ඡාරත්තපරමං තෙන භික්ඛුනා තෙන චීවරෙන විප්පවසිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා අන්තරඝරෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා තස්මිං විහාරෙ වසන්තස්ස අඤ්ඤත්ථ ගමනකිච්චෙ සති විහාරතො බහි ඡාරත්තං විප්පවාසො අනුඤ්ඤාතො. වසනට්ඨානතො හි අඤ්ඤත්ථ ඡාරත්තං විප්පවාසො වුත්තො, න තස්මිං විහාරෙ වසන්තස්ස. තෙන ච ‘‘පුන ගාමසීමං ඔක්කමිත්වාති එත්ථ සචෙ ගොචරගාමතො පුරත්ථිමාය දිසාය සෙනාසනං, අයඤ්ච පච්ඡිමදිසං ගතො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තතොයෙව ච මාතිකාට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘තතො චෙ උත්තරි විප්පවසෙය්‍යා’’ති එත්ථ ‘‘ඡාරත්තතො උත්තරි තස්මිං සෙනාසනෙ සත්තමං අරුණං උට්ඨාපෙය්‍යා’’ති අත්ථො වුත්තො. භදන්තබුද්ධදත්තාචරියෙන පන පාකටතරං කත්වා අයමෙවත්ථො වුත්තො. වුත්තඤ්හි තෙන –

‘‘යං ගාමං ගොචරං කත්වා, භික්ඛු ආරඤ්ඤකෙ වසෙ;

තස්මිං ගාමෙ ඨපෙතුං තං, මාසමෙකන්තු වට්ටති.

‘‘අඤ්ඤත්ථෙව වසන්තස්ස, ඡාරත්තපරමං මතං;

අයමස්ස අධිප්පායො, පටිච්ඡන්නො පකාසිතො’’ති.

‘‘කොසම්බියං අඤ්ඤතරො භික්ඛු ගිලානො හොතී’’ති ආගතත්තා ‘‘කොසම්බකසම්මුති අනුඤ්ඤාතා’’ති වුත්තං. කොසම්බකස්ස භික්ඛුනො සම්මුති කොසම්බකසම්මුති. සෙනාසනං ආගන්ත්වාති වුසිතවිහාරස්සෙව සන්ධාය වුත්තත්තා තස්මිං ගාමූපචාරෙපි අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ අරුණං උට්ඨාපෙතුං න වට්ටති. වසිත්වාති අරුණං උට්ඨාපෙත්වා. ගතට්ඨානස්ස අතිදූරත්තා ‘‘එවං අසක්කොන්තෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව ගතට්ඨානෙ.

සාසඞ්කසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පරිණතසික්ඛාපදවණ්ණනා

657-659. දසමෙ උද්දිස්ස ඨපිතභාගෙති අත්තනො ඝරෙපි උද්දිසිත්වා විසුං ඨපිතකොට්ඨාසෙ. ‘‘එකං මය්හං, එකං ඉමස්ස දෙහී’’ති එවං එකවාචාය ආපජ්ජිතබ්බත්තා ‘‘ආපජ්ජෙය්‍ය එකතො’’ති වුත්තං. තුම්හාකං සප්පිආදීනි ආභතානීති තුම්හාකං අත්ථාය ආභතානි සප්පිආදීනි. පරිණතභාවං ජානිත්වාපි වුත්තවිධිනා විඤ්ඤාපෙන්තෙන තෙසං සන්තකමෙව විඤ්ඤාපිතං නාම හොතීති ආහ – ‘‘මය්හම්පි දෙථාති වදති, වට්ටතී’’ති.

660. පුප්ඵම්පි ආරොපෙතුං න වට්ටතීති ඉදං පරිණතං සන්ධාය වුත්තං. සචෙ පන එකස්මිං චෙතියෙ පූජිතං පුප්ඵං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං චෙතියෙ පූජෙති, වට්ටති. ඨිතං දිස්වාති සෙසකං ගහෙත්වා ඨිතං දිස්වා. ඉමස්ස සුනඛස්ස මා දෙහි, එතස්ස දෙහීති ඉදං පරිණතෙයෙව. තිරච්ඡානගතස්ස පරිච්චජිත්වා දින්නෙ පන තං පලාපෙත්වා අඤ්ඤං භුඤ්ජාපෙතුං වට්ටති. ‘‘කත්ථ දෙමාතිආදිනා එකෙනාකාරෙන පාළියං අනාපත්ති දස්සිතා, එවං පන අපුච්ඡිතෙපි අපරිණතං ඉදන්ති ජානන්තෙන අත්තනො රුචියා යත්ථ ඉච්ඡති, තත්ථ දාපෙතුං වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. යත්ථ ඉච්ඡථ, තත්ථ දෙථාති එත්ථාපි ‘‘තුම්හාකං රුචියා’’ති වුත්තත්තා යත්ථ ඉච්ඡති, තත්ථ දාපෙතුං ලභති. පාළියං ආගතනයෙනෙවාති ‘‘යත්ථ තුම්හාකං දෙය්‍යධම්මො’’තිආදිනා නයෙන. සඞ්ඝපරිණතභාවො, තං ඤත්වා අත්තනො පරිණාමනං, පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පරිණතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො පත්තවග්ගො තතියො.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය සාරත්ථදීපනියං

නිස්සග්ගියවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියො භාගො නිට්ඨිතො.