4. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

627. චතුත්ථෙ සිබ්බනරජනකප්පපරියොසානෙන නිට්ඨාපෙත්වාති සූචිකම්මනිට්ඨානෙන සකිම්පි වණ්ණභෙදමත්තරජනෙන කප්පබින්දුකරණෙන ච නිට්ඨාපෙත්වා. සමයෙති වස්සානසමයෙ.

628. කුච්ඡිසමයොති අන්තොසමයො. ‘‘අයමෙකො අඩ්ඪමාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තඤ්චෙව කරණක්ඛෙත්තඤ්ච. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ වස්සිකසාටිකං අලද්ධං පරියෙසිතුං ලද්ධං කාතුඤ්ච වට්ටති, නිවාසෙතුං අධිට්ඨාතුඤ්ච න වට්ටතී’’ති පොත්ථකෙසු පාඨො දිස්සති, සො අපාඨො. එවං පනෙත්ථ පාඨෙන භවිතබ්බං ‘‘අයමෙකො අඩ්ඪමාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තං. එතස්මිඤ්හි අන්තරෙ වස්සිකසාටිකං අලද්ධං පරියෙසිතුං වට්ටති, ලද්ධං කාතුං නිවාසෙතුං අධිට්ඨාතුඤ්ච න වට්ටතී’’ති. න හි ගිම්හානං පච්ඡිමමාසස්ස පඨමො අඩ්ඪමාසො කරණක්ඛෙත්තං හොති. ‘‘අඩ්ඪමාසො සෙසො ගිම්හානන්ති කත්වා නිවාසෙතබ්බ’’න්ති වචනතො පන ගිම්හානං පච්ඡිමමාසස්ස පච්ඡිමො අඩ්ඪමාසො කරණක්ඛෙත්තඤ්චෙව නිවාසනක්ඛෙත්තඤ්ච හොති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. වහිසකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘ගිම්හානං පච්ඡිමො මාසො පරියෙසනක්ඛෙත්තං, පච්ඡිමො අඩ්ඪමාසො කරණනිවාසනක්ඛෙත්තම්පී’’ති වුත්තං. තස්මා පාළියා මාතිකාට්ඨකථාය ච අවිරොධං ඉච්ඡන්තෙන වුත්තනයෙනෙව පාඨො ගහෙතබ්බො.

‘‘විඤ්ඤත්තිං කත්වා නිප්ඵාදෙන්තස්ස අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන අනාපත්තී’’ති වදන්තෙන ‘‘පිට්ඨිසමයත්තා ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්තී’’ති දීපිතා හොති. න හි ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො පිට්ඨිසමයෙ සතුප්පාදකරණමත්තෙනපි සම්භවන්තී ආපත්ති තතො ගරුකතරාය විඤ්ඤත්තියා න හොතීති සක්කා වත්තුං. තෙනෙව භදන්තබුද්ධදත්තාචරියෙන වුත්තං –

‘‘කත්වා පන සතුප්පාදං, වස්සිකසාටිචීවරං;

නිප්ඵාදෙන්තස්ස භික්ඛුස්ස, සමයෙ පිට්ඨිසම්මතෙ.

‘‘හොති නිස්සග්ගියාපත්ති, ඤාතකාඤාතකාදිනො;

තෙසුයෙව ච විඤ්ඤත්තිං, කත්වා නිප්ඵාදනෙ තථා’’ති.

කෙනස්ස හොති ආපත්තීති අස්ස මාතරං චීවරං යාචන්තස්ස කෙන සික්ඛාපදෙන ආපත්තීති පුච්ඡති. ‘‘පරිණතං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස පරිණාමනසික්ඛාපදෙන ආපත්තී’’ති චොදනාභාවං දස්සෙති නො ච සඞ්ඝෙ පරිණතන්ති. අථ අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙනාති චෙ, එතම්පි නත්ථීති ආහ ‘‘අනාපත්ති ච ඤාතකෙ’’ති. ‘‘ඤාතකෙ විඤ්ඤාපෙන්තස්සා’’ති පාඨසෙසො. ඉමමත්ථං සන්ධායාති පිට්ඨිසමයෙ වස්සිකසාටිකත්ථං ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ සතුප්පාදකරණෙන ආපත්තිං, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන අනාපත්තිඤ්ච සන්ධාය.

අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානතො…පෙ… දුක්කටන්ති ඉදං වස්සිකසාටිකං අදින්නපුබ්බෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවෙත්ථ වත්තභෙදෙ දුක්කටං වුත්තං, දින්නපුබ්බෙසු පන වත්තභෙදො නත්ථි. තෙනෙවාහ – ‘‘යෙ මනුස්සා…පෙ… වත්තභෙදො නත්ථී’’ති. ඉදන්ති යථාවුත්තනිස්සග්ගියපාචිත්තියං. විඤ්ඤත්තිං කත්වා නිප්ඵාදෙන්තස්සාති අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානතො විඤ්ඤත්තිං කත්වා නිප්ඵාදෙන්තස්ස. පකතියා වස්සිකසාටිකදායකා නාම සඞ්ඝවසෙන වා පුග්ගලවසෙන වා අපවාරෙත්වා අනුසංවච්ඡරං වස්සිකසාටිකානං දායකා. අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදෙන අනාපත්තීති එත්ථ ඉමිනාපි සික්ඛාපදෙන අනාපත්තීති වෙදිතබ්බං. කුච්ඡිසමයෙ හි අත්තනො ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො ‘‘දෙථ මෙ වස්සිකසාටික’’න්තිආදිනා විඤ්ඤාපෙන්තස්සපි අනාපත්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘න වත්තබ්බා දෙථ මෙති ඉදඤ්හි පරියෙසනකාලෙ අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙ එව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. මාතිකාට්ඨකථායඤ්හි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘අත්තනො ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො පන ‘දෙථ මෙ වස්සිකසාටිකචීවර’න්තිආදිකාය විඤ්ඤත්තියාපි පරියෙසිතබ්බ’’න්ති.

629. ‘‘ආකාසතො පතිතඋදකෙනෙවාති වචනතො ඡදනකොටියා පතිතඋදකෙන නහායන්තස්ස අනාපත්තී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

630. ඡ මාසෙ පරිහාරං ලභතීති එතෙන අන්තොවස්සෙපි යාව වස්සානස්ස පච්ඡිමදිවසා අකතා පරිහාරං ලභතීති දීපිතං හොති. යස්මා මූලචීවරං කරොන්තෙන හෙමන්තස්ස පච්ඡිමුපොසථදිවසෙයෙව කාතබ්බං, තස්මා ගිම්හානතො එකූනතිංසදිවසෙ පරිහාරං ලභති, එවං සන්තෙපි අප්පකං ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොතීති කත්වා ‘‘තතො පරම්පි…පෙ… එකමාස’’න්ති වුත්තං. එකාහද්වීහාදිවසෙන…පෙ… ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චාති ඉමිනා එකාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච, ද්වීහානාගතාය…පෙ… දසාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච, අන්තොවස්සෙ වා ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චාති අයමත්ථො දස්සිතො. තත්ථ ආසාළ්හිමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපුණ්ණමියං ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච වස්සිකසාටිකා ‘‘එකාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චා’’ති වුච්චති. එතෙනෙව නයෙන ජුණ්හපක්ඛස්ස ඡට්ඨියං ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච ‘‘දසාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චා’’ති වුච්චති. යාව පඨමකත්තිකතෙමාසපුණ්ණමී, තාව අන්තොතෙමාසෙ ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච ‘‘අන්තොවස්සෙ ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා චා’’ති වුච්චති. පඨමකත්තිකතෙමාසපුණ්ණමිතො පරඤ්හි ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච යාව චීවරකාලො නාතික්කමති, තාව අනධිට්ඨහිත්වා ඨපෙතුං වට්ටතීති න තත්‍රායං විචාරණා සම්භවති.

තස්මිංයෙව අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතබ්බාති අවිසෙසෙන වුත්තෙපි වස්සානතො පුබ්බෙ එකාහද්වීහාදිවසෙන අනාගතාය වස්සූපනායිකාය ලද්ධා තෙහි දිවසෙහි සද්ධිං දසාහං අනතික්කමන්තෙන වස්සූපනායිකදිවසතො පට්ඨාය අධිට්ඨානක්ඛෙත්තං සම්පත්තායෙව අධිට්ඨාතබ්බා, න තතො පුබ්බෙ අධිට්ඨානස්ස අඛෙත්තත්තා. අන්තොවස්සෙ පන ලද්ධා තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය දසාහං අනතික්කාමෙත්වා අධිට්ඨාතබ්බා.

නනු ච වස්සානතො පුබ්බෙ අනධිට්ඨහිත්වා දසාහං අතික්කාමෙතුං වට්ටතියෙව, තස්මා අධිට්ඨානස්ස අඛෙත්තභූතෙපි දිවසෙ ගහෙත්වා ‘‘අන්තොදසාහෙ අධිට්ඨාතබ්බ’’න්ති කස්මා වුත්තං? යථා ‘‘අන්තොවස්සෙ ලද්ධාපි යාව න නිට්ඨාති, තාව අනධිට්ඨහිත්වා දසාහං අතික්කාමෙතුං වට්ටතී’’ති අකතාය අනධිට්ඨානක්ඛෙත්තසදිසාපි අතික්කන්තදිවසා දසාහං අතික්කාමෙත්වා නිට්ඨිතාය ගණනූපගා හොන්තීති නිට්ඨිතදිවසෙයෙව අධිට්ඨාතබ්බා, එවමිධාපි වස්සානතො පුබ්බෙ අනධිට්ඨානක්ඛෙත්තභූතාපි දිවසා ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය ගණනූපගා හොන්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. යදි එවං ‘‘තස්මිංයෙව අන්තොදසාහෙ’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා දසාහානාගතාය වස්සූපනායිකාය ඡට්ඨියං ලද්ධා පුණ්ණමියං අධිට්ඨාතබ්බාති ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති ‘‘චාතුමාසං අධිට්ඨාතු’’න්ති වචනෙනෙව පටික්ඛිත්තත්තා. එවං සන්තෙ ‘‘දසාහානාගතායා’’ති ඉමිනා කිං පයොජනන්ති චෙ? වස්සානතො පුබ්බෙයෙව දසාහෙ අතික්කන්තෙ වස්සූපනායිකදිවසෙ නිට්ඨිතා තදහෙව අධිට්ඨාතබ්බාති දස්සනත්ථං වුත්තන්ති ඉදමෙත්ථ පයොජනං. තෙනෙවාහ – ‘‘දසාහාතික්කමෙ නිට්ඨිතා තදහෙව අධිට්ඨාතබ්බා’’ති.

දසාහෙ අප්පහොන්තෙ චීවරකාලං නාතික්කමෙතබ්බාති තෙමාසබ්භන්තරෙ දසාහෙ අප්පහොන්තෙ ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච චීවරකාලං නාතික්කමෙතබ්බාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති ‘‘පඨමකත්තිකතෙමාසපුණ්ණමිතො පුබ්බෙ සත්තමිතො පට්ඨාය ලද්ධා චෙව නිට්ඨිතා ච වස්සිකසාටිකා දසාහෙ අනතික්කන්තෙයෙව චීවරකාලං ඔතිණ්ණත්තා තත්ථ අනධිට්ඨහිත්වාපි ඨපෙතුං වට්ටතී’’ති. ඉමිනා ච ඉමං දීපෙති – අකතා චෙ වස්සිකසාටිකා, වස්සානං චාතුමාසං අකතත්තායෙව පරිහාරං ලභති, කතාය පන දසාහපරමසික්ඛාපදං අවිකොපෙත්වා පරිහාරො වත්තබ්බොති.

යදා වා තදා වා අධිට්ඨාතුං වට්ටතීති චාතුමාසබ්භන්තරෙ දසාහෙ අතික්කන්තෙපි නත්ථි දොසොති අධිප්පායො. ‘‘කදා අධිට්ඨාතබ්බා…පෙ… යදි නප්පහොති, යාව කත්තිකපුණ්ණමා පරිහාරං ලභතී’’ති ඉමිනාපි කුරුන්දිවචනෙන අකතාය වස්සිකසාටිකාය චාතුමාසං පරිහාරො, කතාය දසාහමෙව පරිහාරොති අයමත්ථො දීපිතොයෙවාති ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි.

පාළියං අච්ඡින්නචීවරස්ස නට්ඨචීවරස්සාතිආදිනා නිස්සග්ගියෙන අනාපත්ති වුත්තා, උදාහු නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙන අනාපත්ති වුත්තාති? කිමෙත්ථ පුච්ඡිතබ්බං. සබ්බසික්ඛාපදෙසු හි යත්ථ යත්ථ මූලසික්ඛාපදෙන ආපත්තිප්පසඞ්ගො, තත්ථ තත්ථ අනාපත්තිදස්සනත්ථං අනාපත්තිවාරො ආරභීයතීති ඉධාපි නිස්සග්ගියෙන අනාපත්තිදස්සනත්ථන්ති යුත්තං වත්තුං. න හි මූලාපත්තියා අනාපත්තිං අදස්සෙත්වා අන්තරා වුත්තාය එව ආපත්තියා අනාපත්තිදස්සනත්ථං අනාපත්තිවාරො ආරභීයතීති. තෙනෙව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ඉදං වුත්තං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්ස නට්ඨචීවරස්ස චාති එත්ථ අච්ඡින්නසෙසචීවරස්ස නට්ඨසෙසචීවරස්ස ච අසමයෙ නිවාසෙන්තස්ස පරියෙසන්තස්ස ච අනාපත්ති. ආපදාසූති එත්ථ අනිවත්ථං චොරා හරන්තීති අසමයෙ නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්තී’’ති. මාතිකාට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්ස වා නට්ඨචීවරස්ස වා අනිවත්ථං චොරා හරන්තීති එවං ආපදාසු වා නිවාසයතො උම්මත්තකාදීනඤ්ච අනාපත්තී’’ති. අට්ඨකථායං පන නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙනෙව අනාපත්තිං සන්ධාය ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සාති එතං වස්සිකසාටිකමෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙසඤ්හි නග්ගානං කායොවස්සාපනෙ අනාපත්ති. එත්ථ ච මහග්ඝවස්සිකසාටිකං නිවාසෙත්වා නහායන්තස්ස චොරුපද්දවො ආපදා නාමා’’ති යං වුත්තං, තත්ථ කාරණං පරියෙසිතබ්බං.

අථ උභයෙනපි අනාපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සා’’තිආදි ආරද්ධන්ති එවමධිප්පායො සියා, එවම්පි ‘‘අච්ඡින්නචීවරස්සාති එතං වස්සිකසාටිකමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්තිආදිනා විසෙසෙත්වා න වත්තබ්බං. එවඤ්හි වත්තබ්බං සියා ‘‘අච්ඡින්නසෙසචීවරස්ස නට්ඨසෙසචීවරස්ස වා අසමයෙ නිවාසෙන්තස්ස පරියෙසන්තස්ස ච නිස්සග්ගියෙන අනාපත්ති, අච්ඡින්නවස්සිකසාටිකස්ස නට්ඨවස්සිකසාටිකස්ස වා නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙන අනාපත්ති, ආපදාසු අනිවත්ථං චොරා හරන්තීති අසමයෙ නිවාසයතො නිස්සග්ගියෙන අනාපත්ති, මහග්ඝවස්සිකසාටිකං නිවාසෙත්වා නහායන්තස්ස චොරා හරන්ති, නග්ගස්ස නහායතො දුක්කටෙන අනාපත්තී’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

අඞ්ගෙසු පන වස්සිකසාටිකාය අත්තුද්දෙසිකතා, අසමයෙ පරියෙසනතා, තාය ච පටිලාභොති ඉමානි තාව පරියෙසනාපත්තියා තීණි අඞ්ගානි. සචීවරතා, ආපදාභාවො, වස්සිකසාටිකාය සකභාවො, අසමයෙ නිවාසනන්ති ඉමානි නිවාසනාපත්තියා චත්තාරි අඞ්ගානි.

වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.