10. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා

537-539. රාජසික්ඛාපදෙ පන ‘‘අජ්ජණ්හො’’ති පාඨෙ ‘‘අජ්ජුණ්හො’’තිපි පඨන්ති. භොගොති භුඤ්ජිතබ්බො. යං වුත්තං මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙන චීවරං චෙතාපෙත්වා ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං චීවරෙන අච්ඡාදෙහීති ඉදං ආගමනසුද්ධිං දස්සෙතුං වුත්තං. සචෙ හි ‘ඉදං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙහී’ති පෙසෙය්‍ය, ආගමනස්ස අසුද්ධත්තා අකප්පියවත්ථුං ආරබ්භ භික්ඛුනා කප්පියකාරකොපි නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍යා’’ති, තත්ථ ආගමනස්ස සුද්ධියා වා අසුද්ධියා වා විසෙසප්පයොජනං න දිස්සති. සතිපි හි ආගමනස්ස අසුද්ධභාවෙ දූතො අත්තනො කුසලතාය කප්පියවොහාරෙන වදති, ‘‘කප්පියකාරකො න නිද්දිසිතබ්බො’’ති ඉදං නත්ථි, න ච දූතෙන කප්පියවොහාරවසෙන වුත්තෙ දායකෙන ඉදං කථං පෙසිතන්ති ඊදිසී විචාරණා උපලබ්භති, අවිචාරෙත්වා ච තං න සක්කා ජානිතුං, යදි පන ආගමනස්ස අසුද්ධත්තා කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍ය, චීවරානං අත්ථාය දූතස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුස්මිං පෙසිතෙ සබ්බත්ථ දායකෙන කථං පෙසිතන්ති පුච්ඡිත්වාව කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො භවෙය්‍ය. තස්මා අසතිපි ආගමනසුද්ධියං සචෙ සො දූතො අත්තනො කුසලතාය කප්පියවොහාරවසෙන වදති, දූතස්සෙව වචනං ගහෙතබ්බං. යදි හි ආගමනසුද්ධියෙවෙත්ථ පමාණං, මූලසාමිකෙන කප්පියවොහාරවසෙන පෙසිතස්ස දූතස්ස අකප්පියවොහාරවසෙන වදතොපි කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො භවෙය්‍ය, තස්මා සබ්බත්ථ දූතවචනමෙව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං.

ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙනාතිආදිනා පන ඉමමත්ථං දස්සෙති – කප්පිය වසෙන ආගතම්පි චීවරමූලං ඊදිසෙන දූතවචනෙන අකප්පියං හොති, තස්මා තං පටික්ඛිපිතබ්බන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘තෙන භික්ඛුනා සො දූතො එවමස්ස වචනීයො’’තිආදි. සුවණ්ණං, රජතං, කහාපණො, මාසකොති ඉමානි හි චත්තාරි නිස්සග්ගියවත්ථූනි, මුත්තා, මණි, වෙළුරියො, සඞ්ඛො, සිලා, පවාළං, ලොහිතඞ්කො, මසාරගල්ලං, සත්ත ධඤ්ඤානි, දාසිදාසං, ඛෙත්තං, වත්ථු, පුප්ඵාරාමඵලාරාමාදයොති ඉමානි දුක්කටවත්ථූනි ච අත්තනො වා චෙතියසඞ්ඝගණපුග්ගලානං වා අත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටන්ති, තස්මා තං සාදිතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘‘න ඛො මයං, ආවුසො, චීවරචෙතාපන්නං පටිග්ගණ්හාමා’’ති වුත්තං, ‘‘චීවරඤ්ච ඛො මයං පටිග්ගණ්හාමා’’ති ඉදං පන අත්තානං උද්දිස්ස ආභතත්තා වත්තුං වට්ටති, තස්මා වුත්තං. ‘‘වෙය්‍යාවච්චකරො නිද්දිසිතබ්බො’’ති ඉදං ‘‘අත්ථි පනායස්මතො කොචි වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති කප්පියවචනෙන වුත්තත්තා අනුඤ්ඤාතං. සචෙ පන දූතො ‘‘කො ඉමං ගණ්හාතී’’ති වා ‘‘කස්ස දෙමී’’ති වා වදති, න නිද්දිසිතබ්බො. ‘‘ආරාමිකො වා උපාසකො වා’’ති ඉදං සාරුප්පතාය වුත්තං, ඨපෙත්වා පන පඤ්ච සහධම්මිකෙ යො කොචි කප්පියකාරකො වට්ටති. ‘‘එසො ඛො, ආවුසො, භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති ඉදං භික්ඛුස්ස කප්පියවචනදස්සනත්ථං වුත්තං. එවමෙව හි වත්තබ්බං, ‘‘එතස්ස දෙහී’’තිආදි න වත්තබ්බං. සො වා චෙතාපෙස්සති වාති එත්ථ එකො වා-සද්දො පදපූරණො, ‘‘සඤ්ඤත්තො සො මයා’’තිආදි පන දූතෙන එවං ආරොචිතෙයෙව තං චොදෙතුං වට්ටති, නෙවාස්ස හත්ථෙ දත්වා ගතමත්තකාරණෙනාති දස්සනත්ථං වුත්තං.

එතානි හි වචනානි…පෙ… න වත්තබ්බොති එත්ථ ‘‘එවං වදන්තො පටික්ඛිත්තස්ස කතත්තා වත්තභෙදෙ දුක්කටං ආපජ්ජති, චොදනා පන හොතියෙවා’’ති මහාගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. උද්දිට්ඨචොදනාපරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වාති ‘‘දුතියම්පි වත්තබ්බො’’තිආදිනා දස්සෙත්වා. පුච්ඡියමානොති එත්ථ පුච්ඡියමානෙනාති අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘කරණත්ථෙ පච්චත්තවචන’’න්ති. ආගතකාරණං භඤ්ජතීති ආගතකාරණං විනාසෙති.

එත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘ආගතකාරණං නාම චීවරග්ගහණං, තං භඤ්ජතීති වුත්තත්තා පුන තං චීවරං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ගහෙතුං න වට්ටතී’’ති. කෙචි පන ‘‘ආගතකාරණං නාම කායවාචාහි චොදනා, තං භඤ්ජතීති වුත්තත්තා පුන තං යෙන කෙනචි ආකාරෙන චොදෙතුං න ලභති. සචෙ සයමෙව දෙති, මූලසාමිකො වා දාපෙති, ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘ආගතකාරණං නාම ඨානං, තං භඤ්ජතීති වුත්තත්තා යථා ‘අත්ථො මෙ, ආවුසො, චීවරෙනා’ති එකාය චොදනාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති, එවමිධාපි සචෙ ආසනෙ නිසීදති, එකාය නිසජ්ජාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ආමිසං චෙ පටිග්ගණ්හාති, එකෙන පටිග්ගහණෙන ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ධම්මං චෙ භාසති, ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදෙ වුත්තපරිච්ඡෙදාය එකාය වාචාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජතී’’ති වදන්ති. ඉමෙසං පන සබ්බෙසම්පි වාදං ‘‘අයුත්ත’’න්ති පටික්ඛිපිත්වා තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ඉදං වුත්තං ‘‘ආගතකාරණං නාම ඨානමෙව, තස්මා ‘න කත්තබ්බ’න්ති වාරිතස්ස කතත්තා නිසජ්ජාදීසු කතෙසු ඡසු ඨානෙසු එකං ඨානං භඤ්ජතී’’ති.

තත්‍ර තත්‍ර ඨානෙ තිට්ඨතීති ඉදං චොදකස්ස ඨිතට්ඨානතො අපක්කම්ම තත්‍ර තත්‍ර උද්දිස්ස ඨානංයෙව සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සාමං වා ගන්තබ්බං, දූතො වා පාහෙතබ්බො’’ති ඉදං සභාවතො චොදෙතුං අනිච්ඡන්තෙනපි කාතබ්බමෙවාති වදන්ති. මුඛං විවරිත්වා සයමෙව කප්පියකාරකත්තං උපගතොති මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො. අවිචාරෙතුකාමතායාති ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘නත්ථම්හාකං කප්පියකාරකො’’ති ඉදං ‘‘තාදිසං කරොන්තො කප්පියකාරකො නත්ථී’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං.

‘‘මෙණ්ඩකසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති වත්වා ඉදානි තං මෙණ්ඩකසික්ඛාපදං දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. ඉදමෙව හි ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සද්ධා පසන්නා’’තිආදිවචනං භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ මෙණ්ඩකවත්ථුස්මිං (මහාව. 299) වුත්තත්තා ‘‘මෙණ්ඩකසික්ඛාපද’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි මෙණ්ඩකෙන නාම සෙට්ඨිනා –

‘‘සන්ති, භන්තෙ, මග්ගා කන්තාරා අප්පොදකා අප්පභක්ඛා, න සුකරා අපාථෙය්‍යෙන ගන්තුං, සාධු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාථෙය්‍යං අනුජානාතූ’’ති –

යාචිතෙන භගවතා –

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පාථෙය්‍යං පරියෙසිතුං. තණ්ඩුලො තණ්ඩුලත්ථිකෙන, මුග්ගො මුග්ගත්ථිකෙන, මාසො මාසත්ථිකෙන, ලොණං ලොණත්ථිකෙන, ගුළො ගුළත්ථිකෙන, තෙලං තෙලත්ථිකෙන, සප්පි සප්පිත්ථිකෙනා’’ති –

වත්වා ඉදං වුත්තං –

‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, මනුස්සා සද්ධා පසන්නා, තෙ කප්පියකාරකානං හත්ථෙ හිරඤ්ඤං උපනික්ඛිපන්ති ‘ඉමිනා අය්‍යස්ස යං කප්පියං, තං දෙථා’ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යං තතො කප්පියං, තං සාදිතුං, න ත්වෙවාහං භික්ඛවෙ කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බං පරියෙසිතබ්බන්ති වදාමී’’ති.

හිරඤ්ඤං උපනික්ඛිපන්තීති එත්ථාපි භික්ඛුස්ස ආරොචනං අත්ථියෙවාති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා අනිද්දිට්ඨකප්පියකාරකත්තං භජතීති න චොදෙතබ්බො සියා. යදි මූලං සන්ධාය චොදෙති, තං සාදිතමෙව සියාති ආහ ‘‘මූලං අසාදියන්තෙනා’’ති.

‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ඉදං අත්තනා චොදනාඨානඤ්ච න කාතබ්බන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං. අඤ්ඤං පන කප්පියකාරකං පෙසෙත්වා ලොකචාරිත්තවසෙන අනුයුඤ්ජිත්වාපි කප්පියවත්ථුං ආහරාපෙතුං වට්ටති අත්තානං උද්දිස්ස නික්ඛිත්තස්ස අත්තනො සන්තකත්තා’’ති කෙචි වදන්ති, තං අට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ සයමෙව චීවරං ආනෙත්වා දෙන්ති, ගහෙතබ්බං. නො චෙ, කිඤ්චි න වත්තබ්බා’’ති දළ්හං කත්වා වුත්තත්තා න ගහෙතබ්බන්ති අම්හාකං ඛන්ති. න හි අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතං සයං අවිඤ්ඤාපෙත්වා අඤ්ඤෙන විඤ්ඤාපෙතුං වට්ටති, න ච යත්ථ අඤ්ඤං පෙසෙත්වා ආහරාපෙතුං වට්ටති, තත්ථ සයං ගන්ත්වා න ආහරාපෙතබ්බන්ති සක්කා වත්ථුං. යදි චෙත්ථ අඤ්ඤෙන ආහරාපෙතුං වට්ටති, ‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්තිආදිවචනමෙව නිරත්ථකං සියා. ‘‘දූතෙනා’’ති ඉමස්ස බ්‍යභිචාරං දස්සෙති ‘‘සයං ආහරිත්වාපී’’ති. දදන්තෙසූති ඉමිනා සම්බන්ධො. පිණ්ඩපාතාදීනං අත්ථායාති ඉමිනා පන ‘‘චීවරචෙතාපන්න’’න්ති ඉමස්ස බ්‍යභිචාරං දස්සෙති. ‘‘එසෙව නයො’’ති වුත්තත්තා පිණ්ඩපාතාදීනං අත්ථාය දින්නෙපි ඨානචොදනාදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කාතබ්බං.

පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි ආපත්තීති පටිග්ගහණෙ පාචිත්තියං, පරිභොගෙ දුක්කටං. ස්වෙව සාපත්තිකොති දුක්කටාපත්තිං සන්ධාය වදති. ඉදඤ්ච අට්ඨකථාපමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. ‘‘පරස්ස නිද්දොසභාවදස්සනත්ථං ස්වෙව සාපත්තිකො සදොසොති වුත්තං හොතී’’තිපි වදන්ති. ‘‘චොදෙතීති වුත්තත්තා පන ආපත්තියා චොදෙතීති කත්වා ස්වෙව සාපත්තිකොති ඉදං දුක්කටංයෙව සන්ධාය වත්තුං යුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි ආපත්තියෙවාති දුක්කටමෙව සන්ධාය වුත්තං. තළාකස්සපි ඛෙත්තසඞ්ගහිතත්තා තස්ස පටිග්ගහණෙපි ආපත්ති වුත්තා. චත්තාරො පච්චයෙ සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූති දෙතීති එත්ථ ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්චතු, තළාකං දම්මී’’ති වා ‘‘චතුපච්චයපරිභොගත්ථං තළාකං දම්මී’’ති වා වදති, වට්ටතියෙව. ‘‘ඉතො තළාකතො උප්පන්නෙ චත්තාරො පච්චයෙ දම්මී’’ති වුත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

අම්හාකං එකං කප්පියකාරකං ඨපෙථාති වුත්තෙති ඉදං ඊදිසංයෙව සන්ධාය වුත්තං. කප්පියක්කමෙන සම්පටිච්ඡිතෙසු ඛෙත්තතළාකාදීසු පන අවුත්තෙපි කප්පියකාරකං ඨපෙතුං ලබ්භතියෙව. යස්මා පරසන්තකං නාසෙතුං භික්ඛූනං න වට්ටති, තස්මා ‘‘න සස්සකාලෙ’’ති වුත්තං. ‘‘ජනපදස්ස සාමිකොති ඉමිනාව යො තං ජනපදං විචාරෙති, තෙනපි අච්ඡින්දිත්වා දින්නං වට්ටතියෙවා’’ති වදන්ති. උදකවාහකන්ති උදකමාතිකං. කප්පියවොහාරෙපීති එත්ථ ‘‘විධානං වක්ඛාමා’’ති පාඨසෙසො. උදකවසෙනාති උදකපරිභොගත්ථං. සුද්ධචිත්තානන්ති කෙවලං උදකපරිභොගත්ථමෙවාති අධිප්පායො. අලජ්ජිනා කාරාපිතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘ලජ්ජීභික්ඛුනා’’ති. පකතිභාගො නාම ඉමස්මිං රට්ඨෙ චතුඅම්බණමත්තං. අකට්ඨපුබ්බං නවසස්සං නාම. අපරිච්ඡින්නභාගෙති ‘‘එත්තකෙ භූමිභාගෙ එත්තකො භාගො දාතබ්බො’’ති එවං අපරිච්ඡින්නභාගෙ.

රජ්ජුයා වා දණ්ඩෙන වාති එත්ථ ‘‘පාදෙහිපි මිනිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඛලෙ වා ඨත්වා රක්ඛතීති එත්ථ පන ථෙනෙත්වා ගණ්හන්තෙ දිස්වා ‘‘මා ගණ්හථා’’ති නිවාරෙන්තො රක්ඛති නාම. සචෙ පන අවිචාරෙත්වා කෙවලං තුණ්හීභූතොව රක්ඛණත්ථාය ඔලොකෙන්තො තිට්ඨති, වට්ටති. සචෙපි තස්මිං තුණ්හීභූතෙ චොරිකාය හරන්ති, ‘‘මයං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙස්සාමා’’ති එවං වත්තුං වට්ටතීති වදන්ති. නීහරාපෙති පටිසාමෙතීති එත්ථාපි ‘‘සචෙ පරියායෙන වදති, වට්ටතී’’ති වදන්ති. අපුබ්බස්ස අනුප්පාදිතත්තා අඤ්ඤෙසං වට්ටතීති ආහ ‘‘තස්සෙව තං අකප්පිය’’න්ති.

නනු ච දුබ්බිචාරිතමත්තෙන තස්සෙව තං අකප්පියං, න සබ්බෙසං රූපියසංවොහාරෙ චතුත්ථපත්තො විය. වුත්තඤ්හි තත්ථ (පාරා. අට්ඨ. 2.589) ‘‘යො පන රූපියං අසම්පටිච්ඡිත්වා ‘ථෙරස්ස පත්තං කිණිත්වා දෙහී’ති පහිතකප්පියකාරකෙන සද්ධිං කම්මාරකුලං ගන්ත්වා පත්තං දිස්වා ‘ඉමෙ කහාපණෙ ගහෙත්වා ඉමං දෙහී’ති කහාපණෙ දාපෙත්වා ගහිතො, අයං පත්තො එතස්සෙව භික්ඛුනො න වට්ටති දුබ්බිචාරිතත්තා, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති මූලස්ස අසම්පටිච්ඡිතත්තා’’ති. තස්මා යං තෙ ආහරන්ති, සබ්බෙසං අකප්පියං. කස්මා? කහාපණානං විචාරිතත්තාති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? එත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘කහාපණෙ සාදියිත්වා විචාරිතං සන්ධාය එවං වුත්ත’’න්ති. සඞ්ඝිකත්තා ච නිස්සජ්ජිතුං න සක්කා, තස්මා සබ්බෙසං න කප්පතීති තෙසං අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘අසාදියිත්වාපි කහාපණානං විචාරිතත්තා රූපියසංවොහාරො කතො හොති, සඞ්ඝිකත්තා ච නිස්සජ්ජිතුං න සක්කා, තස්මා සබ්බෙසං න කප්පතී’’ති වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ඉදං වුත්තං ‘‘චතුත්ථපත්තො ගිහිසන්තකානංයෙව කහාපණානං විචාරිතත්තා අඤ්ඤෙසං කප්පති, ඉධ පන සඞ්ඝිකානං විචාරිතත්තා සබ්බෙසං න කප්පතී’’ති. සබ්බෙසම්පි වාදො තෙන තෙන පරියායෙන යුජ්ජතියෙව.

චතුසාලද්වාරෙති භොජනසාලං සන්ධාය වුත්තං. පරියායෙන කථිතත්තාති ‘‘ගණ්හා’’ති අවත්වා ‘‘සීමා ගතා’’ති පරියායෙන කථිතත්තා. පකතිභූමිකරණත්ථං ‘‘හෙට්ඨා ගහිතං පංසු’’න්තිආදි වුත්තං. දාසං දම්මීති එත්ථ ‘‘මනුස්සං දම්මීති වුත්තෙ වට්ටතී’’ති වදන්ති. කුක්කුටසූකරා…පෙ… වට්ටතීති එත්ථ කුක්කුටසූකරෙසු දීයමානෙසු ‘‘ඉමෙහි අම්හාකං අත්ථො නත්ථි, සුඛං ජීවන්තු, අරඤ්ඤෙ විස්සජ්ජෙථා’’ති වත්තුං වට්ටති. ‘‘ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 1.10, 194) ඛෙත්තාදීනං පටිග්ගහණෙ අයං සබ්බො විනිච්ඡයො වුත්තො. කප්පියකාරකස්ස භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨභාවො, දූතෙන අප්පිතතා, තතුත්තරි වායාමො, තෙන වායාමෙන පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො චීවරවග්ගො පඨමො.