2. කොසියවග්ගො

1. කොසියසික්ඛාපදවණ්ණනා

542. පාළියං ‘‘කොසියකාරකෙ’’ති එත්ථ කොසං කරොන්තීති කොසකාරකාති ලද්ධවොහාරානං පාණකානං කොසතො නිබ්බත්තං කොසියං, තං කරොන්තීති කොසියකාරකා, තන්තවායා. සංහනනං සඞ්ඝාතො, විනාසොති අත්ථො. කොසියමිස්සකන්ති කොසියතන්තුනා මිස්සං. ‘‘අවායිම’’න්ති වුත්තත්තා වායිත්වා චෙ කරොන්ති, අනාපත්ති. අනාපත්ති විතානං වාතිආදිනා විතානාදීනං අත්ථාය කරණෙපි තෙනාකාරෙන පරිභොගෙපි අනාපත්ති වුත්තා.

එවම්පි මිස්සෙත්වා කතමෙව හොතීති ඉමිනා වාතෙන ආහරිත්වා පාතිතෙපි අචිත්තකත්තා ආපත්තියෙවාති දස්සෙති. කොසියමිස්සකතා, අත්තනො අත්ථාය සන්ථතස්ස කරණං කාරාපනං, පටිලාභො චාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

කොසියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

547. සුද්ධකාළකසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

3. ද්වෙභාගසික්ඛාපදවණ්ණනා

552. ද්වෙභාගසික්ඛාපදෙ පන ද්වෙ භාගාති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො කාළකානං අධිකග්ගහණස්ස පටික්ඛෙපවසෙන සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තත්තා. තතියං ඔදාතානං චතුත්ථං ගොචරියානන්ති අයං හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදො තෙසං අධිකග්ගහණෙ පටික්ඛෙපාභාවතො, තස්මා කාළකානං භාගද්වයතො අධිකං න වට්ටති, සෙසානං පන වුත්තප්පමාණතො අධිකම්පි වට්ටති. ‘‘කාළකානංයෙව ච අධිකග්ගහණස්ස පටික්ඛිත්තත්තා කාළකානං උපඩ්ඪං ඔදාතානං වා ගොචරියානං වා උපඩ්ඪං ගහෙත්වාපි කාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, ‘‘අනාපත්ති බහුතරං ඔදාතානං බහුතරං ගොචරියානං ආදියිත්වා කරොති, සුද්ධං ඔදාතානං සුද්ධං ගොචරියානං ආදියිත්වා කරොතී’’ති ඉමිනා තං සමෙති. ‘‘කාළකෙ ඔදාතෙ ච ඨපෙත්වා සෙසා ගොචරියෙසුයෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්තී’’ති වදන්ති. ද්වෙ කොට්ඨාසා කාළකානන්ති එත්ථ පන ‘‘එකස්සපි කාළකලොමස්ස අතිරෙකභාවෙ නිස්සග්ගියං හොතී’’ති මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. ද්වෙභාගසික්ඛාපදවණ්ණනා) ත්තං, තං ‘‘ධාරයිත්වා ද්වෙ තුලා ආදාතබ්බා’’ති වචනතො තුලාධාරණාය න සමෙති. න හි ලොමෙ ගණෙත්වා තුලාධාරණා කරීයති, අථ ගණෙත්වාව ධාරයිතබ්බං සියා, කිං තුලාධාරණාය, තස්මා එවමෙත්ථ අධිප්පායො යුත්තො සියා – අචිත්තකත්තා සික්ඛාපදස්ස පුබ්බෙ තුලාය ධාරයිත්වා ඨපිතෙසු එකම්පි ලොමං තත්ථ පතෙය්‍ය, නිස්සග්ගියන්ති. අඤ්ඤථා දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යභාවතො ද්වෙ තුලා නාදාතබ්බා, ඌනකතරාව ආදාතබ්බා සියුං.

ද්වෙභාගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ඡබ්බස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා

557. ඡබ්බස්සසික්ඛාපදෙ පන ‘‘යෙසං නො සන්ථතෙ දාරකා උහදන්තිපි උම්මිහන්තිපි, යෙසං නො සන්ථතා උන්දූරෙහිපි ඛජ්ජන්තී’’ති එවං පාළිපදානං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. හද කරීසොස්සග්ගෙ, මිහ සෙචනෙති පනිමස්සත්ථං සන්ධායාහ ‘‘වච්චම්පි පස්සාවම්පි කරොන්තී’’ති. පවාරණාඋපොසථපාටිපදදිවසෙසු සන්ථතං කරිත්වා පුන ඡට්ඨෙ වස්සෙ පරිපුණ්ණෙ පවාරණාඋපොසථපාටිපදදිවසෙසු කරොන්තො ‘‘ඡබ්බස්සානි කරොතී’’ති වුච්චති. දුතියදිවසතො පට්ඨාය කරොන්තො පන අතිරෙකඡබ්බස්සානි කරොති නාම.

ඡබ්බස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. නිසීදනසන්ථතසික්ඛාපදවණ්ණනා

565-6. නිසීදනසන්ථතසික්ඛාපදෙ පන පඤ්ඤායිස්සතීති සචෙ සා කතිකා මනාපා භවිස්සති, මනාපතාය භික්ඛුසඞ්ඝො සන්දිස්සිස්සති. සචෙ අමනාපා, අමනාපතාය සන්දිස්සිස්සතීති අධිප්පායො, ආරඤ්ඤකඞ්ගාදීනි තීණි පාළියං පධානඞ්ගවසෙන වුත්තානි, සෙසානිපි තෙ සමාදියිංසුයෙවාති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘සන්ථතෙ චතුත්ථචීවරසඤ්ඤිතායා’’ති. උජ්ඣිත්වාති විස්සජ්ජෙත්වා.

567. නිසීදනසන්ථතත්තා නිවාසනපාරුපනකිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘සකිං නිසින්නඤ්චෙව නිපන්නඤ්චා’’ති. විදත්ථිමත්තන්ති සුගතවිදත්ථිං සන්ධාය වදති. ඉදඤ්ච හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘විතානාදීනංයෙව අත්ථාය කරණෙ අනාපත්තිවචනතො සචෙ නිපජ්ජනත්ථාය කරොන්ති, ආපත්තියෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අකප්පියත්තා පන ‘‘පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. ඉදඤ්ච නිසීදනසන්ථතං නාම නිසීදනචීවරමෙව, නාඤ්ඤන්ති වදන්ති. නිසීදනසික්ඛාපදෙපි නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතීති ච අට්ඨකථායඤ්චස්ස ‘‘සන්ථතසදිසං සන්ථරිත්වා එකස්මිං අන්තෙ සුගතවිදත්ථියා විදත්ථිමත්තෙ පදෙසෙ ද්වීසු ඨානෙසු ඵාලෙත්වා තිස්සො දසා කරීයන්ති, තාහි දසාහි සදසං නාම වුච්චතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 531) වචනතො ඉධාපි ‘‘නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතී’’ති ච ‘‘සන්ථතෙ චතුත්ථචීවරසඤ්ඤිතායා’’ති ච වචනතො තං යුත්තං විය දිස්සති. කෙචි පන ‘‘නිසීදනසන්ථතං එළකලොමානි සන්ථරිත්වා සන්ථතං විය කරොන්ති, තං අවායිමං අනධිට්ඨානුපගං, නිසීදනචීවරං පන ඡන්නං චීවරානං අඤ්ඤතරෙන කරොති අධිට්ඨානුපගං, තං කරොන්තා ච නන්තකානි සන්ථරිත්වා සන්ථතසදිසං කරොන්තී’’ති වදන්ති, වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

නිසීදනසන්ථතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. එළකලොමසික්ඛාපදවණ්ණනා

571. එළලොමසික්ඛාපදෙ පන ආසුම්භීති එත්ථ ‘‘අසුම්භී’’ති පඨන්ති. කිලන්තාති ඉමිනා කිලන්තතාය තෙ ඔනමිත්වා පාතෙතුං න සක්කොන්තීති දස්සෙති. අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නස්සාති ඉදං වත්ථුමත්තදීපනවසෙන පාළියං වුත්තං. යත්ථ කත්ථචි පන ධම්මෙන ලභිත්වා ගණ්හිතුං වට්ටතියෙව. තියොජනපරමන්ති ච ගහිතට්ඨානතො තියොජනප්පමාණං දෙසන්ති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො.

572. සහත්ථාති කරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති ආහ ‘‘සහත්ථෙනා’’ති. අසන්තෙ හාරකෙති පාළියං භික්ඛුනො අනුරූපතාදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන හාරකෙ විජ්ජමානෙ තියොජනබ්භන්තරෙ සහත්ථා හරන්තස්ස ආපත්තිදස්සනත්ථං. තියොජනතො බහි බහිතියොජනන්ති ආහ ‘‘තියොජනතො බහි පාතෙතී’’ති. තෙන හරිතෙපි ආපත්තියෙවාති සඋස්සාහත්තා අනාණත්තියා හටත්තා ච. සතිපි හි සඋස්සාහභාවෙ ආණත්තියා චෙ හරති, අනාපත්ති ‘‘අඤ්ඤං හරාපෙතී’’ති වචනතො. අඤ්ඤො හරිස්සතීති අධිප්පායාභාවතො ‘‘සුද්ධචිත්තෙන ඨපිත’’න්ති වුත්තං. සඋස්සාහත්තාති තියොජනාතික්කමනෙ සඋස්සාහත්තා. ඉදඤ්ච ‘‘අඤ්ඤො හරිස්සතී’’ති අසුද්ධචිත්තෙන ඨපිතං සන්ධාය වුත්තං, අචිත්තකත්තාති ඉදං පන සුද්ධචිත්තෙන ඨපිතං සන්ධාය. අනාපත්ති පාළියා න සමෙතීති ‘‘තියොජනං හරතී’’තිආදිපාළියා, විසෙසතො ‘‘අඤ්ඤං හරාපෙතී’’ති පාළියා ච න සමෙති.

සචෙ සාමිකං ජානාපෙත්වා ඨපෙති, ආණත්තියා හරාපෙති නාමාති ආහ ‘‘සාමිකස්ස අජානන්තස්සෙවා’’ති. අගච්ඡන්තෙපීති ගමනං උපච්ඡින්දිත්වා ඨිතයානෙපි. හෙට්ඨා වා ගච්ඡන්තොති භූමියං ගච්ඡන්තො. අඤ්ඤං හරාපෙතීති එත්ථ අඤ්ඤ-ග්ගහණෙන සාමඤ්ඤතො තිරච්ඡානගතාපි සඞ්ගහිතාති ආහ – ‘‘අඤ්ඤං හරාපෙතීති වචනතො අනාපත්තී’’ති. සුඞ්කඝාතෙ ආපත්ති හොතීති අඤ්ඤං හරාපෙන්තස්ස ආපත්ති. තත්ථ අනාපත්තීති අඤ්ඤවිහිතස්ස ථෙය්‍යචිත්තාභාවතො අනාපත්ති.

575. ‘‘තං හරන්තස්සාති පුන තියොජනං හරන්තස්සා’’ති මහාගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. තං පන මාතිකාට්ඨකථායං අඞ්ගෙසු ‘‘පඨමප්පටිලාභො සති ඉමිනා වචනෙන න සමෙති. ‘‘පඨමප්පටිලාභො’’ති හි ඉදං දුතියප්පටිලාභො ආපත්තියා අඞ්ගං න හොතීති දීපෙති, තස්මා පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච විසෙසාභාවතො අච්ඡින්නං පටිලභිත්වා හරන්තස්ස පුන තියොජනාතික්කමෙපි අනාපත්ති වුත්තාති අම්හාකං ඛන්ති. අඤ්ඤථා අච්ඡින්නං පටිලභිත්වා පුන තියොජනං හරතීති වදෙය්‍ය. වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. අනාපත්ති කතභණ්ඩන්ති එත්ථ ‘‘කම්බලකොජවාදිකතභණ්ඩම්පි. පකතිචීවරෙ ලග්ගලොමානි ආපත්තිං ජනෙන්තියෙවා’’ති වදන්ති. තනුකපත්තත්ථවිකන්තරෙ අඝට්ටනත්ථං පක්ඛිපන්ති. පක්ඛිත්තන්ති කණ්ණච්ඡිද්දෙ පක්ඛිත්තං. නිධානමුඛං නාමාති ඉමිනා කතභණ්ඩසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති දස්සෙති. එළකලොමානං අකතභණ්ඩතා, පඨමප්පටිලාභො, අත්තනා ආදාය වා අඤ්ඤස්ස අජානන්තස්ස යානෙ පක්ඛිපිත්වා වා තියොජනාතික්කමනං, ආහරණපච්චාහරණං, අවාසාධිප්පායතාති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

එළකලොමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

576. එළකලොමධොවාපනසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

8. රූපියසික්ඛාපදවණ්ණනා

583-584. රූපියසික්ඛාපදෙ පන සත්ථුවණ්ණොති සත්ථුනා සමානවණ්ණො. සත්ථුනො වණ්ණො සත්ථුවණ්ණො, සත්ථුවණ්ණො විය වණ්ණො අස්සාති සත්ථුවණ්ණොති මජ්ඣපදලොපීසමාසො දට්ඨබ්බො. පාකතිකො නාම එතරහි පකතිකහාපණො. රුක්ඛඵලබීජමයොති තින්තිණිකාදිරුක්ඛානං ඵලබීජෙන කතො. ඉච්චෙතං සබ්බම්පීති යථාවුත්තභෙදං සබ්බම්පි චතුබ්බිධං නිස්සග්ගියවත්ථු හොතීති සම්බන්ධො. ජාතරූපමාසකොති සුවණ්ණකහාපණො.

ගණ්හෙය්‍යාති අත්තනො අත්ථාය දීයමානං වා කත්ථචි ඨිතං වා නිප්පරිග්ගහං දිස්වා සයං ගණ්හෙය්‍ය. ‘‘ඉදං අය්‍යස්ස හොතූ’’ති එවං සම්මුඛා වා ‘‘අසුකස්මිං නාම ඨානෙ මම හිරඤ්ඤසුවණ්ණං අත්ථි, තං තුය්හං හොතූ’’ති එවං පරම්මුඛා ඨිතං වා කෙවලං වාචාය වා හත්ථමුද්දාය වා ‘‘තුය්හ’’න්ති වත්වා පරිච්චත්තස්ස කායවාචාහි අප්පටික්ඛිපිත්වා චිත්තෙන සාදියනං උපනික්ඛිත්තසාදියනං නාම. ‘‘සාදියතී’’ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘ගණ්හිතුකාමො හොතී’’ති. ‘‘ඉදං ගුත්තට්ඨාන’’න්ති ආචික්ඛිතබ්බන්ති පච්චයපරිභොගංයෙව සන්ධාය ආචික්ඛිතබ්බං. ‘‘ඉධ නික්ඛිපාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘උග්ගණ්හාපෙය්‍ය වා’’ති වුත්තලක්ඛණෙන නිස්සග්ගියං හොතීති ආහ – ‘‘ඉධ නික්ඛිපාහීති න වත්තබ්බ’’න්ති. පරතො ‘‘ඉමං ගණ්හා’’ති න වත්තබ්බන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. කප්පියඤ්ච අකප්පියඤ්ච නිස්සාය ඨිතමෙව හොතීති යස්මා තතො උප්පන්නපච්චයපරිභොගො කප්පති, තස්මා කප්පියං නිස්සාය ඨිතං. යස්මා පන දුබ්බිචාරණාය තතො උප්පන්නපච්චයපරිභොගොපි න කප්පති, තස්මා අකප්පියං නිස්සාය ඨිතන්ති වෙදිතබ්බං.

න තෙන කිඤ්චි කප්පියභණ්ඩං චෙතාපිතන්ති එත්ථ චෙතාපිතං චෙ, නත්ථි පරිභොගුපායො, තස්මා එවං වුත්තං. අකප්පියඤ්හි නිස්සග්ගියං වත්ථුං උග්ගණ්හිත්වා තං අනිස්සජ්ජිත්වාව චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩං සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨම්පි සබ්බෙසං න කප්පති. කෙචි පන ‘‘යස්මා නිස්සග්ගියං වත්ථුං පටිග්ගහෙත්වා චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩං සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජාමීති නිස්සට්ඨං විනාව උපායං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, තස්මා ‘න තෙන කිඤ්චි කප්පියභණ්ඩං චෙතාපිත’න්ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. ‘‘ආරාමිකානං වා පත්තභාගන්ති ඉදං ගිහීනං හත්ථගතොපි සොයෙව භාගොති කත්වා වුත්තං. සචෙ පන තෙන අඤ්ඤං පරිවත්තෙත්වා ආරාමිකා දෙන්ති, පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ චූළගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. තතො හරිත්වාති අඤ්ඤෙසං පත්තභාගතො හරිත්වා. කසිණපරිකම්මන්ති ආලොකකසිණපරිකම්මං. මඤ්චපීඨාදීනි වාති එත්ථ ‘‘තතො ගහිතමඤ්චපීඨාදීනි පරිවත්තෙත්වා අඤ්ඤං චෙ ගහිතං, වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඡායාපීති භොජනසාලාදීනං ඡායාපි. පරිච්ඡෙදාතික්කන්තාති ගෙහපරිච්ඡෙදං අතික්කන්තා, ඡායාය ගතගතට්ඨානං ගෙහං නාම න හොතීති අධිප්පායො. මග්ගෙනපීති එත්ථ ‘‘සචෙ අඤ්ඤො මග්ගො නත්ථි, මග්ගං අධිට්ඨහිත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. කීතායාති තෙන වත්ථුනා කීතාය. උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා සඞ්ඝො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජතීති සචෙ උපාසකො ‘‘අතිබහු එතං හිරඤ්ඤං, ඉදං, භන්තෙ, අජ්ජෙව න විනාසෙතබ්බ’’න්ති වත්වා සයං උපනික්ඛෙපං ඨපෙති, අඤ්ඤෙන වා ඨපාපෙති, එතං උපනික්ඛෙපං ඨපෙත්වා තතො උදයං පරිභුඤ්ජන්තො සඞ්ඝො පච්චයෙ පරිභුඤ්ජති, තෙන වත්ථුනා ගහිතත්තා ‘‘අකප්පිය’’න්ති වුත්තං.

585. පතිතොකාසං අසමන්නාහරන්තෙන පාතෙතබ්බන්ති ඉදං නිරපෙක්ඛභාවදස්සනපරන්ති වෙදිතබ්බං, තස්මා පතිතට්ඨානෙ ඤාතෙපිස්ස ගූථං ඡඩ්ඩෙන්තස්ස විය නිරපෙක්ඛභාවොයෙවෙත්ථ පමාණන්ති වෙදිතබ්බං. අසන්තසම්භාවනායාති අත්තනි අවිජ්ජමානඋත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනං සන්ධාය වුත්තං. ථෙය්‍යපරිභොගො නාම අනරහස්ස පරිභොගො. භගවතා හි අත්තනො සාසනෙ සීලවතො පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, න දුස්සීලස්ස. දායකානම්පි සීලවතො එව පරිච්චාගො, න දුස්සීලස්ස අත්තනො කාරානං මහප්ඵලභාවස්ස පච්චාසීසනතො. ඉති සත්ථාරා අනනුඤ්ඤාතත්තා දායකෙහි ච අපරිච්චත්තත්තා දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො. ඉණවසෙන පරිභොගො ඉණපරිභොගො, පටිග්ගාහකතො දක්ඛිණාවිසුද්ධියා අභාවතො ඉණං ගහෙත්වා පරිභොගො වියාති අත්ථො. තස්මාති ‘‘සීලවතො’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. චීවරං පරිභොගෙ පරිභොගෙති කායතො මොචෙත්වා මොචෙත්වා පරිභොගෙ. පුරෙභත්ත…පෙ… පච්ඡිමයාමෙසු පච්චවෙක්ඛිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. තථා අසක්කොන්තෙන යථාවුත්තකාලවිසෙසවසෙන එකස්මිං දිවසෙ චතුක්ඛත්තුං තික්ඛත්තුං ද්වික්ඛත්තුං සකිංයෙව වා පච්චවෙක්ඛිතබ්බං.

සචස්ස අපච්චවෙක්ඛතොව අරුණො උග්ගච්ඡති, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතීති එත්ථ ‘‘හිය්‍යො යං මයා චීවරං පරිභුත්තං, තං යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය…පෙ… හිරිකොපීනප්පටිච්ඡාදනත්ථං, හිය්‍යො යො මයා පිණ්ඩපාතො පරිභුත්තො, සො නෙව දවායාතිආදිනා සචෙ අතීතපරිභොගපච්චවෙක්ඛණං න කරෙය්‍ය, ඉණපරිභොගට්ඨානෙ තිට්ඨතී’’ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. සෙනාසනම්පි පරිභොගෙ පරිභොගෙති පවෙසෙ පවෙසෙ. එවං පන අසක්කොන්තෙන පුරෙභත්තාදීසු පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. තං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති ඉධ විසුං න වුත්තං. සතිපච්චයතාති සතියා පච්චයභාවො, පටිග්ගහණස්ස පරිභොගස්ස ච පච්චවෙක්ඛණසතියා පච්චයභාවො යුජ්ජති, පච්චවෙක්ඛිත්වාව පටිග්ගහෙතබ්බං පරිභුඤ්ජිතබ්බඤ්චාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සතිං කත්වා’’තිආදි. එවං සන්තෙපීති යදිපි ද්වීසුපි ඨානෙසු පච්චවෙක්ඛණා යුත්තා, එවං සන්තෙපි. අපරෙ පනාහු ‘‘සතිපච්චයතාති සතිභෙසජ්ජපරිභොගස්ස පච්චයභාවෙ පච්චයෙති අත්ථො. එවං සන්තෙපීති පච්චයෙ සතිපී’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං. තථා හි පච්චයසන්නිස්සිතසීලං පච්චවෙක්ඛණාය විසුජ්ඣති, න පච්චයසබ්භාවමත්තෙන.

නනු ච ‘‘පරිභොගෙ කරොන්තස්ස අනාපත්තී’’ති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වුත්තං, තස්මා පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස ච කො විසෙසොති? වුච්චතෙ – පුරිමෙසු තාව තීසු පච්චයෙසු විසෙසො පාකටොයෙව, ගිලානපච්චයෙ පන යථා වතිං කත්වා රුක්ඛමූලෙ ගොපිතෙ තස්ස ඵලානිපි රක්ඛිතානියෙව හොන්ති, එවමෙව පච්චවෙක්ඛණාය පච්චයසන්නිස්සිතසීලෙ රක්ඛිතෙ තප්පටිබද්ධං පාතිමොක්ඛසංවරසීලම්පි නිප්ඵන්නං නාම හොති. ගිලානපච්චයං අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස සීලං භිජ්ජමානං පාතිමොක්ඛසංවරසීලමෙව භිජ්ජති, පච්චයසන්නිස්සිතසීලං පන පච්ඡාභත්තපුරිමයාමාදීසු යාව අරුණුග්ගමනා අපච්චවෙක්ඛන්තස්සෙව භිජ්ජති. පුරෙභත්තඤ්හි අපච්චවෙක්ඛිත්වාපි ගිලානපච්චයං පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති, ඉදමෙතෙසං නානාකරණං.

එවං පච්චයසන්නිස්සිතසීලස්ස විසුද්ධිං දස්සෙත්වා තෙනෙව පසඞ්ගෙන සබ්බාපි සුද්ධියො දස්සෙතුං ‘‘චතුබ්බිධා හි සුද්ධී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුජ්ඣති එතායාති සුද්ධි, යථාධම්මං දෙසනාව සුද්ධි දෙසනාසුද්ධි. වුට්ඨානස්සපි චෙත්ථ දෙසනාය එව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ඡින්නමූලාපත්තීනං පන අභික්ඛුතාපටිඤ්ඤාව දෙසනා. අධිට්ඨානවිසිට්ඨො සංවරොව සුද්ධි සංවරසුද්ධි. ධම්මෙන සමෙන පච්චයානං පරියෙට්ඨි එව සුද්ධි පරියෙට්ඨිසුද්ධි. චතූසු පච්චයෙසු වුත්තවිධිනා පච්චවෙක්ඛණාව සුද්ධි පච්චවෙක්ඛණසුද්ධි. එස තාව සුද්ධීසු සමාසනයො. සුද්ධිමන්තෙසු සීලෙසු දෙසනා සුද්ධි එතස්සාති දෙසනාසුද්ධි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. න පුන එවං කරිස්සාමීති එත්ථ එවන්ති සංවරභෙදං සන්ධායාහ. පහායාති වජ්ජෙත්වා, අකත්වාති අත්ථො. දාතබ්බට්ඨෙන දායං, තං ආදියන්තීති දායාදා, අනනුඤ්ඤාතෙසු සබ්බෙන සබ්බං පරිභොගාභාවතො අනුඤ්ඤාතෙසුයෙව ච පරිභොගසබ්භාවභාවතො භික්ඛූහි පරිභුඤ්ජිතබ්බපච්චයා භගවතො සන්තකා. ධම්මදායාදසුත්තඤ්චෙත්ථ සාධකන්ති –

‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථ, මා ආමිසදායාදා. අත්ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා, ‘කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං, නො ආමිසදායාදා’’’ති (ම. නි. 1.29) –

එවං පවත්තං ධම්මදායාදසුත්තඤ්ච එත්ථ එතස්මිං අත්ථෙ සාධකං.

අවීතරාගානං තණ්හාපරවසතාය පච්චයපරිභොගෙ සාමිභාවො නත්ථි, තදභාවෙන වීතරාගානං තත්ථ සාමිභාවො යථාරුචි පරිභොගසබ්භාවතො. තථා හි තෙ පටිකූලම්පි අප්පටිකූලාකාරෙන අප්පටිකූලම්පි පටිකූලාකාරෙන තදුභයම්පි වජ්ජෙත්වා අජ්ඣුපෙක්ඛනාකාරෙන පච්චයෙ පරිභුඤ්ජන්ති, දායකානඤ්ච මනොරථං පරිපූරෙන්ති. තෙනාහ – ‘‘තෙ හි තණ්හාය දාසබ්‍යං අතීතත්තා සාමිනො හුත්වා පරිභුඤ්ජන්තී’’ති. යො පනායං සීලවතො පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො, සො ඉණපරිභොගස්ස පච්චනීකත්තා ආණණ්‍යපරිභොගො නාම හොති. යථා හි ඉණායිකො අත්තනො රුචියා ඉච්ඡිතදෙසං ගන්තුං න ලභති, එවං ඉණපරිභොගයුත්තො ලොකතො නිස්සරිතුං න ලභතීති තප්පටිපක්ඛත්තා සීලවතො පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ආණණ්‍යපරිභොගොති වුච්චති, තස්මා නිප්පරියායතො චතුපරිභොගවිනිමුත්තො විසුංයෙවායං පරිභොගොති වෙදිතබ්බො. සො ඉධ විසුං න වුත්තො, දායජ්ජපරිභොගෙයෙව වා සඞ්ගහං ගච්ඡතීති. සීලවාපි හි ඉමාය සික්ඛාය සමන්නාගතත්තා සෙක්ඛොත්වෙව වුච්චති. සබ්බෙසන්ති අරියානං පුථුජ්ජනානඤ්ච.

කථං පුථුජ්ජනානං ඉමෙ පරිභොගා සම්භවන්තීති? උපචාරවසෙන. යො හි පුථුජ්ජනස්සපි සල්ලෙඛප්පටිපත්තියං ඨිතස්ස පච්චයගෙධං පහාය තත්ථ අනුපලිත්තෙන චිත්තෙන පරිභොගො, සො සාමිපරිභොගො විය හොති. සීලවතො පන පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො විය හොති දායකානං මනොරථස්ස අවිරාධනතො. තෙනෙව වුත්තං ‘‘දායජ්ජපරිභොගෙයෙව වා සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති. කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස පරිභොගෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි තස්ස සෙක්ඛසඞ්ගහතො. සෙක්ඛසුත්තඤ්හෙතස්ස අත්ථස්ස සාධකං.

ලජ්ජිනා සද්ධිං පරිභොගො නාම ලජ්ජිස්ස සන්තකං ගහෙත්වා පරිභොගො. අලජ්ජිනා සද්ධින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ආදිතො පට්ඨාය හි අලජ්ජී නාම නත්ථීති ඉමිනා දිට්ඨදිට්ඨෙසුයෙව ආසඞ්කා න කාතබ්බාති දස්සෙති. අත්තනො භාරභූතා සද්ධිවිහාරිකාදයො. සොපි නිවාරෙතබ්බොති යො පස්සති, තෙන නිවාරෙතබ්බො. යස්මා අලජ්ජීපරිභොගො නාම ලජ්ජිනො වුච්චති, තස්මා ආපත්ති නාම නත්ථි උභින්නම්පි අලජ්ජීභාවතො, ‘‘අලජ්ජීපරිභොගො’’ති ඉදං නාමමත්තමෙව න ලබ්භතීති වුත්තං හොති. ‘‘ආපත්ති පන අත්ථියෙවාති වදන්තී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

අධම්මියොති අනෙසනාදීහි උප්පන්නො. ධම්මියොති භික්ඛාචරියාදීහි උප්පන්නො. සඞ්ඝස්සෙව දෙතීති භත්තං අග්ගහෙත්වා අත්තනා ලද්ධසලාකංයෙව දෙති. සචෙ පන ලජ්ජී අලජ්ජිං පග්ගණ්හාති…පෙ… අන්තරධාපෙතීති එත්ථ කෙවලං පග්ගණ්හිතුකාමතාය එවං කාතුං න වට්ටති, ධම්මස්ස පන සාසනස්ස සොතූනඤ්ච අනුග්ගහත්ථාය වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. පුරිමනයෙන ‘‘සො ආපත්තියා කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා ඉමස්ස ආපත්තියෙවාති වදන්ති. උද්දෙසග්ගහණාදිනා ධම්මස්ස පරිභොගො ධම්මපරිභොගො. ධම්මානුග්ගහෙන ගණ්හන්තස්ස ආපත්තියා අභාවෙපි ථෙරො තස්ස අලජ්ජිභාවංයෙව සන්ධාය ‘‘පාපො කිරාය’’න්තිආදිමාහ. තස්ස පන සන්තිකෙති මහාරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ.

586. රාජොරොධාදයොතිආදි ‘‘ඉදං ගණ්හිස්සාමී’’ති චෙතනාමත්තසම්භවතො වුත්තං. අස්සතියා දින්නන්ති එත්ථ අස්සතියා දින්නං නාම අපරිච්චත්තං හොති, තස්මා දසන්තෙ බද්ධකහාපණාදි අස්සතියා දින්නං භික්ඛුනා වත්ථසඤ්ඤාය පටිග්ගහිතඤ්ච, තතො නෙව රූපියං දින්නං, නාපි පටිග්ගහිතඤ්ච හොතීති එත්ථ ආපත්තිදෙසනාකිච්චං නත්ථි, තං පන දායකානමෙව පටිදාතබ්බං. තෙන අකප්පියවත්ථුනා තෙ චෙ දායකා සප්පිආදීනි කිණිත්වාන සඞ්ඝස්ස තස්ස ච භික්ඛුනො දෙන්ති, සබ්බෙසං කප්පති දායකානංයෙව සන්තකත්තා. අට්ඨකථායං පන පුඤ්ඤකාමෙහි පරිච්චජිත්වා දින්නමෙව සන්ධාය ‘‘පුඤ්ඤකාමා…පෙ… රූපියෙ අරූපියසඤ්ඤී රූපියං පටිග්ගණ්හාතීති වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං, තස්මා පරිච්චජිත්වා දින්නං වත්ථසඤ්ඤාය ගණ්හතොපි නිස්සග්ගියමෙව. තෙන යදි තෙ දායකා නො ආගන්ත්වා ගණ්හන්ති, දායකෙ පුච්ඡිත්වා අත්තනො අත්ථාය චෙ පරිච්චත්තං, සඞ්ඝෙ නිස්සජ්ජිත්වා ආපත්ති දෙසෙතබ්බා. තව චොළකං පස්සාහීහි ඉමිනා ගිහිසන්තකෙපි ‘‘ඉදං ගණ්හථා’’තිආදිඅකප්පියවොහාරෙන විධානං භික්ඛුනො න කප්පතීති දීපෙති. එකපරිච්ඡෙදානීති කිරියාකිරියභාවතො එකපරිච්ඡෙදානි. ජාතරූපරජතභාවො, අත්තුද්දෙසිකතා, කහාපණාදීසු අඤ්ඤතරභාවොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

රූපියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

587. රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදෙ ජාතරූපාදිචතුබ්බිධම්පි නිස්සග්ගියවත්ථු ඉධ රූපියග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති ආහ ‘‘ජාතරූපරජතපරිවත්තන’’න්ති. පටිග්ගහිතපරිවත්තනෙති සාදිතරූපියස්ස පරිවත්තනෙ, අසාදියිත්වා වා කප්පියෙන ගාහෙන පටිග්ගහිතරූපියපරිවත්තනෙ.

589. ග-කාරස්ස ක-කාරං කත්වා ‘‘සීසූපක’’න්ති ලිඛිතං, පදභාජනෙ ඝනකතන්ති පිණ්ඩං කතං. සත්ථුවණ්ණොතිආදීසු ‘‘සත්ථුවණ්ණො ච කහාපණො ච…පෙ… යෙ ච වොහාරං ගච්ඡන්තී’’ති එවං සබ්බත්ථ සමුච්චයො වෙදිතබ්බො. රූපියෙ රූපියසඤ්ඤීති සකසන්තකං වදති. රූපියං චෙතාපෙතීති පරසන්තකං වදති. ‘‘නිස්සග්ගියවත්ථුනා දුක්කටවත්ථුං වා කප්පියවත්ථුං වා චෙතාපෙන්තස්සපි එසෙව නයො’’ති ඉදං කස්මා වුත්තං. න හි ‘‘රූපියෙ රූපියසඤ්ඤී අරූපියං චෙතාපෙති, නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්තිආදිත්තිකො පාළියං වුත්තොති ආහ ‘‘යො හී’’තිආදි. තස්සානුලොමත්තාති එත්ථායමධිප්පායො – රූපියසංවොහාරො නාම න කෙවලං රූපියෙන රූපියපරිවත්තනමෙව, අථ ඛො ‘‘අරූපියෙ රූපියසඤ්ඤී රූපියං චෙතාපෙතී’’ති වුත්තත්තා අරූපියෙන රූපියචෙතාපනම්පි රූපියසංවොහාරො නාම හොතීති එතස්මිං පක්ඛෙපි රූපියෙ සති රූපියසංවොහාරොයෙව හොතීති අයමත්ථො අවුත්තොපි විඤ්ඤායතීති. අරූපියං නාම දුක්කටවත්ථුකප්පියවත්ථූනි. එකන්තෙන රූපියපක්ඛෙති එකෙන අන්තෙන රූපියපක්ඛෙති අයං අත්ථො ගහෙතබ්බො. ‘‘එකතො රූපියපක්ඛෙ’’ති වා පාඨො වෙදිතබ්බො. ‘‘එකරූපියපක්ඛෙ’’තිපි පඨන්ති, තත්ථාපි එකතො රූපියපක්ඛෙති අයමෙවත්ථො ගහෙතබ්බො.

කප්පියවත්ථුනා කප්පියවත්ථුනො කයවික්කයෙපි තාව නිස්සග්ගියං හොති, දුක්කටවත්ථුනා දුක්කටවත්ථුනො කයවික්කයෙ කස්මා න හොතීති අන්ධකට්ඨකථාය අධිප්පායො. ඉදං සික්ඛාපදං…පෙ… අරූපියෙන ච රූපියචෙතාපනං සන්ධාය වුත්තන්ති සම්බන්ධො. ඉධාති ඉමස්මිං රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදෙ. තත්ථාති කයවික්කයසික්ඛාපදෙ. තෙනෙවාති කප්පියවත්ථුනායෙව.

පුන කප්පියභාවං නෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ‘‘මහාඅකප්පියො නාමා’’ති වුත්තං. ‘‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතුන්ති ඉදං පඤ්චන්නංයෙව සහධම්මිකානං අන්තරෙ පරිවත්තනං සන්ධාය වුත්තං, ගිහීහි පන ගහෙත්වා අත්තනො සන්තකං කත්වා දින්නං සබ්බෙසං කප්පතී’’ති වදන්ති. ‘‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතු’’න්ති පන ඉමිනාව පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වාව තෙන චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩම්පි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති සිද්ධං.

යෙ පන ‘‘පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වාපි තෙන පරිවත්තිතං කප්පියභණ්ඩං සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තෙසං ‘‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතු’’න්ති ඉදං න යුජ්ජති. තෙ පනෙත්ථ එවං වදන්ති ‘‘යස්මා නිස්සජ්ජිතබ්බවත්ථුං අනිස්සජ්ජිත්වාව උපරූපරි අඤ්ඤං අඤ්ඤංයෙව කතං, තස්මා පරිච්ඡෙදාභාවතො ඉධ නිස්සජ්ජිතුං අවත්වා ‘න සක්කා කෙනචි උපායෙන කප්පියො කාතු’න්ති වුත්තං, පරිච්ඡෙදාභාවතොයෙව ‘මූලෙ මූලසාමිකානං, පත්තෙ ච පත්තසාමිකානං දින්නෙ කප්පියො හොතී’ති ච න වුත්ත’’න්ති. යදි පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වා චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩම්පි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, එවං සන්තෙ ඉධාපි අවසානවත්ථුං ගහෙත්වා සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං කස්මා න වට්ටති, ‘‘යො පන රූපියං උග්ගණ්හිත්වා…පෙ… පත්තෙ ච පත්තසාමිකානං දින්නෙ කප්පියො හොතී’’ති ඉමිනාපි පටිග්ගහිතරූපියං අනිස්සජ්ජිත්වා චෙතාපිතං කප්පියභණ්ඩම්පි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති සිද්ධං. යදි තං නිස්සට්ඨං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටෙය්‍ය, ‘‘මූලෙ මූලසාමිකානං, පත්තෙ ච පත්තසාමිකානං දින්නෙ කප්පියො හොතී’’ති න වදෙය්‍ය. අපරෙ පනෙත්ථ එවං වදන්ති ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨං හොති, රූපියපටිග්ගාහකස්ස න වට්ටති, තස්මා තස්සපි යථා වට්ටති, තථා දස්සනත්ථං ‘මූලෙ මූලසාමිකාන’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති.

දුතියපත්තසදිසොයෙවාති ඉමිනා පඤ්චන්නම්පි සහධම්මිකානං න කප්පතීති දස්සෙති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘මූලස්ස සම්පටිච්ඡිතත්තා’’ති. අථ මූලස්ස සම්පටිච්ඡිතත්තා රූපියපටිග්ගාහකස්ස තාව අකප්පියො හොතු, සෙසානං පන කස්මා න කප්පතීති මඤ්ඤමානො පුච්ඡති ‘‘කස්මා සෙසානං න කප්පතී’’ති. කාරණමාහ ‘‘මූලස්ස අනිස්සට්ඨත්තා’’ති. පත්තස්ස කප්පියභාවෙපි සම්පටිච්ඡිතමූලස්ස නිස්සජ්ජිතබ්බස්ස අනිස්සට්ඨත්තා තෙන ගහිතපත්තො සෙසානම්පි න කප්පති. යදි හි තෙන සම්පටිච්ඡිතමූලං සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිස්සට්ඨං සියා, තෙන කප්පියෙන කම්මෙන ආරාමිකාදීහි ගහෙත්වා දින්නපත්තො රූපියපටිග්ගාහකං ඨපෙත්වා සෙසානං වට්ටති. අපරෙ පන ‘‘මූලං සම්පටිච්ඡිත්වා ගහිතපත්තොපි යදි සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨො, සෙසානං කප්පතී’’ති වදන්ති. එවං සන්තෙ ‘‘මූලස්ස අනිස්සට්ඨත්තා’’ති න වත්තබ්බං, ‘‘සඞ්ඝස්ස අනිස්සට්ඨත්තා’’ති එවමෙව වත්තබ්බං.

දුබ්බිචාරිතත්තාති ඉමිනා රූපියසංවොහාරො අනෙන කතොති දස්සෙති. අඤ්ඤෙසං පන වට්ටතීති යස්මානෙන රූපියසංවොහාරමත්තමෙව කතං, න මූලං සම්පටිච්ඡිතං, තස්මා විනයකම්මවසෙන සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨකාලතො පට්ඨාය අඤ්ඤෙසං වට්ටති. ඉමස්මිංයෙව ච අත්ථෙ පමාණං දස්සෙන්තො ‘‘මහාසුමත්ථෙරස්ස කිරා’’තිආදිමාහ. අපරෙ පන ‘‘දුබ්බිචාරිතත්තාති ඉමිනා කෙවලං ගිහිසන්තකභාවෙන ඨිතෙ දුබ්බිචාරිතමත්තං වුත්තං, න රූපියසංවොහාරාපජ්ජනං, තස්මා රූපියසංවොහාරාභාවතො සො පත්තො නිස්සජ්ජිතුං න සක්කාති තස්ස න කප්පති, අනිස්සට්ඨොපි අඤ්ඤෙසං කප්පති. අනිස්සට්ඨස්සෙව ච අඤ්ඤෙසං කප්පියභාවදස්සනත්ථං ‘මහාසුමත්ථෙරස්ස කිරා’තිආදිවත්ථූනි උදාහටානි. සඞ්ඝස්ස නිස්සජ්ජීති ඉදඤ්ච අඤ්ඤෙසං කප්පියත්තා කෙවලං සඞ්ඝස්ස පරිච්චත්තභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පන විනයකම්මවසෙන සඞ්ඝස්ස නිස්සට්ඨභාවං. ඉමස්ස ච අත්ථස්ස සප්පිස්ස පූරෙත්වාති ඉදං වචනං සාධක’’න්ති වදන්ති.

591. රූපියපටිග්ගහණරූපියසංවොහාරෙසු යෙන එකෙකමෙව කතං, තෙන තත්ථ තත්ථ වුත්තනයෙනෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං. යෙන පන පටිග්ගහිතරූපියෙනෙව සංවොහාරො කතො, තෙන කථං නිස්සජ්ජිතබ්බන්ති? නයිදං දුක්කරං, ‘‘අහං, භන්තෙ, නානප්පකාරකං රූපියසංවොහාරං සමාපජ්ජි’’න්ති එවමෙව නිස්සජ්ජිතබ්බං. ‘‘ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙපි ‘අරූපියෙ රූපියසඤ්ඤී, ආපත්ති දුක්කටස්සා’තිආදිත්තිකස්ස අවසානපදෙ අනාපත්තියා වුත්තත්තා කප්පියවත්ථුවසෙනෙව ඉදං තිකං වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘අරූපියග්ගහණෙන කප්පියවත්ථුදුක්කටවත්ථූනං සඞ්ගහොති පුරිමපදද්වයං කප්පියවත්ථුදුක්කටවත්ථූනං වසෙන වුත්තං, අවසානපදමෙව කප්පියවත්ථුවසෙන වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති අනාපත්තිමිස්සිතෙ අවසානත්තිකෙ සඤ්ඤානානත්තං ඨපෙත්වා වත්ථුනානත්තස්ස අභාවතො. දුක්කටවත්ථුනා පන දුක්කටවත්ථුනො චෙතාපනං නෙව ඉධ, න තත්ථ පාළියං වුත්තන්ති වචනමෙත්ථ සාධකං. යං අත්තනො ධනෙන පරිවත්තති, තස්ස වා ධනස්ස වා රූපියභාවො චෙව, පරිවත්තනඤ්චාති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි.

රූපියසංවොහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. කයවික්කයසික්ඛාපදවණ්ණනා

593. කයවික්කයසික්ඛාපදෙ පාළියං ජානාහීති එත්ථ උපධාරෙහීති අත්ථො, සුට්ඨු උපධාරෙත්වා ගණ්හ, ඉදං න මනාපන්ති පුන දාතුං න සක්ඛිස්සසීති අධිප්පායො.

594-595. කයන්ති පරභණ්ඩස්ස ගහණං. වික්කයන්ති අත්තනො භණ්ඩස්ස දානං. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා ඉමං දෙහී’’තිආදි. යස්මා කයිතං නාම පරස්ස හත්ථතො ගහිතං වුච්චති, වික්කීතඤ්ච පරස්ස හත්ථෙ දින්නං, තස්මා ‘‘කයිතඤ්ච හොති පරභණ්ඩං අත්තනො හත්ථගතං කරොන්තෙන, වික්කීතඤ්ච අත්තනො භණ්ඩං පරහත්ථගතං කරොන්තෙනා’’ති වුත්තං. යදි එවං පාළියං පරතො ‘‘කයිතඤ්ච හොති වික්කයිතඤ්චා’’ති වත්වා ‘‘අත්තනො භණ්ඩං පරහත්ථගතං පරභණ්ඩං අත්තනො හත්ථගත’’න්ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉමිනා ඉමන්තිආදිවචනානුරූපතො පනා’’තිආදි. ඉමිනාති හි සකසන්තකං වුත්තං. තදනුරූපතො පාළියං පඨමං අත්තනො භණ්ඩං දස්සිතං, න කයවික්කයපදානුරූපතො. තඤ්හි විපරීතතො පරසන්තකග්ගහණං පුරක්ඛත්වා ඨිතං.

කාමං සෙසඤාතකෙපි ‘‘ඉමං දෙහී’’ති වදතො විඤ්ඤත්ති න හොති, සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනස්සපි පන අභාවං දස්සෙතුකාමො ‘‘මාතරං පන පිතරං වා’’ති ආහ. විඤ්ඤත්ති න හොතීති ඉදං විසුං විඤ්ඤාපනං සන්ධාය වුත්තං. අඤ්ඤං කිඤ්චි අවත්වා එවං වදන්තො අඤ්ඤාතකං විඤ්ඤාපෙති නාමාති ආහ – ‘‘අඤ්ඤාතකං ‘ඉමං දෙහී’ති වදතො විඤ්ඤත්තී’’ති. අඤ්ඤං කිඤ්චි අවත්වා ‘‘ඉමං ගණ්හාහී’’ති දින්නං අඤ්ඤාතකස්ස දින්නං නාම හොතීති වුත්තං ‘‘සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතන’’න්ති. තිස්සො ආපත්තියොති අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනකයවික්කයාපත්තිසඞ්ඛාතා තිස්සො ආපත්තියො.

ඉමං නාම කරොහීති වදති, වට්ටතීති එත්ථ භුත්තොසි, ඉදානි කස්මා න කරොසීති වත්ථුම්පි වට්ටති. ‘‘නිස්සග්ගියං පාචිත්තිය’’න්ති කිඤ්චාපි සතියෙව නිස්සග්ගියවත්ථුම්හි පාචිත්තියං වුත්තං, අසතිපි පන තස්මිං පාචිත්තියන්ති ඉදං අට්ඨකථාපමාණෙන ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි වුත්තං. පරිභුත්තෙති සප්පිආදිං සන්ධාය වුත්තං. යං අත්තනො ධනෙන පරිවත්තෙති, යෙන ච පරිවත්තෙති, තෙසං කප්පියවත්ථුතා, අසහධම්මිකතා, කයවික්කයාපජ්ජනඤ්චාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

කයවික්කයසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො කොසියවග්ගො දුතියො.