1. චීවරවග්ගො

1. පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා

459. සමිතාවිනාති සමිතපාපෙන. ගොතමකෙ චෙතියෙති ගොතමයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරො වුච්චති. පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතං හොතීති භගවතා ගහපතිචීවරෙ අනුඤ්ඤාතෙ බහූනි චීවරානි ලභිත්වා භණ්ඩිකං කත්වා සීසෙපි ඛන්ධෙපි කටියාපි ඨපෙත්වා ආගච්ඡන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා චීවරෙ සීමං බන්ධන්තෙන තිචීවරං පරිභොගත්ථාය අනුඤ්ඤාතං, න පන අධිට්ඨානවසෙන. නහායන්ති එත්ථාති නහානං, නහානතිත්ථං.

460. එකො කිර බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි ‘‘බුද්ධරතනස්ස ච සඞ්ඝරතනස්ස ච පූජා පඤ්ඤායති, කථං නු ඛො ධම්මරතනං පූජිතං නාම හොතී’’ති. සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පුච්ඡි. භගවා ආහ ‘‘සචෙපි බ්‍රාහ්මණ ධම්මරතනං පූජෙතුකාමො, එකං බහුස්සුතං පූජෙහී’’ති. බහුස්සුතං භන්තෙ ආචික්ඛථාති. භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡාති. සො භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘බහුස්සුතං භන්තෙ ආචික්ඛථා’’ති ආහ. ආනන්දත්ථෙරො බ්‍රාහ්මණාති. බ්‍රාහ්මණො ථෙරං සහස්සග්ඝනකෙන චීවරෙන පූජෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘පටිලාභවසෙන උප්පන්න’’න්ති. උප්පන්න-සද්දො නිප්ඵන්නපරියායොපි හොතීති තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘නො නිප්ඵත්තිවසෙනා’’ති. පඨමමෙව හි තං තන්තවායකම්මෙන නිප්ඵන්නං.

ථෙරස්ස සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා සයං අනුස්සාවනකම්මං කරොතීති එත්ථ සාරිපුත්තත්ථෙරොපි තථෙව කරොතීති දට්ඨබ්බං. එවං එකමෙකෙන අත්තනො පත්තචීවරං දත්වා පබ්බාජෙත්වා උපජ්ඣං ගණ්හාපිතානි පඤ්ච පඤ්ච භික්ඛුසතානි අහෙසුං. ආයස්මන්තං ආනන්දං අතිවිය මමායතීති ආනන්දත්ථෙරො තාව මමායතු අඛීණාසවභාවතො, සාරිපුත්තත්ථෙරො කථන්ති? න ඉදං මමායනං ගෙහස්සිතපෙමවසෙන, අථ ඛො ගුණසම්භාවනාවසෙනාති නායං දොසො. නවමං වා දිවසං දසමං වාති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, නවමෙ වා දසමෙ වා දිවසෙති අත්ථො. සචෙ භවෙය්‍යාති සචෙ කස්සචි එවං සියා. වුත්තසදිසමෙවාති එත්ථ ‘‘වුත්තදිවසමෙවා’’තිපි පඨන්ති. ධාරෙතුන්ති එත්ථ ‘‘ආහා’’ති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො.

462-463. නිට්ඨිතචීවරස්මින්ති භුම්මවචනස්ස ලොපං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘නිට්ඨිතෙ චීවරස්මි’’න්ති, චීවරස්ස කරණපලිබොධෙ උපච්ඡින්නෙති වුත්තං හොති. පාසපට්ටගණ්ඨිකපට්ටපරියොසානං යං කිඤ්චි කාතබ්බං, තං කත්වාති යොජෙතබ්බං. සූචියා පටිසාමනන්ති ඉදං සූචිකම්මස්ස සම්මා පරිනිට්ඨිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, සූචිකම්මනිට්ඨානමෙවෙත්ථ පමාණං. එතෙසම්පීති විනට්ඨාදිං පරාමසති.

කථිනෙ ච උබ්භතස්මින්ති යං සඞ්ඝස්ස කථිනං අත්ථතං, තස්මිං කථිනෙ ච උබ්භතෙති අත්ථො. දුතියස්ස පලිබොධස්ස අභාවං දස්සෙතීති ආවාසපලිබොධස්ස අභාවං දස්සෙති. එත්ථ ච ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි ද්වින්නං පලිබොධානං අභාවදස්සනෙන අත්ථතකථිනස්ස පඤ්චමාසබ්භන්තරෙ යාව චීවරපලිබොධො ආවාසපලිබොධො ච න උපච්ඡිජ්ජති, තාව අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං අතිරෙකචීවරං දසාහතො පරම්පි ඨපෙතුං වට්ටතීති දීපෙති. අත්ථතකථිනස්ස හි යාව කථිනස්ස උබ්භාරා අනාමන්තචාරො අසමාදානචාරො යාවදත්ථචීවරං ගණභොජනං යො ච තත්ථ චීවරුප්පාදොති ඉමෙ පඤ්චානිසංසා ලබ්භන්ති. පක්කමනං අන්තො අස්සාති පක්කමනන්තිකා. එවං සෙසාපි වෙදිතබ්බා. විත්ථාරො පනෙත්ථ ආගතට්ඨානෙයෙව ආවි භවිස්සති.

ඛොමන්ති ඛොමසුත්තෙහි වායිතං ඛොමපටචීවරං, තථා සෙසානි. සාණන්ති සාණවාකසුත්තෙහි කතචීවරං. භඞ්ගන්ති ඛොමසුත්තාදීනි සබ්බානි එකච්චානි වා මිස්සෙත්වා කතචීවරං. භඞ්ගම්පි වාකමයමෙවාති කෙචි. දුකූලං පට්ටුණ්ණං සොමාරපටං චීනපටං ඉද්ධිජං දෙවදින්නන්ති ඉමානි පන ඡ චීවරානි එතෙසංයෙව අනුලොමානීති විසුං න වුත්තානි. දුකූලඤ්හි සාණස්ස අනුලොමං වාකමයත්තා. පට්ටුණ්ණදෙසෙ සඤ්ජාතවත්ථං පට්ටුණ්ණං. ‘‘පට්ටුණ්ණකොසෙය්‍යවිසෙසො’’ති හි අභිධානකොසෙ වුත්තං. සොමාරදෙසෙ චීනදෙසෙ ච ජාතවත්ථානි සොමාරචීනපටානි. පට්ටුණ්ණාදීනි තීණි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි පාණකෙහි කතසුත්තමයත්තා. ඉද්ධිජං එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා නිබ්බත්තචීවරං, තං ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං හොතීති තෙසං එව අනුලොමං. දෙවතාහි දින්නං චීවරං දෙවදින්නං, තං කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං ජාලිනියා දෙවකඤ්ඤාය අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දින්නවත්ථසදිසං, තම්පි ඛොමාදීනංයෙව අනුලොමං හොති තෙසු අඤ්ඤතරභාවතො.

මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස විදත්ථිං සන්ධාය ‘‘ද්වෙ විදත්ථියො’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනා දීඝතො වඩ්ඪකීහත්ථප්පමාණං විත්ථාරතො තතො උපඩ්ඪප්පමාණං විකප්පනුපගන්ති දස්සෙති. තථා හි ‘‘සුගතවිදත්ථි නාම ඉදානි මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස තිස්සො විදත්ථියො, වඩ්ඪකීහත්ථෙන දියඩ්ඪො හත්ථො හොතී’’ති කුටිකාරසික්ඛාපදට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.348-349) වුත්තං, තස්මා සුගතඞ්ගුලෙන ද්වාදසඞ්ගුලං වඩ්ඪකීහත්ථෙන දියඩ්ඪො හත්ථොති සිද්ධං. එවඤ්ච කත්වා සුගතඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලං වඩ්ඪකීහත්ථප්පමාණන්ති ඉදං ආගතමෙවාති.

තං අතික්කාමයතොති එත්ථ තන්ති චීවරං කාලං වා පරාමසති. තස්ස යො අරුණොති තස්ස චීවරුප්පාදදිවසස්ස යො අතික්කන්තො අරුණො. චීවරුප්පාදදිවසෙන සද්ධින්ති චීවරුප්පාදදිවසස්ස අතික්කන්තඅරුණෙන සද්ධින්ති අත්ථො. දිවසසද්දෙන හි තංදිවසනිස්සිතො අරුණො වුත්තො. බන්ධිත්වාති රජ්ජුආදීහි බන්ධිත්වා. වෙඨෙත්වාති වත්ථාදීති වෙඨෙත්වා.

වචනීයොති සඞ්ඝං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. අඤ්ඤථාපි වත්තබ්බන්ති එත්ථ ‘‘යාය කායචි භාසාය පදපටිපාටියා අවත්වාපි අත්ථමත්තෙ වුත්තෙ වට්ටතී’’ති වදන්ති. තෙනාති ආපත්තිං පටිග්ගණ්හන්තෙන. පටිග්ගාහකෙන ‘‘පස්සසී’’ති වුත්තෙ දෙසකෙන වත්තබ්බවචනං දස්සෙති ‘‘ආම පස්සාමී’’ති. පුන පටිග්ගාහකෙන වත්තබ්බවචනමාහ ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති. එවං වුත්තෙ පුන දෙසකෙන වත්තබ්බවචනං ‘‘සාධු සුට්ඨු සංවරිස්සාමී’’ති. ඉමිනා අත්තනො ආයතිං සංවරෙ පතිට්ඨිතභාවං දස්සෙති. ද්වීසු පන සම්බහුලාසු වාති ද්වීසු සම්බහුලාසු වා ආපත්තීසු පුරිමනයෙනෙව වචනභෙදො වෙදිතබ්බො. ඤත්තියං ආපත්තිං සරති විවරතීති එත්ථ ද්වෙ ආපත්තියොති වා සම්බහුලා ආපත්තියොති වා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. චීවරදානෙපීති නිස්සට්ඨචීවරස්ස දානෙපි. වත්ථුවසෙනාති චීවරගණනාය. ගණස්ස වුත්තා පාළියෙවෙත්ථ පාළීති ද්වීසු ඉමාහං ආයස්මන්තානං නිස්සජ්ජාමීති වචනෙ විසෙසාභාවතො වුත්තං. එවං…පෙ… වත්තුං වට්ටතීති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ඉතො ගරුකතරානී’’තිආදි. තත්ථ ඉතොති ඉතො නිස්සට්ඨචීවරදානතො. ඤත්තිකම්මතො ඤත්තිදුතියකම්මං ගරුකතරන්ති ආහ ‘‘ඉතො ගරුකතරානී’’ති. ඉමාහං චීවරන්ති එත්ථ ‘‘ඉමං චීවර’’න්තිපි පඨන්ති.

468. න ඉධ සඤ්ඤා රක්ඛතීති ඉදං වෙමතිකං අනතික්කන්තසඤ්ඤඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. යොපි එවංසඤ්ඤී, තස්සපීති න කෙවලං අතික්කන්තෙ අතික්කන්තසඤ්ඤිස්ස, අථ ඛො වෙමතිකස්ස අනතික්කන්තසඤ්ඤිස්සපීති අත්ථො. ‘‘න ඉධ සඤ්ඤා රක්ඛතී’’තිආදිනා වුත්තමත්ථං සෙසත්තිකෙපි අතිදිසති. එස නයො සබ්බත්ථාති එස නයො අවිනට්ඨාදීසුපීති අඤ්ඤෙසං චීවරෙසු උපචිකාදීහි ඛායිතෙසු ‘‘මය්හම්පි චීවරං ඛායිත’’න්ති එවංසඤ්ඤී හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති. අනට්ඨතො අවිලුත්තස්ස විසෙසමාහ ‘‘පසය්හාවහාරවසෙනා’’ති. ථෙය්‍යාවහාරවසෙන ගහිතඤ්හි නට්ඨන්ති අධිප්පෙතං, පසය්හාවහාරවසෙන ගහිතං විලුත්තන්ති. අනාපත්ති අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතීති ඉදං නිසීදනසන්ථතං සන්ධාය වුත්තං. යං යෙන හි පුරාණසන්ථතස්ස සාමන්තා සුගතවිදත්ථිං අනාදියිත්වා අඤ්ඤං නවං නිසීදනසන්ථතං කතං, තස්ස තං නිස්සග්ගියං හොති. තස්මා ‘‘අනාපත්ති අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති ඉදං පරස්ස නිස්සග්ගියං අපරස්ස පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති ඉමමත්ථං සාධෙති. පරිභොගං සන්ධාය වුත්තන්ති අනතික්කන්තෙ අතික්කන්තසඤ්ඤිස්ස වෙමතිකස්ස ච පරිභුඤ්ජන්තස්සෙව දුක්කටං, න පන අපරිභුඤ්ජිත්වා ඨපෙන්තස්සාති අධිප්පායො.

469. තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති නාමං වත්වා අධිට්ඨාතුං. න විකප්පෙතුන්ති නාමං වත්වා න විකප්පෙතුං. එස නයො සබ්බත්ථ. තස්මා තිචීවරාදීනි අධිට්ඨහන්තෙන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා නාමං වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. විකප්පෙන්තෙන පන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටි’’න්තිආදිනා තස්ස තස්ස චීවරස්ස නාමං අග්ගහෙත්වාව ‘‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පෙමී’’ති විකප්පෙතබ්බං. තිචීවරං වා හොතු අඤ්ඤං වා, යදි තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙති, අවිකප්පිතං හොති, අතිරෙකචීවරට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. තතො පරං විකප්පෙතුන්ති ‘‘චතුමාසතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘තතො පරං විකප්පෙත්වා යාව ආගාමිසංවච්ඡරෙ වස්සානං චාතුමාසං, තාව ඨපෙතුං අනුඤ්ඤාත’’න්තිපි වදන්ති. ‘‘තතො පරං විකප්පෙතුං අනුජානාමීති එත්තාවතා වස්සිකසාටිකං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිඤ්ච තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙතුං අනුඤ්ඤාතන්ති එවමත්ථො න ගහෙතබ්බො තතො පරං වස්සිකසාටිකාදිනාමස්සෙව අභාවතො. තස්මා තතො පරං විකප්පෙන්තෙනපි නාමං ගහෙත්වා න විකප්පෙතබ්බං. උභින්නම්පි තතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභොගස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා තථා විකප්පිතං අඤ්ඤනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

පච්චුද්ධරාමීති ඨපෙමි, පරිච්චජාමීති වා අත්ථො. ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමීති එත්ථ ‘‘ඉමං චීවරං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමීති එවම්පි වත්තුං වට්ටතී’’ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තම්පි ‘‘ඉමං චීවරං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාමී’’ති ඉමිනා සමෙති. කායවිකාරං කරොන්තෙනාති හත්ථෙන චීවරං පරාමසන්තෙන වා චාලෙන්තෙන වා. දුවිධන්ති සම්මුඛපරම්මුඛභෙදෙසු දුවිධං. හත්ථපාසෙති ඉදං ද්වාදසහත්ථං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙ ඨිතං ‘‘ඉම’’න්ති වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. තතො පරං ‘‘එත’’න්ති වත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති කෙචි වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පනෙත්ථ න කිඤ්චි වුත්තං. පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච සබ්බත්ථ ‘‘හත්ථපාසො’’ති අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො වුච්චති, තස්මා ඉධ විසෙසවිකප්පනාය කාරණං ගවෙසිතබ්බං. සාමන්තවිහාරො නාම යත්ථ තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තිතුං සක්කා. ‘‘සාමන්තවිහාරෙ’’ති ඉදං දෙසනාසීසමත්තං, තස්මා ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බන්ති වදන්ති. ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වාති ච ඉදං ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණං අනුච්ඡවිකන්ති කත්වා වුත්තං, චීවරසල්ලක්ඛණමෙවෙත්ථ පමාණං.

අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහීති පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහි. අධිට්ඨානතො පුබ්බෙ සඞ්ඝාටිආදිවොහාරස්ස අභාවතො ‘‘ඉමං පච්චුද්ධරාමී’’ති පරික්ඛාරචොළස්ස විසුං පච්චුද්ධාරවිධිං දස්සෙති. පරික්ඛාරචොළනාමෙන පන අධිට්ඨිතත්තා ‘‘ඉමං පරික්ඛාරචොළං පච්චුද්ධරාමී’’ති වුත්තෙපි නෙවත්ථි දොසොති විඤ්ඤායති. පච්චුද්ධරිත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බානීති ඉදඤ්ච සඞ්ඝාටිආදිචීවරනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුකාමං සන්ධාය වුත්තං. පරික්ඛාරචොළනාමෙනෙව අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස පන පුබ්බෙකතඅධිට්ඨානමෙව අධිට්ඨානං. අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථීති ඉමිනා කප්පබින්දුදානකිච්චම්පි නත්ථීති දස්සෙති. මුට්ඨිපඤ්චකාදිතිචීවරප්පමාණයුත්තං සන්ධාය ‘‘තිචීවරං පනා’’තිආදි වුත්තං. පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුන්ති පරික්ඛාරචොළං කත්වා අධිට්ඨාතුං. බද්ධසීමායං අවිප්පවාසසීමාසම්මුතිසබ්භාවතො චීවරවිප්පවාසෙපි නෙවත්ථි දොසොති න තත්ථ දුප්පරිහාරතාති ආහ ‘‘අබද්ධසීමායං දුප්පරිහාර’’න්ති.

අනතිරිත්තප්පමාණාති සුගතවිදත්ථියා දීඝසො ඡ විදත්ථියො තිරියං අඩ්ඪතෙය්‍යවිදත්ථිඤ්ච අනතික්කන්තප්පමාණාති අත්ථො. නනු ච වස්සිකසාටිකා වස්සානාතික්කමෙන, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙන අධිට්ඨානං විජහති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනපි, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති වුත්තං. තස්මා ‘‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’’ති කස්මා වුත්තං. සති හි අධිට්ඨානෙ පච්චුද්ධාරො යුත්තොති? එත්ථ තාව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ඉදං වුත්තං ‘‘පච්චුද්ධරිත්වාති ඉදං පච්චුද්ධරණං සන්ධාය න වුත්තං, පච්චුද්ධරිත්වාති පන වස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. තස්මා හෙමන්තස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨාය අන්තොදසාහෙ වස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වා විකප්පෙතබ්බාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’ති වුත්ත’’න්ති.

කෙචි පන ‘‘යථා කථිනමාසබ්භන්තරෙ උප්පන්නචීවරං කථිනමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති, එවමයං වස්සිකසාටිකාපි වස්සානමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියා හොති, තස්මා කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ පච්චුද්ධරිත්වා තතො පරං හෙමන්තස්ස පඨමදිවසෙ විකප්පෙතබ්බාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. පච්චුද්ධරිත්වා තතො පරං විකප්පෙතබ්බාති පදයොජනා වෙදිතබ්බා’’ති ච වදන්ති, තං න යුත්තං. කථිනමාසෙ උප්පන්නඤ්හි චීවරං අතිරෙකචීවරට්ඨානෙ ඨිතත්තා අවසානදිවසෙ අනධිට්ඨිතං කථිනමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති. අයං පන වස්සිකසාටිකා අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතත්තා න තෙන සදිසාති වස්සානාතික්කමෙ කථං නිස්සග්ගියා හොති. අනධිට්ඨිතඅවිකප්පිතමෙව හි තංතංකාලාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති, තස්මා හෙමන්තෙපි වස්සිකසාටිකා දසාහං පරිහාරං ලභතියෙව. එවං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිපි ආබාධවූපසමෙන අධිට්ඨානං විජහති, තස්මා තතො පරං දසාහං පරිහාරං ලභති, දසාහං පන අනතික්කමිත්වා විකප්පෙතබ්බාති.

කෙචි පන ‘‘අධිට්ඨානභෙදලක්ඛණෙ අවුත්තත්තා වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙපි, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධෙ වූපසන්තෙපි අධිට්ඨානං න විජහති, තස්මා ‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’ති ඉදං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං මාතිකාට්ඨකථාය න සමෙති, සමන්තපාසාදිකාය පන සමෙති. තථා හි ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනපි, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති ඉදං සමන්තපාසාදිකායං නත්ථි, පරිවාරට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අත්ථාපත්ති හෙමන්තෙ ආපජ්ජති, නො ගිම්හෙ’’ති එත්ථ ඉදං වුත්තං ‘‘කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමෙ පාටිපදදිවසෙ විකප්පෙත්වා ඨපිතං වස්සිකසාටිකං නිවාසෙන්තො හෙමන්තෙ ආපජ්ජති. කුරුන්දියං පන ‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තං. චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතුන්ති හි වුත්ත’’න්ති (පරි. අට්ඨ. 323).

තත්ථ මහාඅට්ඨකථායං නිවාසනපච්චයා දුක්කටං වුත්තං, කුරුන්දට්ඨකථායං පන අපච්චුද්ධාරපච්චයා. තස්මා කුරුන්දියං වුත්තනයෙනෙව වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙපි අධිට්ඨානං න විජහතීති පඤ්ඤායති. කුරුන්දියඤ්හි ‘‘වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති වචනතො යදි කත්තිකපුණ්ණමායං න පච්චුද්ධරෙය්‍ය, අවිජහිතාධිට්ඨානා වස්සිකසාටිකා හෙමන්තං සම්පත්තා විකප්පනක්ඛෙත්තෙ අධිට්ඨානසබ්භාවතො දුක්කටං ජනෙති, තස්මා කත්තිකපුණ්ණමායං එව පච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ විකප්පෙතබ්බාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

නහානත්ථාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වණ්ණභෙදමත්තරත්තාපි චෙසා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ද්වෙ පන න වට්ටන්තීති ද්වින්නං අධිට්ඨානාභාවතො වුත්තං. ‘‘සචෙ වස්සානෙ අපරා වස්සිකසාටිකා උප්පන්නා හොති, පුරිමවස්සිකසාටිකං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙත්වා ච අධිට්ඨාතබ්බා’’ති වදන්ති. පමාණයුත්තන්ති දීඝසො සුගතවිදත්ථියා ද්වෙ විදත්ථියො, විත්ථාරතො දියඩ්ඪා, දසා විදත්ථීති ඉමිනා පමාණෙන යුත්තං. පමාණිකාති සුගතවිදත්ථියා දීඝසො චතස්සො විදත්ථියො, තිරියං ද්වෙ විදත්ථියොති එවං වුත්තප්පමාණයුත්තා. පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ‘‘සකිං අධිට්ඨිතං අධිට්ඨිතමෙව හොති, පුන න පච්චුද්ධරීයති කාලපරිච්ඡෙදාභාවතො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘එකවචනෙනපි වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘සකිං අධිට්ඨිතං අධිට්ඨිතමෙවා’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. උභයත්ථාපි අස්ස වචනස්ස ඉධ වචනෙ අපුබ්බං පයොජනං න දිස්සති, තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘සකිං අධිට්ඨිතං අධිට්ඨිතමෙව හොතී’’ති ඉදං පදං න වුත්තං.

‘‘අත්තනො සන්තකභාවතො මොචෙත්වා ඨපිතං සන්ධාය මහාපච්චරියං අනාපත්ති වුත්තා’’ති වදන්ති. ඉමිනා භෙසජ්ජං චෙතාපෙස්සාමි, ඉදං මාතුයා දස්සාමීති ඨපෙන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං, ඉදං භෙසජ්ජස්ස, ඉදං මාතුයාති විස්සජ්ජෙත්වා සකසන්තකභාවතො මොචිතෙ අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථීති අධිප්පායො. සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණෙති එත්ථ ‘‘අනිවාසෙත්වා අපාරුපිත්වා ච කෙවලං මඤ්චපීඨෙසුයෙව අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජියමානං පච්චත්ථරණං අත්තනො සන්තකම්පි අනධිට්ඨාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. හෙට්ඨා පන ‘‘පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතබ්බමෙවා’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අත්තනො සන්තකං අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

‘‘හීනායාවත්තනෙනාති සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ගිහිභාවූපගමනෙනා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තං යුත්තං අඤ්ඤස්ස දානෙ විය චීවරෙ නිරාලයභාවෙනෙව පරිච්චත්තත්තා. කෙචි පන ‘‘හීනායාවත්තනෙනාති භික්ඛුනියා ගිහිභාවූපගමනෙනා’’ති එවමත්ථං ගහෙත්වා ‘‘භික්ඛු පන විබ්භමන්තොපි යාව සික්ඛං න පච්චක්ඛාති, තාව භික්ඛුයෙවාති අධිට්ඨානං න විජහතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං ‘‘භික්ඛුනියා හීනායාවත්තනෙනා’’ති විසෙසෙත්වා අවුත්තත්තා. භික්ඛුනියා හි ගිහිභාවූපගමනෙ අධිට්ඨානවිජහනං විසුං වත්තබ්බං නත්ථි තස්සා විබ්භමනෙනෙව අස්සමණීභාවතො. සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනාති පන ඉදං සචෙ භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතොව සික්ඛං පච්චක්ඛාති, තස්ස කායලග්ගම්පි චීවරං අධිට්ඨානං විජහතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. කනිට්ඨඞ්ගුලිනඛවසෙනාති හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. පමාණචීවරස්සාති පච්ඡිමප්පමාණං සන්ධාය වුත්තං. ද්වෙ චීවරානි පාරුපන්තස්සාති අන්තරඝරප්පවෙසනත්ථාය සුප්පටිච්ඡන්නසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන සඞ්ඝාටිං උත්තරාසඞ්ගඤ්ච එකතො කත්වා පාරුපන්තස්ස. සඞ්ඝරිතට්ඨානෙති ද්වීසුපි අන්තෙසු සඞ්ඝරිතට්ඨානෙ. එස නයොති ඉමිනා පමාණයුත්තෙසු යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං අධිට්ඨානං විජහති, මහන්තෙසු පන තතො පරෙන ඡිද්දං අධිට්ඨානං න විජහතීති අයමත්ථො දස්සිතො. සබ්බෙසූති තිචීවරාදිභෙදෙසු සබ්බචීවරෙසු.

අඤ්ඤං පච්ඡිමප්පමාණං නාම නත්ථීති සුත්තෙ ආගතං නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදානි තමෙව විභාවෙතුං ‘‘යඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තං අතික්කමයතො ඡෙදනකං පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තත්තා ආහ ‘‘තතො උත්තරි පටිසිද්ධත්තා’’ති. තං න සමෙතීති පරික්ඛාරචොළස්ස විකප්පනුපගපච්ඡිමං පච්ඡිමප්පමාණන්ති ගහෙත්වා ඉතරෙසං තිචීවරාදීනං මුට්ඨිපඤ්චකාදිභෙදං පච්ඡිමප්පමාණං සන්ධාය ‘‘එස නයො’’තිආදිවචනං න සමෙති තාදිසස්ස පච්ඡිමප්පමාණස්ස සුත්තෙ අභාවතොති අධිප්පායො. අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තවචනං න සමෙතීති ඉමිනාව පටික්ඛෙපෙන විකප්පනුපගපච්ඡිමස්ස අන්තො යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං අධිට්ඨානං විජහතීති අයම්පි නයො පටික්ඛිත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. තිචීවරඤ්හි ඨපෙත්වා සෙසචීවරෙසු ඡිද්දෙන අධිට්ඨානවිජහනං නාම නත්ථි, තස්මා අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතෙසු සෙසචීවරෙසු විකප්පනුපගපච්ඡිමං අප්පහොන්තං කත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්නෙසුපි අධිට්ඨානවිජහනං නත්ථි. සචෙ පන අධිට්ඨානතො පුබ්බෙයෙව තාදිසං හොති, අචීවරත්තා අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි. ඛුද්දකං චීවරන්ති මුට්ඨිපඤ්චකාදිභෙදප්පමාණතො අනූනමෙව ඛුද්දකචීවරං. මහන්තං වා ඛුද්දකං කරොතීති එත්ථ තිණ්ණං චීවරානං චතූසු පස්සෙසු යස්මිං පදෙසෙ ඡිද්දං අධිට්ඨානං න විජහති, තස්මිං පදෙසෙ සමන්තතො ඡින්දිත්වා ඛුද්දකං කරොන්තස්ස අධිට්ඨානං න විජහතීති අධිප්පායො.

සම්මුඛාවිකප්පනා පරම්මුඛාවිකප්පනාති එත්ථ සම්මුඛෙන විකප්පනා පරම්මුඛෙන විකප්පනාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවන්ති ආසන්නදූරභාවං. ආසන්නදූරභාවො ච අධිට්ඨානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. පරිභොගාදයොපි වට්ටන්තීති එත්ථ අධිට්ඨානස්සපි අන්තොගධත්තා සචෙ සඞ්ඝාටිආදිනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති, අධිට්ඨානං කාතබ්බං. නො චෙ, න කාතබ්බං, විකප්පනමෙව පමාණං, තස්මා අතිරෙකචීවරං නාම න හොති. මිත්තොති දළ්හමිත්තො. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමිත්තො නාතිදළ්හමිත්තො. විකප්පිතවිකප්පනා නාමෙසා වට්ටතීති අධිට්ඨිතඅධිට්ඨානං වියාති අධිප්පායො අවිසෙසෙන වුත්තවචනන්ති තිචීවරාදිං අධිට්ඨෙති, වස්සිකසාටිකං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිඤ්ච විකප්පෙතීති අවත්වා සබ්බචීවරානං අවිසෙසෙන විකප්පෙතීති වුත්තවචනං. තිචීවරසඞ්ඛෙපෙනාති තිචීවරනීහාරෙන, සඞ්ඝාටිආදිඅධිට්ඨානවසෙනාති වුත්තං හොති.

තුය්හං දෙමීතිආදීසු ‘‘තස්මිං කාලෙ න ගණ්හිතුකාමොපි සචෙ න පටික්ඛිපති, පුන ගණ්හිතුකාමතාය සති ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඉත්ථන්නාමස්සාති පරම්මුඛෙ ඨිතං සන්ධාය වදති. ‘‘තුය්හං ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘මය්හං ගණ්හාමී’’ති වදති, සුදින්නං සුග්ගහිතඤ්චාති එත්ථ ‘‘යථා පරතො ‘තව සන්තකං කරොහී’ති වුත්තෙ දුද්දින්නම්පි ‘සාධු, භන්තෙ, මය්හං ගණ්හාමී’ති වචනෙන ‘සුග්ගහිතං හොතී’ති වුත්තං, එවමිධාපි ‘තුය්හං ගණ්හාහී’ති වුත්තෙ සුදින්නත්තා ‘මය්හං ගණ්හාමී’ති අවුත්තෙපි ‘සුදින්නමෙවා’’’ති වදන්ති. ‘‘ගණ්හාහීති ච ආණත්තියා ගහණස්ස තප්පටිබද්ධතාකරණවසෙන පවත්තත්තා තදා ගණ්හාමීති චිත්තෙ අනුප්පාදිතෙ පච්ඡා ගහෙතුං න ලභතී’’ති වදන්ති.

තං න යුජ්ජතීති විනයකම්මස්ස කරණවසෙන ගහෙත්වා දින්නත්තා වුත්තං. සචෙ පන පරො සච්චතොයෙව විස්සාසං ගණ්හාති, පුන කෙනචි කාරණෙන තෙන දින්නං තස්ස න වට්ටතීති නත්ථි. නිස්සග්ගියං පන චීවරං ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා ගණ්හන්තං ‘‘මා ගණ්හාහී’’ති නිවාරණත්ථං වුත්තං. කායවාචාහි කත්තබ්බඅධිට්ඨානවිකප්පනානං අකතත්තා හොතීති ආහ ‘‘කායවාචාතො සමුට්ඨාතී’’ති. චීවරස්ස අත්තනො සන්තකතා, ජාතිප්පමාණයුත්තතා, ඡින්නපලිබොධභාවො, අතිරෙකචීවරතා, දසාහාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා

471-473. දුතියෙ අථානන්දත්ථෙරො කථං ඔකාසං පටිලභති, කිං කරොන්තො ච ආහිණ්ඩතීති ආහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. අවිප්පවාසෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, අවිප්පවාසත්ථන්ති අත්ථො, විප්පවාසපච්චයා යා ආපත්ති, තදභාවත්ථන්ති වුත්තං හොති.

475-476. එවං ඡින්නපලිබොධොති එවං ඉමෙහි චීවරනිට්ඨානකථිනුබ්භාරෙහි ඡින්නපලිබොධො. අධිට්ඨිතෙසූති තිචීවරාධිට්ඨානනයෙන අධිට්ඨිතෙසු. තිචීවරෙන විප්පවුත්ථො හොතීති ‘‘රුක්ඛො ඡින්නො, පටො දඩ්ඪො’’තිආදීසු විය අවයවෙපි සමුදායවොහාරො ලබ්භතීති වුත්තං.

477-478. පරිඛාය වා පරික්ඛිත්තොති ඉමිනා ච සමන්තා නදීතළාකාදිඋදකෙන පරික්ඛිත්තොපි පරික්ඛිත්තොයෙවාති දස්සෙති. එත්තාවතාති ‘‘පරික්ඛිත්තො’’ති ඉමිනා වචනෙන. ආකාසෙ අරුණං උට්ඨාපෙතීති ඝරස්ස උපරි ආකාසෙ අඩ්ඪතෙය්‍යරතනප්පමාණං අතික්කමිත්වා අරුණං උට්ඨාපෙති. ඝරං නිවෙසනුදොසිතාදිලක්ඛණමෙව, න පන පාටියෙක්කං ඝරං නාම අත්ථීති ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි.

479. පාළියං වුත්තනයෙන ‘‘සභායෙ’’ති අවත්වා ‘‘සභාය’’න්ති පච්චත්තවචනං සභාය-සද්දස්ස නපුංසකලිඞ්ගතාවිභාවනත්ථං වුත්තං. සභා-සද්දපරියායොපි හි සභාය-සද්දො නපුංසකලිඞ්ගයුත්තො ඉධ වුත්තොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන සභා වුත්තා’’ති ආහ. චීවරහත්ථපාසෙ වසිතබ්බං නත්ථීති චීවරහත්ථපාසෙයෙව වසිතබ්බන්ති නත්ථි. යං තස්සා…පෙ… න විජහිතබ්බන්ති එත්ථ තස්සා වීථියා සම්මුඛට්ඨානෙ සභායද්වාරානං ගහණෙනෙව තත්ථ සබ්බානිපි ගෙහානි සා ච අන්තරවීථි ගහිතායෙව හොති. අතිහරිත්වා ඝරෙ නික්ඛිපතීති තං වීථිං මුඤ්චිත්වා ඨිතෙ අඤ්ඤස්මිං ඝරෙ නික්ඛිපති. පුරතො වා පච්ඡතො වා හත්ථපාසෙති ඝරස්ස හත්ථපාසං සන්ධාය වදති.

නිවෙසනාදීසු පරික්ඛිත්තතාය එකූපචාරතා, අපරික්ඛිත්තතාය නානූපචාරතා ච වෙදිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘එතෙනෙවුපායෙනා’’තිආදිමාහ. නිවෙසනාදීනි ගාමතො බහි සන්නිවිට්ඨානි ගහිතානීති වෙදිතබ්බං. අන්තොගාමෙ ඨිතානඤ්හි ගාමග්ගහණෙන ගහිතත්තා ගාමපරිහාරොයෙවාති. සබ්බත්ථාපීති ගාමාදීසු අජ්ඣොකාසපරියන්තෙසු පන්නරසසු. පරික්ඛෙපාදිවසෙනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අපරික්ඛෙපස්සෙව ගහණං වෙදිතබ්බං, න එකකුලාදීනම්පි.

480-487. ඔවරකො නාම ගබ්භස්ස අබ්භන්තරෙ අඤ්ඤො ගබ්භොතිපි වදන්ති. මුණ්ඩච්ඡදනපාසාදොති චන්දිකඞ්ගණයුත්තො පාසාදො.

489. සත්ථොති ජඞ්ඝසත්ථො සකටසත්ථො වා. පරියාදියිත්වාති විනිවිජ්ඣිත්වා. වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙති ‘‘අන්තොපවිට්ඨෙන…පෙ… ඨිතො හොතී’’ති. තත්ථ අන්තොපවිට්ඨෙනාති ගාමස්ස නදියා වා අන්තොපවිට්ඨෙන. නදීපරිහාරො ච ලබ්භතීති එත්ථ ‘‘විසුං නදීපරිහාරස්ස අවුත්තත්තා ගාමාදීහි අඤ්ඤත්ථ විය චීවරහත්ථපාසොයෙව නදීපරිහාරො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. විහාරසීමන්ති අවිප්පවාසසීමං සන්ධායාහ. විහාරං ගන්ත්වා වසිතබ්බන්ති අන්තොසීමාය යත්ථ කත්ථචි වසිතබ්බං. සත්ථසමීපෙයෙවාති ඉදං යථාවුත්තඅබ්භන්තරපරිච්ඡෙදවසෙන වුත්තං. පාළියං නානාකුලස්ස සත්ථො හොති, සත්ථෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා හත්ථපාසා න විජහිතබ්බන්ති එත්ථ හත්ථපාසො නාම සත්ථස්ස හත්ථපාසොති වෙදිතබ්බං.

490. එකකුලස්ස ඛෙත්තෙති අපරික්ඛිත්තං සන්ධාය වදති. යස්මා ‘‘නානාකුලස්ස පරික්ඛිත්තෙ ඛෙත්තෙ චීවරං නික්ඛිපිත්වා ඛෙත්තද්වාරමූලෙ වා තස්ස හත්ථපාසෙ වා වත්ථබ්බ’’න්ති වුත්තං, තස්මා ද්වාරමූලතො අඤ්ඤත්ථ අන්තොඛෙත්තෙපි වසන්තෙන චීවරං හත්ථපාසෙ කත්වායෙව වසිතබ්බං.

491-494. ‘‘විහාරො නාම සපරික්ඛිත්තො වා අපරික්ඛිත්තො වා සකලො ආවාසො’’ති වදන්ති. යස්මිං විහාරෙති එත්ථ පන එකං ගෙහමෙව වුත්තං. එකකුලනානාකුලසන්තකතා චෙත්ථ කාරාපකානං වසෙන වෙදිතබ්බා. ඡායාය ඵුට්ඨොකාසස්ස අන්තො එවාති යදා මහාවීථියං උජුකමෙව ගච්ඡන්තං සූරියමණ්ඩලං මජ්ඣන්හිකං පාපුණාති, තදා යං ඔකාසං ඡායා ඵරති, තං සන්ධාය වුත්තං. අගමනපථෙති යං තදහෙව ගන්ත්වා පුන ආගන්තුං සක්කා න හොති, තාදිසං සන්ධාය වුත්තං.

495. නදිං ඔතරතීති හත්ථපාසං මුඤ්චිත්වා ඔතරති. න ආපජ්ජතීති පරිභොගපච්චයා දුක්කටං නාපජ්ජති. තෙනාහ ‘‘සො හී’’තිආදි. අපරිභොගාරහත්තාති ඉමිනාව නිස්සග්ගියචීවරං අනිස්සජ්ජෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස දුක්කටං අචිත්තකන්ති සිද්ධං. එකං පාරුපිත්වා එකං අංසකූටෙ ඨපෙත්වා ගන්තබ්බන්ති ඉදං බහූනං සඤ්චාරට්ඨානෙ එවං අකත්වා ගමනං න සාරුප්පන්ති කත්වා වුත්තං. බහිගාමෙ ඨපෙත්වා…පෙ… විනයකම්මං කාතබ්බන්ති වුත්තත්තා අධිට්ඨානෙ විය පරම්මුඛා ඨිතම්පි නිස්සග්ගියං චීවරං නිස්සජ්ජිතුං නිස්සට්ඨචීවරඤ්ච දාතුං වට්ටතීති වෙදිතබ්බං.

ගමනෙ සඋස්සාහත්තා ‘‘නිස්සයො පන න පටිප්පස්සම්භතී’’ති වුත්තං. මුහුත්තං සයිත්වා…පෙ… නිස්සයො ච පටිප්පස්සම්භතීති එත්ථ ‘‘උස්සාහෙ අපරිච්චත්තෙපි ගමනස්ස උපච්ඡින්නත්තා පුන උට්ඨාය සඋස්සාහං ගච්ඡන්තානම්පි අන්තරා අරුණෙ උට්ඨිතෙ නිස්සයො පටිප්පස්සම්භතියෙවා’’ති වදන්ති. පරතො මුහුත්තං ඨත්වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස වචනං අග්ගහෙත්වා ගතාති එත්ථ සචෙ එවං ගච්ඡන්තා ‘‘පුරාරුණා අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිස්සාමා’’ති උස්සාහං විනාව ගතා හොන්ති, අරුණුග්ගමනෙ නිස්සයපටිප්පස්සද්ධි න වත්තබ්බා පඨමතරංයෙව පටිප්පස්සම්භනතො. අථ ‘‘පුරාරුණා පස්සිස්සාමා’’ති සඋස්සාහාව ගච්ඡන්ති, නිස්සයපටිප්පස්සද්ධියෙව න වත්තබ්බා. එවඤ්ච සති ‘‘සහ අරුණුග්ගමනා නිස්සයො පටිප්පස්සම්භතී’’ති කස්මා වුත්තං? වුච්චතෙ – සඋස්සහත්තා පඨමතරං පටිප්පස්සද්ධි න වුත්තා. සතිපි ච උස්සාහභාවෙ එකතො ගමනස්ස උපච්ඡින්නත්තා ‘‘මුහුත්තං ඨත්වා’’ති එත්ථ විය සහ අරුණුග්ගමනා පටිප්පස්සද්ධියෙව වුත්තා.

අන්තොසීමායං ගාමන්ති අවිප්පවාසසීමාසම්මුතියා පච්ඡා පතිට්ඨාපිතගාමං සන්ධාය වදති ගාමං අන්තො කත්වා අවිප්පවාසසීමාසම්මුතියා අභාවතො. නෙව චීවරානි නිස්සග්ගියානි හොන්තීති අවිප්පවාසසීමාභාවතො වුත්තං, න නිස්සයො පටිප්පස්සම්භතීති සඋස්සාහභාවතො. අන්තරාමග්ගෙයෙව ච නෙසං අරුණං උග්ගච්ඡතීති ධම්මං සුත්වා ආගච්ඡන්තානං අරුණං උග්ගච්ඡති. අස්සතියා ගච්ඡතීති අස්සතියා අත්තනො චීවරං අපච්චුද්ධරිත්වා ථෙරස්ස චීවරං අපච්චුද්ධරාපෙත්වා ගච්ඡති. එවං ගතෙ තස්මිං පච්ඡා ථෙරෙන සරිත්වා පටිපජ්ජිතබ්බවිධිං දස්සෙති ‘‘අත්තනො චීවරං පච්චුද්ධරිත්වා දහරස්ස චීවරං විස්සාසෙන ගහෙත්වා ඨපෙතබ්බ’’න්ති. ගන්ත්වා වත්තබ්බොති ආගතකිච්චං නිට්ඨපෙත්වා විහාරං ගතෙන පටිපජ්ජිතබ්බවිධිං දස්සෙති. අනධිට්ඨිතචීවරතා, අනත්ථතකථිනතා, අලද්ධසම්මුතිතා, රත්තිවිප්පවාසොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

උදොසිතසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. තතියකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා

497-499. තතියෙ පාළියං චීවරපච්චාසා නික්ඛිපිතුන්ති එත්ථ චීවරපච්චාසාය සතියා නික්ඛිපිතුන්ති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. භණ්ඩිකාබද්ධානි භණ්ඩිකබද්ධානීතිපි පඨන්ති, භණ්ඩිකං කත්වා බද්ධානීති අත්ථො. නිට්ඨිතචීවරස්මිං භික්ඛුනාති එත්ථ පුරිමසික්ඛාපදෙ විය සාමිවසෙනෙව කරණවචනස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

500. අනත්ථතෙ කථිනෙ චීවරමාසෙ භික්ඛුනො උප්පන්නචීවරං අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං තස්මිං මාසෙ ඨපෙතුං වට්ටතීති ආහ ‘‘එකං පච්ඡිමකත්තිකමාසං ඨපෙත්වා’’ති. කෙචි පන ‘‘කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං, එතං අකාලචීවරන්ති වචනතො අනත්ථතෙ කථිනෙ පච්ඡිමකත්තිකමාසසඞ්ඛාතෙ චීවරමාසෙ උප්පන්නචීවරස්සපි පච්චාසාචීවරෙ අසති දසාහපරිහාරොයෙව, තතො පරං ඨපෙතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථාය න සමෙති. තථා හි අච්චෙකචීවරසික්ඛාපදට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.646-649 ආදයො) ‘‘පවාරණමාසස්ස ජුණ්හපක්ඛපඤ්චමියං උප්පන්නස්ස අච්චෙකචීවරස්ස අනත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසදිවසාධිකො මාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ එකාදසදිවසාධිකා පඤ්ච මාසා පරිහාරො’’ති වුත්තං. තමෙව ච පරිහාරං සන්ධාය ‘‘ඡට්ඨිතො පට්ඨාය පන උප්පන්නං අනච්චෙකචීවරම්පි පච්චුද්ධරිත්වා ඨපිතචීවරම්පි එතං පරිහාරං ලභතියෙවා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.646-649) වුත්තං. තස්මා චීවරමාසෙ දසාහතො පරම්පි අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතම්පි ඨපෙතුං වට්ටති.

යදි එවං ‘‘කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං, එතං අකාලචීවර’’න්ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති චෙ? අකාලචීවරසාමඤ්ඤතො අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං පඨමානියතෙ සොතස්ස රහො විය. එකාදසමාසෙ සත්තමාසෙ ච උප්පන්නඤ්හි චීවරං වුත්ථවස්සෙහි සෙසෙහි ච සම්මුඛීභූතෙහි භාජෙතුං ලබ්භතීති අකාලචීවරං නාම ජාතං. කාලෙ පන ‘‘සඞ්ඝස්ස ඉදං අකාලචීවරං දම්මී’’ති අනුද්දිසිත්වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති දින්නං වුත්ථවස්සෙහියෙව භාජෙතබ්බං, න අඤ්ඤෙහීති කාලචීවරන්ති වුච්චති. ආදිස්ස දින්නං පන සම්මුඛීභූතෙහි සබ්බෙහියෙව භාජෙතබ්බන්ති අකාලචීවරං, තස්මා කාලෙපි ආදිස්ස දින්නස්ස වුත්ථවස්සෙහි සෙසෙහි ච සම්පත්තෙහි භාජනීයත්තා අකාලචීවරසාමඤ්ඤතො ‘‘කාලෙපි ආදිස්ස දින්නං, එතං අකාලචීවර’’න්ති අත්ථුද්ධාරවසෙන වුත්තං. යදි එවං ‘‘එකපුග්ගලස්ස වා ඉදං තුය්හං දම්මීති දින්න’’න්ති කස්මා වුත්තං. න හි පුග්ගලස්ස ආදිස්ස දින්නං කෙනචි භාජනීයං හොතීති? නායං විරොධො ආදිස්ස වචනසාමඤ්ඤතො ලබ්භමානමත්ථං දස්සෙතුං තථා වුත්තත්තා.

එවං පන අවත්වාති ‘‘තතො චෙ උත්තරි’’න්ති ඉමස්ස ‘‘මාසපරමතො උත්තරි’’න්ති පදභාජනං අවත්වා. තාව උප්පන්නං පච්චාසාචීවරන්ති පච්චත්තවචනං ‘‘අත්තනො ගතිකං කරොතී’’ති කරණකිරියාය කත්තුභාවතො. අන්තරා උප්පන්නඤ්හි පච්චාසාචීවරං මාසපරමං මූලචීවරං ඨපෙතුං අදත්වා අත්තනො දසාහපරමතාය එව පරිච්ඡින්දතීති අත්තනො ගතිකං කරොති. තතො උද්ධං මූලචීවරන්ති එත්ථ පන මූලචීවරන්ති පච්චත්තවචනං. වීසතිමදිවසතො උද්ධඤ්හි උප්පන්නං පච්චාසාචීවරං දසාහපරමං ගන්තුං අදත්වා මූලචීවරං අත්තනා සද්ධිං කරණසම්බන්ධතාමත්තෙන සකකාලවසෙන පරිච්ඡින්දතීති අත්තනො ගතිකං කරොති. පච්චාසාචීවරෙ පන ලභිත්වා විසුං ඨපෙන්තස්ස දසාහං අනතික්කන්තෙ නත්ථි තප්පච්චයා ආපත්ති. පාළියං දසාහා කාරෙතබ්බන්ති එත්ථ දසාහාති කරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනං, දසාහෙනාති අත්ථො. පඤ්චාහුප්පන්නෙතිආදිං රස්සං කත්වාපි පඨන්ති. එකවීසෙ උප්පන්නෙ…පෙ… නවාහා කාරෙතබ්බන්තිආදි පච්චාසාචීවරස්ස උප්පන්නදිවසං ඨපෙත්වා වුත්තං.

අඤ්ඤං පච්චාසාචීවරං…පෙ… කාරෙතබ්බන්ති ඉදං සතියා එව පච්චාසාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සචෙ පන ‘‘ඉතො පට්ඨාය චීවරං න ලභිස්සාමී’’ති පච්චාසා උපච්ඡින්නා, මූලචීවරම්පි දසාහං චෙ සම්පත්තං, තදහෙව අධිට්ඨාතබ්බං. පච්චාසාචීවරම්පි පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතබ්බන්ති පඨමතරං උප්පන්නං විසභාගපච්චාසාචීවරං සන්ධාය වදති. අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤං අඤ්ඤං, අයමෙව වා පාඨො. අඞ්ගං පනෙත්ථ පඨමකථිනෙ වුත්තසදිසමෙව. කෙවලඤ්හි තත්ථ දසාහාතික්කමො, ඉධ මාසාතික්කමොති අයං විසෙසො.

තතියකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පුරාණචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා

503. චතුත්ථෙ භත්තවිස්සග්ගන්ති පාළිපදස්ස භත්තකිච්චන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො, ‘‘භත්තසංවිධාන’’න්තිපි කෙචි. තත්ථ නාම ත්වන්ති ඉමස්සපි සො නාම ත්වන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො, ‘‘තාය නාම ත්ව’’න්ති කෙචි.

505. පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසංයෙව යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගා පිතාමහද්වන්දාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පිතාමහග්ගහණෙනෙව මාතාමහොපි ගහිතොති. ‘‘යාව සත්තමා පිතාමහයුගා’’ති වචනතො හෙට්ඨා ච උද්ධඤ්ච අට්ඨමයුගො ඤාති නාම න හොති. දෙසනාමුඛමෙව චෙතන්ති පිතාමහයුගාති පිතාමහ-ග්ගහණං දෙසනාමුඛං පිතාමහීමාතාමහීආදීනම්පි අධිප්පෙතත්තා. පිතු මාතා පිතාමහී. මාතු පිතා මාතාමහො. මාතු මාතා මාතාමහී. එත්ථ කිඤ්චාපි පඤ්චසතසාකියානීනං වසෙන භික්ඛුභාවෙ ඨත්වා පරිවත්තලිඞ්ගාය භික්ඛුනියා ච වසෙන එකතොඋපසම්පන්නා භික්ඛුනී ලබ්භති, තථාපි පකතිනියාමෙනෙව දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛුනී නාම උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පන්නා’’ති වුත්තං. ‘‘කප්පං කත්වාති වචනතො දින්නකප්පමෙව පාචිත්තියං ජනෙතී’’ති වදන්ති. ‘‘පුරාණචීවරං නාම සකිං නිවත්ථම්පි සකිං පාරුතම්පී’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘අන්තමසො පරිභොගසීසෙනා’’තිආදි. ‘‘කායෙන ඵුසිත්වා පරිභොගොයෙව පරිභොගො නාමා’’ති කුරුන්දියං අධිප්පායො.

506. කායවිකාරං කත්වාති ඉදං යාව ‘‘ඔරතො ඨපෙතී’’ති පදං, තාව සබ්බපදෙසු සම්බන්ධිතබ්බං. යථා සා ‘‘ධොවාපෙතුකාමො අය’’න්ති ජානාති, එවං කායවිකාරං කත්වාති අත්ථො. ‘‘කායවිකාරං කත්වා’’ති වචනතො කායවාචාහි කඤ්චි විකාරං අකත්වා හත්ථෙන හත්ථෙ දෙන්තස්සපි අනාපත්ති. අන්තොද්වාදසහත්ථෙ ඔකාසෙති ඉදං විසෙසනං යථාසම්භවං යොජෙතබ්බං. තථා හි හත්ථෙන හත්ථෙ දෙන්තස්ස පාදමූලෙ ච ඨපෙත්වා දෙන්තස්ස ‘‘අන්තොද්වාදසහත්ථෙ ඔකාසෙ’’ති ඉදං වත්තබ්බන්ති නත්ථි අඤ්ඤථා අසම්භවතො. සති හි සම්භවෙ බ්‍යභිචාරෙ ච විසෙසනං සාත්ථකං හොති. උපරි ‘‘ඛිපතී’’තිආදීනි පන සන්ධාය ඉදං විසෙසනං වුත්තං, තස්මා අන්තොද්වාදසහත්ථෙ ඔකාසෙ ඨත්වා උපරි ඛිපන්තස්ස අඤ්ඤස්ස හත්ථෙ පෙසෙන්තස්ස ච ආපත්ති. උපචාරං පන මුඤ්චිත්වා කායවාචාහි විකාරං කත්වා ආණාපෙන්තස්සපි අනාපත්ති. උපචාරෙති අන්තොද්වාදසහත්ථමෙව ඔකාසං වදති. උපචාරං මුඤ්චිත්වාති ද්වාදසහත්ථූපචාරං මුඤ්චිත්වා.

එකෙන වත්ථුනාති පඨමං කත්වා නිට්ඨාපිතං සන්ධාය වුත්තං. රජනෙ අනාපත්තීති රජනං පච්චාසීසන්තස්සපි ‘‘ධොවිත්වා ආනෙහී’’ති වුත්තත්තා අනාපත්ති අනාණත්තියා කතත්තා. ‘‘අවුත්තා ධොවතී’’ති ඉමිනා ‘‘අවුත්තා රජති, අවුත්තා ආකොටෙතී’’ති ඉදම්පි වුත්තමෙව හොතීති ආහ – ‘‘අවුත්තා ධොවතීති ඉමිනා ලක්ඛණෙන අනාපත්තී’’ති. සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජතීති පාචිත්තියෙන සද්ධිං ද්වෙ දුක්කටානි ආපජ්ජති. යථාවත්ථුකමෙවාති නිස්සග්ගියමෙවාති අත්ථො. පඤ්ච සතානි පරිමාණමෙතාසන්ති පඤ්චසතා.

507. චීවරං ධොවාති…පෙ… ආණාපෙන්තස්සාති එත්ථ තාය ධොවනං පච්චාසීසන්තස්සපි අනාපත්ති. පුරාණචීවරතා, උපචාරෙ ඨත්වා අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා ආණාපනං, තස්සා ධොවනාදීනි චාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පුරාණචීවරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චීවරපටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා

508. පඤ්චමෙ අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති ගණම්හා ඔහීයනසික්ඛාපදෙ අපඤ්ඤත්තෙ. විහාරවාරන්ති විහාරපටිජග්ගනවාරං. කොට්ඨාසසම්පත්තීති සකලා අඞ්ගපච්චඞ්ගසම්පත්ති. සබ්බපරියන්තන්ති ඡට්ඨස්ස අඤ්ඤචීවරස්ස අභාවා පඤ්චන්නං චීවරානං එකමෙකං සබ්බෙසං පරියන්තන්ති සබ්බපරියන්තං. අන්තරවාසකාදීසු හි පඤ්චසු එකමෙකං අඤ්ඤස්ස ඡට්ඨස්ස අභාවා පඤ්චන්නං අන්තමෙව හොති. අථවා පඤ්චසු චීවරෙසු එකමෙකං අත්තනො අඤ්ඤස්ස දුතියස්ස අභාවා අන්තමෙව හොතීති සබ්බමෙව පරියන්තන්ති සබ්බපරියන්තං, සබ්බසො වා පරියන්තන්ති සබ්බපරියන්තං. තෙනාහ – ‘‘අඤ්ඤං…පෙ… නත්ථී’’ති. යථා තස්ස මනොරථො න පූරතීති ‘‘සරීරපාරිපූරිං පස්සිස්සාමී’’ති තස්ස උප්පන්නො මනොරථො යථා න පූරති. එවං හත්ථතලෙයෙව දස්සෙත්වාති සරීරං අදස්සෙත්වාව දාතබ්බචීවරං හත්ථතලෙ ‘‘හන්දා’’ති දස්සෙත්වා.

510. විහත්ථතායාති විහතහත්ථතාය, අගණතාය අප්පච්චයතාය අප්පටිසරණතායාති වුත්තං හොති. සමභිතුන්නත්තාති පීළිතත්තා. පරිවත්තෙතබ්බං පරිවත්තං, පරිවත්තමෙව පාරිවත්තකං, පරිවත්තෙත්වා දීයමානන්ති අත්ථො.

512. උපචාරෙති ද්වාදසහත්ථූපචාරං සන්ධාය වදති. උපචාරං වා මුඤ්චිත්වා ඛිපන්තීති ද්වාදසහත්ථං මුඤ්චිත්වා ඔරතො ඨපෙන්ති, න පුරිමසික්ඛාපදෙ විය ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙයෙවාති අධිප්පායො. අඤ්ඤත්‍ර පාරිවත්තකාති යං අන්තමසො හරීතකඛණ්ඩම්පි දත්වා වා දස්සාමීති ආභොගං කත්වා වා පාරිවත්තකං ගණ්හාති, තං ඨපෙත්වා. අචිත්තකභාවෙන න සමෙතීති යථා අඤ්ඤාතිකාය ඤාතිකසඤ්ඤිස්ස වෙමතිකස්ස ච ගණ්හතො අචිත්තකත්තා ආපත්ති, එවමිධාපි ‘‘භික්ඛුනියා සන්තකං ඉද’’න්ති අජානිත්වා ගණ්හතොපි ආපත්තියෙවාති අධිප්පායො. වස්සාවාසිකං දෙතීති පුග්ගලිකං කත්වා දෙති. පංසුකූලං අත්තනො අත්ථාය ඨපිතභාවං ජානිත්වා ගණ්හන්තෙනපි අඤ්ඤස්ස සන්තකං ගහිතං නාම න හොතීති ආහ – ‘‘සචෙ පන සඞ්කාරකූටාදීසූ’’තිආදි. අසාමිකඤ්හි පංසුකූලන්ති වුච්චති. පංසුකූලං අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘අසාමිකං ඉද’’න්ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා. එවං පන පංසුකූලසඤ්ඤං අනුප්පාදෙත්වා ගණ්හිතුං න වට්ටති.

513. අඤ්ඤාතිකාය අඤ්ඤාතිකසඤ්ඤීති තිකපාචිත්තියන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තීණි පරිමාණමස්සාති තිකං, තිකඤ්ච තං පාචිත්තියඤ්චාති තිකපාචිත්තියං, තීණි පාචිත්තියානීති අත්ථො.

514. පත්තත්ථවිකාදිං යංකිඤ්චීති අනධිට්ඨානුපගං සන්ධාය වදති. ‘‘චීවරං නාම ඡන්නං චීවරානං අඤ්ඤතරං චීවරං විකප්පනුපගං පච්ඡිම’’න්ති හි වුත්තත්තා අධිට්ඨානුපගං යංකිඤ්චි න වට්ටති. තෙනෙවාහ – ‘‘විකප්පනුපගපච්ඡිමචීවරප්පමාණ’’න්තිආදි. යස්මා භිසිච්ඡවි මහන්තාපි සෙනාසනසඞ්ගහිතත්තා චීවරසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති නෙව අධිට්ඨානුපගා න විකප්පනුපගා ච, තස්මා අනධිට්ඨානුපගසාමඤ්ඤතො වුත්තං. සචෙපි මඤ්චප්පමාණා භිසිච්ඡවි හොති, වට්ටතියෙවාති. කො පන වාදො පත්තත්ථවිකාදීසූති මහතියාපි තාව භිසිච්ඡවියා අනධිට්ඨානුපගත්තා අනාපත්ති, තතො ඛුද්දකතරෙසු අනධිට්ඨානුපගෙසු පත්තත්ථවිකාදීසු කිමෙව වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. පටිග්ගහණං කිරියා, අපරිවත්තනං අකිරියා. විකප්පනුපගචීවරතා, පාරිවත්තකාභාවො, අඤ්ඤාතිකාය හත්ථතො ගහණන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

චීවරපටිග්ගහණසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා

515. ඡට්ඨෙ පතිකිට්ඨොති නිහීනො, ලාමකොති අත්ථො. ලොලජාතිකොති ලොලසභාවො. පටුයෙව පට්ටො. තෙනාහ ‘‘ඡෙකො’’තිආදි. කිස්මිං වියාති එත්ථ ‘‘කිස්මිං වියා’’ති නිපාතවසෙන සමානත්ථං ‘‘කිංසු වියා’’ති නිපාතපදන්ති ආහ ‘‘කිංසු වියා’’ති, කිං වියාති අත්ථො, දුක්ඛං වියාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කිලෙසො වියා’’තිආදි. ධම්මවසෙන උපචාරවසෙන නිමන්තනා ධම්මනිමන්තනාති පාළිපදස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. සචෙ පන ‘‘වදෙය්‍යාථ, භන්තෙ, යෙනත්ථො’’ති ඉදං සච්චමෙව වුත්තං සියා, පවාරිතොයෙව හොති. යස්මා පන පවාරෙත්වාපි අදාතුකාමො අප්පවාරිතට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති, තස්මා භගවා පවාරිතාපවාරිතභාවං අවිචාරෙත්වා ‘‘ඤාතකො තෙ, උපනන්ද, අඤ්ඤාතකො’’ති ඤාතකඅඤ්ඤාතකභාවංයෙව විචාරෙසි. මුසිංසූති විලුම්පිංසු.

517. අනුපුබ්බකථාති අනුපුබ්බෙන විනිච්ඡයකථා. සෙසපරික්ඛාරානං සද්ධිවිහාරිකෙහි ගහිතත්තා නිවාසනපාරුපනමත්තමෙව අවසිට්ඨන්ති ආහ ‘‘නිවාසනපාරුපනමත්තංයෙව හරිත්වා’’ති. සද්ධිවිහාරිකානං තාව ආගමනස්ස වා අනාගමනස්ස වා අජානනතාය වුත්තං ‘‘ථෙරෙහි නෙව තාව…පෙ… භඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. පරෙසම්පි අත්ථාය ලභන්තීති අත්තනො චීවරං දදමානා සයං සාඛාභඞ්ගෙන පටිච්ඡාදෙන්තීති තෙසං අත්ථායපි භඤ්ජිතුං ලභන්ති. ‘‘තිණෙන වා පණ්ණෙන වා පටිච්ඡාදෙත්වා ආගන්තබ්බ’’න්ති වචනතො ඊදිසෙසු භූතගාමපාතබ්‍යතාපි අනුඤ්ඤාතායෙව හොතීති ආහ – ‘‘නෙව භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං හොතී’’ති. න තෙසං ධාරණෙ දුක්කටන්ති තෙසං තිත්ථියද්ධජානං ධාරණෙපි දුක්කටං නත්ථි.

යානි ච නෙසං වත්ථානි දෙන්තීති සම්බන්ධො. ථෙරානං සයමෙව දින්නත්තා වුත්තං ‘‘අච්ඡින්නචීවරට්ඨානෙ ඨිතත්තා’’ති. යදි ලද්ධිං ගණ්හාති, තිත්ථියපක්කන්තකො නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ලද්ධිං අග්ගහෙත්වා’’ති. ‘‘නො චෙ හොති සඞ්ඝස්ස විහාරචීවරං වා…පෙ… ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉමිනා අන්තරාමග්ගෙ පවිට්ඨවිහාරතො නික්ඛමිත්වා අඤ්ඤත්ථ අත්තනො අභිරුචිතට්ඨානං ගච්ඡන්තස්ස දුක්කටං වුත්තං. ඉමිනා ච ‘‘යං ආවාසං පඨමං උපගච්ඡතී’’ති වුත්තං අන්තරාමග්ගෙ ඨිතවිහාරම්පි සචෙ නග්ගො හුත්වා ගච්ඡති, දුක්කටමෙවාති වෙදිතබ්බං. යදි එවං තත්ථ කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අනොකාසත්තා. තත්ථ හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අච්ඡින්නචීවරස්ස වා…පෙ… චීවරං විඤ්ඤාපෙතු’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධෙන සඞ්ඝිකම්පි චීවරං නිවාසෙතුං පාරුපිතුඤ්ච අනුජානන්තො ‘‘යං ආවාසං පඨමං…පෙ… ගහෙත්වා පාරුපිතු’’න්ති ආහ, තස්මා තත්ථ අනොකාසත්තා දුක්කටං න වුත්තං.

විහාරචීවරන්ති සෙනාසනචීවරං. චිමිලිකාහීති පටපිලොතිකාහි. තස්ස උපරීති භූමත්ථරණස්ස උපරි. විදෙසගතෙනාති අඤ්ඤං චීවරං අලභිත්වා විදෙසගතෙන. එකස්මිං…පෙ… ඨපෙතබ්බන්ති එත්ථ ‘‘ලෙසෙන ගහෙත්වා අගතත්තා ඨපෙන්තෙන ච සඞ්ඝිකපරිභොගෙනෙව ඨපිතත්තා අඤ්ඤස්මිං සෙනාසනෙ නියමිතම්පි අඤ්ඤත්ථ ඨපෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. පරිභොගෙනෙවාති අඤ්ඤං චීවරං අලභිත්වා පරිභුඤ්ජනෙන.

519-521. පරිභොගජිණ්ණන්ති යථා තෙන චීවරෙන සරීරං පටිච්ඡාදෙතුං න සක්කා, එවං ජිණ්ණං. කප්පියවොහාරෙනාති කයවික්කයාපත්තිතො මොචනත්ථං වුත්තං. ‘‘විඤ්ඤාපෙන්තස්සා’’ති ඉමස්සෙව අත්ථං විභාවෙති ‘‘චෙතාපෙන්තස්ස පරිවත්තාපෙන්තස්සා’’ති. අත්තනො ධනෙන හි විඤ්ඤාපනං නාම පරිවත්තනමෙවාති අධිප්පායො. සඞ්ඝවසෙන පවාරිතානං විඤ්ඤාපනෙ වත්තං දස්සෙති ‘‘පමාණමෙව වට්ටතී’’ති. සඞ්ඝවසෙන හි පවාරිතෙ සබ්බෙසං සාධාරණත්තා අධිකං විඤ්ඤාපෙතුං න වට්ටති. යං යං පවාරෙතීති යං යං චීවරාදිං දස්සාමීති පවාරෙති. විඤ්ඤාපනකිච්චං නත්ථීති විනා විඤ්ඤත්තියා දීයමානත්තා විඤ්ඤාපෙත්වා කිං කරිස්සතීති අධිප්පායො. අඤ්ඤස්සත්ථායාති එත්ථාපි ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති ඉදං අනුවත්තතියෙවාති ආහ ‘‘අත්තනො ඤාතකපවාරිතෙ’’තිආදි. විකප්පනුපගචීවරතා, සමයාභාවො, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා

522. සත්තමෙ පාළියං පග්ගාහිකසාලන්ති දුස්සවාණිජකානං ආපණං. ‘‘පග්ගාහිතසාල’’න්තිපි පඨන්ති.

523-524. අභීති උපසග්ගොති තස්ස විසෙසත්ථාභාවං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘හරිතුන්ති අත්ථො’’ති. වර-සද්දස්ස ඉච්ඡායං වත්තමානත්තා ආහ ‘‘ඉච්ඡාපෙය්‍යා’’ති. දට්ඨු ඛෙමතොති එත්ථ ගාථාබන්ධවසෙන අනුනාසිකලොපො දට්ඨබ්බො. සඅන්තරන්ති අන්තරවාසකසහිතං. උත්තරන්ති උත්තරාසඞ්ගං. අස්ස චීවරස්සාති සාදිතබ්බචීවරස්ස. අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙනාති අච්ඡින්නානි සබ්බානි තීණි චීවරානි අස්සාති අච්ඡින්නසබ්බචීවරො, තෙනාති අත්ථො. යස්ස හි අච්ඡින්දනසමයෙ තීණි චීවරානි සන්නිහිතානි හොන්ති, තානි සබ්බානි අච්ඡින්නානීති සො ‘‘අච්ඡින්නසබ්බචීවරො’’ති වුච්චති. තෙනෙව ‘‘අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙන තිචීවරකෙනා’’ති වුත්තං. තිචීවරකෙනාති හි අච්ඡින්දනසමයෙ තිචීවරස්ස සන්නිහිතභාවං සන්ධාය වුත්තං, න පන විනයතෙචීවරිකභාවං ධුතඞ්ගතෙචීවරිකභාවං වා සන්ධාය. එවං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ‘‘සන්තරුත්තරපරමං තෙන භික්ඛුනා තතො චීවරං සාදිතබ්බ’’න්ති වුත්තවිධිනා පටිපජ්ජිතබ්බං. අඤ්ඤෙනාති අච්ඡින්නඅසබ්බචීවරෙන. යස්ස තීසු චීවරෙසු එකං වා ද්වෙ වා චීවරානි අච්ඡින්නානි හොන්ති, තෙනාති අත්ථො. අඤ්ඤථාපීති ‘‘සන්තරුත්තරපරම’’න්ති වුත්තවිධානතො අඤ්ඤථාපි. යස්ස හි තීසු ද්වෙ චීවරානි අච්ඡින්නානි හොන්ති, එකං සාදිතබ්බං. එකස්මිං අච්ඡින්නෙ න සාදිතබ්බන්ති න තස්ස සන්තරුත්තරපරමසාදියනං සම්භවති, අයමෙව ච අත්ථො පදභාජනෙන විභාවිතො. තෙනාහ ‘‘තං විභාගං දස්සෙතු’’න්ති.

කෙචි පන ‘‘තිචීවරකෙනාති වුත්තත්තා තිචීවරං පරික්ඛාරචොළවසෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජතො තස්මිං නට්ඨෙ බහූනිපි ගහෙතුං ලභතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පදභාජනස්ස හි අධිප්පායං දස්සෙන්තෙන යස්මා පන ‘‘අච්ඡින්නසබ්බචීවරෙන…පෙ… තං විභාගං දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං, පදභාජනෙ ච න තාදිසො අත්ථො උපලබ්භති, තස්මා තං න ගහෙතබ්බමෙව. යම්පි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘යස්ස අධිට්ඨිතචීවරස්ස තීණි නට්ඨානී’’ති, තත්ථාපි අධිට්ඨිතග්ගහණං සරූපකථනමත්තන්ති ගහෙතබ්බං, න පන තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨිතචීවරස්සෙවාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච තථා අත්ථස්ස අසම්භවතො. න හි තිචීවරාධිට්ඨානෙන අධිට්ඨිතචීවරස්සෙව ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති සක්කා විඤ්ඤාතුං. පුරිමසික්ඛාපදෙන හි අච්ඡින්නචීවරස්ස අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තියා අනුඤ්ඤාතත්තා පමාණං අජානිත්වා විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිං පමාණතො සාදියනං අනුජානන්තෙන භගවතා ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තස්මා ‘‘පරික්ඛාරචොළිකස්ස බහුම්පි සාදිතුං වට්ටතී’’ති අයමත්ථො නෙව පාළියා සමෙති, න ච භගවතො අධිප්පායං අනුලොමෙති.

යස්ස තීණි නට්ඨානි, තෙන ද්වෙ සාදිතබ්බානීති එත්ථ යස්ස තිචීවරතො අධිකම්පි චීවරං අඤ්ඤත්ථ ඨිතං අත්ථි, තදාතස්ස චීවරස්ස අලබ්භනීයභාවතො තෙනපි සාදිතුං වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. පකතියාව සන්තරුත්තරෙන චරතීති සාසඞ්කසික්ඛාපදවසෙන වා අවිප්පවාසසම්මුතිවසෙන වා තතියස්ස අලාභෙන වා චරති. ‘‘ද්වෙ නට්ඨානී’’ති අධිකාරත්තා වුත්තං ‘‘ද්වෙ සාදිතබ්බානී’’ති. එකං සාදියන්තෙනෙව සමො භවිස්සතීති තිණ්ණං චීවරානං ද්වීසු නට්ඨෙසු එකං සාදියන්තෙන සමො භවිස්සති උභින්නම්පි සන්තරුත්තරපරමතාය අවට්ඨානතො. යස්ස එකංයෙව හොතීති අඤ්ඤෙන කෙනචි කාරණෙන විනට්ඨසෙසචීවරං සන්ධාය වුත්තං.

526. ‘‘සෙසකං තුය්හෙව හොතූති දෙන්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘පමාණයුත්තං ගණ්හිස්සාම, සෙසකං ආහරිස්සාමා’’ති වත්වා ගහෙත්වා ගමනසමයෙපි ‘‘සෙසකම්පි තුම්හාකඤ්ඤෙව හොතූ’’ති වදන්ති, ලද්ධකප්පියමෙව. පවාරිතානන්ති අච්ඡින්නකාලතො පුබ්බෙයෙව පවාරිතානං. පාළියා න සමෙතීති සන්තරුත්තරපරමතො උත්තරි සාදියනෙ අනාපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘අනාපත්ති ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති වුත්තත්තා න සමෙති. සන්තරුත්තරපරමං සාදියන්තස්ස හි ආපත්තිප්පසඞ්ගොයෙව නත්ථි, සති ච සික්ඛාපදෙන ආපත්තිප්පසඞ්ගෙ අනාපත්ති යුත්තා දස්සෙතුන්ති අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘පමාණමෙව වට්ටතීති ඉදං සල්ලෙඛදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

යස්මා පනිදං…පෙ… න වුත්තන්ති එත්ථායමධිප්පායො – ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති වුච්චමානෙ අඤ්ඤෙසං අත්ථාය පමාණං අතික්කමිත්වාපි ගණ්හිතුං වට්ටතීති ආපජ්ජති, තඤ්ච අඤ්ඤස්සත්ථාය විඤ්ඤාපනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තත්තා වත්ථුනා සංසන්දියමානං න සමෙති. න හි යං වත්ථුං නිස්සාය සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තස්මිංයෙව අනාපත්තිවචනං යුත්තන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ‘‘ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස අත්තනො සාදියනපටිබද්ධතාවසෙන පවත්තත්තා ‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’ති වත්තුං ඔකාසොයෙව නත්ථි, තස්මා න වුත්ත’’න්ති කථිතං. ඉධ ‘‘අඤ්ඤස්සත්ථායා’’ති අවුත්තත්තා අඤ්ඤෙසං අත්ථාය ඤාතකපවාරිතෙසු අධිකං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස ආපත්තීති චෙ? න, තත්ථ පුරිමසික්ඛාපදෙනෙව අනාපත්තිසිද්ධිතො. තතුත්තරිතා, අච්ඡින්නාදිකාරණතා, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

තතුත්තරිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. පඨමඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා

527. අට්ඨමෙ අපි මය්‍යාති පාඨෙපි සොයෙවත්ථො. අය්‍යාති පන බහුවචනෙන ආමන්තනං කතං.

528-529. අපදිස්සාති ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දස්සාමී’’ති එවං අපදිසිත්වා. පච්චයං කත්වාති කාරණං කත්වා. උද්දිස්සාති එත්ථ යො කත්තාති ‘‘උද්දිස්සා’’ති ඉමිනා වුත්තඋද්දිසනකිරියාය යො කත්තා. චීවරං චෙතාපෙන්ති පරිවත්තෙන්ති එතෙනාති චීවරචෙතාපන්නං. න-කාරාගමං කත්වා චීවරචෙතාපන්නන්ති වුත්තං, ‘‘චීවරචෙතාපන’’න්තිපි පඨන්ති. පචුරවොහාරවසෙනාති යෙභුය්‍යවොහාරවසෙන. යෙභුය්‍යවසෙන හි ඝරසාමිකං දට්ඨුකාමා තස්ස ඝරං ගච්ඡන්තීති තථෙව බහුලං වොහාරො. බ්‍යඤ්ජනමත්තමෙවාති අත්ථො නෙතබ්බො නත්ථීති අධිප්පායො.

531. සමකෙපි පන අනාපත්තීති යදග්ඝනකං සො දාතුකාමො හොති, තදග්ඝනකෙ අනාපත්ති මූලං වඩ්ඪෙත්වා අධිකවිධානං අනාපන්නත්තා. එත්ථ ච ‘‘දාතුකාමොම්හී’’ති අත්තනො සන්තිකෙ අවුත්තෙපි දාතුකාමතං සුත්වා යදග්ඝනකං සො දාතුකාමො හොති, තදග්ඝනකං ආහරාපෙතුං වට්ටති. අග්ඝවඩ්ඪනකඤ්හි ඉදං සික්ඛාපදන්ති එත්ථ අග්ඝවඩ්ඪනං එතස්ස අත්ථීති අග්ඝවඩ්ඪනකං, අග්ඝවඩ්ඪනං සන්ධාය ඉදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති අධිප්පායො. චීවරං දෙහීති සඞ්ඝාටිආදීසු යංකිඤ්චි චීවරං සන්ධාය වදති. චීවරෙ භිය්‍යොකම්‍යතා, අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්ති, තාය ච පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පඨමඋපක්ඛටසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

532. දුතියඋපක්ඛටෙ වත්තබ්බං නත්ථි.

10. රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා

537-539. රාජසික්ඛාපදෙ පන ‘‘අජ්ජණ්හො’’ති පාඨෙ ‘‘අජ්ජුණ්හො’’තිපි පඨන්ති. භොගොති භුඤ්ජිතබ්බො. යං වුත්තං මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙන චීවරං චෙතාපෙත්වා ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං චීවරෙන අච්ඡාදෙහීති ඉදං ආගමනසුද්ධිං දස්සෙතුං වුත්තං. සචෙ හි ‘ඉදං ඉත්ථන්නාමස්ස භික්ඛුනො දෙහී’ති පෙසෙය්‍ය, ආගමනස්ස අසුද්ධත්තා අකප්පියවත්ථුං ආරබ්භ භික්ඛුනා කප්පියකාරකොපි නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍යා’’ති, තත්ථ ආගමනස්ස සුද්ධියා වා අසුද්ධියා වා විසෙසප්පයොජනං න දිස්සති. සතිපි හි ආගමනස්ස අසුද්ධභාවෙ දූතො අත්තනො කුසලතාය කප්පියවොහාරෙන වදති, ‘‘කප්පියකාරකො න නිද්දිසිතබ්බො’’ති ඉදං නත්ථි, න ච දූතෙන කප්පියවොහාරවසෙන වුත්තෙ දායකෙන ඉදං කථං පෙසිතන්ති ඊදිසී විචාරණා උපලබ්භති, අවිචාරෙත්වා ච තං න සක්කා ජානිතුං, යදි පන ආගමනස්ස අසුද්ධත්තා කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො න භවෙය්‍ය, චීවරානං අත්ථාය දූතස්ස හත්ථෙ අකප්පියවත්ථුස්මිං පෙසිතෙ සබ්බත්ථ දායකෙන කථං පෙසිතන්ති පුච්ඡිත්වාව කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො භවෙය්‍ය. තස්මා අසතිපි ආගමනසුද්ධියං සචෙ සො දූතො අත්තනො කුසලතාය කප්පියවොහාරවසෙන වදති, දූතස්සෙව වචනං ගහෙතබ්බං. යදි හි ආගමනසුද්ධියෙවෙත්ථ පමාණං, මූලසාමිකෙන කප්පියවොහාරවසෙන පෙසිතස්ස දූතස්ස අකප්පියවොහාරවසෙන වදතොපි කප්පියකාරකො නිද්දිසිතබ්බො භවෙය්‍ය, තස්මා සබ්බත්ථ දූතවචනමෙව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං.

ඉමිනා චීවරචෙතාපන්නෙනාතිආදිනා පන ඉමමත්ථං දස්සෙති – කප්පිය වසෙන ආගතම්පි චීවරමූලං ඊදිසෙන දූතවචනෙන අකප්පියං හොති, තස්මා තං පටික්ඛිපිතබ්බන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘තෙන භික්ඛුනා සො දූතො එවමස්ස වචනීයො’’තිආදි. සුවණ්ණං, රජතං, කහාපණො, මාසකොති ඉමානි හි චත්තාරි නිස්සග්ගියවත්ථූනි, මුත්තා, මණි, වෙළුරියො, සඞ්ඛො, සිලා, පවාළං, ලොහිතඞ්කො, මසාරගල්ලං, සත්ත ධඤ්ඤානි, දාසිදාසං, ඛෙත්තං, වත්ථු, පුප්ඵාරාමඵලාරාමාදයොති ඉමානි දුක්කටවත්ථූනි ච අත්තනො වා චෙතියසඞ්ඝගණපුග්ගලානං වා අත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටන්ති, තස්මා තං සාදිතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘‘න ඛො මයං, ආවුසො, චීවරචෙතාපන්නං පටිග්ගණ්හාමා’’ති වුත්තං, ‘‘චීවරඤ්ච ඛො මයං පටිග්ගණ්හාමා’’ති ඉදං පන අත්තානං උද්දිස්ස ආභතත්තා වත්තුං වට්ටති, තස්මා වුත්තං. ‘‘වෙය්‍යාවච්චකරො නිද්දිසිතබ්බො’’ති ඉදං ‘‘අත්ථි පනායස්මතො කොචි වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති කප්පියවචනෙන වුත්තත්තා අනුඤ්ඤාතං. සචෙ පන දූතො ‘‘කො ඉමං ගණ්හාතී’’ති වා ‘‘කස්ස දෙමී’’ති වා වදති, න නිද්දිසිතබ්බො. ‘‘ආරාමිකො වා උපාසකො වා’’ති ඉදං සාරුප්පතාය වුත්තං, ඨපෙත්වා පන පඤ්ච සහධම්මිකෙ යො කොචි කප්පියකාරකො වට්ටති. ‘‘එසො ඛො, ආවුසො, භික්ඛූනං වෙය්‍යාවච්චකරො’’ති ඉදං භික්ඛුස්ස කප්පියවචනදස්සනත්ථං වුත්තං. එවමෙව හි වත්තබ්බං, ‘‘එතස්ස දෙහී’’තිආදි න වත්තබ්බං. සො වා චෙතාපෙස්සති වාති එත්ථ එකො වා-සද්දො පදපූරණො, ‘‘සඤ්ඤත්තො සො මයා’’තිආදි පන දූතෙන එවං ආරොචිතෙයෙව තං චොදෙතුං වට්ටති, නෙවාස්ස හත්ථෙ දත්වා ගතමත්තකාරණෙනාති දස්සනත්ථං වුත්තං.

එතානි හි වචනානි…පෙ… න වත්තබ්බොති එත්ථ ‘‘එවං වදන්තො පටික්ඛිත්තස්ස කතත්තා වත්තභෙදෙ දුක්කටං ආපජ්ජති, චොදනා පන හොතියෙවා’’ති මහාගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. උද්දිට්ඨචොදනාපරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වාති ‘‘දුතියම්පි වත්තබ්බො’’තිආදිනා දස්සෙත්වා. පුච්ඡියමානොති එත්ථ පුච්ඡියමානෙනාති අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘කරණත්ථෙ පච්චත්තවචන’’න්ති. ආගතකාරණං භඤ්ජතීති ආගතකාරණං විනාසෙති.

එත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘ආගතකාරණං නාම චීවරග්ගහණං, තං භඤ්ජතීති වුත්තත්තා පුන තං චීවරං යෙන කෙනචි ආකාරෙන ගහෙතුං න වට්ටතී’’ති. කෙචි පන ‘‘ආගතකාරණං නාම කායවාචාහි චොදනා, තං භඤ්ජතීති වුත්තත්තා පුන තං යෙන කෙනචි ආකාරෙන චොදෙතුං න ලභති. සචෙ සයමෙව දෙති, මූලසාමිකො වා දාපෙති, ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘ආගතකාරණං නාම ඨානං, තං භඤ්ජතීති වුත්තත්තා යථා ‘අත්ථො මෙ, ආවුසො, චීවරෙනා’ති එකාය චොදනාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති, එවමිධාපි සචෙ ආසනෙ නිසීදති, එකාය නිසජ්ජාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ආමිසං චෙ පටිග්ගණ්හාති, එකෙන පටිග්ගහණෙන ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජති. ධම්මං චෙ භාසති, ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදෙ වුත්තපරිච්ඡෙදාය එකාය වාචාය ද්වෙ ඨානානි භඤ්ජතී’’ති වදන්ති. ඉමෙසං පන සබ්බෙසම්පි වාදං ‘‘අයුත්ත’’න්ති පටික්ඛිපිත්වා තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ඉදං වුත්තං ‘‘ආගතකාරණං නාම ඨානමෙව, තස්මා ‘න කත්තබ්බ’න්ති වාරිතස්ස කතත්තා නිසජ්ජාදීසු කතෙසු ඡසු ඨානෙසු එකං ඨානං භඤ්ජතී’’ති.

තත්‍ර තත්‍ර ඨානෙ තිට්ඨතීති ඉදං චොදකස්ස ඨිතට්ඨානතො අපක්කම්ම තත්‍ර තත්‍ර උද්දිස්ස ඨානංයෙව සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සාමං වා ගන්තබ්බං, දූතො වා පාහෙතබ්බො’’ති ඉදං සභාවතො චොදෙතුං අනිච්ඡන්තෙනපි කාතබ්බමෙවාති වදන්ති. මුඛං විවරිත්වා සයමෙව කප්පියකාරකත්තං උපගතොති මුඛවෙවටිකකප්පියකාරකො. අවිචාරෙතුකාමතායාති ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘නත්ථම්හාකං කප්පියකාරකො’’ති ඉදං ‘‘තාදිසං කරොන්තො කප්පියකාරකො නත්ථී’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන වුත්තං.

‘‘මෙණ්ඩකසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති වත්වා ඉදානි තං මෙණ්ඩකසික්ඛාපදං දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. ඉදමෙව හි ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, සද්ධා පසන්නා’’තිආදිවචනං භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ මෙණ්ඩකවත්ථුස්මිං (මහාව. 299) වුත්තත්තා ‘‘මෙණ්ඩකසික්ඛාපද’’න්ති වුත්තං. තත්ථ හි මෙණ්ඩකෙන නාම සෙට්ඨිනා –

‘‘සන්ති, භන්තෙ, මග්ගා කන්තාරා අප්පොදකා අප්පභක්ඛා, න සුකරා අපාථෙය්‍යෙන ගන්තුං, සාධු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූනං පාථෙය්‍යං අනුජානාතූ’’ති –

යාචිතෙන භගවතා –

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පාථෙය්‍යං පරියෙසිතුං. තණ්ඩුලො තණ්ඩුලත්ථිකෙන, මුග්ගො මුග්ගත්ථිකෙන, මාසො මාසත්ථිකෙන, ලොණං ලොණත්ථිකෙන, ගුළො ගුළත්ථිකෙන, තෙලං තෙලත්ථිකෙන, සප්පි සප්පිත්ථිකෙනා’’ති –

වත්වා ඉදං වුත්තං –

‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, මනුස්සා සද්ධා පසන්නා, තෙ කප්පියකාරකානං හත්ථෙ හිරඤ්ඤං උපනික්ඛිපන්ති ‘ඉමිනා අය්‍යස්ස යං කප්පියං, තං දෙථා’ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යං තතො කප්පියං, තං සාදිතුං, න ත්වෙවාහං භික්ඛවෙ කෙනචි පරියායෙන ජාතරූපරජතං සාදිතබ්බං පරියෙසිතබ්බන්ති වදාමී’’ති.

හිරඤ්ඤං උපනික්ඛිපන්තීති එත්ථාපි භික්ඛුස්ස ආරොචනං අත්ථියෙවාති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා අනිද්දිට්ඨකප්පියකාරකත්තං භජතීති න චොදෙතබ්බො සියා. යදි මූලං සන්ධාය චොදෙති, තං සාදිතමෙව සියාති ආහ ‘‘මූලං අසාදියන්තෙනා’’ති.

‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බන්ති ඉදං අත්තනා චොදනාඨානඤ්ච න කාතබ්බන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං. අඤ්ඤං පන කප්පියකාරකං පෙසෙත්වා ලොකචාරිත්තවසෙන අනුයුඤ්ජිත්වාපි කප්පියවත්ථුං ආහරාපෙතුං වට්ටති අත්තානං උද්දිස්ස නික්ඛිත්තස්ස අත්තනො සන්තකත්තා’’ති කෙචි වදන්ති, තං අට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බං. සචෙ සයමෙව චීවරං ආනෙත්වා දෙන්ති, ගහෙතබ්බං. නො චෙ, කිඤ්චි න වත්තබ්බා’’ති දළ්හං කත්වා වුත්තත්තා න ගහෙතබ්බන්ති අම්හාකං ඛන්ති. න හි අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතං සයං අවිඤ්ඤාපෙත්වා අඤ්ඤෙන විඤ්ඤාපෙතුං වට්ටති, න ච යත්ථ අඤ්ඤං පෙසෙත්වා ආහරාපෙතුං වට්ටති, තත්ථ සයං ගන්ත්වා න ආහරාපෙතබ්බන්ති සක්කා වත්ථුං. යදි චෙත්ථ අඤ්ඤෙන ආහරාපෙතුං වට්ටති, ‘‘අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතෙසු විය පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්තිආදිවචනමෙව නිරත්ථකං සියා. ‘‘දූතෙනා’’ති ඉමස්ස බ්‍යභිචාරං දස්සෙති ‘‘සයං ආහරිත්වාපී’’ති. දදන්තෙසූති ඉමිනා සම්බන්ධො. පිණ්ඩපාතාදීනං අත්ථායාති ඉමිනා පන ‘‘චීවරචෙතාපන්න’’න්ති ඉමස්ස බ්‍යභිචාරං දස්සෙති. ‘‘එසෙව නයො’’ති වුත්තත්තා පිණ්ඩපාතාදීනං අත්ථාය දින්නෙපි ඨානචොදනාදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කාතබ්බං.

පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි ආපත්තීති පටිග්ගහණෙ පාචිත්තියං, පරිභොගෙ දුක්කටං. ස්වෙව සාපත්තිකොති දුක්කටාපත්තිං සන්ධාය වදති. ඉදඤ්ච අට්ඨකථාපමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. ‘‘පරස්ස නිද්දොසභාවදස්සනත්ථං ස්වෙව සාපත්තිකො සදොසොති වුත්තං හොතී’’තිපි වදන්ති. ‘‘චොදෙතීති වුත්තත්තා පන ආපත්තියා චොදෙතීති කත්වා ස්වෙව සාපත්තිකොති ඉදං දුක්කටංයෙව සන්ධාය වත්තුං යුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. පටිග්ගහණෙපි පරිභොගෙපි ආපත්තියෙවාති දුක්කටමෙව සන්ධාය වුත්තං. තළාකස්සපි ඛෙත්තසඞ්ගහිතත්තා තස්ස පටිග්ගහණෙපි ආපත්ති වුත්තා. චත්තාරො පච්චයෙ සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූති දෙතීති එත්ථ ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝො චත්තාරො පච්චයෙ පරිභුඤ්චතු, තළාකං දම්මී’’ති වා ‘‘චතුපච්චයපරිභොගත්ථං තළාකං දම්මී’’ති වා වදති, වට්ටතියෙව. ‘‘ඉතො තළාකතො උප්පන්නෙ චත්තාරො පච්චයෙ දම්මී’’ති වුත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

අම්හාකං එකං කප්පියකාරකං ඨපෙථාති වුත්තෙති ඉදං ඊදිසංයෙව සන්ධාය වුත්තං. කප්පියක්කමෙන සම්පටිච්ඡිතෙසු ඛෙත්තතළාකාදීසු පන අවුත්තෙපි කප්පියකාරකං ඨපෙතුං ලබ්භතියෙව. යස්මා පරසන්තකං නාසෙතුං භික්ඛූනං න වට්ටති, තස්මා ‘‘න සස්සකාලෙ’’ති වුත්තං. ‘‘ජනපදස්ස සාමිකොති ඉමිනාව යො තං ජනපදං විචාරෙති, තෙනපි අච්ඡින්දිත්වා දින්නං වට්ටතියෙවා’’ති වදන්ති. උදකවාහකන්ති උදකමාතිකං. කප්පියවොහාරෙපීති එත්ථ ‘‘විධානං වක්ඛාමා’’ති පාඨසෙසො. උදකවසෙනාති උදකපරිභොගත්ථං. සුද්ධචිත්තානන්ති කෙවලං උදකපරිභොගත්ථමෙවාති අධිප්පායො. අලජ්ජිනා කාරාපිතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘ලජ්ජීභික්ඛුනා’’ති. පකතිභාගො නාම ඉමස්මිං රට්ඨෙ චතුඅම්බණමත්තං. අකට්ඨපුබ්බං නවසස්සං නාම. අපරිච්ඡින්නභාගෙති ‘‘එත්තකෙ භූමිභාගෙ එත්තකො භාගො දාතබ්බො’’ති එවං අපරිච්ඡින්නභාගෙ.

රජ්ජුයා වා දණ්ඩෙන වාති එත්ථ ‘‘පාදෙහිපි මිනිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඛලෙ වා ඨත්වා රක්ඛතීති එත්ථ පන ථෙනෙත්වා ගණ්හන්තෙ දිස්වා ‘‘මා ගණ්හථා’’ති නිවාරෙන්තො රක්ඛති නාම. සචෙ පන අවිචාරෙත්වා කෙවලං තුණ්හීභූතොව රක්ඛණත්ථාය ඔලොකෙන්තො තිට්ඨති, වට්ටති. සචෙපි තස්මිං තුණ්හීභූතෙ චොරිකාය හරන්ති, ‘‘මයං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙස්සාමා’’ති එවං වත්තුං වට්ටතීති වදන්ති. නීහරාපෙති පටිසාමෙතීති එත්ථාපි ‘‘සචෙ පරියායෙන වදති, වට්ටතී’’ති වදන්ති. අපුබ්බස්ස අනුප්පාදිතත්තා අඤ්ඤෙසං වට්ටතීති ආහ ‘‘තස්සෙව තං අකප්පිය’’න්ති.

නනු ච දුබ්බිචාරිතමත්තෙන තස්සෙව තං අකප්පියං, න සබ්බෙසං රූපියසංවොහාරෙ චතුත්ථපත්තො විය. වුත්තඤ්හි තත්ථ (පාරා. අට්ඨ. 2.589) ‘‘යො පන රූපියං අසම්පටිච්ඡිත්වා ‘ථෙරස්ස පත්තං කිණිත්වා දෙහී’ති පහිතකප්පියකාරකෙන සද්ධිං කම්මාරකුලං ගන්ත්වා පත්තං දිස්වා ‘ඉමෙ කහාපණෙ ගහෙත්වා ඉමං දෙහී’ති කහාපණෙ දාපෙත්වා ගහිතො, අයං පත්තො එතස්සෙව භික්ඛුනො න වට්ටති දුබ්බිචාරිතත්තා, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති මූලස්ස අසම්පටිච්ඡිතත්තා’’ති. තස්මා යං තෙ ආහරන්ති, සබ්බෙසං අකප්පියං. කස්මා? කහාපණානං විචාරිතත්තාති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? එත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘කහාපණෙ සාදියිත්වා විචාරිතං සන්ධාය එවං වුත්ත’’න්ති. සඞ්ඝිකත්තා ච නිස්සජ්ජිතුං න සක්කා, තස්මා සබ්බෙසං න කප්පතීති තෙසං අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘අසාදියිත්වාපි කහාපණානං විචාරිතත්තා රූපියසංවොහාරො කතො හොති, සඞ්ඝිකත්තා ච නිස්සජ්ජිතුං න සක්කා, තස්මා සබ්බෙසං න කප්පතී’’ති වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ඉදං වුත්තං ‘‘චතුත්ථපත්තො ගිහිසන්තකානංයෙව කහාපණානං විචාරිතත්තා අඤ්ඤෙසං කප්පති, ඉධ පන සඞ්ඝිකානං විචාරිතත්තා සබ්බෙසං න කප්පතී’’ති. සබ්බෙසම්පි වාදො තෙන තෙන පරියායෙන යුජ්ජතියෙව.

චතුසාලද්වාරෙති භොජනසාලං සන්ධාය වුත්තං. පරියායෙන කථිතත්තාති ‘‘ගණ්හා’’ති අවත්වා ‘‘සීමා ගතා’’ති පරියායෙන කථිතත්තා. පකතිභූමිකරණත්ථං ‘‘හෙට්ඨා ගහිතං පංසු’’න්තිආදි වුත්තං. දාසං දම්මීති එත්ථ ‘‘මනුස්සං දම්මීති වුත්තෙ වට්ටතී’’ති වදන්ති. කුක්කුටසූකරා…පෙ… වට්ටතීති එත්ථ කුක්කුටසූකරෙසු දීයමානෙසු ‘‘ඉමෙහි අම්හාකං අත්ථො නත්ථි, සුඛං ජීවන්තු, අරඤ්ඤෙ විස්සජ්ජෙථා’’ති වත්තුං වට්ටති. ‘‘ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 1.10, 194) ඛෙත්තාදීනං පටිග්ගහණෙ අයං සබ්බො විනිච්ඡයො වුත්තො. කප්පියකාරකස්ස භික්ඛුනා නිද්දිට්ඨභාවො, දූතෙන අප්පිතතා, තතුත්තරි වායාමො, තෙන වායාමෙන පටිලාභොති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

රාජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො චීවරවග්ගො පඨමො.