1. පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා

459. සමිතාවිනාති සමිතපාපෙන. ගොතමකෙ චෙතියෙති ගොතමයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරො වුච්චති. පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාතං හොතීති භගවතා ගහපතිචීවරෙ අනුඤ්ඤාතෙ බහූනි චීවරානි ලභිත්වා භණ්ඩිකං කත්වා සීසෙපි ඛන්ධෙපි කටියාපි ඨපෙත්වා ආගච්ඡන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා චීවරෙ සීමං බන්ධන්තෙන තිචීවරං පරිභොගත්ථාය අනුඤ්ඤාතං, න පන අධිට්ඨානවසෙන. නහායන්ති එත්ථාති නහානං, නහානතිත්ථං.

460. එකො කිර බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි ‘‘බුද්ධරතනස්ස ච සඞ්ඝරතනස්ස ච පූජා පඤ්ඤායති, කථං නු ඛො ධම්මරතනං පූජිතං නාම හොතී’’ති. සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පුච්ඡි. භගවා ආහ ‘‘සචෙපි බ්‍රාහ්මණ ධම්මරතනං පූජෙතුකාමො, එකං බහුස්සුතං පූජෙහී’’ති. බහුස්සුතං භන්තෙ ආචික්ඛථාති. භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡාති. සො භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘බහුස්සුතං භන්තෙ ආචික්ඛථා’’ති ආහ. ආනන්දත්ථෙරො බ්‍රාහ්මණාති. බ්‍රාහ්මණො ථෙරං සහස්සග්ඝනකෙන චීවරෙන පූජෙසි. තෙන වුත්තං ‘‘පටිලාභවසෙන උප්පන්න’’න්ති. උප්පන්න-සද්දො නිප්ඵන්නපරියායොපි හොතීති තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘නො නිප්ඵත්තිවසෙනා’’ති. පඨමමෙව හි තං තන්තවායකම්මෙන නිප්ඵන්නං.

ථෙරස්ස සන්තිකෙ උපජ්ඣං ගාහාපෙත්වා සයං අනුස්සාවනකම්මං කරොතීති එත්ථ සාරිපුත්තත්ථෙරොපි තථෙව කරොතීති දට්ඨබ්බං. එවං එකමෙකෙන අත්තනො පත්තචීවරං දත්වා පබ්බාජෙත්වා උපජ්ඣං ගණ්හාපිතානි පඤ්ච පඤ්ච භික්ඛුසතානි අහෙසුං. ආයස්මන්තං ආනන්දං අතිවිය මමායතීති ආනන්දත්ථෙරො තාව මමායතු අඛීණාසවභාවතො, සාරිපුත්තත්ථෙරො කථන්ති? න ඉදං මමායනං ගෙහස්සිතපෙමවසෙන, අථ ඛො ගුණසම්භාවනාවසෙනාති නායං දොසො. නවමං වා දිවසං දසමං වාති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං, නවමෙ වා දසමෙ වා දිවසෙති අත්ථො. සචෙ භවෙය්‍යාති සචෙ කස්සචි එවං සියා. වුත්තසදිසමෙවාති එත්ථ ‘‘වුත්තදිවසමෙවා’’තිපි පඨන්ති. ධාරෙතුන්ති එත්ථ ‘‘ආහා’’ති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො.

462-463. නිට්ඨිතචීවරස්මින්ති භුම්මවචනස්ස ලොපං කත්වා නිද්දෙසොති ආහ ‘‘නිට්ඨිතෙ චීවරස්මි’’න්ති, චීවරස්ස කරණපලිබොධෙ උපච්ඡින්නෙති වුත්තං හොති. පාසපට්ටගණ්ඨිකපට්ටපරියොසානං යං කිඤ්චි කාතබ්බං, තං කත්වාති යොජෙතබ්බං. සූචියා පටිසාමනන්ති ඉදං සූචිකම්මස්ස සම්මා පරිනිට්ඨිතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, සූචිකම්මනිට්ඨානමෙවෙත්ථ පමාණං. එතෙසම්පීති විනට්ඨාදිං පරාමසති.

කථිනෙ ච උබ්භතස්මින්ති යං සඞ්ඝස්ස කථිනං අත්ථතං, තස්මිං කථිනෙ ච උබ්භතෙති අත්ථො. දුතියස්ස පලිබොධස්ස අභාවං දස්සෙතීති ආවාසපලිබොධස්ස අභාවං දස්සෙති. එත්ථ ච ‘‘නිට්ඨිතචීවරස්මිං උබ්භතස්මිං කථිනෙ’’ති ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි ද්වින්නං පලිබොධානං අභාවදස්සනෙන අත්ථතකථිනස්ස පඤ්චමාසබ්භන්තරෙ යාව චීවරපලිබොධො ආවාසපලිබොධො ච න උපච්ඡිජ්ජති, තාව අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං අතිරෙකචීවරං දසාහතො පරම්පි ඨපෙතුං වට්ටතීති දීපෙති. අත්ථතකථිනස්ස හි යාව කථිනස්ස උබ්භාරා අනාමන්තචාරො අසමාදානචාරො යාවදත්ථචීවරං ගණභොජනං යො ච තත්ථ චීවරුප්පාදොති ඉමෙ පඤ්චානිසංසා ලබ්භන්ති. පක්කමනං අන්තො අස්සාති පක්කමනන්තිකා. එවං සෙසාපි වෙදිතබ්බා. විත්ථාරො පනෙත්ථ ආගතට්ඨානෙයෙව ආවි භවිස්සති.

ඛොමන්ති ඛොමසුත්තෙහි වායිතං ඛොමපටචීවරං, තථා සෙසානි. සාණන්ති සාණවාකසුත්තෙහි කතචීවරං. භඞ්ගන්ති ඛොමසුත්තාදීනි සබ්බානි එකච්චානි වා මිස්සෙත්වා කතචීවරං. භඞ්ගම්පි වාකමයමෙවාති කෙචි. දුකූලං පට්ටුණ්ණං සොමාරපටං චීනපටං ඉද්ධිජං දෙවදින්නන්ති ඉමානි පන ඡ චීවරානි එතෙසංයෙව අනුලොමානීති විසුං න වුත්තානි. දුකූලඤ්හි සාණස්ස අනුලොමං වාකමයත්තා. පට්ටුණ්ණදෙසෙ සඤ්ජාතවත්ථං පට්ටුණ්ණං. ‘‘පට්ටුණ්ණකොසෙය්‍යවිසෙසො’’ති හි අභිධානකොසෙ වුත්තං. සොමාරදෙසෙ චීනදෙසෙ ච ජාතවත්ථානි සොමාරචීනපටානි. පට්ටුණ්ණාදීනි තීණි කොසෙය්‍යස්ස අනුලොමානි පාණකෙහි කතසුත්තමයත්තා. ඉද්ධිජං එහිභික්ඛූනං පුඤ්ඤිද්ධියා නිබ්බත්තචීවරං, තං ඛොමාදීනං අඤ්ඤතරං හොතීති තෙසං එව අනුලොමං. දෙවතාහි දින්නං චීවරං දෙවදින්නං, තං කප්පරුක්ඛෙ නිබ්බත්තං ජාලිනියා දෙවකඤ්ඤාය අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස දින්නවත්ථසදිසං, තම්පි ඛොමාදීනංයෙව අනුලොමං හොති තෙසු අඤ්ඤතරභාවතො.

මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස විදත්ථිං සන්ධාය ‘‘ද්වෙ විදත්ථියො’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනා දීඝතො වඩ්ඪකීහත්ථප්පමාණං විත්ථාරතො තතො උපඩ්ඪප්පමාණං විකප්පනුපගන්ති දස්සෙති. තථා හි ‘‘සුගතවිදත්ථි නාම ඉදානි මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස තිස්සො විදත්ථියො, වඩ්ඪකීහත්ථෙන දියඩ්ඪො හත්ථො හොතී’’ති කුටිකාරසික්ඛාපදට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 2.348-349) වුත්තං, තස්මා සුගතඞ්ගුලෙන ද්වාදසඞ්ගුලං වඩ්ඪකීහත්ථෙන දියඩ්ඪො හත්ථොති සිද්ධං. එවඤ්ච කත්වා සුගතඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලං වඩ්ඪකීහත්ථප්පමාණන්ති ඉදං ආගතමෙවාති.

තං අතික්කාමයතොති එත්ථ තන්ති චීවරං කාලං වා පරාමසති. තස්ස යො අරුණොති තස්ස චීවරුප්පාදදිවසස්ස යො අතික්කන්තො අරුණො. චීවරුප්පාදදිවසෙන සද්ධින්ති චීවරුප්පාදදිවසස්ස අතික්කන්තඅරුණෙන සද්ධින්ති අත්ථො. දිවසසද්දෙන හි තංදිවසනිස්සිතො අරුණො වුත්තො. බන්ධිත්වාති රජ්ජුආදීහි බන්ධිත්වා. වෙඨෙත්වාති වත්ථාදීති වෙඨෙත්වා.

වචනීයොති සඞ්ඝං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං. අඤ්ඤථාපි වත්තබ්බන්ති එත්ථ ‘‘යාය කායචි භාසාය පදපටිපාටියා අවත්වාපි අත්ථමත්තෙ වුත්තෙ වට්ටතී’’ති වදන්ති. තෙනාති ආපත්තිං පටිග්ගණ්හන්තෙන. පටිග්ගාහකෙන ‘‘පස්සසී’’ති වුත්තෙ දෙසකෙන වත්තබ්බවචනං දස්සෙති ‘‘ආම පස්සාමී’’ති. පුන පටිග්ගාහකෙන වත්තබ්බවචනමාහ ‘‘ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී’’ති. එවං වුත්තෙ පුන දෙසකෙන වත්තබ්බවචනං ‘‘සාධු සුට්ඨු සංවරිස්සාමී’’ති. ඉමිනා අත්තනො ආයතිං සංවරෙ පතිට්ඨිතභාවං දස්සෙති. ද්වීසු පන සම්බහුලාසු වාති ද්වීසු සම්බහුලාසු වා ආපත්තීසු පුරිමනයෙනෙව වචනභෙදො වෙදිතබ්බො. ඤත්තියං ආපත්තිං සරති විවරතීති එත්ථ ද්වෙ ආපත්තියොති වා සම්බහුලා ආපත්තියොති වා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. චීවරදානෙපීති නිස්සට්ඨචීවරස්ස දානෙපි. වත්ථුවසෙනාති චීවරගණනාය. ගණස්ස වුත්තා පාළියෙවෙත්ථ පාළීති ද්වීසු ඉමාහං ආයස්මන්තානං නිස්සජ්ජාමීති වචනෙ විසෙසාභාවතො වුත්තං. එවං…පෙ… වත්තුං වට්ටතීති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘ඉතො ගරුකතරානී’’තිආදි. තත්ථ ඉතොති ඉතො නිස්සට්ඨචීවරදානතො. ඤත්තිකම්මතො ඤත්තිදුතියකම්මං ගරුකතරන්ති ආහ ‘‘ඉතො ගරුකතරානී’’ති. ඉමාහං චීවරන්ති එත්ථ ‘‘ඉමං චීවර’’න්තිපි පඨන්ති.

468. න ඉධ සඤ්ඤා රක්ඛතීති ඉදං වෙමතිකං අනතික්කන්තසඤ්ඤඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. යොපි එවංසඤ්ඤී, තස්සපීති න කෙවලං අතික්කන්තෙ අතික්කන්තසඤ්ඤිස්ස, අථ ඛො වෙමතිකස්ස අනතික්කන්තසඤ්ඤිස්සපීති අත්ථො. ‘‘න ඉධ සඤ්ඤා රක්ඛතී’’තිආදිනා වුත්තමත්ථං සෙසත්තිකෙපි අතිදිසති. එස නයො සබ්බත්ථාති එස නයො අවිනට්ඨාදීසුපීති අඤ්ඤෙසං චීවරෙසු උපචිකාදීහි ඛායිතෙසු ‘‘මය්හම්පි චීවරං ඛායිත’’න්ති එවංසඤ්ඤී හොතීතිආදිනා යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති. අනට්ඨතො අවිලුත්තස්ස විසෙසමාහ ‘‘පසය්හාවහාරවසෙනා’’ති. ථෙය්‍යාවහාරවසෙන ගහිතඤ්හි නට්ඨන්ති අධිප්පෙතං, පසය්හාවහාරවසෙන ගහිතං විලුත්තන්ති. අනාපත්ති අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතීති ඉදං නිසීදනසන්ථතං සන්ධාය වුත්තං. යං යෙන හි පුරාණසන්ථතස්ස සාමන්තා සුගතවිදත්ථිං අනාදියිත්වා අඤ්ඤං නවං නිසීදනසන්ථතං කතං, තස්ස තං නිස්සග්ගියං හොති. තස්මා ‘‘අනාපත්ති අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති ඉදං පරස්ස නිස්සග්ගියං අපරස්ස පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති ඉමමත්ථං සාධෙති. පරිභොගං සන්ධාය වුත්තන්ති අනතික්කන්තෙ අතික්කන්තසඤ්ඤිස්ස වෙමතිකස්ස ච පරිභුඤ්ජන්තස්සෙව දුක්කටං, න පන අපරිභුඤ්ජිත්වා ඨපෙන්තස්සාති අධිප්පායො.

469. තිචීවරං අධිට්ඨාතුන්ති නාමං වත්වා අධිට්ඨාතුං. න විකප්පෙතුන්ති නාමං වත්වා න විකප්පෙතුං. එස නයො සබ්බත්ථ. තස්මා තිචීවරාදීනි අධිට්ඨහන්තෙන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමී’’තිආදිනා නාමං වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. විකප්පෙන්තෙන පන ‘‘ඉමං සඞ්ඝාටි’’න්තිආදිනා තස්ස තස්ස චීවරස්ස නාමං අග්ගහෙත්වාව ‘‘ඉමං චීවරං තුය්හං විකප්පෙමී’’ති විකප්පෙතබ්බං. තිචීවරං වා හොතු අඤ්ඤං වා, යදි තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙති, අවිකප්පිතං හොති, අතිරෙකචීවරට්ඨානෙයෙව තිට්ඨති. තතො පරං විකප්පෙතුන්ති ‘‘චතුමාසතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං අනුඤ්ඤාත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘තතො පරං විකප්පෙත්වා යාව ආගාමිසංවච්ඡරෙ වස්සානං චාතුමාසං, තාව ඨපෙතුං අනුඤ්ඤාත’’න්තිපි වදන්ති. ‘‘තතො පරං විකප්පෙතුං අනුජානාමීති එත්තාවතා වස්සිකසාටිකං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිඤ්ච තං තං නාමං ගහෙත්වා විකප්පෙතුං අනුඤ්ඤාතන්ති එවමත්ථො න ගහෙතබ්බො තතො පරං වස්සිකසාටිකාදිනාමස්සෙව අභාවතො. තස්මා තතො පරං විකප්පෙන්තෙනපි නාමං ගහෙත්වා න විකප්පෙතබ්බං. උභින්නම්පි තතො පරං විකප්පෙත්වා පරිභොගස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා තථා විකප්පිතං අඤ්ඤනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

පච්චුද්ධරාමීති ඨපෙමි, පරිච්චජාමීති වා අත්ථො. ඉමං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමීති එත්ථ ‘‘ඉමං චීවරං සඞ්ඝාටිං අධිට්ඨාමීති එවම්පි වත්තුං වට්ටතී’’ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තම්පි ‘‘ඉමං චීවරං පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාමී’’ති ඉමිනා සමෙති. කායවිකාරං කරොන්තෙනාති හත්ථෙන චීවරං පරාමසන්තෙන වා චාලෙන්තෙන වා. දුවිධන්ති සම්මුඛපරම්මුඛභෙදෙසු දුවිධං. හත්ථපාසෙති ඉදං ද්වාදසහත්ථං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙ ඨිතං ‘‘ඉම’’න්ති වත්වා අධිට්ඨාතබ්බං. තතො පරං ‘‘එත’’න්ති වත්වා අධිට්ඨාතබ්බන්ති කෙචි වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පනෙත්ථ න කිඤ්චි වුත්තං. පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච සබ්බත්ථ ‘‘හත්ථපාසො’’ති අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථො වුච්චති, තස්මා ඉධ විසෙසවිකප්පනාය කාරණං ගවෙසිතබ්බං. සාමන්තවිහාරො නාම යත්ථ තදහෙව ගන්ත්වා නිවත්තිතුං සක්කා. ‘‘සාමන්තවිහාරෙ’’ති ඉදං දෙසනාසීසමත්තං, තස්මා ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වා දූරෙ ඨිතම්පි අධිට්ඨාතබ්බන්ති වදන්ති. ඨපිතට්ඨානං සල්ලක්ඛෙත්වාති ච ඉදං ඨපිතට්ඨානසල්ලක්ඛණං අනුච්ඡවිකන්ති කත්වා වුත්තං, චීවරසල්ලක්ඛණමෙවෙත්ථ පමාණං.

අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහීති පරික්ඛාරචොළනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතවත්ථෙහි. අධිට්ඨානතො පුබ්බෙ සඞ්ඝාටිආදිවොහාරස්ස අභාවතො ‘‘ඉමං පච්චුද්ධරාමී’’ති පරික්ඛාරචොළස්ස විසුං පච්චුද්ධාරවිධිං දස්සෙති. පරික්ඛාරචොළනාමෙන පන අධිට්ඨිතත්තා ‘‘ඉමං පරික්ඛාරචොළං පච්චුද්ධරාමී’’ති වුත්තෙපි නෙවත්ථි දොසොති විඤ්ඤායති. පච්චුද්ධරිත්වා පුන අධිට්ඨාතබ්බානීති ඉදඤ්ච සඞ්ඝාටිආදිචීවරනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුකාමං සන්ධාය වුත්තං. පරික්ඛාරචොළනාමෙනෙව අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස පන පුබ්බෙකතඅධිට්ඨානමෙව අධිට්ඨානං. අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථීති ඉමිනා කප්පබින්දුදානකිච්චම්පි නත්ථීති දස්සෙති. මුට්ඨිපඤ්චකාදිතිචීවරප්පමාණයුත්තං සන්ධාය ‘‘තිචීවරං පනා’’තිආදි වුත්තං. පරික්ඛාරචොළං අධිට්ඨාතුන්ති පරික්ඛාරචොළං කත්වා අධිට්ඨාතුං. බද්ධසීමායං අවිප්පවාසසීමාසම්මුතිසබ්භාවතො චීවරවිප්පවාසෙපි නෙවත්ථි දොසොති න තත්ථ දුප්පරිහාරතාති ආහ ‘‘අබද්ධසීමායං දුප්පරිහාර’’න්ති.

අනතිරිත්තප්පමාණාති සුගතවිදත්ථියා දීඝසො ඡ විදත්ථියො තිරියං අඩ්ඪතෙය්‍යවිදත්ථිඤ්ච අනතික්කන්තප්පමාණාති අත්ථො. නනු ච වස්සිකසාටිකා වස්සානාතික්කමෙන, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙන අධිට්ඨානං විජහති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. කථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනපි, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති වුත්තං. තස්මා ‘‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’’ති කස්මා වුත්තං. සති හි අධිට්ඨානෙ පච්චුද්ධාරො යුත්තොති? එත්ථ තාව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ඉදං වුත්තං ‘‘පච්චුද්ධරිත්වාති ඉදං පච්චුද්ධරණං සන්ධාය න වුත්තං, පච්චුද්ධරිත්වාති පන වස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. තස්මා හෙමන්තස්ස පඨමදිවසතො පට්ඨාය අන්තොදසාහෙ වස්සිකසාටිකභාවතො අපනෙත්වා විකප්පෙතබ්බාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’ති වුත්ත’’න්ති.

කෙචි පන ‘‘යථා කථිනමාසබ්භන්තරෙ උප්පන්නචීවරං කථිනමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති, එවමයං වස්සිකසාටිකාපි වස්සානමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියා හොති, තස්මා කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ පච්චුද්ධරිත්වා තතො පරං හෙමන්තස්ස පඨමදිවසෙ විකප්පෙතබ්බාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. පච්චුද්ධරිත්වා තතො පරං විකප්පෙතබ්බාති පදයොජනා වෙදිතබ්බා’’ති ච වදන්ති, තං න යුත්තං. කථිනමාසෙ උප්පන්නඤ්හි චීවරං අතිරෙකචීවරට්ඨානෙ ඨිතත්තා අවසානදිවසෙ අනධිට්ඨිතං කථිනමාසාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති. අයං පන වස්සිකසාටිකා අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතත්තා න තෙන සදිසාති වස්සානාතික්කමෙ කථං නිස්සග්ගියා හොති. අනධිට්ඨිතඅවිකප්පිතමෙව හි තංතංකාලාතික්කමෙ නිස්සග්ගියං හොති, තස්මා හෙමන්තෙපි වස්සිකසාටිකා දසාහං පරිහාරං ලභතියෙව. එවං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිපි ආබාධවූපසමෙන අධිට්ඨානං විජහති, තස්මා තතො පරං දසාහං පරිහාරං ලභති, දසාහං පන අනතික්කමිත්වා විකප්පෙතබ්බාති.

කෙචි පන ‘‘අධිට්ඨානභෙදලක්ඛණෙ අවුත්තත්තා වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙපි, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධෙ වූපසන්තෙපි අධිට්ඨානං න විජහති, තස්මා ‘තතො පරං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බා’ති ඉදං වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං මාතිකාට්ඨකථාය න සමෙති, සමන්තපාසාදිකාය පන සමෙති. තථා හි ‘‘වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙනපි, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදි ආබාධවූපසමෙනපි අධිට්ඨානං විජහතී’’ති ඉදං සමන්තපාසාදිකායං නත්ථි, පරිවාරට්ඨකථායඤ්ච ‘‘අත්ථාපත්ති හෙමන්තෙ ආපජ්ජති, නො ගිම්හෙ’’ති එත්ථ ඉදං වුත්තං ‘‘කත්තිකපුණ්ණමාසියා පච්ඡිමෙ පාටිපදදිවසෙ විකප්පෙත්වා ඨපිතං වස්සිකසාටිකං නිවාසෙන්තො හෙමන්තෙ ආපජ්ජති. කුරුන්දියං පන ‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තං. චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතුන්ති හි වුත්ත’’න්ති (පරි. අට්ඨ. 323).

තත්ථ මහාඅට්ඨකථායං නිවාසනපච්චයා දුක්කටං වුත්තං, කුරුන්දට්ඨකථායං පන අපච්චුද්ධාරපච්චයා. තස්මා කුරුන්දියං වුත්තනයෙනෙව වස්සිකසාටිකා වස්සානමාසාතික්කමෙපි අධිට්ඨානං න විජහතීති පඤ්ඤායති. කුරුන්දියඤ්හි ‘‘වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතුං, තතො පරං විකප්පෙතු’’න්ති වචනතො යදි කත්තිකපුණ්ණමායං න පච්චුද්ධරෙය්‍ය, අවිජහිතාධිට්ඨානා වස්සිකසාටිකා හෙමන්තං සම්පත්තා විකප්පනක්ඛෙත්තෙ අධිට්ඨානසබ්භාවතො දුක්කටං ජනෙති, තස්මා කත්තිකපුණ්ණමායං එව පච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ විකප්පෙතබ්බාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘කත්තිකපුණ්ණමදිවසෙ අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’’ති වුත්තං, තස්මා වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

නහානත්ථාය අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘වණ්ණභෙදමත්තරත්තාපි චෙසා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ද්වෙ පන න වට්ටන්තීති ද්වින්නං අධිට්ඨානාභාවතො වුත්තං. ‘‘සචෙ වස්සානෙ අපරා වස්සිකසාටිකා උප්පන්නා හොති, පුරිමවස්සිකසාටිකං පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙත්වා ච අධිට්ඨාතබ්බා’’ති වදන්ති. පමාණයුත්තන්ති දීඝසො සුගතවිදත්ථියා ද්වෙ විදත්ථියො, විත්ථාරතො දියඩ්ඪා, දසා විදත්ථීති ඉමිනා පමාණෙන යුත්තං. පමාණිකාති සුගතවිදත්ථියා දීඝසො චතස්සො විදත්ථියො, තිරියං ද්වෙ විදත්ථියොති එවං වුත්තප්පමාණයුත්තා. පච්චුද්ධරිත්වා විකප්පෙතබ්බාති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. ‘‘සකිං අධිට්ඨිතං අධිට්ඨිතමෙව හොති, පුන න පච්චුද්ධරීයති කාලපරිච්ඡෙදාභාවතො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘එකවචනෙනපි වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘සකිං අධිට්ඨිතං අධිට්ඨිතමෙවා’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. උභයත්ථාපි අස්ස වචනස්ස ඉධ වචනෙ අපුබ්බං පයොජනං න දිස්සති, තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං ඉමස්මිං ඨානෙ ‘‘සකිං අධිට්ඨිතං අධිට්ඨිතමෙව හොතී’’ති ඉදං පදං න වුත්තං.

‘‘අත්තනො සන්තකභාවතො මොචෙත්වා ඨපිතං සන්ධාය මහාපච්චරියං අනාපත්ති වුත්තා’’ති වදන්ති. ඉමිනා භෙසජ්ජං චෙතාපෙස්සාමි, ඉදං මාතුයා දස්සාමීති ඨපෙන්තෙන අධිට්ඨාතබ්බං, ඉදං භෙසජ්ජස්ස, ඉදං මාතුයාති විස්සජ්ජෙත්වා සකසන්තකභාවතො මොචිතෙ අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථීති අධිප්පායො. සෙනාසනපරික්ඛාරත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණෙති එත්ථ ‘‘අනිවාසෙත්වා අපාරුපිත්වා ච කෙවලං මඤ්චපීඨෙසුයෙව අත්ථරිත්වා පරිභුඤ්ජියමානං පච්චත්ථරණං අත්තනො සන්තකම්පි අනධිට්ඨාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. හෙට්ඨා පන ‘‘පච්චත්ථරණම්පි අධිට්ඨාතබ්බමෙවා’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා අත්තනො සන්තකං අධිට්ඨාතබ්බමෙවාති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.

‘‘හීනායාවත්තනෙනාති සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ගිහිභාවූපගමනෙනා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තං යුත්තං අඤ්ඤස්ස දානෙ විය චීවරෙ නිරාලයභාවෙනෙව පරිච්චත්තත්තා. කෙචි පන ‘‘හීනායාවත්තනෙනාති භික්ඛුනියා ගිහිභාවූපගමනෙනා’’ති එවමත්ථං ගහෙත්වා ‘‘භික්ඛු පන විබ්භමන්තොපි යාව සික්ඛං න පච්චක්ඛාති, තාව භික්ඛුයෙවාති අධිට්ඨානං න විජහතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං ‘‘භික්ඛුනියා හීනායාවත්තනෙනා’’ති විසෙසෙත්වා අවුත්තත්තා. භික්ඛුනියා හි ගිහිභාවූපගමනෙ අධිට්ඨානවිජහනං විසුං වත්තබ්බං නත්ථි තස්සා විබ්භමනෙනෙව අස්සමණීභාවතො. සික්ඛාපච්චක්ඛානෙනාති පන ඉදං සචෙ භික්ඛුලිඞ්ගෙ ඨිතොව සික්ඛං පච්චක්ඛාති, තස්ස කායලග්ගම්පි චීවරං අධිට්ඨානං විජහතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. කනිට්ඨඞ්ගුලිනඛවසෙනාති හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදං දස්සෙති. පමාණචීවරස්සාති පච්ඡිමප්පමාණං සන්ධාය වුත්තං. ද්වෙ චීවරානි පාරුපන්තස්සාති අන්තරඝරප්පවෙසනත්ථාය සුප්පටිච්ඡන්නසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙන සඞ්ඝාටිං උත්තරාසඞ්ගඤ්ච එකතො කත්වා පාරුපන්තස්ස. සඞ්ඝරිතට්ඨානෙති ද්වීසුපි අන්තෙසු සඞ්ඝරිතට්ඨානෙ. එස නයොති ඉමිනා පමාණයුත්තෙසු යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං අධිට්ඨානං විජහති, මහන්තෙසු පන තතො පරෙන ඡිද්දං අධිට්ඨානං න විජහතීති අයමත්ථො දස්සිතො. සබ්බෙසූති තිචීවරාදිභෙදෙසු සබ්බචීවරෙසු.

අඤ්ඤං පච්ඡිමප්පමාණං නාම නත්ථීති සුත්තෙ ආගතං නත්ථීති අධිප්පායො. ඉදානි තමෙව විභාවෙතුං ‘‘යඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. ‘‘තං අතික්කමයතො ඡෙදනකං පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තත්තා ආහ ‘‘තතො උත්තරි පටිසිද්ධත්තා’’ති. තං න සමෙතීති පරික්ඛාරචොළස්ස විකප්පනුපගපච්ඡිමං පච්ඡිමප්පමාණන්ති ගහෙත්වා ඉතරෙසං තිචීවරාදීනං මුට්ඨිපඤ්චකාදිභෙදං පච්ඡිමප්පමාණං සන්ධාය ‘‘එස නයො’’තිආදිවචනං න සමෙති තාදිසස්ස පච්ඡිමප්පමාණස්ස සුත්තෙ අභාවතොති අධිප්පායො. අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තවචනං න සමෙතීති ඉමිනාව පටික්ඛෙපෙන විකප්පනුපගපච්ඡිමස්ස අන්තො යත්ථ කත්ථචි ඡිද්දං අධිට්ඨානං විජහතීති අයම්පි නයො පටික්ඛිත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. තිචීවරඤ්හි ඨපෙත්වා සෙසචීවරෙසු ඡිද්දෙන අධිට්ඨානවිජහනං නාම නත්ථි, තස්මා අධිට්ඨහිත්වා ඨපිතෙසු සෙසචීවරෙසු විකප්පනුපගපච්ඡිමං අප්පහොන්තං කත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්නෙසුපි අධිට්ඨානවිජහනං නත්ථි. සචෙ පන අධිට්ඨානතො පුබ්බෙයෙව තාදිසං හොති, අචීවරත්තා අධිට්ඨානකිච්චං නත්ථි. ඛුද්දකං චීවරන්ති මුට්ඨිපඤ්චකාදිභෙදප්පමාණතො අනූනමෙව ඛුද්දකචීවරං. මහන්තං වා ඛුද්දකං කරොතීති එත්ථ තිණ්ණං චීවරානං චතූසු පස්සෙසු යස්මිං පදෙසෙ ඡිද්දං අධිට්ඨානං න විජහති, තස්මිං පදෙසෙ සමන්තතො ඡින්දිත්වා ඛුද්දකං කරොන්තස්ස අධිට්ඨානං න විජහතීති අධිප්පායො.

සම්මුඛාවිකප්පනා පරම්මුඛාවිකප්පනාති එත්ථ සම්මුඛෙන විකප්පනා පරම්මුඛෙන විකප්පනාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. සන්නිහිතාසන්නිහිතභාවන්ති ආසන්නදූරභාවං. ආසන්නදූරභාවො ච අධිට්ඨානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. පරිභොගාදයොපි වට්ටන්තීති එත්ථ අධිට්ඨානස්සපි අන්තොගධත්තා සචෙ සඞ්ඝාටිආදිනාමෙන අධිට්ඨහිත්වා පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති, අධිට්ඨානං කාතබ්බං. නො චෙ, න කාතබ්බං, විකප්පනමෙව පමාණං, තස්මා අතිරෙකචීවරං නාම න හොති. මිත්තොති දළ්හමිත්තො. සන්දිට්ඨොති දිට්ඨමිත්තො නාතිදළ්හමිත්තො. විකප්පිතවිකප්පනා නාමෙසා වට්ටතීති අධිට්ඨිතඅධිට්ඨානං වියාති අධිප්පායො අවිසෙසෙන වුත්තවචනන්ති තිචීවරාදිං අධිට්ඨෙති, වස්සිකසාටිකං කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිඤ්ච විකප්පෙතීති අවත්වා සබ්බචීවරානං අවිසෙසෙන විකප්පෙතීති වුත්තවචනං. තිචීවරසඞ්ඛෙපෙනාති තිචීවරනීහාරෙන, සඞ්ඝාටිආදිඅධිට්ඨානවසෙනාති වුත්තං හොති.

තුය්හං දෙමීතිආදීසු ‘‘තස්මිං කාලෙ න ගණ්හිතුකාමොපි සචෙ න පටික්ඛිපති, පුන ගණ්හිතුකාමතාය සති ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඉත්ථන්නාමස්සාති පරම්මුඛෙ ඨිතං සන්ධාය වදති. ‘‘තුය්හං ගණ්හාහී’’ති වුත්තෙ ‘‘මය්හං ගණ්හාමී’’ති වදති, සුදින්නං සුග්ගහිතඤ්චාති එත්ථ ‘‘යථා පරතො ‘තව සන්තකං කරොහී’ති වුත්තෙ දුද්දින්නම්පි ‘සාධු, භන්තෙ, මය්හං ගණ්හාමී’ති වචනෙන ‘සුග්ගහිතං හොතී’ති වුත්තං, එවමිධාපි ‘තුය්හං ගණ්හාහී’ති වුත්තෙ සුදින්නත්තා ‘මය්හං ගණ්හාමී’ති අවුත්තෙපි ‘සුදින්නමෙවා’’’ති වදන්ති. ‘‘ගණ්හාහීති ච ආණත්තියා ගහණස්ස තප්පටිබද්ධතාකරණවසෙන පවත්තත්තා තදා ගණ්හාමීති චිත්තෙ අනුප්පාදිතෙ පච්ඡා ගහෙතුං න ලභතී’’ති වදන්ති.

තං න යුජ්ජතීති විනයකම්මස්ස කරණවසෙන ගහෙත්වා දින්නත්තා වුත්තං. සචෙ පන පරො සච්චතොයෙව විස්සාසං ගණ්හාති, පුන කෙනචි කාරණෙන තෙන දින්නං තස්ස න වට්ටතීති නත්ථි. නිස්සග්ගියං පන චීවරං ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා ගණ්හන්තං ‘‘මා ගණ්හාහී’’ති නිවාරණත්ථං වුත්තං. කායවාචාහි කත්තබ්බඅධිට්ඨානවිකප්පනානං අකතත්තා හොතීති ආහ ‘‘කායවාචාතො සමුට්ඨාතී’’ති. චීවරස්ස අත්තනො සන්තකතා, ජාතිප්පමාණයුත්තතා, ඡින්නපලිබොධභාවො, අතිරෙකචීවරතා, දසාහාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

පඨමකථිනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.