7. විහාරකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා
365. සත්තමෙ එවංනාමකෙ නගරෙති කොසම්බීනාමකෙ. තස්ස කිර නගරස්ස ආරාමපොක්ඛරණීආදීසු තෙසු තෙසු ඨානෙසු කොසම්බරුක්ඛාව උස්සන්නා අහෙසුං, තස්මා කොසම්බීති සඞ්ඛ්‍යං අගමාසි. කුසුම්බස්ස නාම ඉසිනො අස්සමතො අවිදූරෙ මාපිතත්තාති එකෙ. ඉදං වුත්තං හොති – කුසුම්බස්ස ඉසිනො නිවාසභූමි කොසම්බී, තස්ස ච අවිදූරෙ භවත්තා නගරං කොසම්බීති සඞ්ඛ්‍යං ගතන්ති. ඝොසිතනාමකෙන කිර සෙට්ඨිනා සො කාරිතොති එත්ථ කො ඝොසිතසෙට්ඨි, කථඤ්චානෙන සො ආරාමො කාරිතොති? පුබ්බෙ කිර අද්දිලරට්ඨං නාම අහොසි. තතො කොතූහලකො නාම දලිද්දො ඡාතකභයෙන සපුත්තදාරො සුභික්ඛං රට්ඨං ගච්ඡන්තො පුත්තං වහිතුං අසක්කොන්තො ඡඩ්ඩෙත්වා අගමාසි. මාතා නිවත්තිත්වා තං ගහෙත්වා ගතා. තෙ එකං ගොපාලකගාමං පවිසිංසු. ගොපාලකානඤ්ච තදා බහුපායාසො පටියත්තො හොති, තතො පායාසං ලභිත්වා භුඤ්ජිංසු. අථ සො පුරිසො බහුතරං පායාසං භුත්තො ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො රත්තිභාගෙ කාලං කත්වා තත්ථෙව සුනඛියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා කුක්කුරො ජාතො, සො ගොපාලකස්ස පියො අහොසි. ගොපාලකො ච පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨාති. පච්චෙකබුද්ධොපි භත්තකිච්චකාලෙ කුක්කුරස්ස එකං පිණ්ඩං දෙති. සො පච්චෙකබුද්ධෙ සිනෙහං උප්පාදෙත්වා ගොපාලකෙන සද්ධිං පණ්ණසාලම්පි ගච්ඡති, ගොපාලකෙ අසන්නිහිතෙ භත්තවෙලායං සයමෙව ගන්ත්වා කාලාරොචනත්ථං පණ්ණසාලද්වාරෙ භුස්සති, අන්තරාමග්ගෙපි චණ්ඩමිගෙ දිස්වා භුස්සිත්වා පලාපෙති. සො පච්චෙකබුද්ධෙ මුදුකෙන චිත්තෙන කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තත්‍රාස්ස ‘‘ඝොසකදෙවපුත්තො’’ත්වෙව නාමං අහොසි.
සො දෙවලොකතො චවිත්වා කොසම්බියං එකස්මිං කුලඝරෙ නිබ්බත්ති. තං අපුත්තකො කිර සෙට්ඨි තස්ස මාතාපිතූනං ධනං දත්වා පුත්තං කත්වා අග්ගහෙසි. අථ අත්තනො පුත්තෙ ජාතෙ සත්තක්ඛත්තුං ඝාතාපෙතුං උපක්කමි. සො පුඤ්ඤවන්තතාය සත්තසුපි ඨානෙසු මරණං අප්පත්වා අවසානෙ එකාය සෙට්ඨිධීතාය වෙය්‍යත්තියෙන ලද්ධජීවිකො අපරභාගෙ පිතු අච්චයෙන සෙට්ඨිට්ඨානං පත්වා ඝොසිතසෙට්ඨි නාම ජාතො. අඤ්ඤෙපි කොසම්බියං කුක්කුටසෙට්ඨි, පාවාරියසෙට්ඨීති ද්වෙ සෙට්ඨිනො අත්ථි, ඉමිනා සද්ධිං තයො අහෙසුං.
තෙන ච සමයෙන තෙසං සහායකානං සෙට්ඨීනං කුලූපකා පඤ්චසතා ඉසයො පබ්බතපාදෙ වසිංසු. තෙ කාලෙන කාලං ලොණම්බිලසෙවනත්ථං මනුස්සපථං ආගච්ඡන්ති. අථෙකස්මිං වාරෙ ගිම්හසමයෙ මනුස්සපථං ආගච්ඡන්තා නිරුදකං මහාකන්තාරං අතික්කමිත්වා කන්තාරපරියොසානෙ මහන්තං නිග්‍රොධරුක්ඛං දිස්වා චින්තෙසුං ‘‘යාදිසො අයං රුක්ඛො, අද්ධා එත්ථ මහෙසක්ඛාය දෙවතාය භවිතබ්බං, සාධු වතස්ස, සචෙ නො පානීයං වා පරිභොජනීයං වා දදෙය්‍යා’’ති. දෙවතා ඉසීනං අජ්ඣාසයං විදිත්වා ‘‘ඉමෙසං සඞ්ගහං කරිස්සාමී’’ති අත්තනො ආනුභාවෙන විටපන්තරතො නඞ්ගලසීසමත්තං උදකධාරං පවත්තෙසි. ඉසිගණො රජතක්ඛන්ධසදිසං උදකවට්ටිං දිස්වා අත්තනො භාජනෙහි උදකං ගහෙත්වා පරිභොගං කත්වා චින්තෙසි ‘‘දෙවතාය අම්හාකං පරිභොගුදකං දින්නං, ඉදං පන අගාමකං මහාරඤ්ඤං, සාධු වතස්ස, සචෙ නො ආහාරම්පි දදෙය්‍යා’’ති. දෙවතා ඉසීනං උපකප්පනවසෙන දිබ්බානි යාගුඛජ්ජකාදීනි දත්වා සන්තප්පෙසි.
ඉසයො චින්තයිංසු ‘‘දෙවතාය අම්හාකං පරිභොගුදකම්පි භොජනම්පි සබ්බං දින්නං, සාධු වතස්ස, සචෙ නො අත්තානං දස්සෙය්‍යා’’ති. දෙවතා තෙසං අජ්ඣාසයං විදිත්වා උපඩ්ඪකායං දස්සෙසි. දෙවතෙ මහතී තෙ සම්පත්ති, කිං කම්මං කත්වා ඉමං සම්පත්තිං අධිගතාසීති. නාතිමහන්තං පරිත්තකං කම්මං කත්වාති. උපඩ්ඪුපොසථකම්මං නිස්සාය හි දෙවතාය සම්පත්ති ලද්ධා. අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර ගෙහෙ අයං දෙවපුත්තො කම්මකාරො අහොසි. සෙට්ඨිස්ස හි ගෙහෙ උපොසථදිවසෙසු අන්තමසො දාසකම්මකාරෙ උපාදාය සබ්බො ජනො උපොසථිකො හොති. එකදිවසං අයං කම්මකාරො එකකොව පාතො උට්ඨාය කම්මන්තං ගතො. මහාසෙට්ඨි නිවාපං ලභමානමනුස්සෙ සල්ලක්ඛෙන්තො එතස්සෙවෙකස්ස අරඤ්ඤං ගතභාවං ඤත්වා අස්ස සායමාසත්ථාය නිවාපං අදාසි. භත්තකාරදාසී එකස්සෙව භත්තං පචිත්වා අරඤ්ඤතො ආගතස්ස භත්තං වඩ්ඪෙත්වා අදාසි. කම්මකාරො චින්තයි ‘‘අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු ඉමස්මිං කාලෙ ගෙහං එකසද්දං අහොසි, අජ්ජ අතිවිය සන්නිසින්නං, කිං නු ඛො එත’’න්ති. තස්ස සා ආචික්ඛි ‘‘අජ්ජ ඉමස්මිං ගෙහෙ සබ්බෙ මනුස්සා උපොසථිකා, මහාසෙට්ඨි තුය්හෙවෙකස්ස නිවාපං අදාසී’’ති. එවං අම්මාති. ආම සාමීති. ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ උපොසථං සමාදින්නස්ස උපොසථකම්මං හොති, න හොතී’’ති මහාසෙට්ඨිං පුච්ඡ අම්මාති. තාය ගන්ත්වා පුච්ඡිතො මහාසෙට්ඨි ආහ – ‘‘සකලඋපොසථකම්මං න හොති, උපඩ්ඪකම්මං පන හොති, උපොසථිකො හොතී’’ති. කම්මකාරො භත්තං අභුඤ්ජිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා උපොසථිකො හුත්වා වසනට්ඨානං ගහෙත්වා නිපජ්ජි. තස්ස ආහාරපරික්ඛීණකායස්ස රත්තිං වාතො කුප්පි. සො පච්චූසසමයෙ කාලං කත්වා උපඩ්ඪුපොසථකම්මනිස්සන්දෙන මහාවත්තනිඅටවිද්වාරෙ නිග්‍රොධරුක්ඛදෙවපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති.
සො තං පවත්තිං ඉසීනං ආරොචෙසි. ඉසයො පුච්ඡිංසු ‘‘තුම්හෙහි මයං ‘බුද්ධො ධම්මො සඞ්ඝො’ති අස්සුතපුබ්බං සාවිතා, උප්පන්නො නු ඛො ලොකෙ බුද්ධො’’ති. ආම, භන්තෙ, උප්පන්නොති. ඉදානි කුහිං වසතීති. සාවත්ථියං නිස්සාය ජෙතවනෙ, භන්තෙති. ඉසයො ‘‘තිට්ඨථ තුම්හෙ, මයං සත්ථාරං පස්සිස්සාමා’’ති හට්ඨතුට්ඨා නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන කොසම්බීනගරං සම්පාපුණිංසු. මහාසෙට්ඨිනො ‘‘ඉසයො ආගතා’’ති පච්චුග්ගමනං කත්වා ‘‘ස්වෙ අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ ඉසිගණස්ස මහාදානං අදංසු. ඉසයො ‘‘භුත්වාව ගච්ඡාමා’’ති ආපුච්ඡිංසු. භන්තෙ, තුම්හෙ අඤ්ඤස්මිං කාලෙ එකම්පි මාසං ද්වෙපි තයොපි චත්තාරොපි මාසෙ වසිත්වා ගච්ඡථ, ඉමස්මිං පන වාරෙ හිය්‍යො ආගන්ත්වා ‘‘අජ්ජෙව ගච්ඡාමා’’ති වදථ, කිං ඉදන්ති. ආම ගහපතයො බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, න ඛො පන සක්කා ජීවිතන්තරායො ජානිතුං, තෙන මයං තුරිතා ගච්ඡාමාති. තෙන හි, භන්තෙ, මයම්පි ආගච්ඡාම, අම්හෙහි සද්ධිංයෙව ගච්ඡථාති. ‘‘තුම්හෙ අගාරියා නාම මහාජටා, තිට්ඨථ තුම්හෙ, මයං පුරෙතරං ගමිස්සාමා’’ති නික්ඛමිත්වා එකට්ඨානෙ ද්වෙ දිවසානි අවසිත්වා තුරිතගමනෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනවිහාරෙ සත්ථු සන්තිකමෙව අගමංසු. තත්ථ මධුරධම්මකථං සුත්වා සබ්බෙව පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු.
තෙපි තයො සෙට්ඨිනො පඤ්චහි පඤ්චහි සකටසතෙහි සප්පිමධුඵාණිතාදීනි චෙව පට්ටුණ්ණදුකූලාදීනි ච ආදාය කොසම්බිතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනසාමන්තෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. සත්ථා තිණ්ණම්පි සහායානං මධුරධම්මකථං කථෙසි. තෙ බලවසොමනස්සජාතා සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ මහාදානං අදංසු, පුන නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙති එවං අඩ්ඪමාසං දානං දත්වා ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං ජනපදං ආගමනාය පටිඤ්ඤං දෙථා’’ති පාදමූලෙ නිපජ්ජිංසු. භගවා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො ගහපතයො තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. ‘‘එත්තාවතා පටිඤ්ඤා දින්නා නාම හොතී’’ති ගහපතයො සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘දින්නා නො භගවතා පටිඤ්ඤා’’ති පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා දසබලං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා අන්තරාමග්ගෙ යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කාරෙත්වා අනුපුබ්බෙන කොසම්බිං පත්වා ‘‘ලොකෙ බුද්ධො උප්පන්නො’’ති කථයිංසු. තයො ජනා අත්තනො අත්තනො ආරාමෙ මහන්තං ධනපරිච්චාගං කත්වා භගවතො විහාරෙ කාරාපෙසුං. තත්ථ කුක්කුටසෙට්ඨිනා කාරිතො කුක්කුටාරාමො නාම අහොසි. පාවාරිකසෙට්ඨිනා අම්බවනෙ කාරිතො පාවාරිකම්බවනං නාම. ඝොසිතෙන කාරිතො ඝොසිතාරාමො නාම අහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඝොසිතනාමකෙන කිර සෙට්ඨිනා සො කාරිතො’’ති.
යො අභිනික්ඛමනකාලෙ සද්ධිං නික්ඛන්තො, යස්ස ච සත්ථාරා පරිනිබ්බානකාලෙ බ්‍රහ්මදණ්ඩො ආණත්තො, තං සන්ධායාහ ‘‘බොධිසත්තකාලෙ උපට්ඨාකඡන්නස්සා’’ති. ඉමිනා ච යො මජ්ඣිමනිකායෙ ඡන්නොවාදසුත්තෙ (ම. නි. 3.389 ආදයො) ගිලානො හුත්වා ධම්මසෙනාපතිනා ඔවදියමානොපි මාරණන්තිකවෙදනං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො තිණ්හෙන සත්ථෙන කණ්ඨනාළිං ඡින්දිත්වා මරණභයෙ උප්පන්නෙ ගතිනිමිත්තෙ ච උපට්ඨිතෙ අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා සංවිග්ගො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සඞ්ඛාරෙ පරිග්ගණ්හන්තො අරහත්තං පත්වා සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි, අයං සො න හොතීති දස්සෙති. පූජාවචනප්පයොගෙ කත්තරි සාමිවචනස්සපි ඉච්ඡිතත්තා ආහ ‘‘ගාමස්ස වා පූජිත’’න්ති. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථානුසාරතො වෙදිතබ්බං. එකෙකො කොට්ඨාසොති එකෙකො භාගො.
366. කිරියතො සමුට්ඨානභාවොති කෙවලං කිරියාමත්තතො සමුට්ඨානභාවං පටික්ඛිපති, වත්ථුනො පන අදෙසනාය කුටිකරණකිරියාය ච සමුට්ඨානතො කිරියාකිරියතො සමුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ භික්ඛූ වා අනභිනෙය්‍යාති එත්ථ වා-සද්දො ‘‘අයං වා සො මහානාගො’’තිආදීසු විය අවධාරණත්ථොති දට්ඨබ්බො.
විහාරකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.