8. පඨමදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා

380. අට්ඨමෙ පාකාරෙන පරික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. ගොපුරට්ටාලකයුත්තන්ති ද්වාරපාසාදෙන ච තත්ථ තත්ථ පාකාරමත්ථකෙ පතිට්ඨාපිතඅට්ටාලකෙහි ච යුත්තං. වෙළූහි පරික්ඛිත්තත්තා අබ්භන්තරෙ පුප්ඵූපගඵලූපගරුක්ඛසඤ්ඡන්නත්තා ච නීලොභාසං. ඡායූදකසම්පත්තියා භූමිභාගසම්පත්තියා ච මනොරමං. කාළකවෙසෙනාති කලන්දකරූපෙන. නිවාපන්ති භොජනං. තන්ති උය්‍යානං. දබ්බොති තස්ස ථෙරස්ස නාමන්ති දබ්බත්ථම්භෙ පතිතත්තා දබ්බොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං අහොසි.

කස්සපදසබලස්ස සාසනොසක්කනකාලෙ කිර සත්ත භික්ඛූ එකචිත්තා හුත්වා අඤ්ඤෙ සාසනෙ අගාරවං කරොන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉධ කිං කරොම, එකමන්තෙ සමණධම්මං කත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සාමා’’ති නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා උච්චං පබ්බතසිඛරං අභිරුහිත්වා අත්තනො චිත්තබලං ජානන්තා ‘‘නිස්සෙණිං පාතෙන්තු, ජීවිතෙ සාලයා ඔතරන්තු, මා පච්ඡානුතප්පිනො අහුවත්ථා’’ති වත්වා සබ්බෙ එකචිත්තා හුත්වා නිස්සෙණිං පාතෙත්වා ‘‘අප්පමත්තා හොථ, ආවුසො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔවදිත්වා චිත්තරුචියෙසු ඨානෙසු නිසීදිත්වා සමණධම්මං කාතුං ආරභිංසු.

තත්‍රෙකො ථෙරො පඤ්චමෙ දිවසෙ අරහත්තං පත්වා ‘‘මම කිච්චං නිප්ඵන්නං, අහං ඉමස්මිං ඨානෙ කිං කරිස්සාමී’’ති ඉද්ධියා උත්තරකුරුතො පිණ්ඩපාතං ආහරිත්වා ආහ – ‘‘ආවුසො, ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථ, භික්ඛාචාරකිච්චං මමායත්තං හොතු, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති. කිං නු මයං, ආවුසො, නිස්සෙණිං පාතෙන්තා එවං අවචුම්හ ‘‘යො පඨමං ධම්මං සච්ඡිකරොති, සො භික්ඛං ආහරතු, තෙනාභතං සෙසා පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරිස්සන්තී’’ති. නත්ථි, ආවුසොති. තුම්හෙ අත්තනො පුබ්බහෙතුනාව ලභිත්ථ, මයම්පි සක්කොන්තා වට්ටස්සන්තං කරිස්සාම, ගච්ඡථ තුම්හෙති. ථෙරො තෙ සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තො ඵාසුකට්ඨානෙ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ගතො. අපරොපි ථෙරො සත්තමෙ දිවසෙ අනාගාමිඵලං පත්වා තතො චුතො සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, ඉතරෙ ථෙරා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා තෙසු තෙසු කුලෙසු නිබ්බත්තා. එකො ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලනගරෙ රාජගෙහෙ නිබ්බත්තො, එකො පච්චන්තිමරට්ඨෙ පරිබ්බාජිකාය කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, එකො බාහියරට්ඨෙ කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තො, එකො රාජගහෙ කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තො.

අයං පන දබ්බත්ථෙරො මල්ලරට්ඨෙ අනුපියනගරෙ එකස්ස මල්ලරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස මාතා උපවිජඤ්ඤා කාලමකාසි. මතසරීරං සුසානං නෙත්වා දාරුචිතකං ආරොපෙත්වා අග්ගිං අදංසු. අග්ගිවෙගසන්තත්තං උදරපටලං ද්වෙධා අහොසි. දාරකො අත්තනො පුඤ්ඤබලෙන උප්පතිත්වා එකස්මිං දබ්බත්ථම්භෙ නිපති, තං දාරකං ගහෙත්වා අය්‍යිකාය අදංසු. සා තස්ස නාමං ගණ්හන්තී දබ්බත්ථම්භෙ පතිත්වා ලද්ධජීවිකත්තා ‘‘දබ්බො’’ති තස්ස නාමං අකාසි. තෙන වුත්තං ‘‘දබ්බොති තස්ස ථෙරස්ස නාම’’න්ති.

තස්ස සත්තවස්සිකකාලෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මල්ලරට්ඨෙ චාරිකං චරමානො අනුපියනිගමං පත්වා අනුපියම්බවනෙ විහරති. දබ්බකුමාරො සත්ථාරං දිස්වා සහ දස්සනෙනෙව පසීදිත්වා පබ්බජිතුකාමො හුත්වා ‘‘අහං දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමී’’ති අය්‍යිකං ආපුච්ඡි. සා ‘‘සාධු තාතා’’ති දබ්බකුමාරං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං කුමාරං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ. සත්ථා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො සඤ්ඤං අදාසි ‘‘භික්ඛු ඉමං දාරකං පබ්බාජෙහී’’ති. සො ථෙරො සත්ථු වචනං සුත්වා දබ්බකුමාරං පබ්බාජෙන්තො තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛි. පුබ්බහෙතුසම්පන්නො කතාභිනීහාරො පඨමකෙසවට්ටියා වොරොපනක්ඛණෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, දුතියාය කෙසවට්ටියා ඔරොපියමානාය සකදාගාමිඵලෙ, තතියාය අනාගාමිඵලෙ, සබ්බකෙසානං පන ඔරොපනඤ්ච අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියා ච අපච්ඡා අපුරෙ අහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ථෙරො කිර සත්තවස්සිකොව සංවෙගං ලභිත්වා පබ්බජිතො ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණීති වෙදිතබ්බො’’ති.

සාවකෙන පත්තබ්බන්ති යථුපනිස්සයං තෙන තෙන සාවකෙන පත්තබ්බං. තිස්සො විජ්ජාතිආදි යථාසම්භවවසෙන වුත්තං. ගුණජාතන්ති ‘‘යඤ්ච කිඤ්චි සාවකෙන පත්තබ්බ’’න්ති නපුංසකලිඞ්ගසම්බන්ධදස්සනත්ථං වුත්තං. චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස කතත්තාති දුක්ඛසමුදයනිරොධමග්ගසඞ්ඛාතෙසු චතූසු සච්චෙසු දුක්ඛපරිඤ්ඤා සමුදයප්පහානං නිරොධසච්ඡිකිරියා මග්ගභාවනාති එකෙකස්ස මග්ගස්ස චතුන්නං චතුන්නං කිච්චානං වසෙන සොළසවිධස්ස කිච්චස්ස කතත්තා. තතො තතො පටික්කමිත්වාති තතො තතො කිච්චතො ආරම්මණතො ච පටිවත්තිත්වා. සිලාපට්ටකෙති පාසාණඵලකෙ. තෙරසාපීති භත්තුද්දෙසකසෙනාසනග්ගාහාපකභණ්ඩාගාරිකචීවරපටිග්ගාහකචීවරභාජනකයාගුභාජනකඵලභාජනකඛජ්ජභාජනකඅප්පමත්තකවිස්සජ්ජකසාටියග්ගාහාපකපත්තග්ගාහාපකආරාමිකපෙසකසාමණෙරපෙසකසම්මුතීනං වසෙන තෙරසාපි සම්මුතියො දාතුං වට්ටන්ති.

382. අපිසූති එත්ථ සූති නිපාතමත්තං, අපි-සද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො ‘‘විකාලෙ’’ති ඉමස්ස අනන්තරං දට්ඨබ්බො, විකාලෙපි ආගච්ඡන්තීති අත්ථො. ජානන්තාති දූරභාවං ජානන්තා. එවං සබ්බපදෙසූති එත්ථ කතිකසණ්ඨානාදීනං නානප්පකාරත්තා තස්මිං තස්මිං විහාරෙ කතිකවත්තාදීනි විසුං විසුං කථාපෙතීති වෙදිතබ්බං. සබ්බවිහාරෙසු ච ගමනමග්ගෙ සමප්පමාණෙ කත්වා අධිට්ඨාතීති වදන්ති. අයඤ්හි නිම්මිතානං ධම්මතාති අනියමෙත්වා නිම්මිතානං අයං ‘‘එකස්මිං භාසමානස්මි’’න්තිආදි ධම්මතා. තථා හි යෙ වණ්ණවයසරීරාවයවපරික්ඛාරකිරියාවිසෙසාදීහි නියමං අකත්වා නිම්මිතා හොන්ති, තෙ අනියමෙත්වා නිම්මිතත්තා ඉද්ධිමතා සදිසාව හොන්ති. ඨානනිසජ්ජාදීසු භාසිතතුණ්හීභාවාදීසු වා යං යං ඉද්ධිමා කරොති, තං තදෙව කරොන්ති. සචෙ පන නානප්පකාරෙ කාතුකාමො හොති, කෙචි පඨමවයෙ, කෙචි මජ්ඣිමවයෙ, කෙචි පච්ඡිමවයෙ, තථා දීඝකෙසෙ, උපඩ්ඪමුණ්ඩෙ, මිස්සකකෙසෙ, උපඩ්ඪරත්තචීවරෙ, පණ්ඩුකචීවරෙ, පදභාණධම්මකථාසරභඤ්ඤපඤ්හපුච්ඡනපඤ්හවිස්සජ්ජනචීවරසිබ්බනධොවනාදීනි කරොන්තෙ, අපරෙපි වා නානප්පකාරකෙ කාතුකාමො හොති, තෙන පාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය ‘‘එත්තකා භික්ඛූ පඨමවයා හොන්තූ’’තිආදිනා නයෙන පරිකම්මං කත්වා පුන සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය අධිට්ඨිතෙ අධිට්ඨානචිත්තෙන සද්ධිං ඉච්ඡිතිච්ඡිතප්පකාරායෙව හොන්ති. අවත්ථුකවචනං න හොතීති නිම්මිතානං ‘‘අයං මඤ්චො’’තිආදිවචනං අවත්ථුකං න හොති සබ්බත්ථ මඤ්චපීඨානං සම්භවතො.

383. එකචාරිකභත්තන්ති අතිමනාපත්තා විසුං ඨිතිකාය පාපෙතබ්බං භත්තං. තද්ධිතවොහාරෙනාති චත්තාරි පරිමාණමස්ස චතුක්කන්ති එවං තද්ධිතවොහාරෙන. ඔදනස්ස පුච්ඡාය සාධකතමත්තා ආහ – ‘‘කරණත්ථෙයෙව කරණවචන’’න්ති, ඔදනෙන කරණභූතෙන පුච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. යෙ ච ඔදනෙන කරණභූතෙන පුච්ඡන්ති, තෙසං පුච්ඡනාකාරදස්සනත්ථං ‘‘කිං, භන්තෙ, ඔදනං දෙමාති පුච්ඡන්තී’’ති වුත්තං.

භවොති භවිතබ්බො. අසමන්නාහරිත්වාති ආභොගං අකත්වා. රත්තිං සම්මන්තයමානාති කඤ්චි කාලං සුපිත්වා වුට්ඨාය සම්මන්තයමානා. රත්තියඤ්හි පඨමයාමමජ්ඣිමයාමෙසු සුපිත්වා පබුද්ධානං අජ්ජතනකාලෙපි අනජ්ජතනාභිමානො හොති, තස්මා තෙ ‘‘හිය්‍යො’’ති ආහංසු. යෙ පන රත්තියං කම්මප්පසුතා ජාගරියමනුයුත්තා හොන්ති, තෙසං අජ්ජතනාභිමානොයෙව, තස්මා තෙ ‘‘අජ්ජ’’ඉච්චෙව වොහරන්ති, න ‘‘හිය්‍යො’’ති. පධූපායන්තාති පුනප්පුනං උප්පජ්ජනකකොධවසෙන පධූපායන්තා.

384. දබ්බ දබ්බාති දුතියො දබ්බ-සද්දො පණ්ඩිතාධිවචනොති ආහ ‘‘දබ්බා පණ්ඩිතා’’ති. එවං න නිබ්බෙඨෙන්තීති සම්බන්ධො. නිබ්බෙඨෙන්තීති අත්තානං දොසතො මොචෙන්ති. වුට්ඨානලක්ඛණං මඤ්ඤමානාති වුට්ඨානලක්ඛණන්ති මඤ්ඤමානා. න ඝටියතීති ථෙරස්ස සුසීලපටිඤ්ඤාය තස්සා දුස්සීලපටිඤ්ඤාවචනං න ඝටියතීති අධිප්පායො. එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො ආවි භවිස්සති. නාසෙථාති සෙතකං දත්වා ගිහිභාවං පාපෙථාති අත්ථො. ලිඞ්ගනාසනා හෙත්ථ අධිප්පෙතා. ඉමමෙව ච දස්සෙතුං ‘‘තිස්සො නාසනා’’තිආදි වුත්තං. එකකම්මාදිසංවාසස්ස අකරණං සංවාසනාසනා. දණ්ඩකම්මනාසනා නාම වාලුකාදීනි ඔකිරිත්වා යාව ඛමාපෙති, තාව දණ්ඩකම්මවසෙන නික්කඩ්ඪනං. චර පිරෙ විනස්සාති නික්කඩ්ඪනාකාරදස්සනං. තත්ථ චරාති ගච්ඡ, අපෙහීති වුත්තං හොති. පිරෙති පර අමාමක, අම්හාකං අනජ්ඣත්තිකභූතාති අත්ථො. පිරෙති හි පර-සද්දෙන සමානත්ථං සම්බොධනවචනං. අථ වා පිරෙති ‘‘පරතො’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදං, තස්මා චර පිරෙති පරතො ගච්ඡ, මා ඉධ තිට්ඨාති අත්ථො. විනස්සාති අදස්සනං ගච්ඡ.

යස්මා තෙ භික්ඛූ අත්තානං අප්පකාසෙත්වා ඨිතා, තස්මා අනුයුඤ්ජථාති ඉමස්ස ගවෙසථ ජානාථාති අත්ථො වුත්තො. කාරකො හොතීති ‘‘අය්‍යෙනම්හි දූසිතා’’ති පටිඤ්ඤාතත්තා තාය පටිඤ්ඤාය යදි නාසිතා, ථෙරො කාරකො හොති, සදොසොති අත්ථො. අකාරකො හොතීති තාය කතපටිඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා යදි භගවතා පකතිදුස්සීලභාවංයෙව සන්ධාය සා නාසිතා, ථෙරො අකාරකො හොතීති අධිප්පායො. ‘‘සකාය පටිඤ්ඤාය නාසෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘අය්‍යෙනම්හි දූසිතා’’ති තාය කතපටිඤ්ඤාය භූතතා ආපජ්ජතීති ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං වාදෙ ථෙරො කාරකො හොති සදොසො’’ති. භික්ඛුනිං අනුද්ධංසෙති, දුක්කටන්ති ඉමිනා මහාඅට්ඨකථාවාදො දස්සිතො. මුසාවාදෙ පාචිත්තියන්ති වුත්තන්ති භික්ඛුනිං අනුද්ධංසෙන්තස්ස මුසාවාදෙ පාචිත්තියන්ති වුත්තං.

තත්‍රාති තෙසු දුක්කටපාචිත්තියෙසු. ඉතො පට්ඨාය ‘‘තස්මා පාචිත්තියමෙව යුජ්ජතී’’ති වචනපරියන්තං ද්වීසුපි අට්ඨකථාසු අධිප්පායවිභාවනං. තත්ථ පුරිමනයෙති ‘‘භික්ඛුනිං අනුද්ධංසෙති, දුක්කට’’න්ති වුත්තඅට්ඨකථානයෙ. දුක්කටමෙව යුජ්ජතීති කස්මා වුත්තන්ති චෙ? තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. භික්ඛුනො භික්ඛුස්මිං සඞ්ඝාදිසෙසොති භික්ඛුං අමූලකෙන අන්තිමවත්ථුනා අනුද්ධංසෙන්තස්ස භික්ඛුනො සඞ්ඝාදිසෙසොති අත්ථො. පච්ඡිමනයෙපි ‘‘භික්ඛුනිං අනුද්ධංසෙන්තස්ස මුසාවාදෙ පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තං. කුරුන්දීනයෙපි මුසාවාදත්තා පාචිත්තියමෙව යුජ්ජතීති විසංවාදපුරෙක්ඛතාය පාචිත්තියමෙව යුජ්ජතීති අධිප්පායො. යදි එවං භික්ඛුං අමූලකෙන අන්තිමවත්ථුනා අනුද්ධංසෙන්තස්ස අක්කොසන්තස්ස ච මුසාවාදත්තා පාචිත්තියෙනෙව භවිතබ්බන්ති චෙ? තත්ථ සතිපි මුසාවාදෙ වචනප්පමාණතො සඞ්ඝාදිසෙසඔමසවාදපාචිත්තියෙහෙව භවිතබ්බං, න සම්පජානමුසාවාදපාචිත්තියෙනාති දස්සෙතුං ‘‘වචනප්පමාණතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ වචනප්පමාණතොති භගවතා වුත්තපාළිවචනප්පමාණතො. ඉදානි තං වචනං දස්සෙතුං ‘‘අනුද්ධංසනාධිප්පායෙනා’’තිආදි වුත්තං. භික්ඛුස්ස පන භික්ඛුනියා දුක්කටන්ති වචනං නත්ථීති භික්ඛුනියා අනුද්ධංසනෙ භික්ඛුනො දුක්කටන්ති වචනං නත්ථි තථා පාළියං අනාගතත්තා. සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියන්ති වචනමත්ථීති සාමඤ්ඤතො වුත්තං සම්පජානමුසාවාදසික්ඛාපදං දස්සෙති.

ඉදානි ද්වීසුපි අට්ඨකථාවාදෙසු අධිප්පායං විභාවෙත්වා තෙසු පච්ඡිමවාදෙ දොසං දස්සෙත්වා පුරිමවාදං පතිට්ඨපෙතුකාමො ආචරියො ‘‘තත්‍ර පනා’’තිආදිමාහ. තත්‍රාති ‘‘පාචිත්තියමෙව යුජ්ජතී’’ති වුත්තවාදෙ. අනුද්ධංසනාධිප්පායෙ අසති පාචිත්තියන්ති ඉමිනා සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියස්ස ඔකාසං දස්සෙති. විසුං පාචිත්තියං වුත්තන්ති සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියතො විසුං අඤ්ඤමෙව පාචිත්තියං වුත්තං. එතෙහි නාසනා නත්ථීති සාමඤ්ඤතො වුත්තං, ඉමිස්සා පන දුක්කටෙන නාසනා නත්ථීති අධිප්පායො. යදි එවං කස්මා නං භගවා නාසෙතීති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි.

385-386. දූසිතොති දුට්ඨසද්දස්ස කම්මසාධනතං දස්සෙති. දූසයති පරං විනාසෙතීති දූසකො. ඉමිනා ‘‘දූසයතීති දොසො’’ති දොසසද්දස්ස කත්තුසාධනතා වුත්තා. පකතිභාවං ජහාපිතොති දුසසද්දස්ස විකතියං පඨිතත්තා වුත්තං, පකතියා සොම්මභාවං ජහාපිතොති අත්ථො, විකාරමාපාදිතොති වුත්තං හොති. ආකාරනානත්තෙනාති දූසිතාකාරස්ස දූසකාකාරස්ස ච නානත්තෙන. අනභිරද්ධොති අතුට්ඨො. යො පන අතුට්ඨො, සො සුඛිතො නාම න හොතීති ආහ ‘‘න සුඛිතො’’ති. ‘‘ආරාධිතො රාජා’’තිආදීසු පසාදිතොති අත්ථසම්භවතො ‘‘න වා පසාදිතො’’ති වුත්තං. ඛීලසද්දො ථද්ධභාවවචනො කචවරපරියායො ච හොතීති ආහ – ‘‘චිත්තථද්ධභාවචිත්තකචවරසඞ්ඛාතං පටිඝඛීල’’න්ති. ඛීලයති තෙන චිත්තං ථද්ධභාවං ආපජ්ජතීති ඛීලං, චිත්තස්ස ථද්ධභාවො. සො ච අත්ථතො පටිඝොයෙව. චිත්තස්ස ථද්ධභාවලක්ඛණො හි පටිඝො, තස්මිඤ්ච උප්පන්නෙ චිත්තං උක්ලාපජාතට්ඨානං විය අමනුඤ්ඤං හොති, තස්මා කචවරසදිසත්තාපි පටිඝොව ‘‘ඛීල’’න්ති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘පටිඝඛීල’’න්ති. චිත්තස්ස ථද්ධභාවත්තා කචවරසදිසත්තා ච පටිඝොයෙව ඛීලං පටිඝඛීලං. නප්පතීතොති පීතිසුඛාදීහි න අභිගතො න අනුගතො, න උපෙතොති අත්ථො. යො ච පීතිසුඛාදීහි අනුපගතො, සො තෙහි වජ්ජිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘පීතිසුඛාදීහි වජ්ජිතො’’ති. යො ච තෙහි වජ්ජිතො, න සො තෙන අභිසටො නාම හොතීති ආහ ‘‘න අභිසටො’’ති, පීතිසුඛාදීහි න පත්ථටොති අත්ථො.

යෙනාති යෙන කොපෙන. දුට්ඨොති මාතිකාය ආගතපදං දස්සෙති, කුපිතොති පදභාජනෙ ආගතපදං. අත්ථතො එකත්තෙපි උභින්නං පදානං වසෙන ‘‘උභයම්පී’’ති වුත්තං. එවං ‘‘තෙන ච කොපෙන තෙන ච දොසෙනා’’ති ඉමෙසං පදානං වසෙන ‘‘ද්වීහී’’ති වුත්තං, අත්ථතො පන දොසොයෙව. සො ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නොති ආහ ‘‘ඉමෙහි ද්වීහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමෙව දස්සෙතී’’ති. ‘‘අනත්තමනතා අනභිරද්ධී’’ති වචනෙහි දොමනස්සවෙදනාව වුත්තාති ආහ ‘‘ඉමෙහි ද්වීහි වෙදනාක්ඛන්ධං දස්සෙතී’’ති.

යදා පන චොදකෙන අදිට්ඨං අසුතං අපරිසඞ්කිතං වා හොති, තදා අමූලකං නාම හොතීති ආහ ‘‘තං පනස්ස…පෙ… චොදකවසෙන අධිප්පෙත’’න්ති. යදි චුදිතකවසෙන අධිප්පෙතං සියා, අමූලකං නාම අනජ්ඣාපන්නන්ති පදභාජනං වදෙය්‍යාති අධිප්පායො. යං පාරාජිකන්ති භික්ඛුනො අනුරූපෙසු එකූනවීසතියා පාරාජිකෙසු අඤ්ඤතරං. පදභාජනෙ පන පාළියං ආගතානෙව ගහෙත්වා ‘‘චතුන්නං අඤ්ඤතරෙනා’’ති වුත්තං. එතන්ති චුදිතකස්ස ආපන්නානාපන්නත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ.

තථෙවාති පසාදසොතෙන දිබ්බසොතෙන වාති ඉමමත්ථං අතිදිසති. සුත්වාව ජානිතබ්බතො ‘‘සුතට්ඨානෙයෙව තිට්ඨතී’’ති වුත්තං. පරිසඞ්කනං පරිසඞ්කිතං, දිට්ඨානුගතං පරිසඞ්කිතං දිට්ඨපරිසඞ්කිතං. එවං සෙසෙසුපි. ඉමෙසන්ති කත්තුඅත්ථෙ සාමිවචනං, ඉමෙහීති අත්ථො. කරිස්සන්ති වාති එත්ථ විභත්තිපරිණාමං කත්වා ඉමෙති යොජෙතබ්බං. දිට්ඨං අත්ථි සමූලකං, අත්ථි අමූලකන්ති ඉදං අජ්ඣාචාරස්ස සබ්භාවාසබ්භාවං සන්ධාය වුත්තං. අත්ථි සඤ්ඤාසමූලකං, අත්ථි සඤ්ඤාඅමූලකන්ති ඉදං පන දිට්ඨසඤ්ඤාය සබ්භාවාසබ්භාවං සන්ධාය.

සමීපෙ ඨත්වාති ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙ සමීපෙ ඨත්වාති වදන්තීති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. පරතො පන ‘‘දූතං වා පණ්ණං වා සාසනං පෙසෙත්වා චොදෙන්තස්ස සීසං න එතී’’ති පරම්මුඛාචොදනාය එව අනාපත්තියා වුත්තත්තා ‘‘සමීපෙ ඨත්වා’’ති ඉදං සම්මුඛභාවමත්තදස්සනත්ථං වුත්තන්ති අම්හාකං ඛන්ති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා) අඞ්ගං දස්සෙන්තෙන ‘‘චාවනාධිප්පායෙන සම්මුඛාචොදනා’’ති වුත්තං, න ච සම්මුඛභාවො ද්වාදසහත්ථබ්භන්තරෙයෙවාති නියමො සක්කා වත්ථුං. විනයවිනිච්ඡයඤ්ච පත්වා ගරුකෙයෙව ඨාතබ්බන්ති වුත්තං, තස්මා උපපරික්ඛිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. චොදාපකස්සෙව වාචාය වාචාය සඞ්ඝාදිසෙසොති ආණත්තස්ස වාචාය වාචාය චොදාපකස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො. මයාපි දිට්ඨං සුතං අත්ථීති ඉදං ආණත්තස්සපි චොදකභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, එවං පන අවත්වාපි ‘‘පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නොසී’’ති ඉදමෙව වචනං පරස්ස වචනං විය අකත්වා අනුද්ධංසනාධිප්පායෙන වදන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසොයෙව. සතිපි පන අනුද්ධංසනාධිප්පායෙ ‘‘අසුකෙන එවං වුත්ත’’න්ති දස්සෙත්වා වදන්තස්ස නත්ථි සඞ්ඝාදිසෙසොති වදන්ති.

සම්බහුලා සම්බහුලෙ සම්බහුලෙහි වත්ථූහි චොදෙන්තීති එත්ථ සම්බහුලෙති බහුත්තනිද්දෙසෙ කාරණං න දිස්සති. වත්ථුචොදකානංයෙව හි එකානෙකවසෙන ඉදං චතුක්කමාගතං, න චුදිතකස්සපි එකානෙකවසෙන. තථා හි එකස්සෙව චුදිතකස්ස වසෙන එකවත්ථුඑකචොදකඑකවත්ථුනානාචොදකනානාවත්ථුඑකචොදකනානාවත්ථුනානාචොදකප්පභෙදං ඉදං චතුක්කමාගතං, තෙනෙව චතුත්ථචොදනං දස්සෙන්තෙනපි ‘‘ඉමිස්සා චොදනාය නානාවත්ථූනි නානාචොදකා’’ති වුත්තං, න පන ‘‘නානාචුදිතකා’’ති, තස්මා ‘‘සම්බහුලෙ’’ති බහුත්තනිද්දෙසෙ කාරණං න දිස්සති. අථ වා පඨමං තීසුපි චොදනාසු එකත්තෙන චුදිතකං නිද්දිසිත්වාපි ඉධ බහුත්තෙන නිද්දෙසො ‘‘න කෙවලං එකස්මිංයෙව චුදිතකෙ චොදනා සම්භවති, අථ ඛො සම්බහුලෙසුපී’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං කතො.

චොදෙතුං පන කො ලභති, කො න ලභතීතිආදි අනුද්ධංසනාධිප්පායං විනාපි චොදනාලක්ඛණං දස්සෙතුං වුත්තං. සීලසම්පන්නොති ඉදං දුස්සීලස්ස වචනං අප්පමාණන්ති අධිප්පායෙන වුත්තං. භික්ඛුනීනං පන භික්ඛුං චොදෙතුං අනිස්සරත්තා ‘‘භික්ඛුනිමෙවා’’ති වුත්තං. සතිපි භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු අනිස්සරභාවෙ තාහි කතචොදනාපි චොදනාරුහත්තා චොදනායෙවාති අධිප්පායෙන ‘‘පඤ්චපි සහධම්මිකා ලභන්තී’’ති වුත්තං. භික්ඛුස්ස සුත්වා චොදෙතීතිආදිනා චොදකො යෙසං සුත්වා චොදෙති, තෙසම්පි වචනං පමාණමෙවාති සම්පටිච්ඡිතත්තා තෙසං චොදනාපි රුහතෙවාති දස්සෙතුං ථෙරො සුත්තං නිදස්සෙසි.

දූතං වා පණ්ණං වා සාසනං වා පෙසෙත්වාති ‘‘ත්වංයෙව ගන්ත්වා චොදෙහී’’ති දූතං වා පෙසෙත්වා යො තං චොදෙතුං සක්කොති, තස්ස මුඛසාසනං වා පණ්ණං වා පෙසෙත්වා. සීසං න එතීති සඞ්ඝාදිසෙසො න හොතීති අධිප්පායො. කිඤ්චාපි පාළියං ‘‘චොදෙති වා චොදාපෙති වා’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා දූතසාසනාදීහි චොදාපෙන්තස්සපි ආපත්තියෙවාති පඤ්ඤායති, ‘‘සීසං න එතී’’ති ඉදං පන අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන ගහෙතබ්බං. සමයෙනාති පකතියා සද්දං සුත්වා අත්ථවිජානනසමයෙන.

ගරුකානං ද්වින්නන්ති පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසානං. අවසෙසානං වසෙනාති පඤ්චලහුකාපත්තීනං වසෙන. ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදි දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි. ‘‘අන්තවා ලොකො, අනන්තවා ලොකො’’තිආදිනයප්පවත්තා දිට්ඨි සස්සතුච්ඡෙදසඞ්ඛාතං අන්තං ගණ්හාතීති අන්තග්ගාහිකා. ආජීවහෙතු පඤ්ඤත්තානං ඡන්නං සික්ඛාපදානං වසෙනාති ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අසන්තං අභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපති, ආපත්ති පාරාජිකස්ස, ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්ස, ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා යො තෙ විහාරෙ වසති, සො භික්ඛු අරහාති භණති, පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස, ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු පණීතභොජනානි අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛුනී පණීතභොජනානි අගිලානා අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති පාටිදෙසනීයස්ස, ආජීවහෙතු ආජීවකාරණා භික්ඛු සූපං වා ඔදනං වා අගිලානො අත්තනො අත්ථාය විඤ්ඤාපෙත්වා භුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්ස, ආජීවවිපත්තිපච්චයා ඉමා ඡ ආපත්තියො ආපජ්ජතීති එවං පරිවාරපාළියං (පරි. 287) දස්සිතානං ඡන්නං සික්ඛාපදානං වසෙන. දිට්ඨිවිපත්තිආජීවවිපත්තීහි චොදෙන්තොපි තම්මූලිකාය ආපත්තියා එව චොදෙති.

‘‘කස්මා මං න වන්දසී’’ති පුච්ඡිතෙ ‘‘අස්සමණොසි අසක්‍යපුත්තියොසී’’ති අවන්දනකාරණස්ස වුත්තත්තා අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නො න වන්දිතබ්බොති වදන්ති. චොදෙතුකාමතාය එව අවන්දිත්වා අත්තනා වත්තබ්බස්ස වුත්තමත්ථං ඨපෙත්වා අවන්දියභාවෙ තං කාරණං න හොතීති චූළගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්ස අවන්දනීයෙසු අවුත්තත්තා තෙන සද්ධිං සයන්තස්ස සහසෙය්‍යාපත්තියා අභාවතො තස්ස ච පටිග්ගහණස්ස රුහනතො තදෙව යුත්තතරන්ති විඤ්ඤායති. කිඤ්චාපි යාව සො භික්ඛුභාවං පටිජානාති, තාව වන්දිතබ්බො. යදා පන ‘‘අස්සමණොම්හී’’ති පටිජානාති, තදා න වන්දිතබ්බොති අයමෙත්ථ විසෙසො වෙදිතබ්බො. අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්ස හි භික්ඛුභාවං පටිජානන්තස්සෙව භික්ඛුභාවො, න තතො පරං. භික්ඛුභාවං අප්පටිජානන්තො හි අනුපසම්පන්නපක්ඛං භජති. යස්මා ආමිසං දෙන්තො අත්තනො ඉච්ඡිතට්ඨානෙයෙව දෙති, තස්මා පටිපාටියා නිසින්නානං යාගුභත්තාදීනි දෙන්තෙන එකස්ස චොදෙතුකාමතාය අදින්නෙපි චොදනා නාම න හොතීති ආහ ‘‘න තාවතා චොදනා හොතී’’ති.

තිංසානීති තිංස එතෙසමත්ථීති තිංසානි, තිංසවන්තානීති අත්ථො, තිංසාධිකානීති වුත්තං හොති. ගුණවචනත්තා තද්ධිතලොපං කත්වා ‘‘තිංසානී’’ති වුත්තං. අථ වා තිංස චොදනා අධිකා එතෙසූති තිංසානි. තස්මිං අධිකමිති ඩකාරපච්චයෙ සති රූපමිදං දට්ඨබ්බං. නවුතානීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

උබ්බාහිකාය තං අධිකරණං විනිච්ඡිනිතබ්බන්ති උබ්බාහිකාය සම්මතෙහි තං අධිකරණං විනිච්ඡිනිතබ්බං. අලජ්ජුස්සන්නාය හි පරිසාය දසහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු උබ්බාහිකාය සම්මන්නිතබ්බො. ‘‘සීලවා හොති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති ආචාරගොචරසම්පන්නො’’තිආදිනා සමථක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 231) වුත්තදසඞ්ගසම්පත්තියා සමන්නාගතා ද්වෙ තයො භික්ඛූ උච්චිනිත්වා තත්ථෙව වුත්තාය ඤත්තිදුතියකම්මවාචාය සම්මන්නිතබ්බා. එවං සම්මතෙහි පන තෙහි භික්ඛූහි විසුං වා නිසීදිත්වා තස්සායෙව වා පරිසාය ‘‘අඤ්ඤෙහි න කිඤ්චි කථෙතබ්බ’’න්ති සාවෙත්වා තං අධිකරණං විනිච්ඡිනිතබ්බං. තුම්හාකන්ති චුදිතකචොදකෙ සන්ධාය වුත්තං.

කිම්හීති කිස්මිං වත්ථුස්මිං. කිම්හි නම්පි න ජානාසීති කිම්හි නන්ති වචනම්පි න ජානාසි. නාස්ස අනුයොගො දාතබ්බොති නාස්ස පුච්ඡා පටිපුච්ඡා දාතබ්බා. ‘‘දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’තිආදිවචනතො ‘‘අලජ්ජීනිග්ගහත්ථාය…පෙ… පඤ්ඤත්ත’’න්ති වුත්තං. එහිතීති ආගමිස්සති. දිට්ඨසන්තානෙනාති දිට්ඨසම්බන්ධෙන, දිට්ඨනියාමෙනාති වුත්තං හොති. විවාදවත්ථුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ පච්චත්ථිකා අත්ථප්පච්චත්ථිකා. සඤ්ඤං දත්වාති තෙසං කථං පච්ඡින්දිත්වා අත්තනො වචනං සාධෙතුං සඤ්ඤං කත්වා. අසුද්ධසඤ්ඤාය උප්පන්නත්තා ‘‘අනනුච්ඡවිකො’’ති ආහ. එකසම්භොගපරිභොගාති ඉදං අත්තනො සන්තිකා තෙසං මොචනත්ථං වුත්තං, න පන තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්භොගෙ යොජනත්ථං. විනිච්ඡයො න කාතබ්බොති ‘‘අම්හාකං වචනෙ අට්ඨාතබ්බසභාවා එතෙ අලජ්ජිනො’’ති ජානන්තෙන විනිච්ඡයො න කාතබ්බො.

විරද්ධං හොතීති අත්තනා කතදොසප්පටිච්ඡාදනත්ථං කඤ්චි මුසාවාදං කත්වා විරද්ධං හොති. පටිඤ්ඤං න දෙතීති සචෙ මයා කතදොසං වක්ඛාමි, මය්හං අනුවත්තකා භිජ්ජිස්සන්තීති ‘‘කතං මයා’’ති පටිඤ්ඤං න දෙති. සුද්ධො හොතූති තෙසං වචනෙන සුද්ධො නාම හොතු, තෙසං වචනෙන එකද්වෙවාරමස්ස විනිච්ඡයො දාතබ්බොති අධිප්පායො. ඨානෙ න තිට්ඨතීති ලජ්ජිට්ඨානෙ න තිට්ඨති. විනිච්ඡයො න දාතබ්බොති අලජ්ජිභාවමාපන්නත්තා න දාතබ්බො.

අමූලකම්පි සමූලකම්පි මූලං ගහෙත්වා වදන්තීති ආහ ‘‘ද්වෙ මූලානී’’ති. කාලෙන වක්ඛාමීතිආදීසු එකො එකං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙන්තො කාලෙන වදති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣෙ ගණමජ්ඣෙ සලාකග්ගයාගුඅග්ගවිතක්කමාළකභික්ඛාචාරමග්ගආසනසාලාදීසු උපට්ඨාකෙහි පරිවාරිතක්ඛණෙ වා චොදෙන්තො අකාලෙන වදති නාම. තච්ඡෙන වදන්තො භූතෙන වදති නාම. ‘‘අම්භො මහල්ලක-පරිසාවචර-පංසුකූලික-ධම්මකථික-පතිරූපං තව ඉද’’න්ති වදන්තො ඵරුසෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං පන කත්වා ‘‘භන්තෙ මහල්ලකාත්ථ, පරිසාවචරා පංසුකූලිකා ධම්මකථිකාත්ථ, පතිරූපං තුම්හාකං ඉද’’න්ති වදන්තො සණ්හෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං කත්වා වදන්තො අත්ථසඤ්හිතෙන වදති නාම. මෙත්තචිත්තො වක්ඛාමි, නො දොසන්තරොති මෙත්තචිත්තං උපට්ඨාපෙත්වා වක්ඛාමි, න දුට්ඨචිත්තො හුත්වා. පන්නරසසු ධම්මෙසූති පරිසුද්ධකායසමාචාරතා, පරිසුද්ධවචීසමාචාරතා, සබ්‍රහ්මචාරීසු මෙත්තචිත්තතා, බහුස්සුතතා, උභින්නං පාතිමොක්ඛානං විත්ථාරෙන ස්වාගතසුවිභත්තසුප්පවත්තසුවිනිච්ඡිතතා, ‘‘කාලෙන වක්ඛාමී’’තිආදිනා වුත්තපඤ්චධම්මා, කාරුඤ්ඤතා, හිතෙසිතා, අනුකම්පතා, ආපත්තිවුට්ඨානතා, විනයපුරෙක්ඛාරතාති ඉමෙසු පන්නරසසු ධම්මෙසු. තත්ථ කාරුඤ්ඤතාති කාරුණිකභාවො. ඉමිනා කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච දස්සිතො. හිතෙසිතාති හිතගවෙසනතා. අනුකම්පතාති තෙන හිතෙන සංයොජනා. ද්වීහිපි මෙත්තා ච මෙත්තාපුබ්බභාගො ච දස්සිතො. ආපත්තිවුට්ඨානතාති ආපත්තිතො වුට්ඨාපෙත්වා සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨාපනා. වත්ථුං චොදෙත්වා සාරෙත්වා පටිඤ්ඤං ආරොපෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කම්මකරණං විනයපුරෙක්ඛාරතා නාම. සච්චෙ ච අකුප්පෙ චාති වචීසච්චෙ ච අකුප්පතාය ච. චුදිතකෙන හි සච්චඤ්ච වත්තබ්බං, කොපො ච න කාතබ්බො, නෙව අත්තනා කුජ්ඣිතබ්බො, න පරො ඝට්ටෙතබ්බොති අත්ථො.

භුම්මප්පත්තියාති භුම්මවචනෙ සම්පත්තෙ, භුම්මත්ථෙ ඉදං උපයොගවචනන්ති වුත්තං හොති. අධිකරීයන්ති එත්ථාති අධිකරණානි. කෙ අධිකරීයන්ති? සමථා. කථං අධිකරීයන්ති? සමනවසෙන. අධිකරණං සමෙන්ති වූපසමෙන්තීති හි සමථා. අථ වා සමනත්ථාය පවත්තමානෙහි සමථෙහි අධිකාතබ්බානීති අධිකරණානි. යථා හි සමනවසෙන සමථානං විවාදාදීසු අධිකත්තුභාවො, එවං විවාදාදීනං තෙහි අධිකත්තබ්බතාපි. තෙනාහ ‘‘සමථෙහි අධිකරණීයතා’’ති. ඉමිනා අධිකරණසද්දස්ස කම්මසාධනතා වුත්තා. ගාහන්ති ‘‘අසුකං චොදෙස්සාමී’’ති මනසා චොදනාය ගහණං. චෙතනන්ති ‘‘චොදෙස්සාමී’’ති උප්පන්නචෙතනං. අක්ඛන්තින්ති චුදිතකෙ උප්පන්නං අක්ඛන්තිං. වොහාරන්ති චොදනාවසප්පත්තවචනං. පණ්ණත්තින්ති චොදනාවසප්පවත්තනාමපණ්ණත්තිං. අත්තාදානං ගහෙත්වාති චොදනං මනසා ගහෙත්වා. තං අධිකරණන්ති තං ගාහලක්ඛණං අධිකරණං.

තස්මා පණ්ණත්ති අධිකරණන්ති අට්ඨකථාසු කතසන්නිට්ඨානං දස්සෙත්වා ඉදානි තම්පි න යුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදිමාහ. තෙති අට්ඨකථාචරියා. පාරාජිකධම්මොති පාරාජිකාපත්ති. අච්චන්තඅකුසලත්තාති ලොකවජ්ජභාවතො පාරාජිකාපත්තියා එකන්තඅකුසලත්තා. යාය පණ්ණත්තියාති නාමපණ්ණත්තිං සන්ධාය වදති. අභිලාපෙනාති තස්සෙව වෙවචනං. පඤ්ඤත්තොති වොහාරවසෙන කථිතො. අධිකරණෙ පවත්තත්තා ච අධිකරණන්ති මඤ්චට්ඨෙසු මඤ්චවොහාරො විය. යස්මා අමූලකෙන චොදෙන්තො චුදිතකෙ පුග්ගලෙ තං අධිකරණං නත්ථීති සල්ලක්ඛෙති, තස්මා තස්ස වචනං අභිධෙය්‍යසුඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘සභාවතො නත්ථී’’ති. තඤ්ච ඛො ඉධෙවාති තඤ්ච යථාවුත්තපරියායෙන පණ්ණත්තියා අධිකරණභාවො ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව සික්ඛාපදෙ. ‘‘මාතාපි පුත්තෙන විවදතී’’තිආදිනයප්පවත්තස්ස විවාදස්ස අධිකරණභාවො න සම්භවති සමථෙහි අනධිකරණීයත්තාති ආහ ‘‘ඉධෙකච්චො විවාදො’’ති.

අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථූනීති ලක්ඛණවචනමෙතං යථා ‘‘යදි මෙ බ්‍යාධිතා දහෙය්‍යුං, දාතබ්බමිදමොසධ’’න්ති, තස්මා තෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරං නිස්සාය උප්පන්නො විවාදො ‘‘අට්ඨාරසභෙදකරවත්ථූනි නිස්සාය උප්පන්නො’’ති වුච්චති. අනුවාදොති උපවදනා චෙව චොදනා ච. තත්ථ උපවදනා නාම අක්කොසො. පඤ්චපි ආපත්තික්ඛන්ධාති මාතිකාය ආගතා පඤ්ච ආපත්තික්ඛන්ධා. සත්තාති තෙයෙව පඤ්ච, විභඞ්ගෙ ආගතා ථුල්ලච්චයදුබ්භාසිතාපත්තියො ද්වෙති සත්ත. කිච්චයතාති කත්තබ්බතා. කරණීයතාති තස්සෙව වෙවචනං. උභයෙනපි අපලොකනාදිසඞ්ඝකම්මංයෙව දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘අපලොකනකම්ම’’න්තිආදි.

ආපත්තාධිකරණං ඨපෙත්වා සෙසාධිකරණෙහි චොදනායෙව නත්ථීති ආහ ‘‘ඉමස්මිං පනත්ථෙ…පෙ… ආපත්තාධිකරණමෙව අධිප්පෙත’’න්ති. සපදානුක්කමනිද්දෙසස්සාති පදානං අනුක්කමෙන නිද්දෙසො පදානුක්කමනිද්දෙසො, පදභාජනස්සෙතං අධිවචනං. තෙන සහ වත්තමානං සපදානුක්කමනිද්දෙසං, සික්ඛාපදං, තස්ස පදානුක්කමනිද්දෙසසහිතස්ස සික්ඛාපදස්සාති අත්ථො, පදභාජනසහිතස්සාති වුත්තං හොති.

අස්සාති කත්තුඅත්ථෙ සාමිවචනං, අනෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එතෙන චොදකෙනා’’තිආදි. ඉධාගතෙසූති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ ආගතෙසු. අඤ්ඤත්‍ර ආගතෙසූති ඉතො අඤ්ඤත්‍ර ඔමසවාදාදිසික්ඛාපදපාළියං ආගතෙසු. දුස්සීලොති නිස්සීලො සීලවිරහිතො. පාපධම්මොති දුස්සීලත්තා එව හීනජ්ඣාසයතාය ලාමකසභාවො. අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරොති අපරිසුද්ධකායකම්මාදිතාය අසුචි හුත්වා සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරො. දුස්සීලො හි කිඤ්චිදෙව අසාරුප්පං දිස්වා ‘‘ඉදං අසුකෙන කතං භවිස්සතී’’ති පරෙසං ආසඞ්කනීයො හොති, කෙනචිදෙව වා කරණීයෙන මන්තයන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘කච්චි නු ඛො ඉමෙ මයා කතකම්මං ජානිත්වා මන්තෙන්තී’’ති අත්තනොයෙව සඞ්කාය සරිතබ්බසමාචාරො. පටිච්ඡන්නකම්මන්තොති ලජ්ජිතබ්බතාය පටිච්ඡාදෙතබ්බකම්මන්තො. අස්සමණොති න සමණො. සලාකග්ගහණාදීසු ‘‘අහම්පි සමණො’’ති මිච්ඡාපටිඤ්ඤාය සමණපටිඤ්ඤො. අසෙට්ඨචාරිතාය අබ්‍රහ්මචාරී. උපොසථාදීසු ‘‘අහම්පි බ්‍රහ්මචාරී’’ති මිච්ඡාපටිඤ්ඤාය බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො. පූතිනා කම්මෙන සීලවිපත්තියා අන්තො අනුපවිට්ඨත්තා අන්තොපූති. ඡද්වාරෙහි රාගාදිකිලෙසානුවස්සනෙන තින්තත්තා අවස්සුතො. සඤ්ජාතරාගාදිකචවරත්තා සීලවන්තෙහි ඡඩ්ඩෙතබ්බත්තා ච කසම්බුජාතො.

ඉධ පාළියන්ති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ පාළියං. ජෙට්ඨබ්බතිකොති කලිදෙවීවතනියුත්තො. කලිදෙවී කිර සිරීදෙවියා ජෙට්ඨා, තස්මා තස්සා වතධරො ‘‘ජෙට්ඨබ්බතිකො’’ති වුච්චති. තං පන වතං සමාදියිත්වා පූරෙන්තො සකලසරීරෙ මසිං මක්ඛෙත්වා කාකපත්තානි මුට්ඨියං කත්වා කලිදෙවිං ඵලකෙ ලිඛාපෙත්වා තං කාජකොටියං බන්ධිත්වා ථොමෙන්තො විචරති. යදග්ගෙනාති යත්තකෙන. තදග්ගෙනාති තත්තකෙන. නො කප්පෙතීතිආදි වෙමතිකභාවදීපනත්ථමෙව වුත්තන්ති මහාපදුමත්ථෙරස්ස අධිප්පායො. දුතියත්ථෙරො පන ‘‘නො කප්පෙති, නස්සරති, පමුට්ඨො’’ති එතෙහි වෙමතිකභාවාවත්ථාය අදීපනතො අඤ්ඤො වෙමතිකභාවො, අඤ්ඤානි නො කප්පනාදීනීති චතුන්නම්පි විභාගෙන අත්ථං දස්සෙති, තස්මා තස්ස වාදො යුත්තතරොති පච්ඡා වුත්තො. දස්සනෙ වෙමතිකො හොතීති පුග්ගලෙ ඤාතෙපි තස්ස කිරියාය සම්මා අදිට්ඨභාවතො චිරකාලාතික්කමතො වා තං කිරියං කරොන්තො ‘‘එස මයා දිට්ඨො වා, න වා’’ති දස්සනෙ වෙමතිකො හොති. පුග්ගලෙ වෙමතිකො හොතීති තෙන කතකම්මෙ ඤාතෙපි තං කම්මං කරොන්තස්ස සම්මා අදිට්ඨභාවතො කාලන්තරභාවතො වා ‘‘තස්ස කම්මස්ස කාරකො අයං වා, නො’’ති පුග්ගලෙ වෙමතිකො හොති.

389. ‘‘තජ්ජනීයකම්මාදිසත්තවිධම්පි කම්මං කරිස්සාමා’’ති ආපත්තියා චොදෙන්තස්ස අධිප්පායො කම්මාධිප්පායො. ‘‘ආපත්තිතො වුට්ඨාපෙස්සාමී’’ති අධිප්පායො වුට්ඨානාධිප්පායො. අනුද්ධංසෙන්තස්සාති ඉමිනා චාවනාධිප්පායං දස්සෙති. අක්කොසාධිප්පායෙන වදන්තස්ස පාචිත්තියන්ති අක්කොසාධිප්පායෙන සත්තහිපි ආපත්තික්ඛන්ධෙහි සම්මුඛා වදන්තස්ස පාචිත්තියං. දුක්කටන්ති අක්කොසාධිප්පායෙන වදන්තස්ස දුක්කටං.

‘‘එවං සංවද්ධා හි තස්ස භගවතො පරිසා යදිදං අඤ්ඤමඤ්ඤවචනෙන අඤ්ඤමඤ්ඤවුට්ඨාපනෙනා’’ති වචනතො කුරුන්දට්ඨකථානයං පතිට්ඨපෙන්තො ‘‘කුරුන්දියං පනා’’තිආදිමාහ. සබ්බත්ථෙවාති සබ්බඅට්ඨකථාසු. ය්‍ය-කාරෙ සම්පත්තෙ රෙ-කාරො අතික්කන්තො නාම හොතීති ආහ ‘‘රෙ-කාරෙ අනතික්කන්තෙ’’ති. උපොසථස්ස ඤත්තිකම්මභාවතො ඤත්තියා සමත්තාය උපොසථො කතො නාම හොතීති ආහ ‘‘ය්‍ය-කාරෙ සම්පත්තෙ න ලබ්භතී’’ති.

ඉදඤ්චිදඤ්චාති ‘‘පාණාතිපාතං අදින්නාදාන’’න්තිආදිං. ‘‘අසුකො ච අසුකො ච අස්සමණො අනුපාසකො’’ති අක්කොසාධිප්පායෙන පරම්මුඛා වදන්තස්ස දුක්කටං, සම්මුඛා වදන්තස්ස පන පාචිත්තියමෙව. යථා ‘‘අසූරියං පස්සති කඤ්ඤා’’ති එත්ථ ‘‘සූරියං න පස්සති කඤ්ඤා’’ති අයමත්ථො ලබ්භති, එවං ‘‘අනොකාසං කාරාපෙත්වා’’ති එත්ථාපි ‘‘ඔකාසං අකාරාපෙත්වා’’ති අයමත්ථො ලබ්භතීති ආහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. යං චොදෙති, තස්ස උපසම්පන්නොති සඞ්ඛ්‍යූපගමනං, තස්මිං සුද්ධසඤ්ඤිතා, යෙන පාරාජිකෙන චොදෙති, තස්ස දිට්ඨාදිවසෙන අමූලකතා, චාවනාධිප්පායෙන සම්මුඛා චොදනා, තස්ස තඞ්ඛණවිජානනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

පඨමදුට්ඨදොසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.