2. සඞ්ඝාදිසෙසකණ්ඩං

1. සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඉදානි පාරාජිකසංවණ්ණනාසමනන්තරා යා තෙරසකාදිසංවණ්ණනා සමාරද්ධා, තස්සාපි –

අනාකුලා අසන්දෙහා, පරිපුණ්ණවිනිච්ඡයා;

අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නා, හොති සාරත්ථදීපනී.

තෙරසකස්සාති තෙරස සික්ඛාපදානි පරිමාණානි අස්ස කණ්ඩස්සාති තෙරසකං, තස්ස තෙරසකස්ස කණ්ඩස්සාති අත්ථො.

234. අනභිරතොති අඤ්ඤත්ථ ගිහිභාවං පත්ථයමානො වුච්චති, ඉධ පන කාමරාගවසෙන උක්කණ්ඨිතතාය වික්ඛිත්තචිත්තතාය සමන්නාගතො අධිප්පෙතොති ආහ වික්ඛිත්තචිත්තොතිආදි.

236-237. සඤ්චෙතනිකාති එත්ථ සං-සද්දො විජ්ජමානත්ථතාය සාත්ථකොති දස්සෙන්තො ආහ සංවිජ්ජති චෙතනා අස්සාති. තත්ථ චෙතනාති වීතික්කමවසප්පවත්තා පුබ්බභාගචෙතනා. අස්සාති සුක්කවිස්සට්ඨියා. ඉමස්මිං විකප්පෙ ඉක-සද්දස්ස විසුං අත්ථො නත්ථීති ආහ සඤ්චෙතනාව සඤ්චෙතනිකාති. ඉදානි සං-සද්දස්ස අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා ඉක-සද්දොව අස්සත්ථිඅත්ථං පකාසෙතීති දස්සෙන්තො සඤ්චෙතනා වා අස්සා අත්ථීති සඤ්චෙතනිකාති දුතියවිකප්පමාහ. සංවිජ්ජති චෙතනා අස්සාති පදභාජනෙ වත්තබ්බෙ බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා ජානන්තොතිආදි වුත්තං. උපක්කමාමීති ජානන්තොති මොචනත්ථං උපක්කමාමීති ජානන්තො.

ආසයභෙදතොති පිත්තාදිආසයභෙදතො. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානම්පි හි රඤ්ඤොපි චක්කවත්තිස්ස පිත්තසෙම්හපුබ්බලොහිතාසයෙසු චතූසු අඤ්ඤතරො ආසයො හොතියෙව, මන්දපඤ්ඤානං පන චත්තාරොපි ආසයා හොන්ති. ධාතුනානත්තතොති පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං, චක්ඛාදීනං වා අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං, රසසොණිතාදීනං වා ධාතූනං නානත්තතො.

වත්ථිසීසන්ති වත්ථිපුටස්ස අබ්භන්තරෙ මත්ථකපස්සං. ‘‘රාග…පෙ… අසක්කොන්තො’’ති රාගපරියුට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං. රාජා පන ‘‘සම්භවස්ස සකලකායො ඨාන’’න්ති සුතපුබ්බත්තා වීමංසනත්ථං එවමකාසීති වදන්ති. දකසොතන්ති මුත්තමග්ගං, අඞ්ගජාතප්පදෙසන්ති වුත්තං හොති. දකසොතොරොහණතො පට්ඨාය පන උපාදින්නතො විනිමුත්තතාය සම්භවෙ උතුසමුට්ඨානමෙව රූපං අවසිස්සති, සෙසං තිසමුට්ඨානං නත්ථීති වෙදිතබ්බං. ආපොධාතුයා සන්තානවසෙන පවත්තමානාය අවත්ථාවිසෙසො සම්භවො, සො චතුසමුට්ඨානිකො අට්ඨකථායං චතුසමුට්ඨානිකෙසු සම්භවස්ස වුත්තත්තා. සො පන සොළසවස්සකාලෙ උප්පජ්ජති, තස්ස රාගවසෙන ඨානාචාවනං හොතීති වදන්ති, තස්මා යං වුත්තං කථාවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි නාම රාගසමුට්ඨානා හොතී’’ති, තං සම්භවස්ස ඨානාචාවනං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, න පන සම්භවො චිත්තසමුට්ඨානොයෙවාති දීපෙතුං, තෙනෙව තත්ථ විස්සට්ඨිග්ගහණං කතං. ‘‘ඛීණාසවානං පන බ්‍රහ්මානඤ්ච සම්භවො නත්ථී’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, තස්මා යං වුත්තං කථාවත්ථුඅට්ඨකථායං (කථා. අට්ඨ. 307) ‘‘තාසං දෙවතානං සුක්කවිස්සට්ඨි නාම නත්ථී’’ති, තම්පි ඨානාචාවනං සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, න පන දෙවතානං සබ්බසො සම්භවස්ස අභාවං සන්ධාය. ඡන්නම්පි පන කාමාවචරදෙවතානං කාමා පාකතිකායෙව. මනුස්සා විය හි තෙ ද්වයංද්වයසමාපත්තිවසෙනෙව මෙථුනං පටිසෙවන්ති, කෙවලං පන නිස්සන්දාභාවො තෙසං වත්තබ්බො. තඞ්ඛණිකපරිළාහවූපසමාවහං සම්ඵස්සසුඛමෙව හි තෙසං කාමකිච්චං. කෙචි පන ‘‘චාතුමහාරාජිකතාවතිංසානංයෙව ද්වයංද්වයසමාපත්තියා කාමකිච්චං ඉජ්ඣති, යාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලිඞ්ගනමත්තෙන, තුසිතානං හත්ථාමසනමත්තෙන, නිම්මානරතීනං හසිතමත්තෙන, පරනිම්මිතවසවත්තීනං ඔලොකිතමත්තෙන කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තං තාදිසස්ස කාමෙසු විරජ්ජනස්ස තෙසු අභාවතො කාමානඤ්ච උත්තරුත්තරි පණීතතරපණීතතමභාවතො.

තථෙවාති ‘‘මොචනස්සාදෙන නිමිත්තෙ උපක්කමතො’’තිආදිං අතිදිසති. ‘‘විස්සට්ඨීති ඨානතො චාවනා වුච්චතී’’ති වුත්තත්තා දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙති කස්මා වුත්තන්ති ආහ දකසොතොරොහණඤ්චෙත්ථාතිආදි. එත්ථාති තීසුපි වාදෙසු. අධිවාසෙත්වාති නිමිත්තෙ උපක්කමිත්වා පුන විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ අධිවාසෙත්වා. අන්තරා නිවාරෙතුන්ති ඨානතො චුතං දකසොතං ඔතරිතුං අදත්වා අන්තරා නිවාරෙතුං. තෙනාහ – ඨානා චුතඤ්හි අවස්සං දකසොතං ඔතරතීති. ඨානාචාවනමත්තෙනෙවාති දකසොතං අනොතිණ්ණෙපීති අධිප්පායො. එත්ථ ච ‘‘සකලො කායො ඨාන’’න්ති වාදෙ ඨානාචාවනං වදන්තෙන සකලසරීරතො චුතස්සපි දකසොතොරොහණතො පුබ්බෙ අප්පමත්තකස්ස අන්තරාළස්ස සම්භවතො වුත්තං. සකලසරීරෙ වා තස්මිං තස්මිං පදෙසෙ ඨිතස්ස ඨානා චුතං සන්ධාය ‘‘ඨානාචාවනමත්තෙනෙවා’’ති වුත්තං. නිමිත්තෙ උපක්කමන්තස්සෙවාති මොචනස්සාදෙන උපක්කමන්තස්ස. හත්ථපරිකම්මාදීසු සතිපි මොචනස්සාදෙ නිමිත්තෙ උපක්කමාභාවතො නත්ථි ආපත්තීති ආහ ‘‘හත්තපරිකම්ම…පෙ… අනාපත්තී’’ති. අයං සබ්බාචරියසාධාරණවිනිච්ඡයොති ‘‘දකසොතොරොහණඤ්චෙත්ථා’’තිආදිනා වුත්තො තිණ්ණම්පි ආචරියානං සාධාරණො විනිච්ඡයො.

ඛොභකරණපච්චයො නාම විසභාගභෙසජ්ජසෙනාසනාහාරාදිපච්චයො. අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වාති පසන්නා අත්ථකාමතාය, කුද්ධා අනත්ථකාමතාය. අත්ථාය වා අනත්ථාය වාති සභාවතො භවිතබ්බාය අත්ථාය වා අනත්ථාය වා. උපසංහරන්තීති අත්තනො දෙවානුභාවෙන උපනෙන්ති. බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තන්ති තදා කිර පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨාය විගතසුරාපානං මාලාගන්ධාදිවිභූතිසම්පන්නං නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානා බොධිසත්තමාතා සත්තමෙ දිවසෙ පාතොව උට්ඨාය ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතා වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සිරිගබ්භං පවිසිත්වා සිරිසයනෙ නිපන්නා නිද්දං ඔක්කමමානා ඉමං සුපිනං අද්දස – චත්තාරො කිර නං මහාරාජානො සයනෙනෙව සද්ධිං උක්ඛිපිත්වා අනොතත්තදහං නෙත්වා න්හාපෙත්වා දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා දිබ්බගන්ධෙහි විලිම්පෙත්වා දිබ්බපුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා තතො අවිදූරෙ රජතපබ්බතො, තස්ස අන්තො කනකවිමානං අත්ථි, තස්මිං පාචීනතො සීසං කත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. අථ බොධිසත්තො සෙතවරවාරණො හුත්වා තතො අවිදූරෙ එකො සුවණ්ණපබ්බතො, තත්ථ චරිත්වා තතො ඔරුය්හ රජතපබ්බතං අභිරුහිත්වා කනකවිමානං පවිසිත්වා මාතරං පදක්ඛිණං කත්වා දක්ඛිණපස්සං ඵාලෙත්වා කුච්ඡිං පවිට්ඨසදිසො අහොසි. ඉමං සුපිනං සන්ධාය එතං වුත්තං ‘‘බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්ත’’න්ති.

පඤ්ච මහාසුපිනෙති (අ. නි. අට්ඨ. 3.5.196) මහන්තෙහි පුරිසෙහි පස්සිතබ්බතො මහන්තානඤ්ච අත්ථානං නිමිත්තභාවතො මහාසුපිනෙ. තෙ පන පඤ්ච මහාසුපිනෙ නෙව ලොකියමහාජනො පස්සති, න මහාරාජානො, න චක්කවත්තිරාජානො, න අග්ගසාවකා, න පච්චෙකබුද්ධා, න සම්මාසම්බුද්ධා, එකො සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොයෙව පස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො විය පඤ්ච මහාසුපිනෙ’’ති. අම්හාකඤ්ච පන බොධිසත්තො කදා තෙ සුපිනෙ පස්සීති? ‘‘ස්වෙ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති චාතුද්දසියං පක්ඛස්ස රත්තිවිභායනකාලෙ පස්සි. කාලවසෙන හි දිවා දිට්ඨො සුපිනො න සමෙති, තථා පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ ච. පච්ඡිමයාමෙ බලවපච්චූසෙ පන අසිතපීතසායිතෙ සම්මාපරිණාමගතෙ කායස්මිං ඔජාය පතිට්ඨිතාය අරුණෙ උග්ගච්ඡමානෙ දිට්ඨසුපිනො සමෙති. ඉට්ඨනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො ඉට්ඨං පටිලභති, අනිට්ඨනිමිත්තං පස්සන්තො අනිට්ඨං, තස්මා බොධිසත්තොපි සුපිනං පස්සන්තො රත්තිවිභායනකාලෙ පස්සි.

කෙ පන තෙ පඤ්ච මහාසුපිනාති? තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො පඤ්ච මහාසුපිනා පාතුරහෙසුං (අ. නි. 5.196) – අයං මහාපථවී මහාසයනං අහොසි, හිමවා පබ්බතරාජා බිම්බොහනං අහොසි, පුරත්ථිමෙ සමුද්දෙ වාමහත්ථො ඔහිතො අහොසි, පච්ඡිමෙ සමුද්දෙ දක්ඛිණහත්ථො ඔහිතො අහොසි, දක්ඛිණසමුද්දෙ උභො පාදා ඔහිතා අහෙසුං, අයං පඨමො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං දබ්බතිණසඞ්ඛාතා තිරියා නාම තිණජාති නඞ්ගලමත්තෙන රත්තදණ්ඩෙන නාභිතො උග්ගන්ත්වා තස්ස පස්සන්තස්සෙව විදත්ථිමත්තං රතනමත්තං බ්‍යාමමත්තං යට්ඨිමත්තං ගාවුතමත්තං අඩ්ඪයොජනමත්තං යොජනමත්තන්ති එවං උග්ගන්ත්වා අනෙකයොජනසහස්සං නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසි, අයං දුතියො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං සෙතා කිමී කණ්හසීසා පාදෙහි උස්සක්කිත්වා යාව ජාණුමණ්ඩලා පටිච්ඡාදෙසුං, අයං තතියො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං චත්තාරො සකුණා නානාවණ්ණා චතූහි දිසාහි ආගන්ත්වා පාදමූලෙ නිපතිත්වා සබ්බසෙතා සම්පජ්ජිංසු, අයං චතුත්ථො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං බොධිසත්තො මහතො මීළ්හපබ්බතස්ස උපරූපරි චඞ්කමති අලිප්පමානො මීළ්හෙන, අයං පඤ්චමො මහාසුපිනො පාතුරහොසි. ඉමෙ පඤ්ච මහාසුපිනා.

තත්ථ පඨමො අනුත්තරාය සම්මාසම්බොධියා පුබ්බනිමිත්තං, දුතියො අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස දෙවමනුස්සෙසු සුප්පකාසිතභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, තතියො බහූනං ඔදාතවසනානං ගිහීනං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා සරණගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චතුත්ථො ඛත්තියාදීනං චතුන්නං වණ්ණානං තථාගතප්පවෙදිතෙ ධම්මවිනයෙ අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිත්වා අනුත්තරවිමුත්තිසච්ඡිකිරියාය පුබ්බනිමිත්තං, පඤ්චමො චතුන්නං පච්චයානං ලාභිතාය තෙසු ච අනුපලිත්තභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං.

අපිච යං සො චක්කවාළමහාපථවිං සිරිසයනභූතං අද්දස, තං බුද්ධභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං හිමවන්තං පබ්බතරාජානං බිම්බොහනං අද්දස, තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණබිම්බොහනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං චත්තාරො හත්ථපාදෙ සමුද්දස්ස උපරූපරිභාගෙන ගන්ත්වා චක්කවාළමත්ථකෙ ඨිතෙ අද්දස, තං ධම්මචක්කස්ස අප්පටිවත්තියභාවෙ පුබ්බනිමිත්තං. යං අත්තානං උත්තානකං නිපන්නං අද්දස, තං තීසු භවෙසු අවකුජ්ජානං සත්තානං උත්තානමුඛභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා පස්සන්තො විය අහොසි, තං දිබ්බචක්ඛුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං යාව භවග්ගා එකාලොකං අහොසි, තං අනාවරණඤාණස්ස පුබ්බනිමිත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉති තංතංවිසෙසාධිගමනිමිත්තභූතෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ පස්සි. තෙන වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො විය පඤ්ච මහාසුපිනෙ’’ති.

කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙති –

‘‘උසභා රුක්ඛා ගාවියො ගවා ච,

අස්සො කංසො සිඞ්ගාලී ච කුම්භො;

පොක්ඛරණී ච අපාකචන්දනං,

ලාබූනි සීදන්ති සිලා ප්ලවන්ති.

‘‘මණ්ඩූකියො කණ්හසප්පෙ ගිලන්ති,

කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති;

තසා වකා එළකානං භයා හී’’ති. (ජා. 1.1.77) –

ඉමෙ සොළස සුපිනෙ පස්සන්තො කොසලරාජා විය.

1. එකදිවසං කිර කොසලරාජා රත්තිං නිද්දූපගතො පච්ඡිමයාමෙ සොළස සුපිනෙ පස්සි (ජා. අට්ඨ. 1.1.මහාසුපිනජාතකවණ්ණනා). තත්ථ චත්තාරො අඤ්ජනවණ්ණා කාළඋසභා ‘‘යුජ්ඣිස්සාමා’’ති චතූහි දිසාහි රාජඞ්ගණං ආගන්ත්වා ‘‘උසභයුද්ධං පස්සිස්සාමා’’ති මහාජනෙ සන්නිපතිතෙ යුජ්ඣනාකාරං දස්සෙත්වා නදිත්වා ගජ්ජිත්වා අයුජ්ඣිත්වාව පටික්කන්තා. ඉමං පඨමං සුපිනං අද්දස.

2. ඛුද්දකා රුක්ඛා චෙව ගච්ඡා ච පථවිං භින්දිත්වා විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි අනුග්ගන්ත්වාව පුප්ඵන්ති චෙව ඵලන්ති ච. ඉමං දුතියං අද්දස.

3. ගාවියො තදහුජාතානං වච්ඡානං ඛීරං පිවන්තියො අද්දස. අයං තතියො සුපිනො.

4. ධුරවාහෙ ආරොහපරිණාහසම්පන්නෙ මහාගොණෙ යුගපරම්පරාය අයොජෙත්වා තරුණෙ ගොදම්මෙ ධුරෙ යොජෙන්තෙ අද්දස, තෙ ධුරං වහිතුං අසක්කොන්තා ඡඩ්ඩෙත්වා අට්ඨංසු, සකටානි නප්පවත්තිංසු. අයං චතුත්ථො සුපිනො.

5. එකං උභතොමුඛං අස්සං අද්දස, තස්ස උභොසු පස්සෙසු යවසීසං දෙන්ති, සො ද්වීහිපි මුඛෙහි ඛාදති. අයං පඤ්චමො සුපිනො.

6. මහාජනො සතසහස්සග්ඝනකං සුවණ්ණපාතිං සම්මජ්ජිත්වා ‘‘ඉධ පස්සාවං කරොහී’’ති එකස්ස ජරසිඞ්ගාලස්ස උපනාමෙසි, තං තත්ථ පස්සාවං කරොන්තං අද්දස. අයං ඡට්ඨො සුපිනො.

7. එකො පුරිසො රජ්ජුං වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිපති, තෙන නිසින්නපීඨස්ස හෙට්ඨා සයිතා ඡාතසිඞ්ගාලී තස්ස අජානන්තස්සෙව තං ඛාදති. ඉමං සත්තමං සුපිනං අද්දස.

8. රාජද්වාරෙ බහූහි තුච්ඡකුම්භෙහි පරිවාරෙත්වා ඨපිතං එකං මහන්තං පූරිතකුම්භං අද්දස, චත්තාරොපි පන වණ්ණා චතූහි දිසාහි චතූහි අනුදිසාහි ච ඝටෙහි උදකං ආහරිත්වා පූරිතකුම්භමෙව පූරෙන්ති, පූරිතපූරිතං උදකං උත්තරිත්වා පලායති, තෙපි පුනප්පුනං තත්ථෙව උදකං ආසිඤ්චන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ ඔලොකෙන්තාපි නත්ථි. අයං අට්ඨමො සුපිනො.

9. එකං පඤ්චපදුමසඤ්ඡන්නං ගම්භීරං සබ්බතොතිත්ථං පොක්ඛරණිං අද්දස, සමන්තතො ද්විපදචතුප්පදා ඔතරිත්වා තත්ථ පානීයං පිවන්ති, තස්සා මජ්ඣෙ ගම්භීරට්ඨානෙ උදකං ආවිලං, තීරප්පදෙසෙ ද්විපදචතුප්පදානං අක්කමනට්ඨානෙ අච්ඡං විප්පසන්නං අනාවිලං. අයං නවමො සුපිනො.

10. එකිස්සායෙව ච කුම්භියා පච්චමානං ඔදනං අපාකං අද්දස, ‘‘අපාක’’න්ති විචාරෙත්වා විභජිත්වා ඨපිතං විය තීහාකාරෙහි පච්චමානං එකස්මිං පස්සෙ අතිකිලින්නො හොති, එකස්මිං උත්තණ්ඩුලො, එකස්මිං සුපක්කොති. අයං දසමො සුපිනො.

11. සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තෙ අද්දස. අයං එකාදසමො සුපිනො.

12. තුච්ඡලාබූනි උදකෙ සීදන්තානි අද්දස. අයං ද්වාදසමො සුපිනො.

13. මහන්තමහන්තා කූටාගාරප්පමාණා ඝනසිලා නාවා විය උදකෙ ප්ලවමානා අද්දස. අයං තෙරසමො සුපිනො.

14. ඛුද්දකමධුකපුප්ඵප්පමාණා මණ්ඩූකියො මහන්තෙ කණ්හසප්පෙ වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා උප්පලනාළෙ විය ඡින්දිත්වා මංසං ඛාදිත්වා ගිලන්තියො අද්දස. අයං චුද්දසමො සුපිනො.

15. දසහි අසද්ධම්මෙහි සමන්නාගතං ගාමගොචරං කාකං කඤ්චනවණ්ණවණ්ණතාය ‘‘සුවණ්ණා’’ති ලද්ධනාමෙ සුවණ්ණරාජහංසෙ පරිවාරෙන්තෙ අද්දස. අයං පන්නරසමො සුපිනො.

16. පුබ්බෙ දීපිනො එළකෙ ඛාදන්ති, තෙ පන එළකෙ දීපිනො අනුබන්ධිත්වා මුරාමුරාති ඛාදන්තෙ අද්දස, අථඤ්ඤෙ තසා වකා එළකෙ දූරතොව දිස්වා තසිතා තාසප්පත්තා හුත්වා එළකානං භයා පලායිත්වා ගුම්බගහනානි පවිසිත්වා නිලීයිංසු. අයං සොළසමො සුපිනො.

1. තත්ථ අධම්මිකානං රාජූනං අධම්මිකානඤ්ච මනුස්සානං කාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තමානෙ කුසලෙ ඔසන්නෙ අකුසලෙ උස්සන්නෙ ලොකස්ස පරිහීනකාලෙ දෙවො න සම්මා වස්සිස්සති, මෙඝපාදා ඡිජ්ජිස්සන්ති, සස්සානි මිලායිස්සන්ති, දුබ්භික්ඛං භවිස්සති, වස්සිතුකාමා විය චතූහි දිසාහි මෙඝා උට්ඨහිත්වා ඉත්ථිකාහි ආතපෙ පත්ථටානං වීහිආදීනං තෙමනභයෙන අන්තො පවෙසිතකාලෙ පුරිසෙසු කුදාලපිටකෙ ආදාය ආළිබන්ධනත්ථාය නික්ඛන්තෙසු වස්සනාකාරං දස්සෙත්වා ගජ්ජිත්වා විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙත්වා උසභා විය අයුජ්ඣිත්වා අවස්සිත්වාව පලායිස්සන්ති. අයං පඨමස්ස විපාකො.

2. ලොකස්ස පරිහීනකාලෙ මනුස්සානං පරිත්තායුකකාලෙ සත්තා තිබ්බරාගා භවිස්සන්ති, අසම්පත්තවයාව කුමාරියො පුරිසන්තරං ගන්ත්වා උතුනියො චෙව ගබ්භිනියො ච හුත්වා පුත්තධීතාහි වඩ්ඪිස්සන්ති. ඛුද්දකරුක්ඛානං පුප්ඵං විය හි තාසං උතුනිභාවො, ඵලං විය ච පුත්තධීතරො භවිස්සන්ති. අයං දුතියස්ස විපාකො.

3. මනුස්සානං ජෙට්ඨාපචායිකකම්මස්ස නට්ඨකාලෙ සත්තා මාතාපිතූසු වා සස්සුසසුරෙසු වා ලජ්ජං අනුපට්ඨපෙත්වා සයමෙව කුටුම්බං සංවිදහන්තාව ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මහල්ලකානං දාතුකාමා දස්සන්ති, අදාතුකාමා න දස්සන්ති, මහල්ලකා අනාථා හුත්වා අසයංවසී දාරකෙ ආරාධෙත්වා ජීවිස්සන්ති තදහුජාතානං වච්ඡානං ඛීරං පිවන්තියො මහාගාවියො විය. අයං තතියස්ස විපාකො.

4. අධම්මිකරාජූනං කාලෙ අධම්මිකරාජානො පණ්ඩිතානං පවෙණිකුසලානං කම්මනිත්ථරණසමත්ථානං මහාමත්තානං යසං න දස්සන්ති, ධම්මසභායං විනිච්ඡයට්ඨානෙපි පණ්ඩිතෙ වොහාරකුසලෙ මහල්ලකෙ අමච්චෙ න ඨපෙස්සන්ති. තබ්බිපරීතානං පන තරුණතරුණානං යසං දස්සන්ති, තථාරූපෙ එව ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ රාජකම්මානි චෙව යුත්තායුත්තඤ්ච අජානන්තා නෙව තං යසං උක්ඛිපිතුං සක්ඛිස්සන්ති, න රාජකම්මානි නිත්ථරිතුං, තෙ අසක්කොන්තා කම්මධුරං ඡඩ්ඩෙස්සන්ති, මහල්ලකාපි පණ්ඩිතා අමච්චා යසං අලභන්තා කිච්චානි නිත්ථරිතුං සමත්ථාපි ‘‘කිං අම්හාකං එතෙහි, මයං බාහිරකා ජාතා, අබ්භන්තරිකා තරුණදාරකා ජානිස්සන්තී’’ති උප්පන්නානි කම්මානි න කරිස්සන්ති, එවං සබ්බථාපි තෙසං රාජූනං හානියෙව භවිස්සති, ධුරං වහිතුං අසමත්ථානං වච්ඡදම්මානං ධුරෙ යොජිතකාලො විය, ධුරවාහානඤ්ච මහාගොණානං යුගපරම්පරාය අයොජිතකාලො විය භවිස්සති. අයං චතුත්ථස්ස විපාකො.

5. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව අධම්මිකබාලරාජානො අධම්මිකෙ ලොලමනුස්සෙ විනිච්ඡයෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ පාපපුඤ්ඤෙසු අනාදරා බාලා සභායං නිසීදිත්වා විනිච්ඡයං දෙන්තා උභින්නම්පි අත්ථපච්චත්ථිකානං හත්ථතො ලඤ්ජං ගහෙත්වා ඛාදිස්සන්ති අස්සො විය ද්වීහි මුඛෙහි යවසීසං. අයං පඤ්චමස්ස විපාකො.

6. අධම්මිකායෙව විජාතිරාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං ආසඞ්කාය යසං න දස්සන්ති, අකුලීනෙ වඩ්ඪෙස්සන්ති, එවං මහාකුලානි දුග්ගතානි භවිස්සන්ති, ලාමකකුලානි ඉස්සරානි. තෙ ච කුලීනා පුරිසා ජීවිතුං අසක්කොන්තා ‘‘ඉමෙ නිස්සාය ජීවිස්සාමා’’ති අකුලීනානං ධීතරො දස්සන්ති, ඉති තාසං කුලධීතානං අකුලීනෙහි සද්ධිං සංවාසො ජරසිඞ්ගාලස්ස සුවණ්ණපාතියං පස්සාවකරණසදිසො භවිස්සති. අයං ඡට්ඨස්ස විපාකො.

7. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ඉත්ථියො පුරිසලොලා සුරාලොලා අලඞ්කාරලොලා විසිඛාලොලා ආමිසලොලා භවිස්සන්ති දුස්සීලා දුරාචාරා. තා සාමිකෙහි කසිගොරක්ඛාදීනි කම්මානි කත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන සම්භතං ධනං ජාරෙහි සද්ධිං සුරං පිවන්තියො මාලාගන්ධවිලෙපනං ධාරයමානා අන්තොගෙහෙ අච්චායිකම්පි කිච්චං අනොලොකෙත්වා ගෙහපරික්ඛෙපස්ස උපරිභාගෙනපි ඡිද්දට්ඨානෙහිපි ජාරෙ උපධාරයමානා ස්වෙ වපිතබ්බයුත්තකං බීජම්පි කොට්ටෙත්වා යාගුභත්තඛජ්ජකානි සජ්ජෙත්වා ඛාදමානා විලුම්පිස්සන්ති හෙට්ඨාපීඨකනිපන්නකඡාතකසිඞ්ගාලී විය වට්ටෙත්වා වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිත්තරජ්ජුං. අයං සත්තමස්ස විපාකො.

8. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ලොකො පරිහායිස්සති, රට්ඨං නිරොජං භවිස්සති, රාජානො දුග්ගතා කපණා භවිස්සන්ති. යො ඉස්සරො භවිස්සති, තස්ස භණ්ඩාගාරෙ සතසහස්සමත්තා කහාපණා භවිස්සන්ති, තෙ එවං දුග්ගතා සබ්බෙ ජනපදෙ අත්තනො කම්මං කාරයිස්සන්ති, උපද්දුතා මනුස්සා සකෙ කම්මන්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා රාජූනංයෙව අත්ථාය පුබ්බණ්ණාපරණ්ණානි වපන්තා රක්ඛන්තා ලායන්තා මද්දන්තා පවෙසෙන්තා උච්ඡුඛෙත්තානි කරොන්තා යන්තානි වාහෙන්තා ඵාණිතාදීනි පචන්තා පුප්ඵාරාමෙ ඵලාරාමෙ ච කරොන්තා තත්ථ තත්ථ නිප්ඵන්නානි පුප්ඵඵලාදීනි ආහරිත්වා රඤ්ඤො කොට්ඨාගාරමෙව පූරෙස්සන්ති, අත්තනො ගෙහෙසු තුච්ඡකොට්ඨෙ ඔලොකෙන්තාපි න භවිස්සන්ති, තුච්ඡතුච්ඡකුම්භෙ අනොලොකෙත්වා පූරිතකුම්භපූරණසදිසමෙව භවිස්සති. අයං අට්ඨමස්ස විපාකො.

9. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, ඡන්දාදිවසෙන අගතිං ගච්ඡන්තා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ධම්මෙන විනිච්ඡයං නාම න දස්සන්ති, ලඤ්ජවිත්තකා භවිස්සන්ති ධනලොලා, රට්ඨවාසිකෙසු තෙසං ඛන්තිමෙත්තානුද්දයං නාම න භවිස්සති, කක්ඛළා ඵරුසා උච්ඡුයන්තෙ උච්ඡුගණ්ඨිකා විය මනුස්සෙ පීළෙන්තා නානප්පකාරං බලිං උප්පාදෙත්වා ධනං ගණ්හිස්සන්ති, මනුස්සා බලිපීළිතා කිඤ්චි දාතුං අසක්කොන්තා ගාමනිගමාදයො ඡඩ්ඩෙත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා වාසං කප්පෙස්සන්ති, මජ්ඣිමජනපදො සුඤ්ඤො භවිස්සති, පච්චන්තො ඝනවාසො සෙය්‍යථාපි පොක්ඛරණියා මජ්ඣෙ උදකං ආවිලං පරියන්තෙ විප්පසන්නං. අයං නවමස්ස විපාකො.

10. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තෙසු අධම්මිකෙසු රාජයුත්තාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාපි නෙගමජානපදාපීති සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපාදාය සබ්බෙ මනුස්සා අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තතො තෙසං ආරක්ඛදෙවතා බලිපටිග්ගාහිකදෙවතා රුක්ඛදෙවතා ආකාසට්ඨකදෙවතාති එවං දෙවතාපි අධම්මිකා භවිස්සන්ති, අධම්මිකරාජූනං රජ්ජෙ වාතා විසමා ඛරා වායිස්සන්ති, තෙ ආකාසට්ඨකවිමානානි කම්පෙස්සන්ති, තෙසු කම්පිතෙසු දෙවතා කුපිතා දෙවං වස්සිතුං න දස්සන්ති, වස්සමානොපි සකලරට්ඨෙ එකප්පහාරෙනෙව න වස්සිස්සති, වස්සමානොපි සබ්බත්ථ කසිකම්මස්ස වා වප්පකම්මස්ස වා උපකාරො හුත්වා න වස්සිස්සති. යථා ච රට්ඨෙ, එවං ජනපදෙපි ගාමෙපි එකතළාකස්සරෙපි එකප්පහාරෙනෙව න වස්සිස්සති, තළාකස්ස උපරිභාගෙ වස්සන්තො හෙට්ඨාභාගෙ න වස්සිස්සති, හෙට්ඨා වස්සන්තො උපරි න වස්සිස්සති, එකස්මිං භාගෙ සස්සං අතිවස්සෙන නස්සිස්සති, එකස්මිං අවස්සන්තො මිලායිස්සති, එකස්මිං සම්මා වස්සමානො සම්පාදෙස්සති, එවං එකස්ස රඤ්ඤො රජ්ජෙ වුත්තා සස්සා තිප්පකාරා භවිස්සන්ති එකකුම්භියා ඔදනො විය. අයං දසමස්ස විපාකො.

11. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සාසනෙ පරිහායන්තෙ පච්චයලොලා අලජ්ජිකා බහූ භික්ඛූ භවිස්සන්ති, තෙ භගවතා පච්චයලොලුප්පං නිම්මථෙත්වා කථිතධම්මදෙසනං චීවරාදිචතුපච්චයහෙතු පරෙසං දෙසෙස්සන්ති, පච්චයෙහි මුච්ඡිත්වා නිරත්ථකපක්ඛෙ ඨිතා නිබ්බානාභිමුඛං කත්වා දෙසෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, කෙවලං ‘‘පදබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිඤ්චෙව මධුරසද්දඤ්ච සුත්වා මහග්ඝානි චීවරානි දස්සන්ති’’ඉච්චෙවං දෙසෙස්සන්ති. අපරෙ අන්තරවීථිචතුක්කරාජද්වාරාදීසු නිසීදිත්වා කහාපණඅඩ්ඪකහාපණපාදමාසකරූපාදීනිපි නිස්සාය දෙසෙස්සන්ති. ඉති භගවතා නිබ්බානග්ඝනකං කත්වා දෙසිතං ධම්මං චතුපච්චයත්ථාය චෙව කහාපණඅඩ්ඪකහාපණාදිඅත්ථාය ච වික්කිණිත්වා දෙසෙන්තා සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තා විය භවිස්සන්ති. අයං එකාදසමස්ස විපාකො.

12. අධම්මිකරාජකාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තන්තෙයෙව රාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානඤ්ඤෙව දස්සන්ති, තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, ඉතරෙ දලිද්දා. රාජසම්මුඛෙපි රාජද්වාරෙපි අමච්චසම්මුඛෙපි විනිච්ඡයට්ඨානෙපි තුච්ඡලාබුසදිසානං අකුලීනානංයෙව කථා ඔසීදිත්වා ඨිතා විය නිච්චලා සුප්පතිට්ඨිතා භවිස්සති, සඞ්ඝසන්නිපාතෙපි සඞ්ඝකම්මගණකම්මට්ඨානෙසු චෙව පත්තචීවරපරිවෙණාදිවිනිච්ඡයට්ඨානෙසු ච දුස්සීලානං පාපපුග්ගලානංයෙව කථා නිය්‍යානිකා භවිස්සති, න ලජ්ජිභික්ඛූනන්ති එවං සබ්බථාපි තුච්ඡලාබූනං සීදනකාලො විය භවිස්සති. අයං ද්වාදසමස්ස විපාකො.

13. තාදිසෙයෙව කාලෙ අධම්මිකරාජානො අකුලීනානං යසං දස්සන්ති, තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා දුග්ගතා. තෙසු න කෙචි ගාරවං කරිස්සන්ති, ඉතරෙසුයෙව කරිස්සන්ති, රාජසම්මුඛෙ වා අමච්චසම්මුඛෙ වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ වා විනිච්ඡයකුසලානං ඝනසිලාසදිසානං කුලපුත්තානං කථා න ඔගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති. තෙසු කථෙන්තෙසු ‘‘කිං ඉමෙ කථෙන්තී’’ති ඉතරෙ පරිහාසමෙව කරිස්සන්ති, භික්ඛුසන්නිපාතෙපි වුත්තප්පකාරෙසු ඨානෙසු නෙව පෙසලෙ භික්ඛූ ගරුකාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්ති, නාපි නෙසං කථා පරියොගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති, සිලානං ප්ලවකාලො විය භවිස්සති. අයං තෙරසමස්ස විපාකො.

14. ලොකෙ පරිහායන්තෙයෙව මනුස්සා තිබ්බරාගාදිජාතිකා කිලෙසානුවත්තකා හුත්වා තරුණතරුණානං අත්තනො භරියානං වසෙ වත්තිස්සන්ති, ගෙහෙ දාසකම්මකරාදයොපි ගොමහිංසාදයොපි හිරඤ්ඤසුවණ්ණම්පි සබ්බං තාසංයෙව ආයත්තං භවිස්සති, ‘‘අසුකහිරඤ්ඤසුවණ්ණං වා පරිච්ඡෙදාදිජාතං වා කහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා හොතු, කිං තුය්හිමිනා බ්‍යාපාරෙන, ත්වං මය්හං ඝරෙ සන්තං වා අසන්තං වා ජානිතුකාමො ජාතො’’ති වත්වා නානප්පකාරෙහි අක්කොසිත්වා මුඛසත්තීහි කොට්ටෙත්වා දාසචෙටකං විය වසෙ කත්වා අත්තනො ඉස්සරියං පවත්තෙස්සන්ති, එවං මධුකපුප්ඵප්පමාණමණ්ඩූකපොතිකානං ආසීවිසෙ කණ්හසප්පෙ ගිලනකාලො විය භවිස්සති. අයං චුද්දසමස්ස විපාකො.

15. දුබ්බලරාජකාලෙ රාජානො හත්ථිසිප්පාදීසු අකුසලා යුද්ධෙසු අවිසාරදා භවිස්සන්ති, තෙ අත්තනො රාජාධිපච්චං ආසඞ්කමානා සමානජාතිකානං කුලපුත්තානං ඉස්සරියං අදත්වා අත්තනො පාදමූලිකන්හාපකකප්පකාදීනං දස්සන්ති, ජාතිගොත්තසම්පන්නා කුලපුත්තා රාජකුලෙ පතිට්ඨං අලභමානා ජීවිකං කප්පෙතුං අසමත්ථා හුත්වා ඉස්සරියට්ඨානෙ ජාතිගොත්තහීනෙ අකුලීනෙ උපට්ඨහන්තා විචරිස්සන්ති, සුවණ්ණරාජහංසෙහි කාකස්ස පරිවාරිතකාලො විය භවිස්සති. අයං පන්නරසමස්ස විපාකො.

16. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව ච අකුලීනාව රාජවල්ලභා ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා අප්පඤ්ඤාතා දුග්ගතා. තෙ රාජවල්ලභා රාජානං අත්තනො කථං ගාහාපෙත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු බලවන්තො හුත්වා දුබ්බලානං පවෙණිආගතානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි ‘‘අම්හාකං සන්තකානි එතානී’’ති අභියුඤ්ජිත්වා තෙ ‘‘න තුම්හාකං, අම්හාක’’න්ති ආගන්ත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු විවදන්තෙ වෙත්තලතාදීහි පහාරාපෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා අපකඩ්ඪාපෙත්වා ‘‘අත්තනො පමාණං න ජානාථ, අම්හෙහි සද්ධිං විවදථ, ඉදානි වො රඤ්ඤො කථෙත්වා හත්ථපාදච්ඡෙදාදීනි කාරෙස්සාමා’’ති සන්තජ්ජෙස්සන්ති, තෙ තෙසං භයෙන අත්තනො සන්තකානි ඛෙත්තවත්ථූනි ‘‘තුම්හාකංයෙව තානි, ගණ්හථා’’ති නිය්‍යාතෙත්වා අත්තනො ගෙහානි පවිසිත්වා භීතා නිපජ්ජිස්සන්ති. පාපභික්ඛූපි පෙසලෙ භික්ඛූ යථාරුචි විහෙඨෙස්සන්ති, පෙසලා භික්ඛූ පටිසරණං අලභමානා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගහනට්ඨානෙසු නිලීයිස්සන්ති, එවං හීනජච්චෙහි චෙව පාපභික්ඛූහි ච උපද්දුතානං ජාතිමන්තකුලපුත්තානඤ්චෙව පෙසලභික්ඛූනඤ්ච එළකානං භයෙන තසවකානං පලායනකාලො විය භවිස්සති. අයං සොළසමස්ස විපාකො. එවං තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පුබ්බනිමිත්තභූතෙ සොළස සුපිනෙ පස්සි. තෙන වුත්තං – ‘‘කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙ’’ති. එත්ථ ච පුබ්බනිමිත්තතො අත්තනො අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො අත්තනො කම්මානුභාවෙන පස්සති, කොසලරාජා විය ලොකස්ස අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො පන සබ්බසත්තසාධාරණකම්මානුභාවෙන පස්සතීති වෙදිතබ්බං.

කුද්ධා හි දෙවතාති නාගමහාවිහාරෙ මහාථෙරස්ස කුද්ධා දෙවතා විය. රොහණෙ කිර නාගමහාවිහාරෙ මහාථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝං අනපලොකෙත්වාව එකං නාගරුක්ඛං ඡින්දාපෙසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ථෙරස්ස කුද්ධා පඨමමෙව නං සච්චසුපිනෙන පලොභෙත්වා පච්ඡා ‘‘ඉතො තෙ සත්තදිවසමත්ථකෙ උපට්ඨාකො රාජා මරිස්සතී’’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො තං කථං ආහරිත්වා රාජොරොධානං ආචික්ඛි. තා එකප්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසු. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. තා ‘එවං ථෙරෙන වුත්ත’’න්ති ආරොචයිංසු. රාජා දිවසෙ ගණාපෙත්වා සත්තාහෙ වීතිවත්තෙ ථෙරස්ස හත්ථපාදෙ ඡින්දාපෙසි. එකන්තසච්චමෙව හොතීති ඵලස්ස සච්චභාවතො වුත්තං, දස්සනං පන විපල්ලත්ථමෙව. තෙනෙව පහීනවිපල්ලාසා පුබ්බනිමිත්තභූතම්පි සුපිනං න පස්සන්ති, ද්වීහි තීහි වා කාරණෙහි කදාචි සුපිනං පස්සන්තීති ආහ ‘‘සංසග්ගභෙදතො’’ති. ‘‘අසෙක්ඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා’’ති වචනතො චතුන්නම්පි කාරණානං විපල්ලාසො එව මූලකාරණන්ති දට්ඨබ්බං.

තන්ති සුපිනකාලෙ පවත්තං භවඞ්ගචිත්තං. රූපනිමිත්තාදිආරම්මණන්ති කම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තතො අඤ්ඤං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං න හොති. ඊදිසානීති පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බපරිකප්පිතරූපාදිආරම්මණානි චෙව රාගාදිසම්පයුත්තානි ච. සබ්බොහාරිකචිත්තෙනාති පකතිචිත්තෙන. ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තොති කුසලාකුසලසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො. ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙති ඉදං යාව තදාරම්මණුප්පත්ති, තාව පවත්තං චිත්තවාරං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සුපිනෙනෙව දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙති කථනකාලෙ පන අබ්‍යාකතොයෙව ආවජ්ජනමත්තස්සෙව උප්පජ්ජනතො’’ති වදන්ති. එවං වදන්තෙහි පඤ්චද්වාරෙ දුතියමොඝවාරෙ විය මනොද්වාරෙපි ආවජ්ජනං ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා භවඞ්ගං ඔතරතීති අධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං එකචිත්තක්ඛණිකස්ස ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියං ‘‘දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ’’ති කප්පනාය අසම්භවතො.

එත්ථ ච ‘‘සුපිනන්තෙපි තදාරම්මණවචනතො පච්චුප්පන්නවසෙන වා අතීතවසෙන වා සභාවධම්මාපි සුපිනන්තෙ ආරම්මණං හොන්තී’’ති වදන්ති. ‘‘යදිපි සුපිනන්තෙ විභූතං හුත්වා උපට්ඨිතෙ රූපාදිවත්ථුම්හි තදාරම්මණං වුත්තං, තථාපි සුපිනන්තෙ උපට්ඨිතනිමිත්තස්ස පරිකප්පවසෙන ගහෙතබ්බතාය දුබ්බලභාවතො දුබ්බලවත්ථුකත්තාති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවප්පත්තිතො තන්නිස්සිතං හදයවත්ථු න සුප්පසන්නං හොති, තතො තන්නිස්සිතාපි චිත්තුප්පත්ති න සුප්පසන්නා අසුප්පසන්නවට්ටිනිස්සිතදීපප්පභා විය, තස්මා දුබ්බලවත්ථුකත්තාති එත්ථ දුබ්බලහදයවත්ථුකත්තා’’ති අත්ථං වදන්ති, වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

සුපිනන්තචෙතනාති මනොද්වාරිකජවනවසෙන පවත්තා සුපිනන්තෙ චෙතනා. සුපිනඤ්හි පස්සන්තො මනොද්වාරිකෙනෙව ජවනෙන පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. පටිබුජ්ඣන්තො ච මනොද්වාරිකෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. නිද්දායන්තස්ස හි මහාවට්ටිං ජාලෙත්වා දීපෙ චක්ඛුසමීපං උපනීතෙ පඨමං චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං න ආවට්ටෙති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති, අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං ආවට්ටෙති, තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති, තෙන චිත්තෙන ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ආලොකො’’ති ජානාති. තථා නිද්දායන්තස්ස කණ්ණසමීපෙ තූරියෙසු පග්ගහිතෙසු ඝානසමීපෙ සුගන්ධෙසු වා දුග්ගන්ධෙසු වා පුප්ඵෙසු උපනීතෙසු මුඛෙ සප්පිම්හි වා ඵාණිතෙ වා පක්ඛිත්තෙ පිට්ඨියං පාණිනා පහාරෙ දින්නෙ පඨමං සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං න ආවට්ටෙන්ති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති, අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං ආවට්ටෙන්ති, තතො සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති, තෙන චිත්තෙන ඤත්වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ සද්දො, සඞ්ඛසද්දො භෙරිසද්දො’’ති වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ගන්ධො, මූලගන්ධො සාරගන්ධො’’ති වා ‘‘කිං ඉදං මය්හං මුඛෙ පක්ඛිත්තං, සප්පි ඵාණිත’’න්ති වා ‘‘කෙනම්හි පිට්ඨියං පහටො, අතිථද්ධො මෙ පහාරො’’ති වා වත්තා හොති, එවං මනොද්වාරිකජවනෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. සුපිනම්පි තෙනෙව පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන.

අස්සාති අස්ස ආපත්තිනිකායස්ස. නනු ච අයුත්තොයං නිද්දෙසො ‘‘සඞ්ඝො ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච ඉච්ඡිතබ්බො අස්සා’’ති. න හි ආපත්තිනිකායස්ස ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච සඞ්ඝො ඉච්ඡිතො, කිඤ්චරහි වුට්ඨානස්සාති ඉමං චොදනං මනසි සන්නිධාය යථා න විරුජ්ඣති, තථා අධිප්පායං විවරන්තො ‘‘කිං වුත්තං හොතී’’තිආදිමාහ. ආපත්තිතො වුට්ඨානස්ස ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච ඉච්ඡිතො සඞ්ඝො ආපත්තියාව ඉච්ඡිතො නාම හොතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ආපත්තිවුට්ඨානන්ති ආපත්තිතො වුට්ඨානං, අනාපත්තිකභාවූපගමනන්ති අත්ථො. වචනකාරණන්ති ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති එවං වචනෙ කාරණං. සමුදායෙ නිරුළ්හො නිකාය-සද්දො තදෙකදෙසෙ පවත්තමානොපි තාය එව රුළ්හියා පවත්තතීති ආහ රුළීසද්දෙනාති. අථ වා කිඤ්චි නිමිත්තං ගහෙත්වා සතිපි අඤ්ඤස්මිං තංනිමිත්තයුත්තෙ කිස්මිඤ්චිදෙව විසයෙ සම්මුතියා චිරකාලතාවසෙන නිමිත්තවිරහෙපි පවත්තනිරුළ්හො රුළ්හී නාම. යථා මහියං සෙතීති මහිංසො, ගච්ඡතීති ගොති, එවං නිකාය-සද්දස්සපි රුළ්හිභාවො වෙදිතබ්බො. එකස්මිම්පි විසිට්ඨෙ සතිපි සාමඤ්ඤා විය සමුදායෙ පවත්තවොහාරො අවයවෙපි පවත්තතීති ආහ අවයවෙ සමූහවොහාරෙන වාති. නවමස්ස අධිප්පායස්සාති වීමංසාධිප්පායස්ස.

238-239. ලොමා එතෙසං සන්තීති ලොමසා, බහුලොමාති වුත්තං හොති. අරොගො භවිස්සාමීති රාගපරිළාහවූපසමතො නිරොගො භවිස්සාමි. මොචනෙනාති මොචනත්ථාය උපක්කමකරණෙන. උපක්කමකරණඤ්හෙත්ථ මොචනන්ති අධිප්පෙතං මොචෙති එතෙනාති කත්වා. බීජං භවිස්සතීති චොළග්ගහණාදිකම්මං සන්ධාය වුත්තං.

240. ද්වෙ ආපත්තිසහස්සානීති ඛණ්ඩචක්කාදිභෙදං අනාමසිත්වා වුත්තං, ඉච්ඡන්තෙන පන ඛණ්ඩචක්කාදිභෙදෙනපි ආපත්තිගණනා කාතබ්බා. මිස්සකචක්කන්ති උභතොවඩ්ඪනකං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ ච නීලඤ්ච පීතකඤ්චාතිආදිනා එකක්ඛණෙ අනෙකවණ්ණානං මොචනාධිප්පායවචනං යථාධිප්පායෙන මොචනං භවතු වා මා වා, ඉමිනාපි අධිප්පායෙන උපක්කමිත්වා මොචෙන්තස්ස ආපත්ති හොතීති දස්සනත්ථං. න හි එකස්මිං ඛණෙ නීලාදීනං සබ්බෙසම්පි මුත්ති සම්භවති. අඤ්ඤං වදතීති අත්තනො දොසං උජුං වත්තුං අසක්කොන්තො පුන පුට්ඨො අඤ්ඤං භණති.

මොචනස්සාදොති මොචනස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තඅස්සාදො. තෙනෙව ‘‘මොචෙතුං අස්සාදො මොචනස්සාදො’’ති වුත්තං. ගෙහස්සිතපෙමන්ති එත්ථ ගෙහ-සද්දෙන ගෙහෙ ඨිතා මාතුභගිනීආදයො අජ්ඣත්තිකඤාතකා ගහිතා. තෙසු මාතුපෙමාදිවසෙන උප්පන්නො සිනෙහො ගෙහස්සිතපෙමං, අඤ්ඤත්ථ පන ගෙහස්සිතපෙමන්ති පඤ්චකාමගුණිකරාගො වුච්චති. සම්පයුත්තඅස්සාදසීසෙනාති රාගසම්පයුත්තසුඛවෙදනාමුඛෙන. එකෙන පදෙනාති ගෙහස්සිතපෙම-පදෙන.

තථෙවාති මොචනස්සාදචෙතනාය එව. පුබ්බභාගෙ මොචනස්සාදවසෙන කතප්පයොගං අවිජහිත්වාව සයිතත්තා ‘‘සචෙ පන…පෙ… සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වුත්තං. පුන සුද්ධචිත්තෙ උප්පන්නෙ තස්ස පයොගස්ස පටිප්පස්සද්ධත්තා ‘‘සුද්ධචිත්තො…පෙ… අනාපත්තී’’ති වුත්තං. ජග්ගනත්ථායාති ධොවනත්ථාය. අනොකාසන්ති අඞ්ගජාතප්පදෙසං.

263-264. ගෙහස්සිතකාමවිතක්කන්ති පඤ්චකාමගුණසන්නිස්සිතං කාමවිතක්කං. වත්ථිං දළ්හං ගහෙත්වාති අඞ්ගජාතස්ස අග්ගෙ පස්සාවනිග්ගමනට්ඨානෙ චම්මං දළ්හං ගහෙත්වා. නිමිත්තෙ උපක්කමාභාවතො ‘‘මොචනස්සාදාධිප්පායස්සපි මුත්තෙ අනාපත්තී’’ති වුත්තං.

265. ‘‘එහි මෙ ත්වං, ආවුසො, සාමණෙරාති ආණත්තියා අඤ්ඤෙන කතොපි පයොගො අත්තනාව කතො නාම හොතීති කත්වා ආපත්ති වුත්තා. යදි පන අනාණත්තො සයමෙව කරොති, අඞ්ගපාරිපූරියා අභාවතො අනාපත්තී’’ති වදන්ති. සුත්තසාමණෙරවත්ථුස්මිං අසුචිම්හි මුත්තෙපි අඞ්ගජාතස්ස ගහණපච්චයා දුක්කටං වුත්තං, න පන මුත්තපච්චයා.

266. කායත්ථම්භනවත්ථුස්මිං චලනවසෙන යථා අඞ්ගජාතෙපි උපක්කමො සම්භවති, තථාපි විජම්භිතත්තා ආපත්ති වුත්තා. ‘‘පච්ඡතො වා’’ති වචනතො උභොසු පස්සෙසු කටියං ඌරුප්පදෙසොපි ගහිතොයෙවාති දට්ඨබ්බං, තස්මා උභොසුපි පස්සෙසු ඨත්වා ඉමස්මිං ඔකාසෙ නිමිත්තන්ති උපනිජ්ඣායන්තස්සපි ආපත්තියෙව. ‘‘අඞ්ගජාත’’න්ති වචනතො නිමිත්තන්ති පස්සාවමග්ගොව වුත්තො. උම්මීලනනිමීලනවසෙන පන න කාරෙතබ්බොති උම්මීලනනිමීලනප්පයොගවසඑන ආපත්තිභෙදො න කාරෙතබ්බොති අත්ථො. අනෙකක්ඛත්තුම්පි උම්මීලෙත්වා නිමීලෙත්වා උපනිජ්ඣායන්තස්ස එකමෙව දුක්කටන්ති වුත්තං හොති. අක්ඛීනි අවිප්ඵන්දෙත්වා අභිමුඛං සම්පත්තස්ස මාතුගාමස්ස නිමිත්තොලොකනෙපි ආපත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘දාරුධීතලිකලෙපචිත්තානං අඞ්ගජාතුපනිජ්ඣානෙපි දුක්කට’’න්ති වදන්ති.

267. පුප්ඵාවලීති කීළාවිසෙසස්සාධිවචනං. තං කීළන්තා නදීආදීසු ඡින්නතටං උදකෙන චික්ඛල්ලං කත්වා තත්ථ උභො පාදෙ පසාරෙත්වා නිසින්නා පපතන්ති. ‘‘පුප්ඵාවලිය’’න්තිපි පාඨො. පවෙසෙන්තස්සාති ද්විකම්මකත්තා වාලිකං අඞ්ගජාතන්ති උභයත්ථාපි උපයොගවචනං කතං. වාලිකන්ති වාලිකායාති අත්ථො. චෙතනා, උපක්කමො, මුච්චනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි.

සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

269. දුතියෙ යෙසු විවටෙසු අන්ධකාරො හොති, තානි විවරන්තොති බ්‍රාහ්මණියා සද්ධිං කායසංසග්ගං සමාපජ්ජිතුකාමො එවමකාසි. තෙන කතස්සපි විප්පකාරස්ස අත්තනි කතත්තා ‘‘අත්තනො විප්පකාර’’න්ති වුත්තං. උළාරත්තතාති උළාරචිත්තතා, පණීතාධිමුත්තතාති වුත්තං හොති.

270. ඔතිණ්ණොති ඉදං කම්මසාධනං කත්තුසාධනං වා හොතීති තදුභයවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යක්ඛාදීහි විය සත්තා’’තිආදිමාහ. අසමපෙක්ඛිත්වාති යථාසභාවං අනුපපරික්ඛිත්වා, යථා තෙ රතිජනකා රූපාදයො විසයා අනිච්චදුක්ඛාසුභානත්තාකාරෙන අවත්ථිතා, තථා අපස්සිත්වාති වුත්තං හොති.

271. සඤ්ඤමවෙලන්ති සීලමරියාදං. ආචාරොති ආචරණං හත්ථගහණාදිකිරියා. අස්සාති ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති පදස්ස.

273. එතෙසං පදානං වසෙනාති ආමසනාදිපදානං වසෙන. ඉතො චිතො ච…පෙ… සඤ්චොපෙතීති අත්තනො හත්ථං වා කායං වා තිරියං ඉතො චිතො ච සඤ්චාරෙති. ‘‘කායතො අමොචෙත්වාවාති වචනතො මත්ථකතො පට්ඨාය හත්ථං ඔතාරෙන්තස්ස කායතො මොචෙත්වා නිවත්ථසාටකූපරි ඔමසන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, සාටකතො ඔතාරෙත්වා ජඞ්ඝතො පට්ඨාය කායං ඔමසන්තස්ස පුන සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වදන්ති.

ද්වාදසසුපි ආමසනාදිප්පයොගෙසු එකෙකස්මිං පයොගෙ කායතො අමොචිතෙ එකෙකාව ආපත්ති හොතීති ආහ ‘‘මූලග්ගහණමෙව පමාණ’’න්ති. ඉදඤ්ච එකෙන හත්ථෙන කායං ගහෙත්වා ඉතරෙන හත්ථෙන කායපරාමසනං සන්ධාය වුත්තං. එකෙන පන හත්ථෙන කායපටිබද්ධං ගහෙත්වා ඉතරෙන තත්ථ තත්ථ කායං පරාමසතො පයොගගණනාය ආපත්ති. අයං පන සඞ්ඝාදිසෙසො න කෙවලං වත්ථුවසෙනෙව, අපිච සඤ්ඤාවසෙනපීති ආහ ‘‘ඉත්ථියා ඉත්ථිසඤ්ඤිස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති. පාළියං තිරච්ඡානගතො ච හොතීති එත්ථ තිරච්ඡානගතිත්ථියා තිරච්ඡානගතපුරිසස්ස ච ගහණං වෙදිතබ්බං.

සමසාරාගොති කායසංසග්ගරාගෙන එකසදිසරාගො. පුරිමනයෙනෙවාති රජ්ජුවත්ථාදීහි පරික්ඛිපිත්වා ගහණෙ වුත්තනයෙන. පුන පුරිමනයෙනෙවාති සමසාරාගො වුත්තො. අනන්තරනයෙනෙවාති කායපටිබද්ධආමසනනයෙන. වෙණිග්ගහණෙන ලොමානම්පි සඞ්ගහිතත්තා ලොමානං ඵුසනෙපි සඞ්ඝාදිසෙසො වුත්තො. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පකාසෙතුකාමො ‘‘උපාදින්නකෙන හී’’තිආදිමාහ.

යථානිද්දිට්ඨනිද්දෙසෙති යථාවුත්තකායසංසග්ගනිද්දෙසෙ. තෙනාති තෙන යථාවුත්තකාරණෙන. සඤ්ඤාය විරාගිතම්හීති සඤ්ඤාය විරද්ධාය. ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන ‘‘විරාගිතම්හී’’ති වුත්තං. ඉමං නාම වත්ථුන්ති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ ආගතං සන්ධාය වදති. අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි වත්ථුං සන්ධාය වදතීතිපි කෙචි. සාරත්තන්ති කායසංසග්ගරාගෙන සාරත්තං. විරත්තන්ති කායසංසග්ගරාගරහිතං මාතුභගිනීආදිං සන්ධාය වදති. ‘‘විරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති විරත්තං ගණ්හි, දුක්කටන්ති මාතුපෙමාදිවසෙන ගහණෙ දුක්කටං වුත්තං.

ඉමාය පාළියා සමෙතීති සම්බන්ධො. කථං සමෙතීති චෙ? යදි හි ‘‘ඉත්ථියා කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමී’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙ ඉත්ථිසඤ්ඤා විරාගිතා භවෙය්‍ය, කායපටිබද්ධග්ගහණෙ ථුල්ලච්චයං වදන්තෙන භගවතා ‘‘ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී චා’’ති න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්ච, තස්මා ‘‘ඉත්ථියා කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමී’’ති කායං ගණ්හන්තස්ස ඉත්ථිසඤ්ඤා විරාගිතා නාම න හොතීති ‘‘කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමීති කායං ගණ්හන්තො යථාවත්ථුකමෙව ආපජ්ජතී’’ති මහාසුමත්ථෙරෙන වුත්තවාදො ඉමාය පාළියා සමෙති. යො පනෙත්ථ ‘‘සතිපි ඉත්ථිසඤ්ඤාය කායපටිබද්ධං ගණ්හන්තස්ස ගහණසමයෙ ‘කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමී’ති සඤ්ඤං ඨපෙත්වා ‘ඉත්ථිං ගණ්හාමී’ති සඤ්ඤාය අභාවතො වත්ථුසඤ්ඤානං භින්නත්තා අයුත්ත’’න්ති වදෙය්‍ය, සො පුච්ඡිතබ්බො ‘‘කිං කායපටිබද්ධං වත්ථාදිං ගණ්හන්තො ඉත්ථියා රාගෙන ගණ්හාති, උදාහු වත්ථාදීසු රාගෙනා’’ති. යදි ‘‘වත්ථාදීසු රාගෙන ගණ්හාතී’’ති වදෙය්‍ය, ඉත්ථියා කායපටිබද්ධං අහුත්වා අඤ්ඤත්ථ ඨිතං වත්ථාදිං ගණ්හන්තස්සපි ථුල්ලච්චයං සියා, තස්මා ඉත්ථී ඉත්ථිසඤ්ඤා සාරත්තභාවො ගහණඤ්චාති අඞ්ගපාරිපූරිසබ්භාවතො මහාසුමත්ථෙරවාදොව යුත්තවාදො. අට්ඨකථාවිනිච්ඡයෙහි ච සමෙතීති එත්ථාපි අයමධිප්පායො – යදි සඤ්ඤාවිරාගෙන විරාගිතං නාම සියා, ‘‘සම්බහුලා ඉත්ථියො බාහාහි පරික්ඛිපිත්වා ගණ්හාමී’’ති එවංසඤ්ඤිස්ස ‘‘මජ්ඣගතිත්ථියො කායපටිබද්ධෙන ගණ්හාමී’’ති එවරූපාය සඤ්ඤාය අභාවතො මජ්ඣගතානං වසෙන ථුල්ලච්චයං න සියා, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථාය ථුල්ලච්චයස්ස වුත්තත්තා සඤ්ඤාවිරාගෙන විරාගිතං නාම න හොතීති අයමත්ථො සිද්ධොයෙවාති. නීලෙන දුවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවතො කාළිත්ථී වුත්තා.

279. සෙවනාධිප්පායොති ඵස්සසුඛසෙවනාධිප්පායො. ඉත්ථියා කායෙන භික්ඛුස්ස කායපටිබද්ධාමසනවාරෙපි ඵස්සං පටිවිජානාතීති ඉදං අත්තනො කායපටිබද්ධාමසනෙපි කායසම්බන්ධසභාවතො වුත්තං. එත්ථාති නිස්සග්ගියෙන නිස්සග්ගියවාරෙ. මොක්ඛාධිප්පායොති එත්ථ පඨමං කායසංසග්ගරාගෙ සතිපි පච්ඡා මොක්ඛාධිප්පායස්ස අනාපත්ති.

281. පාරිපන්ථිකාති විලුම්පනිකා, අන්තරායිකාති වුත්තං හොති. නදීසොතෙන වුය්හමානං මාතරන්ති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං, අඤ්ඤාසුපි පන ඉත්ථීසු කාරුඤ්ඤාධිප්පායෙන මාතරි වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තස්ස නෙවත්ථි දොසොති වදන්ති. ‘‘මාතර’’න්ති වුත්තත්තා අඤ්ඤාසං න වට්ටතීති වදන්තාපි අත්ථි. තිණණ්ඩුපකන්ති හිරීවෙරාදිමූලෙහි කතචුම්බටකං. තාලපණ්ණමුද්දිකන්ති තාලපණ්ණෙහි කතඅඞ්ගුලිමුද්දිකං. පරිවත්තෙත්වාති අත්තනො නිවාසනපාරුපනභාවතො අපනෙත්වා, චීවරත්ථාය අපනාමෙත්වාති වුත්තං හොති. චීවරත්ථාය පාදමූලෙ ඨපෙති, වට්ටතීති ඉදං නිදස්සනමත්තං, පච්චත්ථරණවිතානාදිඅත්ථම්පි වට්ටතියෙව, පූජාදිඅත්ථං තාවකාලිකම්පි ගහෙතුං වට්ටති.

ඉත්ථිසණ්ඨානෙන කතන්ති එත්ථ හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො පාරාජිකවත්ථුභූතතිරච්ඡානගතිත්ථීනම්පි අනාමාසභාවතො තාදිසං ඉත්ථිසණ්ඨානෙන කතං තිරච්ඡානගතරූපම්පි අනාමාසන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘භික්ඛුනීහි පටිමාරූපං ආමසිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති ආචරියා. ඉත්ථිරූපානි දස්සෙත්වා කතං වත්ථඤ්ච පච්චත්ථරණඤ්ච භිත්තිඤ්ච ඉත්ථිරූපං අනාමසිත්වා ගණ්හිතුං වට්ටති. භින්දිත්වාති එත්ථ හත්ථෙන අග්ගහෙත්වාව කෙනචිදෙව දණ්ඩාදිනා භින්දිතබ්බං. එත්ථ ච ‘‘අනාමාසම්පි හත්ථෙන අපරාමසිත්වා දණ්ඩාදිනා කෙනචි භින්දිතුං වට්ටතී’’ති ඉධ වුත්තත්තා ‘‘පංසුකූලං ගණ්හන්තෙන මාතුගාමසරීරෙපි සත්ථාදීහි වණං කත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා ච ගහිතමණ්ඩූකසප්පිනිං දණ්ඩාදීහි නිප්පීළෙත්වා මණ්ඩූකං විස්සජ්ජාපෙතුං වට්ටති.

මග්ගං අධිට්ඨායාති මග්ගෙ ගච්ඡාමීති එවං මග්ගසඤ්ඤී හුත්වාති අත්ථො. කීළන්තෙනාති ඉදං ගිහිසන්තකං සන්ධාය වුත්තං, භික්ඛුසන්තකං පන යෙන කෙනචි අධිප්පායෙන අනාමසිතබ්බමෙව දුරුපචිණ්ණභාවතො. තාලපනසාදීනීති චෙත්ථ ආදි-සද්දෙන නාළිකෙරලබුජතිපුසඅලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලඑළාලුකඵලානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘යථාවුත්තඵලානංයෙව චෙත්ථ කීළාධිප්පායෙන ආමසනං න වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා පාසාණසක්ඛරාදීනි කීළාධිප්පායෙනපි ආමසිතුං වට්ටති.

මුත්තාති හත්ථිකුම්භජාදිකා අට්ඨවිධා මුත්තා. තථා හි හත්ථිකුම්භං, වරාහදාඨං, භුජඞ්ගසීසං, වලාහකං, වෙළු, මච්ඡසිරො, සඞ්ඛො, සිප්පීති අට්ඨ මුත්තායොනියො. තත්ථ හත්ථිකුම්භජා පීතවණ්ණා පභාවිහීනා. වරාහදාඨජා වරාහදාඨවණ්ණාව. භුජඞ්ගසීසජා නීලාදිවණ්ණා සුවිසුද්ධා වට්ටලා. වලාහකජා ආභාසූරා දුබ්බිභාගරූපා රත්තිභාගෙ අන්ධකාරං විද්ධමන්තියො තිට්ඨන්ති, දෙවූපභොගා එව ච හොන්ති. වෙළුජා කරකඵලසමානවණ්ණා න ආභාසූරා, තෙ ච වෙළූ අමනුස්සගොචරෙ එව පදෙසෙ ජායන්ති. මච්ඡසිරජා පාඨීනපිට්ඨිසමආනවණ්ණා වට්ටලා ලඝවො ච හොන්ති පභාවිහීනා ච, තෙ ච මච්ඡා සමුද්දමජ්ඣෙයෙව ජායන්ති. සඞ්ඛජා සඞ්ඛඋදරච්ඡවිවණ්ණා කොලඵලප්පමාණාපි හොන්ති පභාවිහීනාව. සිප්පිජා පභාවිසෙසයුත්තා හොන්ති නානාසණ්ඨානා. එවං ජාතිතො අට්ඨවිධාසු මුත්තාසු යා මච්ඡසඞ්ඛසිප්පිජා, තා සාමුද්දිකා. භුජඞ්ගජාපි කාචි සාමුද්දිකා හොන්ති, ඉතරා අසාමුද්දිකා. යස්මා බහුලං සාමුද්දිකාව මුත්තා ලොකෙ දිස්සන්ති, තත්ථාපි සප්පිජාව, ඉතරා කදාචි කාචි, තස්මා සම්මොහවිනොදනියං ‘‘මුත්තාති සාමුද්දිකා මුත්තා’’ති වුත්තං.

මණීති ඨපෙත්වා වෙළුරියාදිකෙ සෙසො ජොතිරසාදිභෙදො සබ්බොපි මණි. වෙළුරියොති වංසවණ්ණමණි. සඞ්ඛොති සාමුද්දිකසඞ්ඛො. සිලාති කාළසිලාපණ්ඩුසිලාසෙතසිලාදිභෙදා සබ්බාපි සිලා. රජතන්ති කහාපණාදිකං වුත්තාවසෙසං රතනසම්මතං. ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. ලොහිතඞ්කොති රත්තමණි. මසාරගල්ලන්ති කබරමණි. භණ්ඩමූලත්ථායාති පත්තචීවරාදිභණ්ඩමූලත්ථාය. කුට්ඨරොගස්සාති නිදස්සනමත්තං, තාය වූපසමෙතබ්බස්ස යස්ස කස්සචි රොගස්සත්ථායපි වට්ටතියෙව. ‘‘භෙසජ්ජත්ථඤ්ච අධිට්ඨායෙව මුත්තා වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ආකරමුත්තොති ආකරතො මුත්තමත්තො. ‘‘භණ්ඩමූලත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති ඉමිනා ච ආමසිතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. පචිත්වා කතොති කාචකාරෙහි පචිත්වා කතො.

ධොතවිද්ධො ච රතනමිස්සොති අලඞ්කාරත්ථං කඤ්චනලතාදිං දස්සෙත්වා කතො රතනඛචිතො ධොතවිද්ධො අනාමාසො. ධොතවිද්ධො ච රතනමිස්සො චාති විසුං වා පදං සම්බන්ධිතබ්බං. පානීයසඞ්ඛොති ඉමිනා ච සඞ්ඛෙන කතපානීයභාජනපිධානාදිසමණපරික්ඛාරොපි ආමසිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. සෙසන්ති රතනමිස්සං ඨපෙත්වා අවසෙසං. මුග්ගවණ්ණංයෙව රතනසම්මිස්සං කරොන්ති, න අඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘මුග්ගවණ්ණාවා’’ති, මුග්ගවණ්ණා රතනමිස්සාව න වට්ටතීති වුත්තං හොති. සෙසාති රතනසම්මිස්සං ඨපෙත්වා අවසෙසා මුග්ගවණ්ණා නීලසිලා.

බීජතො පට්ඨායාති ධාතුපාසාණතො පට්ඨාය. සුවණ්ණචෙතියන්ති ධාතුකරණ්ඩකං. පටික්ඛිපීති ‘‘ධාතුට්ඨපනත්ථාය ගණ්හථා’’ති අවත්වා ‘‘තුම්හාකං ගණ්හථා’’ති පෙසිතත්තා පටික්ඛිපි. සුවණ්ණබුබ්බුළකන්ති සුවණ්ණතාරකං. ‘‘කෙළාපයිතුන්ති ඉතො චිතො ච සඤ්චාරන්තෙහි ආමසිතුං වට්ටතී’’ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. කචවරමෙව හරිතුං වට්ටතීති චෙතියගොපකා වා භික්ඛූ හොන්තු අඤ්ඤෙ වා, හත්ථෙනපි පුඤ්ඡිත්වා කචවරං අපනෙතුං වට්ටති, මලම්පි පමජ්ජිතුං වට්ටතියෙව.

ආරකූටලොහන්ති කිත්තිමලොහං. තීණි හි කිත්තිමලොහානි කංසලොහං, වට්ටලොහං, ආරකූටන්ති. තත්ථ තිපුතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං කංසලොහං, සීසතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං වට්ටලොහං, පකතිරසතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං ආරකූටං. තෙනෙව තංකරණෙන නිබ්බත්තත්තා ‘‘කිත්තිමලොහ’’න්ති වුච්චති. ‘‘ජාතරූපගතිකමෙවාති වුත්තත්තා ආරකූටං සුවණ්ණසදිසමෙව ආමසිතුං න වට්ටති, අඤ්ඤං පන වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘ආරකූටං අනාමසිතබ්බතො ජාතරූපගතිකමෙවාති වුත්තං, තස්මා උභයම්පි ජාතරූපං විය ආමසිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. පඨමං වුත්තොයෙව ච අත්ථො ගණ්ඨිපදකාරෙහි අධිප්පෙතො. පටිජග්ගිතුං වට්ටතීති සෙනාසනපටිබද්ධත්තා වුත්තං.

සාමිකානං පෙසෙතබ්බන්ති සාමිකානං සාසනං පෙසෙතබ්බං. භින්දිත්වාති හත්ථෙන අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤෙන යෙන කෙනචි භින්දිත්වා. භෙරිසඞ්ඝාටොති සඞ්ඝටිතචම්මභෙරී. වීණාසඞ්ඝාටොති සඞ්ඝටිතචම්මවීණා. චම්මවිනද්ධානං භෙරිවීණානමෙතං අධිවචනං. තුච්ඡපොක්ඛරන්ති අවිනද්ධචම්මං භෙරිපොක්ඛරං වීණාපොක්ඛරඤ්ච. ආරොපිතචම්මන්ති භෙරිආදීනං විනද්ධනත්ථාය මුඛවට්ටියං ආරොපිතචම්මං තතො උද්ධරිත්වා විසුං ඨපිතචම්මඤ්ච. ඔනහිතුං වාති භෙරිපොක්ඛරාදීනි චම්මං ආරොපෙත්වා විනන්ධිතුං. ඔනහාපෙතුං වාති තථෙව අඤ්ඤෙහි විනන්ධාපෙතුං. පාරාජිකප්පහොනකකාලෙති අකුථිතකාලෙ.

282. සඞ්කමාදි භූමිගතිකත්තා න කායපටිබද්ධට්ඨානියන්ති දුක්කටං වුත්තං. එකපදිකසඞ්කමොති ඛුද්දකසෙතු. සකටමග්ගසඞ්කමොති සකටමග්ගභූතො මහාසෙතු. ඨානා චාලෙතුන්ති රජ්ජුං ඨානා චාලෙතුං. පටිච්ඡාදෙතබ්බාති අපනෙතබ්බා. මනුස්සිත්ථී, ඉත්ථිසඤ්ඤිතා, කායසංසග්ගරාගො, තෙන රාගෙන වායාමො, හත්ථග්ගාහාදිසමාපජ්ජනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. දුට්ඨුල්ලවාචාසික්ඛාපදවණ්ණනා

283. තතියෙ උත්තරපදලොපෙන ඡින්නඔත්තප්පා ‘‘ඡින්නිකා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘ඡින්නිකාති ඡින්නඔතප්පා’’ති.

285. යථා යුවා යුවතින්ති එතෙන ඔභාසනෙ නිරාසඞ්කභාවං දස්සෙති. මෙථුනුපසඤ්හිතාහීති ඉදං දුට්ඨුල්ලවාචාය සිඛාප්පත්තලක්ඛණදස්සනං. ඉත්ථිලක්ඛණෙනාති වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘සුභලක්ඛණෙනා’’ති වුත්තං. න තාව සීසං එතීති ‘‘ඉත්ථිලක්ඛණෙන සමන්නාගතාසී’’තිආදිනා වණ්ණභණනං සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිජනකං හුත්වා මත්ථකං න පාපුණාති. වණ්ණභණනඤ්හි යෙනාකාරෙන භණන්තස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො හොති, තෙනාකාරෙන භණන්තස්ස සිඛාප්පත්තං නාම හොති. ‘‘ඉත්ථිලක්ඛණෙන සමන්නාගතාසීතිආදිකං පන දුට්ඨුල්ලවාචස්සාදරාගවසෙන භණන්තස්ස දුක්කට’’න්ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

එකාදසහි පදෙහි අඝටිතෙ සීසං න එතීති ‘‘අනිමිත්තාසී’’තිආදීහි එකාදසහි පදෙහි අඝටිතෙ අවණ්ණභණනං සීසං න එති, අවණ්ණභණනං නාම න හොතීති වුත්තං හොති. ඝටිතෙපීති එකාදසහි පදෙහි අවණ්ණභණනෙ ඝටිතෙපි. ඉමෙහි තීහි ඝටිතෙයෙව සඞ්ඝාදිසෙසොති ‘‘සිඛරණී’’තිආදීහි තීහියෙව පදෙහි අවණ්ණභණනෙ ඝටිතෙයෙව සඞ්ඝාදිසෙසො පස්සාවමග්ගස්ස නියතවචනත්තා අච්චොළාරිකත්තා ච. අනිමිත්තාසීතිආදීහි පන අට්ඨහි පදෙහි ඝටිතෙ කෙවලං අවණ්ණභණනමෙව සම්පජ්ජති, න සඞ්ඝාදිසෙසො, තස්මා තානි ථුල්ලච්චයවත්ථූනීති කෙචි. අක්කොසනමත්තත්තා දුක්කටවත්ථූනීති අපරෙ. පරිබ්බාජිකාවත්ථුස්මිං විය ථුල්ලච්චයමෙවෙත්ථ යුත්තතරං දිස්සති. කුඤ්චිකපණාලිමත්තන්ති කුඤ්චිකාඡිද්දමත්තං.

286-287. ගරුකාපත්තින්ති භික්ඛුනියා කායසංසග්ගෙ පාරාජිකාපත්තිං සන්ධාය වදති. හසන්තො හසන්තොති සභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අහසන්තොපි වාචස්සාදරාගෙන පුනප්පුනං වදති, ආපත්තියෙව. කායචිත්තතොති හත්ථමුද්දාය ඔභාසන්තස්ස කායචිත්තතො සමුට්ඨාති.

288. තස්මා දුක්කටන්ති අප්පටිවිජානනහෙතු දුක්කටං, පටිවිජානන්තියා පන අඛෙත්තපදත්තා ථුල්ලච්චයෙන භවිතබ්බං. තෙනෙව පරිබ්බාජිකාවත්ථුස්මිං පටිවිජානන්තියා ථුල්ලච්චයං වක්ඛති.

289. අසද්ධම්මං සන්ධායාහාති ‘‘වාපිත’’න්ති ඉමස්ස බීජනික්ඛෙපවචනත්තා වුත්තං. සංසීදතීති වහති පවත්තති. අථ වා සංසීදතීති සංසීදිස්සති. මනුස්සිත්ථී, ඉත්ථිසඤ්ඤිතා, දුට්ඨුල්ලවාචස්සාදරාගො, තෙන රාගෙන ඔභාසනං, තඞ්ඛණවිජානනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

දුට්ඨුල්ලවාචාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදවණ්ණනා

290. චතුත්ථෙ චීවරන්ති නිවාසනාදි යං කිඤ්චි චීවරං. පිණ්ඩපාතන්ති යො කොචි ආහාරො. සො හි පිණ්ඩොල්‍යෙන භික්ඛුනො පත්තෙ පතනතො තත්ථ තත්ථ ලද්ධභික්ඛානං පිණ්ඩානං පාතො සන්නිපාතොති වා පිණ්ඩපාතොති වුච්චති. සෙනාසනන්ති සයනඤ්ච ආසනඤ්ච. යත්ථ හි විහාරාදිකෙ සෙති නිපජ්ජති ආසති නිසීදති, තං සෙනාසනං. පති එති එතස්මාති පච්චයොති ආහ ‘‘පතිකරණට්ඨෙන පච්චයො’’ති. රොගස්ස පතිඅයනට්ඨෙන වා පච්චයො, පච්චනීකගමනට්ඨෙනාති අත්ථො, වූපසමනත්ථෙනාති වුත්තං හොති. ධාතුක්ඛොභලක්ඛණස්ස හි තංහෙතුකදුක්ඛවෙදනාලක්ඛණස්ස වා රොගස්ස පටිපක්ඛභාවො පතිඅයනට්ඨො. යස්ස කස්සචීති සප්පිආදීසු යස්ස කස්සචි. සප්පායස්සාති හිතස්ස විකාරවූපසමෙනාති අධිප්පායො. භිසක්කස්ස කම්මං තෙන විධාතබ්බතො, තෙනාහ ‘‘අනුඤ්ඤාතත්තා’’ති. නගරපරික්ඛාරෙහීති නගරං පරිවාරෙත්වා රක්ඛණකෙහි. ආවාටපරික්ඛෙපො පරිඛා උද්දාපො පාකාරො එසිකා පලිඝො පාකාරමත්ථකමණ්ඩලන්ති සත්ත නගරපරික්ඛාරාති වදන්ති. සෙතපරික්ඛාරොති සුවිසුද්ධසීලාලඞ්කාරො. අරියමග්ගො හි ඉධ ‘‘රථො’’ති අධිප්පෙතො. තස්ස ච සම්මාවාචාදයො අලඞ්කාරට්ඨෙන ‘‘පරික්ඛාරො’’ති වුත්තා. චක්කවීරියොති වීරියචක්කො. ජීවිතපරික්ඛාරාති ජීවිතස්ස පවත්තිකාරණානි. සමුදානෙතබ්බාති සම්මා උද්ධං උද්ධං ආනෙතබ්බා පරියෙසිතබ්බා. පරිවාරොපි හොති අන්තරායානං පරිතො වාරණතො, තෙනාහ – ‘‘ජීවිත…පෙ… රක්ඛණතො’’ති. තත්ථ අන්තරන්ති විවරං, ඔකාසොති අත්ථො. රක්ඛණතොති වෙරිකානං අන්තරං අදත්වා අත්තනො සාමීනං පරිවාරෙත්වා ඨිතසෙවකා විය රක්ඛණතො. අස්සාති ජීවිතස්ස. කාරණභාවතොති චිරප්පවත්තියා කාරණභාවතො. රසායනභූතඤ්හි භෙසජ්ජං සුචිරම්පි කාලං ජීවිතං පවත්තෙතියෙව.

291. උපචාරෙති යත්ථ ඨිතො විඤ්ඤාපෙතුං සක්කොති, තාදිසෙ. කාමො චෙව හෙතු ච පාරිචරියා ච අත්ථො. සෙසං බ්‍යඤ්ජනන්තිආදීසු පාළියං ‘‘අත්තකාම’’න්ති පදං උද්ධරිත්වා අත්තනො කාමං, අත්තනො හෙතුං, අත්තනො අධිප්පායං, අත්තනො පාරිචරියන්ති චත්තාරො අත්ථා පදභාජනෙ වුත්තා. තෙසු පඨමෙ අත්ථවිකප්පෙ කාමො ච හෙතු ච පාරිචරියා ච අත්ථො, සෙසං අධිප්පායපදමෙකං බ්‍යඤ්ජනං පඨමවිග්ගහෙ තදත්ථස්ස අසම්භවභාවතො නිරත්ථකත්තා. දුතියෙ පන අත්ථවිකප්පෙ අධිප්පායො ච පාරිචරියා ච අත්ථො, කාමො ච හෙතු චාති සෙසං පදද්වයං බ්‍යඤ්ජනං තෙසං තත්ථ අත්ථාභාවතොති එවං චත්තාරි පදානි ද්වින්නං විග්ගහානං වසෙන යොජිතානීති කෙචි වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙ ච අයමෙවත්ථො වුත්තො. චූළමජ්ඣිමමහාගණ්ඨිපදෙසු පන ‘‘පඨමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ කාමො ච හෙතු ච පාරිචරියා ච අධිප්පායත්ථො, සෙසං මෙථුනධම්මසඞ්ඛාතෙන කාමෙනාතිආදි විග්ගහවාක්‍යං අක්ඛරවිවරණමත්තතො බ්‍යඤ්ජනමත්තං. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ අධිප්පායො ච පාරිචරියා ච අධිප්පායත්ථො, සෙසං අත්තනා කාමිතා ඉච්ඡිතාතිආදි විග්ගහවාක්‍යං අක්ඛරවිවරණමත්තතො බ්‍යඤ්ජනමත්ත’’න්ති එවමත්ථො වුත්තො. ‘‘බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා’’ති වචනතො අයමෙවත්ථො ඉධ යුත්තතරොති විඤ්ඤායති. බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වාති ඉමිනා හි අට්ඨකථායං වුත්තවිග්ගහවසෙන බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වාති අයමත්ථො දීපිතො.

ඉදානි යථාවුත්තමෙවත්ථං පදභාජනෙන සංසන්දිත්වා දස්සෙතුං ‘‘අත්තනො කාමං අත්තනො හෙතුං අත්තනො පාරිචරියන්ති හි වුත්තෙ ජානිස්සන්ති පණ්ඩිතා’’තිආදි ආරද්ධං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අත්තනො හෙතු’’න්ති වුත්තෙ අත්තනො අත්ථායාති අයමත්ථො විඤ්ඤායති. ‘‘අත්තනො කාමං අත්තනො පාරිචරිය’’න්ති ච වුත්තෙ කාමෙන පාරිචරියාති අයමත්ථො විඤ්ඤායති. තස්මා අත්තනො කාමං අත්තනො හෙතුං අත්තනො පාරිචරියන්ති ඉමෙහි තීහි පදෙහි අත්තනො අත්ථාය කාමෙන පාරිචරියා අත්තකාමපාරිචරියාති අයමත්ථවිකප්පො වුත්තොති විඤ්ඤූ ජානිස්සන්ති. ‘‘අත්තනො අධිප්පාය’’න්ති වුත්තෙ පන අධිප්පායසද්දස්ස කාමිතසද්දෙන සමානත්ථභාවතො අත්තනො පාරිචරියන්ති ඉමස්ස ච උභයවිග්ගහසාමඤ්ඤතො අත්තනො ඉච්ඡිතකාමිතට්ඨෙන අත්තකාමපාරිචරියාති අයමත්ථවිකප්පො ද්වීහි පදෙහි දස්සිතොති විඤ්ඤූ ජානිස්සන්තීති.

එතදග්ගන්ති එසා අග්ගා. දුට්ඨුල්ලවාචාසික්ඛාපදෙ කිඤ්චාපි මෙථුනයාචනං ආගතං, තථාපි තං දුට්ඨුල්ලවාචස්සාදරාගවසෙන වුත්තං, ඉධ පන අත්තනො මෙථුනස්සාදරාගවසෙනාති අයං විසෙසො. විනීතවත්ථූසු ‘‘තෙන හි භගිනි අග්ගදානං දෙහී’’ති ඉදං අත්තනො අත්ථාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. මනුස්සිත්ථී, ඉත්ථිසඤ්ඤිතා, අත්තකාමපාරිචරියාය රාගො, තෙන රාගෙන වණ්ණභණනං, තඞ්ඛණවිජානනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

අත්තකාමපාරිචරියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

296. පඤ්චමෙ පණ්ඩිතස්ස භාවො පණ්ඩිච්චං, ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. ගතිමන්තාති ඤාණගතියා සමන්නාගතා. පණ්ඩිතාති ඉමිනා සභාවඤාණෙන සමන්නාගතතා වුත්තා, බ්‍යත්තාති ඉමිනා ඉත්ථිකත්තබ්බෙසු විසාරදපඤ්ඤාය. තෙනාහ ‘‘උපායඤ්ඤූ විසාරදා’’ති. මෙධාවිනීති ඨානුප්පත්තිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය තස්මිං තස්මිං අත්ථකිච්චෙ උපට්ඨිතෙ ඨානසො තඞ්ඛණෙ එව උප්පජ්ජනපඤ්ඤාය සමන්නාගතා. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨං දිට්ඨං කරොතී’’ති. ඡෙකාති යාගුභත්තසම්පාදනාදීසු නිපුණා. උට්ඨානවීරියසම්පන්නාති කායිකෙන වීරියෙන සමන්නාගතා, යථා අඤ්ඤා කුසීතා නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නාව හොන්ති, ඨිතට්ඨානෙ ඨිතාව, එවං අහුත්වා විප්ඵාරිකෙන චිත්තෙන සබ්බකිච්චං නිප්ඵාදෙතීති වුත්තං හොති. කුමාරිකායාති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, හෙතුම්හි වා කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘කුමාරිකාය කාරණා’’ති. ආවහනං ආවාහො, පරිග්ගහභාවෙන දාරිකාය ගණ්හාපනං, තථා දාපනං විවාහො. තෙනාහ ‘‘දාරකස්සා’’තිආදි.

297-298. භත්තපාචනං සන්ධාය රන්ධාපනං වුත්තං, යස්ස කස්සචි පාචනං සන්ධාය පචාපනං වුත්තං. දුට්ඨුං කුලං ගතා දුග්ගතාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යත්ථ වා ගතා’’තිආදිමාහ. ආහරණං ආහාරො. න උපාහටන්ති න දින්නං. කයො ගහණං, වික්කයො දානං. තදුභයං සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘වොහාරො’’ති වුත්තං. මණ්ඩිතපසාධිතොති එත්ථ බාහිරුපකරණෙන අලඞ්කරණං මණ්ඩනං, අජ්ඣත්තිකානං කෙසාදීනංයෙව සණ්ඨපනං පසාධනං.

300. ‘‘අබ්භුතං කාතුං න වට්ටතී’’ති ඉමිනා දුක්කටං හොතීති දීපෙති. ‘‘පරාජිතෙන දාතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා අදෙන්තො ධුරනික්ඛෙපෙන කාරෙතබ්බො. අචිරකාලෙ අධිකාරො එතස්ස අත්ථීති අචිරකාලාධිකාරිකං, සඤ්චරිත්තං. ‘‘අචිරකාලාචාරික’’න්ති වා පාඨො, අචිරකාලෙ ආචාරො අජ්ඣාචාරො එතස්සාති අචිරකාලාචාරිකං.

කිඤ්චාපි එහිභික්ඛූපසම්පන්නා චෙව සරණගමනූපසම්පන්නා ච සඤ්චරිත්තාදිපණ්ණත්තිවජ්ජං ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, තෙසං පන න සබ්බකාලිකත්තා තෙ වජ්ජෙත්වා සබ්බකාලානුරූපං තන්තිං ඨපෙන්තො භගවා ඉධාපි ඤත්තිචතුත්ථෙනෙව කම්මෙන උපසම්පන්නං භික්ඛුං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍ර ය්වායං භික්ඛු…පෙ… අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූ’’ති පදභාජනං ආහ, න පන නෙසං සඤ්චරිත්තාදිආපජ්ජනෙ අභබ්බභාවතො. ඛීණාසවාපි හි අප්පස්සුතා කිඤ්චාපි ලොකවජ්ජං නාපජ්ජන්ති, පණ්ණත්තියං පන අකොවිදත්තා විහාරකාරං කුටිකාරං සහාගාරං සහසෙය්‍යන්ති එවරූපා කායද්වාරෙ ආපත්තියො ආපජ්ජන්ති, සඤ්චරිත්තං පදසොධම්මං උත්තරිඡප්පඤ්චවාචං භූතාරොචනන්ති එවරූපා වචීද්වාරෙ ආපත්තියො ආපජ්ජන්ති, උපනික්ඛිත්තසාදියනවසෙන මනොද්වාරෙ රූපියපටිග්ගහණාපත්තිං ආපජ්ජන්ති.

301. සඤ්චරණං සඤ්චරො, සො එතස්ස අත්ථීති සඤ්චරී, තස්ස භාවො සඤ්චරිත්තං. තෙනාහ ‘‘සඤ්චරණභාව’’න්ති, ඉත්ථිපුරිසානං අන්තරෙ සඤ්චරණභාවන්ති අත්ථො. ජායත්තනෙ ජාරත්තනෙති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, ජායභාවත්ථං ජාරභාවත්ථන්ති වුත්තං හොති. ජායභාවෙති භරියභාවාය. ජාරභාවෙති සාමිකභාවාය. කිඤ්චාපි ඉමස්ස පදභාජනෙ ‘‘ජාරී භවිස්සසී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පදභාජනං වුත්තං, ජාරත්තනෙති පන නිද්දෙසස්ස උභයලිඞ්ගසාධාරණත්තා පුරිසලිඞ්ගවසෙනපි යොජෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචෙන්තො ජාරත්තනෙ ආරොචෙතී’’තිආදිමාහ. එත්ථ හි ‘‘ජාරො භවිස්සසී’’ති ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචෙන්තො ජාරත්තනෙ ආරොචෙති නාම. පාළියං පන ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙනෙව යොජනා කතා, තදනුසාරෙන පුරිසලිඞ්ගවසෙනපි සක්කා යොජෙතුන්ති.

ඉදානි පාළියං වුත්තනයෙනපි අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. පති භවිස්සසීති වුත්තමෙවත්ථං ‘‘සාමිකො භවිස්සසී’’ති පරියායවචනෙන විසෙසෙත්වා දස්සෙති. ඉදඤ්ච ජාරත්තනෙති නිද්දෙසස්ස උභයලිඞ්ගසාධාරණත්තා වුත්තං. මුහුත්තිකා භවිස්සසීති අසාමිකං සන්ධාය වුත්තං, ජාරී භවිස්සසීති සසාමිකං සන්ධාය. අන්තමසො තඞ්ඛණිකායපීති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘එතෙනෙවුපායෙනා’’තිආදි.

303. සෙරිවිහාරන්ති සච්ඡන්දචාරං. අත්තනො වසන්ති අත්තනො ආණං. ගොත්තන්ති ගොතමගොත්තාදිකං ගොත්තං. ධම්මොති පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකාදීනං, තෙසං තෙසං වා කුලානං ධම්මො. ගොත්තවන්තෙසු ගොත්තසද්දො, ධම්මචාරීසු ච ධම්මසද්දො වත්තතීති ආහ ‘‘සගොත්තෙහී’’තිආදි. තත්ථ සගොත්තෙහීති සමානගොත්තෙහි, එකවංසජාතෙහීති අත්ථො. සහධම්මිකෙහීති එකස්ස සත්ථුසාසනෙ සහචරිතබ්බධම්මෙහි, සමානකුලධම්මෙහි වා. තෙනෙවාහ ‘‘එකං සත්ථාර’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘එකං සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතෙහී’’ති ඉමිනා පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකාදයො වුත්තා, එකගණපරියාපන්නෙහීති මාලාකාරාදිඑකගණපරියාපන්නෙහි.

සසාමිකා සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ රඤ්ඤා දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. පච්ඡිමානං ද්වින්නන්ති සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං මිච්ඡාචාරො හොති තාසං සසාමිකභාවතො. න ඉතරාසන්ති ඉතරාසං මාතුරක්ඛිතාදීනං අට්ඨන්නං පුරිසන්තරගමනෙ නත්ථි මිච්ඡාචාරො තාසං අසාමිකභාවතො. යා හි සාමිකස්ස සන්තකං ඵස්සං ථෙනෙත්වා පරෙසං අභිරතිං උප්පාදෙන්ති, තාසං මිච්ඡාචාරො, න ච මාතාදයො තාසං ඵස්සෙ ඉස්සරා. මාතාදයො හි න අත්තනා ඵස්සානුභවනත්ථං තා රක්ඛන්ති, කෙවලං අනාචාරං නිසෙධෙන්තා පුරිසන්තරගමනං තාසං වාරෙන්ති. පුරිසස්ස පන එතාසු අට්ඨසුපි හොතියෙව මිච්ඡාචාරො මාතාදීහි යථා පුරිසෙන සද්ධිං සංවාසං න කප්පෙති, තථා රක්ඛිතත්තා පරෙසං රක්ඛිතගොපිතං ඵස්සං ථෙනෙත්වා ඵුට්ඨභාවතො.

ධනෙන කීතාති භරියභාවත්ථං ධනෙන කීතා. තෙනාහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. භොගෙනාති භොගහෙතු. භොගත්ථඤ්හි වසන්තී ‘‘භොගවාසිනී’’ති වුච්චති. ලභිත්වාති යො නං වාසෙති, තස්ස හත්ථතො ලභිත්වා. උදකපත්තං ආමසිත්වා ගහිතා ඔදපත්තකිනී. තෙනාහ ‘‘උභින්න’’න්තිආදි. ධජෙන ආහටාති එත්ථ ධජයොගතො සෙනාව ධජසද්දෙන වුත්තා, උස්සිතද්ධජාය සෙනාය ආහටාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘උස්සිතද්ධජායා’’තිආදි.

305. බහිද්ධා විමට්ඨං නාම හොතීති අඤ්ඤත්ථ ආරොචිතං නාම හොති. තං කිරියං සම්පාදෙස්සතීති තස්සා ආරොචෙත්වා තං කිච්චං සම්පාදෙතු වා මා වා, තංකිරියාසම්පාදනෙ යොග්‍යතං සන්ධාය වුත්තං. දාරකං දාරිකඤ්ච අජානාපෙත්වා තෙසං මාතාපිතුආදීහි මාතාපිතුආදීනංයෙව සන්තිකං සාසනෙ පෙසිතෙපි හරණවීමංසනපච්චාහරණසඞ්ඛාතාය තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. යං උද්දිස්ස සාසනං පෙසිතං, තංයෙව සන්ධාය තස්සා මාතුආදීනං ආරොචිතෙ වත්ථුනො එකත්තා මාතුආදයොපි ඛෙත්තමෙවාති ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණභාවං දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදි උදාහටං. ඉමිනා සමෙතීති එත්ථායමධිප්පායො – යථා සයං අනාරොචෙත්වා අඤ්ඤෙන අන්තෙවාසිආදිනා ආරොචාපෙන්තස්ස විසඞ්කෙතො නත්ථි, එවං තස්සා සයං අනාරොචෙත්වා ආරොචනත්ථං මාතුආදීනං වදන්තස්සපි නත්ථි විසඞ්කෙතොති. ඝරං නයතීති ඝරණී. මූලට්ඨානඤ්ච වසෙනාති එත්ථ පුරිසස්ස මාතුආදයො සාසනපෙසනෙ මූලභූතත්තා ‘‘මූලට්ඨා’’ති වුච්චන්ති. මාතුරක්ඛිතාය මාතා භික්ඛුං පහිණතීති එත්ථ අත්තනො වා ධීතු සන්තිකං ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා හොතූ’’ති භික්ඛුං පහිණති, පුරිසස්ස වා සන්තිකං ‘‘මම ධීතා ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා හොතූ’’ති පහිණතීති ගහෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. පුබ්බෙ වුත්තනයත්තාති පඨමසඞ්ඝාදිසෙසෙ වුත්තනයත්තා.

338. එත්තොව පක්කමතීති පුන ආගන්ත්වා ආණාපකස්ස අනාරොචෙත්වා තතොයෙව පක්කමති. අඤ්ඤෙන කරණීයෙනාති ගමනහෙතුවිසුද්ධිදස්සනත්ථං වුත්තං. තෙනෙව පන කරණීයෙන ගන්ත්වාපි කිඤ්චි අනාරොචෙන්තො න වීමංසති නාම. අනභිනන්දිත්වාති ඉදං තථා පටිපජ්ජමානං සන්ධාය වුත්තං, සතිපි අභිනන්දනෙ සාසනං අනාරොචෙන්තො පන න වීමංසති නාම. තතියපදෙ වුත්තනයෙනාති ‘‘සො තස්සා වචනං අනභිනන්දිත්වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. වත්ථුගණනායාති සම්බහුලානං ඉත්ථිපුරිසානං සමභාවෙ සති ද්වින්නං ද්වින්නං ඉත්ථිපුරිසවත්ථූනං ගණනාය. සචෙ පන එකතො අධිකා හොන්ති, අධිකානං ගණනාය ආපත්තිභෙදො වෙදිතබ්බො.

339-340. පාළියං චතුත්ථවාරෙ අසතිපි ‘‘ගච්ඡන්තො න සම්පාදෙති, ආගච්ඡන්තො විසංවාදෙති, අනාපත්තී’’ති ඉදං අත්ථතො ආපන්නමෙවාති කත්වා වුත්තං ‘‘චතුත්ථෙ අනාපත්තී’’ති. කාරුකානන්ති වඩ්ඪකීආදීනං. තච්ඡකඅයොකාරතන්තවායරජකන්හාපිතකා පඤ්ච කාරවො ‘‘කාරුකා’’ති වුච්චන්ති. එවරූපෙන…පෙ… අනාපත්තීති තාදිසං ගිහිවෙය්‍යාවච්චම්පි න හොතීති කත්වා වුත්තං.

කායතො සමුට්ඨාතීති පණ්ණත්තිං වා අලංවචනීයභාවං වා අජානන්තස්ස කායතො සමුට්ඨාති. වාචතො සමුට්ඨාතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. කායවාචතො සමුට්ඨාතීති පණ්ණත්තිං ජානිත්වා අලංවචනීයභාවං අජානන්තස්සපි කායවාචතො සමුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං. අලංවචනීයා හොන්තීති දෙසචාරිත්තවසෙන පණ්ණදානාදිනා පරිච්චත්තා හොන්ති. පණ්ණත්තිං පන ජානිත්වාති එත්ථ අලංවචනීයභාවං වාති ච දට්ඨබ්බං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘තදුභයං පන ජානිත්වා එතෙහෙව තීහි නයෙහි සමාපජ්ජන්තස්ස තානෙව තීණි තදුභයජානනචිත්තෙන සචිත්තකානි හොන්තී’’ති වුත්තං. තස්මා පණ්ණත්තිජානනචිත්තෙනාති එත්ථාපි තදුභයජානනං වත්තබ්බං. භික්ඛුං අජානාපෙත්වා අත්තනො අධිප්පායං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා දින්නං හරන්තස්සපි ආපත්ති හොති, ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස අචිත්තකත්තාති න ගහෙතබ්බං. පාළියං පන ‘‘ආරොචෙතී’’ති වුත්තත්තා අට්ඨකථායඤ්ච තත්ථ තත්ථ ආරොචනස්සෙව දස්සිතත්තා කායෙන වා වාචාය වා ආරොචෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොතීති ගහෙතබ්බං.

341. දුට්ඨුල්ලාදීසුපීති ආදි-සද්දෙන සඤ්චරිත්තම්පි සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ පන කිඤ්චාපි ඉත්ථී නාම මනුස්සිත්ථී, න යක්ඛී, න පෙතී, න තිරච්ඡානගතා, පුරිසො නාම මනුස්සපුරිසො, න යක්ඛොතිආදි න වුත්තං, තථාපි මනුස්සජාතිකාව ඉත්ථිපුරිසා ඉධ අධිප්පෙතා. තස්මා යෙසු සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, තෙසං මනුස්සජාතිකතා, න නාලංවචනීයතා, පටිග්ගණ්හනවීමංසනපච්චාහරණානීති ඉමානෙත්ථ පඤ්චඞ්ගානි.

සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

342. ඡට්ඨෙ එත්තකෙනාති එත්තකෙන දාරුආදිනා. අපරිච්ඡින්නප්පමාණායොති අපරිච්ඡින්නදාරුආදිප්පමාණායො. මූලච්ඡෙජ්ජාය පුරිසං යාචිතුං න වට්ටතීති පරසන්තකභාවතො මොචෙත්වා අත්තනොයෙව සන්තකං කත්වා යාචිතුං න වට්ටති. එවං මූලච්ඡෙජ්ජාය අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතට්ඨානතො යාචන්තස්ස අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තියා දුක්කටං. දාසං අත්තනො අත්ථාය සාදියන්තස්සපි දුක්කටමෙව ‘‘දාසිදාසපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 194) වචනතො. ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො පන දාසං මූලච්ඡෙජ්ජාය යාචන්තස්ස සාදියනවසෙන දුක්කටං. සකකම්මං න යාචිතබ්බාති පාණාතිපාතසික්ඛාපදරක්ඛණත්ථං වුත්තං. අනියමෙත්වාපි න යාචිතබ්බාති මනුස්සානං අඤ්ඤථා ගාහස්සපි සම්භවතො වුත්තං, සුද්ධචිත්තෙන පන හත්ථකම්මං යාචන්තස්ස ආපත්ති නාම නත්ථි.

සබ්බකප්පියභාවදීපනත්ථන්ති සබ්බසො කප්පියභාවදීපනත්ථං. මූලං දෙථාති වත්තුං වට්ටතීති යස්මා මූලං දස්සාමාති තෙහි පඨමං වුත්තත්තා විඤ්ඤත්ති න හොති, යස්මා ච මූලන්ති භණිතං සාමඤ්ඤවචනතො අකප්පියවචනං න හොති, තස්මා මූලං දෙථාති වත්තුං වට්ටති. අනජ්ඣාවුත්ථකන්ති අපරිග්ගහිතං. අකප්පියකහාපණාදි න දාතබ්බන්ති කිඤ්චාපි අකප්පියකහාපණාදිං අසාදියන්තෙන කප්පියවොහාරතො දාතුං වට්ටති, තථාපි සාරුප්පං න හොති. මනුස්සා ච එතස්ස සන්තකං කිඤ්චි අත්ථීති විහෙඨෙතබ්බං මඤ්ඤන්තීති අකප්පියකහාපණාදිදානං පටික්ඛිත්තං. තථෙව පාචෙත්වාති හත්ථකම්මවසෙනෙව පාචෙත්වා. ‘‘කිං, භන්තෙ’’ති එත්තකෙපි පුච්ඡිතෙ යදත්ථාය පවිට්ඨො, තං කථෙතුං වට්ටති පුච්ඡිතපඤ්හත්තා.

වත්තන්ති චාරිත්තං, ආපත්ති පන න හොතීති අධිප්පායො. කප්පියං කාරාපෙත්වා පටිග්ගහෙතබ්බානීති සාඛාය ලග්ගරජස්මිං පත්තෙ පතිතෙපි සාඛං ඡින්දිත්වා ඛාදිතුකාමතායපි සති සුඛපරිභොගත්ථං වුත්තං. ‘‘නදිං වා…පෙ… ආහරා’’ති වත්ථුං වට්ටතීති අපරිග්ගහිතත්තා වුත්තං. ගෙහතො…පෙ… පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති පරිග්ගහිතඋදකත්තා විඤ්ඤත්තියා දුක්කටං හොතීති අධිප්පායො. අලජ්ජීහි…පෙ… න කාරෙතබ්බන්ති ඉදං උත්තරිභඞ්ගාධිකාරත්තා අජ්ඣොහරණීයං සන්ධාය වුත්තං. බාහිරපරිභොගෙසු පන අලජ්ජීහිපි හත්ථකම්මං කාරෙතුං වට්ටතීති.

ගොණං පන…පෙ… ආහරාපෙතුං න වට්ටතීති අත්තනො අත්ථාය මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන ආහරාපෙතුං න වට්ටති. ආහරාපෙන්තස්ස දුක්කටන්ති අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තියා දුක්කටං. අත්තනො අත්ථාය සාදියනෙපි දුක්කටමෙව ‘‘හත්ථිගවාස්සවළවපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 194) වුත්තත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘ඤාතකපවාරිතට්ඨානතොපි මූලච්ඡෙජ්ජාය යාචිතුං න වට්ටතී’’ති. රක්ඛිත්වාති යථා චොරා න හරන්ති, එවං රක්ඛිත්වා. ජග්ගිත්වාති තිණදානාදීහි ජග්ගිත්වා. න සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති අත්තනො අත්ථාය ගොණෙ සාදියනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා වුත්තං.

සකටං දෙථාති…පෙ… වට්ටතීති මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන සකටං දෙථාති වත්තුං න වට්ටති. තාවකාලිකං වට්ටතීති තාවකාලිකං කත්වා සබ්බත්ථ යාචිතුං වට්ටති. වල්ලිආදීසු ච පරපරිග්ගහිතෙසු එසෙව නයොති යොජෙතබ්බං. ගරුභණ්ඩප්පහොනකෙසුයෙව ච වල්ලිආදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන වෙළුමුඤ්ජපබ්බජතිණමත්තිකානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යං පන වත්ථුවසෙන අප්පං හුත්වා අග්ඝවසෙන මහන්තං හරිතාලහිඞ්ගුලකාදි, තං ගරුභණ්ඩං අප්පහොන්තම්පි යාචිතුං න වට්ටතීති වදන්ති.

සාති විඤ්ඤත්තිං පරාමසති. සා ච ඉධ පරිකථාදිනා යෙන කෙනචි අධිප්පායවිඤ්ඤාපනං විඤ්ඤත්තීති ගහෙතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙන සබ්බ’’න්ති, සබ්බප්පකාරෙනාති අත්ථො. තෙන ‘‘පරිකථාදිවසෙනපි විඤ්ඤාපනං න වට්ටතී’’ති දීපෙති. පරිකථොභාසනිමිත්තකම්මම්පි හි චීවරපිණ්ඩපාතෙසු ද්වීසු පච්චයෙසු න වට්ටති. ඉදානි සෙනාසනපච්චයෙ අධිප්පෙතං විඤ්ඤත්තිං පරිකථාදීහි විසෙසෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘ආහර දෙහීති විඤ්ඤත්තිමත්තමෙව න වට්ටතී’’ති ආහ. පරිකථොභාසනිමිත්තකම්මානි වට්ටන්තීති එත්ථ පරිකථා නාම පරියායෙන කථනං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සෙනාසනං සම්බාධන්තිආදිවචනං. ඔභාසො නාම උජුකමෙව අකථෙත්වා යථා අධිප්පායො විභූතො හොති, එවං ඔභාසනං, උපාසකා, තුම්හෙ කුහිං වසථාති? පාසාදෙ, භන්තෙති. භික්ඛූනං පන, උපාසකා, පාසාදො න වට්ටතීතිආදිවචනං. නිමිත්තකම්මං නාම පච්චයෙ උද්දිස්ස යථා අධිප්පායො විඤ්ඤායති, එවං නිමිත්තකම්මං, සෙනාසනත්ථං භූමිපරිකම්මාදීනි කරොන්තස්ස ‘‘කිං, භන්තෙ, කරොසි, කො කාරාපෙතී’’ති වුත්තෙ ‘‘න කොචී’’තිආදිවචනං.

ඉදානි ගිලානපච්චයෙ විඤ්ඤත්තිආදිකං සබ්බම්පි වට්ටතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගිලානපච්චයෙ පනා’’තිආදි. තථා උප්පන්නං පන භෙසජ්ජං රොගෙ වූපසන්තෙ පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, න වට්ටතීති? තත්ථ විනයධරා ‘‘භගවතා රොගසීසෙන පරිභොගස්ස ද්වාරං දින්නං, තස්මා අරොගකාලෙපි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, ආපත්ති න හොතී’’ති වදන්ති. සුත්තන්තිකා පන ‘‘කිඤ්චාපි ආපත්ති න හොති, ආජීවං පන කොපෙති, තස්මා සල්ලෙඛප්පටිපත්තියං ඨිතස්ස න වට්ටති, සල්ලෙඛං කොපෙතී’’ති වදන්ති. උක්කමන්තීති අපගච්ඡන්ති.

344. මණි කණ්ඨෙ අස්සාති මණිකණ්ඨො, මණිනා උපලක්ඛිතො වා කණ්ඨො අස්සාති මණිකණ්ඨොති මජ්ඣපදලොපීසමාසො දට්ඨබ්බො. දෙවවණ්ණන්ති දෙවත්තභාවං. පසන්නාකාරන්ති පසන්නෙහි කාතබ්බකිච්චං, කායවෙය්‍යාවච්චසඞ්ඛාතං උපට්ඨානන්ති වුත්තං හොති. මණියාචනාය තස්ස අනාගමනෙන අත්තනො වඩ්ඪි හොතීති වුත්තං ‘‘මණිනා මෙ අත්ථො’’ති, මන්තපදනීහාරෙන වා තථා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

345. වත්තමානසමීපෙති වත්තමානස්ස සමීපෙ අතීතෙ. එවං වත්තුං ලබ්භතීති ‘‘ආගතොසී’’ති වත්තබ්බෙ වත්තමානසමීපත්තා ‘‘ආගච්ඡසී’’ති එවං වත්තමානවොහාරෙන වත්තුං ලබ්භති. ලක්ඛණං පනෙත්ථ සද්දසත්ථානුසාරතො වෙදිතබ්බං. සො එව නයොති ‘‘ආගතොම්හී’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘ආගච්ඡාමී’’ති අයම්පි වත්තමානසමීපෙ වත්තමානවොහාරොති දස්සෙති.

348-349. යස්මා පන න සක්කා කෙවලං යාචනාය කිඤ්චි කාතුං, තස්මා ‘‘සයං යාචිතකෙහි උපකරණෙහී’’ති අධිප්පායත්ථො වුත්තො. උද්ධංමුඛං ලිත්තා උල්ලිත්තා, අධොමුඛං ලිත්තා අවලිත්තා. යස්මා පන උද්ධංමුඛං ලිම්පන්තා යෙභුය්‍යෙන අන්තො ලිම්පන්ති, අධොමුඛං ලිම්පන්තා ච බහි, තස්මා වුත්තං ‘‘උල්ලිත්තාති අන්තොලිත්තා, අවලිත්තාති බහිලිත්තා’’ති. තත්ථ උල්ලිත්තා නාම ඨපෙත්වා තුලාපිට්ඨසඞ්ඝාතවාතපානධූමඡිද්දාදිභෙදං අලෙපොකාසං අවසෙසෙ ලෙපොකාසෙ කුට්ටෙහි සද්ධිං ඝටෙත්වා ඡදනස්ස අන්තො සුධාය වා මත්තිකාය වා ලිත්තා. අවලිත්තා නාම වුත්තනයෙනෙව ඡදනස්ස බහි ලිත්තා. උල්ලිත්තාවලිත්තා නාම තථෙව ඡදනස්ස අන්තො ච බහි ච ලිත්තා.

බ්‍යඤ්ජනං සමෙතීති ‘‘කාරයමානෙනා’’ති හෙතුකත්තුවසෙන උද්දිට්ඨපදස්ස ‘‘කාරාපෙන්තෙනා’’ති හෙතුකත්තුවසෙනෙව නිද්දෙසස්ස කතත්තා බ්‍යඤ්ජනං සමෙති. යදි එවං ‘‘කරොන්තො වා කාරාපෙන්තො වා’’ති කස්මා තස්ස පදභාජනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ‘‘අත්තනා විප්පකතං පරෙහි පරියොසාපෙතී’’තිආදිවචනතො ‘‘කරොන්තෙනපි ඉධ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ඉධ වුත්තනයෙනෙවාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව. උභොපෙතෙති කාරකකාරාපකා. කාරයමානෙනාති ඉමිනාව පදෙන සඞ්ගහිතාති කථං සඞ්ගහිතා. න හි කාරයමානො කරොන්තො නාම හොති, එවං පනෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො – යස්මා කරොන්තෙනපි කාරයමානෙනපි ඉධ වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං, තස්මා කාරයමානෙන එවං පටිපජ්ජිතබ්බන්ති වුත්තෙ පගෙව කරොන්තෙනාති ඉදං අත්ථතො ආගතමෙවාති ‘‘කාරයමානෙනා’’ති භගවතා වුත්තං. තතො ‘‘කාරයමානෙනා’’ති වුත්තෙ සාමත්ථියතො ලබ්භමානොපි අත්ථො තෙනෙව සඞ්ගහිතො නාම හොතීති. බ්‍යඤ්ජනං විලොමිතං භවෙය්‍යාති යස්මා ‘‘කාරයමානෙනා’’ති ඉමස්ස ‘‘කරොන්තෙනා’’ති ඉදං පරියායවචනං න හොති, තස්මා කරොන්තෙන වා කාරාපෙන්තෙන වාති පදත්ථවසෙන නිද්දෙසෙ කතෙ බ්‍යඤ්ජනං විරුද්ධං භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. අත්ථමත්තමෙවාති පදත්ථතො සාමත්ථියතො ච ලබ්භමානං අත්ථමත්තමෙව.

උද්දෙසොති උද්දිසිතබ්බො. අබ්බොහාරිකන්ති අප්පමාණං. ‘‘ආයාමතො ච විත්ථාරතො චා’’ති අවත්වා විකප්පත්ථස්ස වා-සද්දස්ස වුත්තත්තා එකතොභාගෙන වඩ්ඪිතෙපි ආපත්තියෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘යො පනා’’තිආදිමාහ. තිහත්ථාති වඩ්ඪකීහත්ථෙන තිහත්ථා. පමාණයුත්තො මඤ්චොති පකතිවිදත්ථියා නවවිදත්ථිප්පමාණො මඤ්චො. පමාණිකා කාරෙතබ්බාති උක්කට්ඨප්පමාණං සන්ධාය වුත්තත්තා උක්කට්ඨප්පමාණයුත්තාව කුටි අදෙසිතවත්ථුකා න වට්ටති, පමාණතො පන ඌනතරා අදෙසිතවත්ථුකාපි වට්ටතීති කස්සචි සන්දෙහො සියාති තංනිවත්තනත්ථං ‘‘පමාණතො ඌනතරම්පී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පමාණතො ඌනතරන්ති පාළියං වුත්තප්පමාණතො ඌනතරං. පච්ඡිමෙන පමාණෙන චතුහත්ථතො ඌනතරා කුටි නාම න හොතීති චතුහත්ථතො පට්ඨාය කුටිලක්ඛණප්පත්තං කුටිං දස්සෙතුං ‘‘චතුහත්ථං පඤ්චහත්ථම්පී’’ති වුත්තං. කලලලෙපොති කෙනචි සිලෙසෙන කතලෙපො, තම්බමත්තිකාදිකලලලෙපො වා. අලෙපො එවාති අබ්බොහාරිකායෙවාති අධිප්පායො. පිට්ඨසඞ්ඝාටො ද්වාරබාහා. ඔලොකෙත්වාපීති අපලොකෙත්වාපි, අපලොකනකම්මවසෙනපි කාතුං වට්ටතීති අධිප්පායො.

353. යථා සීහාදීනං ගොචරාය පක්කමන්තානං නිබද්ධගමනමග්ගො න වට්ටති, එවං හත්ථීනම්පි නිබද්ධගමනමග්ගො න වට්ටති. එතෙසන්ති සීහාදීනං. චාරිභූමීති ගොචරභූමි. න ගහිතාති න වාරිතාති අධිප්පායො. ආරොග්‍යත්ථායාති නිරුපද්දවත්ථාය. සෙසානීති පුබ්බණ්ණනිස්සිතාදීනි. පුබ්බණ්ණනිස්සිතන්ති එත්ථ පුබ්බණ්ණවිරුහනට්ඨානං පුබ්බණ්ණ-සද්දෙන ගහිතං. තෙනාහ – ‘‘සත්තන්නං ධඤ්ඤානං…පෙ… ඨිත’’න්ති. අභිහනන්ති එත්ථාති අබ්භාඝාතං. ‘‘වෙරිඝර’’න්ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘චොරානං මාරණත්ථාය කත’’න්ති වුත්තං. ධම්මගන්ධිකාති හත්ථපාදාදිඡින්දනගන්ධිකා.

ආවිජ්ජිතුං න සක්කා හොතීති ඡින්දතටාදිසම්භවතො න සක්කා හොති ආවිජ්ජිතුං. පාචිනන්ති කුටිවත්ථුසාමන්තා චිනිතබ්බඅධිට්ඨානං. කිඤ්චාපි ඉධ පුබ්බපයොගසහපයොගානං අදින්නාදානෙ විය විසෙසො නත්ථි, තථාපි තෙසං විභාගෙන දස්සනං ඡින්දිත්වා පුන කාතබ්බාති එත්ථ කුටියා භෙදනපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං කතං. තදත්ථායාති තච්ඡනත්ථාය. එවං කතන්ති අදෙසිතවත්ථුං පමාණාතික්කන්තං වා කතං. දාරුනා කතං කුට්ටං එත්ථාති දාරුකුට්ටිකා, කුටි. සිලාකුට්ටිකන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. පණ්ණසාලන්ති බහි පණ්ණෙහි ඡාදෙතබ්බං උල්ලිත්තාවලිත්තං කුටිමෙව වදති. තෙනෙවාහ ‘‘සභිත්තිච්ඡදනං ලිම්පිස්සාමී’’ති.

අන්තොලෙපෙනෙව නිට්ඨාපෙතුකාමං සන්ධාය ‘‘අන්තොලෙපෙ වා’’තිආදි වුත්තං. බහිලෙපෙ වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තස්මිං ද්වාරබද්ධෙ වා වාතපානෙ වා ඨපිතෙති යොජෙතබ්බං. තස්සොකාසන්ති තස්ස ද්වාරබද්ධස්ස වා වාතපානස්ස වා ඔකාසං. පුන වඩ්ඪෙත්වා වාති පුබ්බෙව ඨපිතොකාසං ඛුද්දකං චෙ, භෙදනෙන පුන වඩ්ඪෙත්වා. ලෙපො න ඝටියතීති පුබ්බෙ දින්නලෙපො ද්වාරබද්ධෙන වා වාතපානෙන වා සද්ධිං න ඝටියති, එකාබද්ධං හුත්වා න තිට්ඨතීති වුත්තං හොති. තන්ති ද්වාරබද්ධං වා වාතපානං වා. පඨමමෙව සඞ්ඝාදිසෙසොති ලෙපකිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා ද්වාරබද්ධං වා වාතපානං වා ඨපනතො පුබ්බෙයෙව සඞ්ඝාදිසෙසො. අට්ඨඞ්ගුලමත්තෙන අප්පත්තච්ඡදනං කත්වාති එත්ථ එවං මෙ ආපත්ති න සියාති භිත්තියං වා ඡදනෙ වා එකඞ්ගුලමත්තම්පි ඔකාසං ලෙපෙන අඝටෙත්වා ඨපෙති, වට්ටතීති වදන්ති. මත්තිකාකුට්ටමෙව මත්තිකාලෙපසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති ආහ – ‘‘සචෙ මත්තිකාය කුට්ටං කරොති, ඡදනලෙපෙන සද්ධිං ඝටනෙ ආපත්තී’’ති. උභින්නං අනාපත්තීති පුරිමස්ස ලෙපස්ස අඝටිතත්තා දුතියස්ස අත්තුද්දෙසිකතාසම්භවතො උභින්නං අනාපත්ති, තස්මා විනාපි වත්තසීසෙන තෙන අනාණත්තො තස්ස කරොමීති කරොති, උභින්නං අනාපත්තියෙව. සචෙ තෙන ආණත්තො කරොති, මූලට්ඨස්සෙව ආපත්ති.

354. ඡත්තිංස චතුක්කානි නාම ‘‘භික්ඛු කුටිං කරොතී’’තිආදිම්හි පඨමවාරෙ අදෙසිතවත්ථුකචතුක්කං දෙසිතවත්ථුකචතුක්කං පමාණාතික්කන්තචතුක්කං පමාණිකචතුක්කං අදෙසිතවත්ථුකප්පමාණාතික්කන්තචතුක්කං දෙසිතවත්ථුකප්පමාණිකචතුක්කන්ති ඡ චතුක්කානි, එවං සමාදිසතිවාරාදීසුපි පඤ්චසූති ඡත්තිංස. ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථං වුත්තානීති ‘‘සාරම්භෙ චෙ භික්ඛු වත්ථුස්මිං අපරික්කමනෙ’’ති අවිසෙසෙන මාතිකාය වුත්තත්තා සාරම්භඅපරික්කමනෙසුපි සඞ්ඝාදිසෙසොව සියාති මිච්ඡාගාහනිවත්තනත්ථං සාරම්භෙ අපරික්කමනෙ ච දුක්කටං, අදෙසිතවත්ථුකතාය පමාණාතික්කන්තතාය ච සඞ්ඝාදිසෙසොති එවං ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථං වුත්තානි.

355-361. ‘‘ද්වීහි සඞ්ඝාදිසෙසෙහී’’ති වත්තබ්බෙ විභත්තිබ්‍යත්තයෙන ච වචනබ්‍යත්තයෙන ච ද්වින්නං සඞ්ඝාදිසෙසෙනාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ද්වීහි සඞ්ඝාදිසෙසෙහි…පෙ… අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති. ‘‘අඤ්ඤස්ස වා දාතබ්බා’’ති වුත්තත්තා විප්පකතං කුටිං ලභිත්වා අත්තනො අත්ථාය කරොන්තස්සපි ආදිතො පට්ඨාය අකතත්තා අනාපත්තියෙවාති වදන්ති. අපචිනිතබ්බාති විද්ධංසෙතබ්බා. භූමිසමං කත්වාති කුටිවත්ථුසමං කත්වා.

364. න හෙත්ථ ලෙපො ඝටියතීති ඡදනලෙපස්ස අභාවතො වුත්තං, විසුංයෙව අනුඤ්ඤාතත්තා පන සචෙපි ලෙණස්ස අන්තො උපරිභාගෙ චිත්තකම්මාදිකරණත්ථං ලෙපං දෙන්ති, වට්ටතියෙව. ලෙපදානවසෙන අකතා ඉට්ඨකාදිගුහා ගුහා නාමාති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. තිණෙහි වා පණ්ණෙහි වා ඡාදිතකුටිකාව වුත්තාති ‘‘කුක්කුටච්ඡිකගෙහං වට්ටතී’’ති වත්වා ‘‘ඡදනං දණ්ඩකෙහී’’තිආදිනා පුන තං දස්සෙන්තෙහි තිණපණ්ණච්ඡදනා කුටිකාව වුත්තා. ඡදනං දණ්ඩකෙහි ජාලබන්ධං කත්වාති ඡදනං දීඝතො තිරියතො ච ඨපිතදණ්ඩකෙහි ජාලං විය බන්ධිත්වා. ඔගුම්ඵෙත්වාති තිණාදිං විද්ධංසෙත්වා. භිත්තිලෙපෙන සද්ධිං ලෙපෙ ඝටිතෙති එත්ථ උල්ලිත්තාවලිත්තභාවස්ස ඡදනං සන්ධාය වුත්තත්තා සචෙපි භිත්තිලෙපෙන අනත්ථිකො හොති, ඡදනලෙපෙ සමන්තතො භිත්තියා අප්පමත්තකෙනපි ඝටිතෙ භිත්තිලෙපෙන විනාපි ආපත්තියෙවාති වදන්ති. උපචිකාමොචනත්ථමෙව හෙට්ඨා පාසාණකුට්ටං කත්වා තං අලිම්පිත්වා උපරි ලිම්පති, ලෙපො න ඝටියති නාම, අනාපත්තියෙවාති ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන තං න සමෙති. තත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘භිත්තිං අලිම්පිතුකාමතාය අභාවතො ඡදනලෙපෙ පාසාණකුට්ටෙන සද්ධිං ඝටිතෙපි තත්ථ අනාපත්ති වුත්තා’’ති, තම්පි න යුත්තං. ‘‘උපචිකාමොචනත්ථමෙවා’’ති හි වුත්තත්තා පාසාණකුට්ටෙ පුන ලිම්පිතුකාමතාය අභාවොයෙව විඤ්ඤායති, තෙනෙව ‘‘තං අලිම්පිත්වා’’ති වුත්තං. තස්මා ‘‘උල්ලිත්තාදිභාවො…පෙ… ඡදනමෙව සන්ධාය වුත්තො’’ති ඉදං සතිපි භිත්තිලෙපෙ ඡදනලෙපෙන විනා ආපත්ති න හොතීති ඡදනලෙපස්ස පධානභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන භිත්තිලෙපෙන විනාපි ආපත්ති හොතීති දස්සනත්ථන්ති වදන්ති, ඉදමෙව චෙත්ථ යුත්තතරන්ති අම්හාකං ඛන්ති. එත්ථාති තිණකුටිකාය.

එත්ථ ච තිණකුටිකාය එව සබ්බථා අනාපත්තිභාවස්ස දස්සනං පරිවාරපාළිං ආනෙත්වා තිණකුටිකාය සාරම්භාදිපච්චයාපි අනාපත්තිභාවො සුඛෙන සක්කා සාධෙතුන්ති කතං. තිණකුටිකාය ච සබ්බථා අනාපත්තිභාවෙ සාධිතෙ තෙනෙව නයෙන ලෙණගුහාදීසුපි සාරම්භාදිපච්චයාපි අනාපත්තිභාවො සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති. තෙනෙව ‘‘යං පනා’’තිආදි වුත්තං. තථා හි තිණකුටිකාය සාරම්භාදිපච්චයාපි අනාපත්තිභාවෙ සාධිතෙ තෙනෙව නයෙන අඤ්ඤස්සත්ථාය කරොන්තස්සපි සාරම්භාදිපච්චයාපි අනාපත්තිභාවො අත්ථතො දස්සිතොයෙව හොති. එවඤ්ච සති භික්ඛු සමාදිසිත්වා පක්කමති ‘‘කුටිං මෙ කරොථා’’ති, සමාදිසති ච දෙසිතවත්ථුකා ච හොතු අනාරම්භා ච සපරික්කමනා චාති, තස්ස කුටිං කරොන්ති අදෙසිතවත්ථුකං සාරම්භං අපරික්කමනං. ‘‘ආපත්ති කාරුකානං තිණ්ණං දුක්කටාන’’න්ති පාළියං අඤ්ඤස්සත්ථාය කරොන්තස්සපි සාරම්භාදිපච්චයාපි දුක්කටං කස්මා වුත්තන්ති ඉමං චොදනං මනසි නිධාය ‘‘යං පන…පෙ… අකරණපච්චයා වුත්ත’’න්ති ඉදං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අඤ්ඤස්සත්ථාය කරොන්තස්සපි සාරම්භාදිපච්චයාපි අනාපත්තියෙව. ‘‘ආපත්ති කාරුකානං තිණ්ණං දුක්කටාන’’න්ති ඉදං පන අඤ්ඤස්සත්ථාය කරොන්තස්ස න සාරම්භාදිපච්චයා ආපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං, කිඤ්චරහි යථාසමාදිට්ඨාය අකරණපච්චයා ආපත්තිදස්සනත්ථන්ති. යස්මා බහූසු පොත්ථකෙසු සතසොධිතසම්මතෙ ච පුරාණපොත්ථකෙ අයමෙව පාඨක්කමො දිස්සති, තස්මා යථාදිට්ඨපාඨානුක්කමෙනෙවෙත්ථ අත්ථො පකාසිතො. කත්ථචි පොත්ථකෙ පන ‘‘කුටිලක්ඛණප්පත්තම්පි කුටිං…පෙ… අනාපත්තී’’ති ඉමස්සානන්තරං ‘‘යං පනා’’තිආදිපාඨං ලිඛන්ති, එවඤ්ච සති තත්ථ අධිප්පායො පාකටොයෙව. අනාපත්තීති වත්වාති උපොසථාගාරඤ්ච භවිස්සති, අහඤ්ච වසිස්සාමීතිආදීසු වාසාගාරත්ථාය එව අනියමිතත්තා අනාපත්තීති වත්වා.

පමාණාතික්කන්තකුටිකරණලක්ඛණා කිරියායෙව, අදෙසිතවත්ථුමූලිකායපි ආපත්තියා අඞ්ගං හොති පමාණාතික්කන්තමූලිකායපි, තදුභයං එකතො කත්වා ‘‘කිරියාකිරියතො’’ති වුත්තං. වත්ථුං අදෙසාපෙත්වා පමාණයුත්තං කුටිං කරොන්තස්සපි වත්ථුං දෙසාපෙත්වා අකිරියාය කුටිකරණකිරියාය ච සමුට්ඨානතො කිරියාකිරියතොව සමුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං. අචිත්තකන්ති පණ්ණත්තිඅජානනචිත්තෙන අචිත්තකං. උල්ලිත්තාදීනං අඤ්ඤතරතා, හෙට්ඨිමප්පමාණසම්භවො, අදෙසිතවත්ථුතා, පමාණාතික්කන්තතා, අත්තුද්දෙසිකතා, වාසාගාරතා, ලෙපඝට්ටනාති ඉමානෙත්ථ ඡ වා සත්ත වා අඞ්ගානි.

කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. විහාරකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

365. සත්තමෙ එවංනාමකෙ නගරෙති කොසම්බීනාමකෙ. තස්ස කිර නගරස්ස ආරාමපොක්ඛරණීආදීසු තෙසු තෙසු ඨානෙසු කොසම්බරුක්ඛාව උස්සන්නා අහෙසුං, තස්මා කොසම්බීති සඞ්ඛ්‍යං අගමාසි. කුසුම්බස්ස නාම ඉසිනො අස්සමතො අවිදූරෙ මාපිතත්තාති එකෙ. ඉදං වුත්තං හොති – කුසුම්බස්ස ඉසිනො නිවාසභූමි කොසම්බී, තස්ස ච අවිදූරෙ භවත්තා නගරං කොසම්බීති සඞ්ඛ්‍යං ගතන්ති. ඝොසිතනාමකෙන කිර සෙට්ඨිනා සො කාරිතොති එත්ථ කො ඝොසිතසෙට්ඨි, කථඤ්චානෙන සො ආරාමො කාරිතොති? පුබ්බෙ කිර අද්දිලරට්ඨං නාම අහොසි. තතො කොතූහලකො නාම දලිද්දො ඡාතකභයෙන සපුත්තදාරො සුභික්ඛං රට්ඨං ගච්ඡන්තො පුත්තං වහිතුං අසක්කොන්තො ඡඩ්ඩෙත්වා අගමාසි. මාතා නිවත්තිත්වා තං ගහෙත්වා ගතා. තෙ එකං ගොපාලකගාමං පවිසිංසු. ගොපාලකානඤ්ච තදා බහුපායාසො පටියත්තො හොති, තතො පායාසං ලභිත්වා භුඤ්ජිංසු. අථ සො පුරිසො බහුතරං පායාසං භුත්තො ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො රත්තිභාගෙ කාලං කත්වා තත්ථෙව සුනඛියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා කුක්කුරො ජාතො, සො ගොපාලකස්ස පියො අහොසි. ගොපාලකො ච පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨාති. පච්චෙකබුද්ධොපි භත්තකිච්චකාලෙ කුක්කුරස්ස එකං පිණ්ඩං දෙති. සො පච්චෙකබුද්ධෙ සිනෙහං උප්පාදෙත්වා ගොපාලකෙන සද්ධිං පණ්ණසාලම්පි ගච්ඡති, ගොපාලකෙ අසන්නිහිතෙ භත්තවෙලායං සයමෙව ගන්ත්වා කාලාරොචනත්ථං පණ්ණසාලද්වාරෙ භුස්සති, අන්තරාමග්ගෙපි චණ්ඩමිගෙ දිස්වා භුස්සිත්වා පලාපෙති. සො පච්චෙකබුද්ධෙ මුදුකෙන චිත්තෙන කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තත්‍රාස්ස ‘‘ඝොසකදෙවපුත්තො’’ත්වෙව නාමං අහොසි.