5. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

296. පඤ්චමෙ පණ්ඩිතස්ස භාවො පණ්ඩිච්චං, ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. ගතිමන්තාති ඤාණගතියා සමන්නාගතා. පණ්ඩිතාති ඉමිනා සභාවඤාණෙන සමන්නාගතතා වුත්තා, බ්‍යත්තාති ඉමිනා ඉත්ථිකත්තබ්බෙසු විසාරදපඤ්ඤාය. තෙනාහ ‘‘උපායඤ්ඤූ විසාරදා’’ති. මෙධාවිනීති ඨානුප්පත්තිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය තස්මිං තස්මිං අත්ථකිච්චෙ උපට්ඨිතෙ ඨානසො තඞ්ඛණෙ එව උප්පජ්ජනපඤ්ඤාය සමන්නාගතා. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨං දිට්ඨං කරොතී’’ති. ඡෙකාති යාගුභත්තසම්පාදනාදීසු නිපුණා. උට්ඨානවීරියසම්පන්නාති කායිකෙන වීරියෙන සමන්නාගතා, යථා අඤ්ඤා කුසීතා නිසින්නට්ඨානෙ නිසින්නාව හොන්ති, ඨිතට්ඨානෙ ඨිතාව, එවං අහුත්වා විප්ඵාරිකෙන චිත්තෙන සබ්බකිච්චං නිප්ඵාදෙතීති වුත්තං හොති. කුමාරිකායාති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, හෙතුම්හි වා කරණවචනං. තෙනාහ ‘‘කුමාරිකාය කාරණා’’ති. ආවහනං ආවාහො, පරිග්ගහභාවෙන දාරිකාය ගණ්හාපනං, තථා දාපනං විවාහො. තෙනාහ ‘‘දාරකස්සා’’තිආදි.

297-298. භත්තපාචනං සන්ධාය රන්ධාපනං වුත්තං, යස්ස කස්සචි පාචනං සන්ධාය පචාපනං වුත්තං. දුට්ඨුං කුලං ගතා දුග්ගතාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යත්ථ වා ගතා’’තිආදිමාහ. ආහරණං ආහාරො. න උපාහටන්ති න දින්නං. කයො ගහණං, වික්කයො දානං. තදුභයං සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘වොහාරො’’ති වුත්තං. මණ්ඩිතපසාධිතොති එත්ථ බාහිරුපකරණෙන අලඞ්කරණං මණ්ඩනං, අජ්ඣත්තිකානං කෙසාදීනංයෙව සණ්ඨපනං පසාධනං.

300. ‘‘අබ්භුතං කාතුං න වට්ටතී’’ති ඉමිනා දුක්කටං හොතීති දීපෙති. ‘‘පරාජිතෙන දාතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා අදෙන්තො ධුරනික්ඛෙපෙන කාරෙතබ්බො. අචිරකාලෙ අධිකාරො එතස්ස අත්ථීති අචිරකාලාධිකාරිකං, සඤ්චරිත්තං. ‘‘අචිරකාලාචාරික’’න්ති වා පාඨො, අචිරකාලෙ ආචාරො අජ්ඣාචාරො එතස්සාති අචිරකාලාචාරිකං.

කිඤ්චාපි එහිභික්ඛූපසම්පන්නා චෙව සරණගමනූපසම්පන්නා ච සඤ්චරිත්තාදිපණ්ණත්තිවජ්ජං ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, තෙසං පන න සබ්බකාලිකත්තා තෙ වජ්ජෙත්වා සබ්බකාලානුරූපං තන්තිං ඨපෙන්තො භගවා ඉධාපි ඤත්තිචතුත්ථෙනෙව කම්මෙන උපසම්පන්නං භික්ඛුං දස්සෙතුං ‘‘තත්‍ර ය්වායං භික්ඛු…පෙ… අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූ’’ති පදභාජනං ආහ, න පන නෙසං සඤ්චරිත්තාදිආපජ්ජනෙ අභබ්බභාවතො. ඛීණාසවාපි හි අප්පස්සුතා කිඤ්චාපි ලොකවජ්ජං නාපජ්ජන්ති, පණ්ණත්තියං පන අකොවිදත්තා විහාරකාරං කුටිකාරං සහාගාරං සහසෙය්‍යන්ති එවරූපා කායද්වාරෙ ආපත්තියො ආපජ්ජන්ති, සඤ්චරිත්තං පදසොධම්මං උත්තරිඡප්පඤ්චවාචං භූතාරොචනන්ති එවරූපා වචීද්වාරෙ ආපත්තියො ආපජ්ජන්ති, උපනික්ඛිත්තසාදියනවසෙන මනොද්වාරෙ රූපියපටිග්ගහණාපත්තිං ආපජ්ජන්ති.

301. සඤ්චරණං සඤ්චරො, සො එතස්ස අත්ථීති සඤ්චරී, තස්ස භාවො සඤ්චරිත්තං. තෙනාහ ‘‘සඤ්චරණභාව’’න්ති, ඉත්ථිපුරිසානං අන්තරෙ සඤ්චරණභාවන්ති අත්ථො. ජායත්තනෙ ජාරත්තනෙති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, ජායභාවත්ථං ජාරභාවත්ථන්ති වුත්තං හොති. ජායභාවෙති භරියභාවාය. ජාරභාවෙති සාමිකභාවාය. කිඤ්චාපි ඉමස්ස පදභාජනෙ ‘‘ජාරී භවිස්සසී’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පදභාජනං වුත්තං, ජාරත්තනෙති පන නිද්දෙසස්ස උභයලිඞ්ගසාධාරණත්තා පුරිසලිඞ්ගවසෙනපි යොජෙත්වා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචෙන්තො ජාරත්තනෙ ආරොචෙතී’’තිආදිමාහ. එත්ථ හි ‘‘ජාරො භවිස්සසී’’ති ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචෙන්තො ජාරත්තනෙ ආරොචෙති නාම. පාළියං පන ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙනෙව යොජනා කතා, තදනුසාරෙන පුරිසලිඞ්ගවසෙනපි සක්කා යොජෙතුන්ති.

ඉදානි පාළියං වුත්තනයෙනපි අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. පති භවිස්සසීති වුත්තමෙවත්ථං ‘‘සාමිකො භවිස්සසී’’ති පරියායවචනෙන විසෙසෙත්වා දස්සෙති. ඉදඤ්ච ජාරත්තනෙති නිද්දෙසස්ස උභයලිඞ්ගසාධාරණත්තා වුත්තං. මුහුත්තිකා භවිස්සසීති අසාමිකං සන්ධාය වුත්තං, ජාරී භවිස්සසීති සසාමිකං සන්ධාය. අන්තමසො තඞ්ඛණිකායපීති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති ආහ ‘‘එතෙනෙවුපායෙනා’’තිආදි.

303. සෙරිවිහාරන්ති සච්ඡන්දචාරං. අත්තනො වසන්ති අත්තනො ආණං. ගොත්තන්ති ගොතමගොත්තාදිකං ගොත්තං. ධම්මොති පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකාදීනං, තෙසං තෙසං වා කුලානං ධම්මො. ගොත්තවන්තෙසු ගොත්තසද්දො, ධම්මචාරීසු ච ධම්මසද්දො වත්තතීති ආහ ‘‘සගොත්තෙහී’’තිආදි. තත්ථ සගොත්තෙහීති සමානගොත්තෙහි, එකවංසජාතෙහීති අත්ථො. සහධම්මිකෙහීති එකස්ස සත්ථුසාසනෙ සහචරිතබ්බධම්මෙහි, සමානකුලධම්මෙහි වා. තෙනෙවාහ ‘‘එකං සත්ථාර’’න්තිආදි. තත්ථ ‘‘එකං සත්ථාරං උද්දිස්ස පබ්බජිතෙහී’’ති ඉමිනා පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකාදයො වුත්තා, එකගණපරියාපන්නෙහීති මාලාකාරාදිඑකගණපරියාපන්නෙහි.

සසාමිකා සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ රඤ්ඤා දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. පච්ඡිමානං ද්වින්නන්ති සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං මිච්ඡාචාරො හොති තාසං සසාමිකභාවතො. න ඉතරාසන්ති ඉතරාසං මාතුරක්ඛිතාදීනං අට්ඨන්නං පුරිසන්තරගමනෙ නත්ථි මිච්ඡාචාරො තාසං අසාමිකභාවතො. යා හි සාමිකස්ස සන්තකං ඵස්සං ථෙනෙත්වා පරෙසං අභිරතිං උප්පාදෙන්ති, තාසං මිච්ඡාචාරො, න ච මාතාදයො තාසං ඵස්සෙ ඉස්සරා. මාතාදයො හි න අත්තනා ඵස්සානුභවනත්ථං තා රක්ඛන්ති, කෙවලං අනාචාරං නිසෙධෙන්තා පුරිසන්තරගමනං තාසං වාරෙන්ති. පුරිසස්ස පන එතාසු අට්ඨසුපි හොතියෙව මිච්ඡාචාරො මාතාදීහි යථා පුරිසෙන සද්ධිං සංවාසං න කප්පෙති, තථා රක්ඛිතත්තා පරෙසං රක්ඛිතගොපිතං ඵස්සං ථෙනෙත්වා ඵුට්ඨභාවතො.

ධනෙන කීතාති භරියභාවත්ථං ධනෙන කීතා. තෙනාහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. භොගෙනාති භොගහෙතු. භොගත්ථඤ්හි වසන්තී ‘‘භොගවාසිනී’’ති වුච්චති. ලභිත්වාති යො නං වාසෙති, තස්ස හත්ථතො ලභිත්වා. උදකපත්තං ආමසිත්වා ගහිතා ඔදපත්තකිනී. තෙනාහ ‘‘උභින්න’’න්තිආදි. ධජෙන ආහටාති එත්ථ ධජයොගතො සෙනාව ධජසද්දෙන වුත්තා, උස්සිතද්ධජාය සෙනාය ආහටාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘උස්සිතද්ධජායා’’තිආදි.

305. බහිද්ධා විමට්ඨං නාම හොතීති අඤ්ඤත්ථ ආරොචිතං නාම හොති. තං කිරියං සම්පාදෙස්සතීති තස්සා ආරොචෙත්වා තං කිච්චං සම්පාදෙතු වා මා වා, තංකිරියාසම්පාදනෙ යොග්‍යතං සන්ධාය වුත්තං. දාරකං දාරිකඤ්ච අජානාපෙත්වා තෙසං මාතාපිතුආදීහි මාතාපිතුආදීනංයෙව සන්තිකං සාසනෙ පෙසිතෙපි හරණවීමංසනපච්චාහරණසඞ්ඛාතාය තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. යං උද්දිස්ස සාසනං පෙසිතං, තංයෙව සන්ධාය තස්සා මාතුආදීනං ආරොචිතෙ වත්ථුනො එකත්තා මාතුආදයොපි ඛෙත්තමෙවාති ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණභාවං දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදි උදාහටං. ඉමිනා සමෙතීති එත්ථායමධිප්පායො – යථා සයං අනාරොචෙත්වා අඤ්ඤෙන අන්තෙවාසිආදිනා ආරොචාපෙන්තස්ස විසඞ්කෙතො නත්ථි, එවං තස්සා සයං අනාරොචෙත්වා ආරොචනත්ථං මාතුආදීනං වදන්තස්සපි නත්ථි විසඞ්කෙතොති. ඝරං නයතීති ඝරණී. මූලට්ඨානඤ්ච වසෙනාති එත්ථ පුරිසස්ස මාතුආදයො සාසනපෙසනෙ මූලභූතත්තා ‘‘මූලට්ඨා’’ති වුච්චන්ති. මාතුරක්ඛිතාය මාතා භික්ඛුං පහිණතීති එත්ථ අත්තනො වා ධීතු සන්තිකං ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා හොතූ’’ති භික්ඛුං පහිණති, පුරිසස්ස වා සන්තිකං ‘‘මම ධීතා ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා හොතූ’’ති පහිණතීති ගහෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. පුබ්බෙ වුත්තනයත්තාති පඨමසඞ්ඝාදිසෙසෙ වුත්තනයත්තා.

338. එත්තොව පක්කමතීති පුන ආගන්ත්වා ආණාපකස්ස අනාරොචෙත්වා තතොයෙව පක්කමති. අඤ්ඤෙන කරණීයෙනාති ගමනහෙතුවිසුද්ධිදස්සනත්ථං වුත්තං. තෙනෙව පන කරණීයෙන ගන්ත්වාපි කිඤ්චි අනාරොචෙන්තො න වීමංසති නාම. අනභිනන්දිත්වාති ඉදං තථා පටිපජ්ජමානං සන්ධාය වුත්තං, සතිපි අභිනන්දනෙ සාසනං අනාරොචෙන්තො පන න වීමංසති නාම. තතියපදෙ වුත්තනයෙනාති ‘‘සො තස්සා වචනං අනභිනන්දිත්වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. වත්ථුගණනායාති සම්බහුලානං ඉත්ථිපුරිසානං සමභාවෙ සති ද්වින්නං ද්වින්නං ඉත්ථිපුරිසවත්ථූනං ගණනාය. සචෙ පන එකතො අධිකා හොන්ති, අධිකානං ගණනාය ආපත්තිභෙදො වෙදිතබ්බො.

339-340. පාළියං චතුත්ථවාරෙ අසතිපි ‘‘ගච්ඡන්තො න සම්පාදෙති, ආගච්ඡන්තො විසංවාදෙති, අනාපත්තී’’ති ඉදං අත්ථතො ආපන්නමෙවාති කත්වා වුත්තං ‘‘චතුත්ථෙ අනාපත්තී’’ති. කාරුකානන්ති වඩ්ඪකීආදීනං. තච්ඡකඅයොකාරතන්තවායරජකන්හාපිතකා පඤ්ච කාරවො ‘‘කාරුකා’’ති වුච්චන්ති. එවරූපෙන…පෙ… අනාපත්තීති තාදිසං ගිහිවෙය්‍යාවච්චම්පි න හොතීති කත්වා වුත්තං.

කායතො සමුට්ඨාතීති පණ්ණත්තිං වා අලංවචනීයභාවං වා අජානන්තස්ස කායතො සමුට්ඨාති. වාචතො සමුට්ඨාතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. කායවාචතො සමුට්ඨාතීති පණ්ණත්තිං ජානිත්වා අලංවචනීයභාවං අජානන්තස්සපි කායවාචතො සමුට්ඨාතීති වෙදිතබ්බං. අලංවචනීයා හොන්තීති දෙසචාරිත්තවසෙන පණ්ණදානාදිනා පරිච්චත්තා හොන්ති. පණ්ණත්තිං පන ජානිත්වාති එත්ථ අලංවචනීයභාවං වාති ච දට්ඨබ්බං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘තදුභයං පන ජානිත්වා එතෙහෙව තීහි නයෙහි සමාපජ්ජන්තස්ස තානෙව තීණි තදුභයජානනචිත්තෙන සචිත්තකානි හොන්තී’’ති වුත්තං. තස්මා පණ්ණත්තිජානනචිත්තෙනාති එත්ථාපි තදුභයජානනං වත්තබ්බං. භික්ඛුං අජානාපෙත්වා අත්තනො අධිප්පායං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා දින්නං හරන්තස්සපි ආපත්ති හොති, ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස අචිත්තකත්තාති න ගහෙතබ්බං. පාළියං පන ‘‘ආරොචෙතී’’ති වුත්තත්තා අට්ඨකථායඤ්ච තත්ථ තත්ථ ආරොචනස්සෙව දස්සිතත්තා කායෙන වා වාචාය වා ආරොචෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොතීති ගහෙතබ්බං.

341. දුට්ඨුල්ලාදීසුපීති ආදි-සද්දෙන සඤ්චරිත්තම්පි සඞ්ගණ්හාති. එත්ථ පන කිඤ්චාපි ඉත්ථී නාම මනුස්සිත්ථී, න යක්ඛී, න පෙතී, න තිරච්ඡානගතා, පුරිසො නාම මනුස්සපුරිසො, න යක්ඛොතිආදි න වුත්තං, තථාපි මනුස්සජාතිකාව ඉත්ථිපුරිසා ඉධ අධිප්පෙතා. තස්මා යෙසු සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, තෙසං මනුස්සජාතිකතා, න නාලංවචනීයතා, පටිග්ගණ්හනවීමංසනපච්චාහරණානීති ඉමානෙත්ථ පඤ්චඞ්ගානි.

සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.