12. දුබ්බචසික්ඛාපදවණ්ණනා

424. ද්වාදසමෙ වම්භනවචනන්ති ගරහවචනං. අපසාදෙතුකාමොති ඛිපිතුකාමො, තජ්ජෙතුකාමො වා, ඝට්ටෙතුකාමොති වුත්තං හොති. සටසද්දො පතිතසද්දෙන සමානත්ථො. විසෙසනස්ස ච පරනිපාතං කත්වා තිණකට්ඨපණ්ණසටන්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තත්ථ තත්ථ පතිතං තිණකට්ඨපණ්ණ’’න්ති. කෙනාපීති වාතසදිසෙන නදීසදිසෙන ච කෙනාපි.

425-426. වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යොති කිස්මිඤ්චි වුච්චමානෙ අසහනතො ඔවදිතුං අසක්කුණෙය්‍යො. දුක්ඛං වචො එතස්මිං විප්පටිකූලග්ගාහෙ විපච්චනීකවාදෙ අනාදරෙ පුග්ගලෙති දුබ්බචො. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන වදිතබ්බො’’තිආදි. දුබ්බචභාවකරණීයෙහීති දුබ්බචභාවකාරකෙහි. කත්තුඅත්ථෙ අනීයසද්දො දට්ඨබ්බො. තෙනෙවාහ ‘‘යෙ ධම්මා දුබ්බචං පුග්ගලං කරොන්තී’’තිආදි. පාපිකා ඉච්ඡා එතස්සාති පාපිච්ඡො, තස්ස භාවො පාපිච්ඡතා, අසන්තගුණසම්භාවනතා පටිග්ගහණෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා පාපිච්ඡතාති වෙදිතබ්බා. අත්තුක්කංසකා ච තෙ පරවම්භකා චාති අත්තුක්කංසකපරවම්භකා. යෙ අත්තානං උක්කංසන්ති උක්ඛිපන්ති උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්ති, පරඤ්ච වම්භෙන්ති ගරහන්ති නීචෙ ඨානෙ ඨපෙන්ති, තෙසමෙතං අධිවචනං. තෙසං භාවො අත්තුක්කංසකපරවම්භකතා. කුජ්ඣනසීලො කොධනො, තස්ස භාවො කොධනතා. කුජ්ඣනලක්ඛණස්ස කොධස්සෙතං අධිවචනං.

පුබ්බකාලෙ කොධො, අපරකාලෙ උපනාහොති ආහ ‘‘කොධහෙතු උපනාහිතා’’ති. තත්ථ උපනහනසීලො, උපනාහො වා එතස්ස අත්ථීති උපනාහී, තස්ස භාවො උපනාහිතා. පුනප්පුනං චිත්තපරියොනද්ධලක්ඛණස්ස කොධස්සෙවෙතං අධිවචනං. සකිඤ්හි උප්පන්නො කොධො කොධොයෙව, තතුත්තරි උපනාහො. අභිසඞ්ගොති දුම්මොචනීයො බලවඋපනාහො. සො අස්ස අත්ථීති අභිසඞ්ගී, තස්ස භාවො අභිසඞ්ගිතා. දුම්මොචනීයස්ස බලවඋපනාහස්සෙතං අධිවචනං. චොදකං පටිප්ඵරණතාති චොදකස්ස පටිවිරුද්ධෙන පච්චනීකෙන හුත්වා අවට්ඨානං. චොදකං අපසාදනතාති ‘‘කිං නු ඛො තුය්හං බාලස්ස අබ්‍යත්තස්ස භණිතෙන, ත්වම්පි නාම භණිතබ්බං මඤ්ඤිස්සසී’’ති එවං චොදකස්ස ඝට්ටනා. චොදකස්ස පච්චාරොපනතාති ‘‘ත්වම්පි ඛොසි ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නො, තං තාව පටිකරොහී’’ති එවං චොදකස්ස උපරි පටිආරොපනතා.

අඤ්ඤෙන අඤ්ඤං පටිචරණතාති අඤ්ඤෙන කාරණෙන, වචනෙන වා අඤ්ඤස්ස කාරණස්ස, වචනස්ස වා පටිච්ඡාදනවසෙන චරණතා. පටිච්ඡාදනත්ථො එව වා චරසද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනන්ති පටිච්ඡාදනතාති අත්ථො. තාය සමන්නාගතො හි පුග්ගලො යං චොදකෙන දොසවිභාවනකාරණං, වචනං වා වුත්තං, තං තතො අඤ්ඤෙනෙව චොදනාය අමූලිකභාවදීපනෙන කාරණෙන, තදත්ථබොධකෙන වචනෙන වා පටිච්ඡාදෙති. ‘‘ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘කො ආපන්නො, කිං ආපන්නො, කිස්මිං ආපන්නො, කං භණථ, කිං භණථා’’ති වා වත්වා ‘‘එවරූපං කිඤ්චි තයා දිට්ඨ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘න සුණාමී’’ති සොතං වා උපනාමෙත්වා වික්ඛෙපං කරොන්තොපි අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිච්ඡාදෙති. ‘‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨෙ ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාම, ආපත්තිං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ තතො ‘‘රාජගහං ගතොම්හී’’ති වත්වා ‘‘රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වත්වා බහිද්ධා කථාවික්ඛිපනම්පි අත්ථතො අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණමෙවාති විසුං න ගහිතං.

අපදානෙනාති අත්තනො චරියාය. අපදීයන්ති හි දොසා එතෙන දක්ඛීයන්ති, ලුයන්ති ඡිජ්ජන්තීති වා අපදානං, සත්තානං සම්මා මිච්ඡා වා වත්තප්පයොගො. න සම්පායනතාති ‘‘ආවුසො, ත්වං කුහිං වසසි, කං නිස්සාය වසසී’’ති වා ‘‘යං ත්වං වදෙසි ‘මයා එස ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො දිට්ඨො’ති, ත්වං තස්මිං සමයෙ කිං කරොසි, අයං කිං කරොති, කත්ථ ච ත්වං අහොසි, කත්ථ අය’’න්ති වා ආදිනා නයෙන චරියං පුට්ඨෙන සම්පාදෙත්වා අකථනං.

මක්ඛිපළාසිතාති එත්ථ පරගුණමක්ඛනලක්ඛණො මක්ඛො, සො එතස්ස අත්ථීති මක්ඛී. තාදිසො පුග්ගලො අගාරියො අනගාරියො වා සමානො පරෙසං සුකතකරණං විනාසෙති. අගාරියොපි හි කෙනචි අනුකම්පකෙන දලිද්දො සමානො උච්චට්ඨානෙ ඨපිතො, අපරෙන සමයෙන ‘‘කිං තයා මය්හං කත’’න්ති තස්ස සුකතකරණං විනාසෙති. අනගාරියොපි සාමණෙරකාලතො පභුති ආචරියෙන වා උපජ්ඣායෙන වා චතූහි පච්චයෙහි උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීහි ච අනුග්ගහෙත්වා ධම්මකථානයපකරණකොසල්ලාදීනි සික්ඛාපිතො, අපරෙන සමයෙන රාජරාජමහාමත්තාදීහි සක්කතො ගරුකතො ආචරියුපජ්ඣායෙසු අචිත්තීකතො චරමානො ‘‘අයං අම්හෙහි දහරකාලෙ එව අනුග්ගහිතො සංවද්ධිතො ච, අථ ච පනිදානි නිස්සිනෙහො ජාතො’’ති වුච්චමානො ‘‘කිං මය්හං තුම්හෙහි කත’’න්ති තෙසං සුකතකරණං විනාසෙති.

‘‘බහුස්සුතෙපි පුග්ගලෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා ඊදිසස්ස චෙව බහුස්සුතස්ස අනියතා ගති, තව වා මම වා කො විසෙසො’’තිආදිනා නයෙන උප්පජ්ජමානො යුගග්ගාහලක්ඛණො පළාසො. සො පරගුණෙහි අත්තනො ගුණානං සමකරණරසො. තථා හෙස පරෙසං ගුණෙ ඩංසිත්වා විය අත්තනො ගුණෙහි සමෙ කරොතීති පළාසොති වුච්චති, සො එතස්ස අත්ථීති පළාසී. මක්ඛී ච පළාසී ච මක්ඛිපළාසිනො, තෙසං භාවො මක්ඛිපළාසිතා. අත්ථතො පන මක්ඛො චෙව පළාසො ච.

ඉස්සති පරසම්පත්තිං න සහතීති ඉස්සුකී. මච්ඡරායති අත්තනො සම්පත්තිං නිගූහති, පරෙසං සාධාරණභාවං න සහති, මච්ඡෙරං වා එතස්ස අත්ථීති මච්ඡරී. සඨයති න සම්මා භාසතීති සඨො, අත්තනො අවිජ්ජමානගුණප්පකාසනලක්ඛණෙන සාඨෙය්‍යෙන සමන්නාගතො කෙරාටිකපුග්ගලො. කෙරාටිකො ච ආනන්දමච්ඡො විය හොති. ආනන්දමච්ඡො නාම කිර මච්ඡානං නඞ්ගුට්ඨං දස්සෙති, සප්පානං සීසං ‘‘තුම්හෙහි සදිසො අහ’’න්ති ජානාපෙතුං, එවමෙව කෙරාටිකො පුග්ගලො යං යං සුත්තන්තිකං වා ආභිධම්මිකං වා උපසඞ්කමති, තං තං එවං වදති ‘‘අහං තුම්හාකං අන්තෙවාසී, තුම්හෙ මය්හං අනුකම්පකා, නාහං තුම්හෙ මුඤ්චාමී’’ති ‘‘එවමෙතෙ ‘සගාරවො අයං අම්හෙසු සප්පතිස්සො’ති මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති. සාඨෙය්‍යෙන හි සමන්නාගතස්ස පුග්ගලස්ස අසන්තගුණසම්භාවනෙන චිත්තානුරූපකිරියාවිහරතො ‘‘එවංචිත්තො එවංකිරියො’’ති දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා කුච්ඡිං වා පිට්ඨිං වා ජානිතුං න සක්කා. යතො සො –

‘‘වාමෙන සූකරො හොති, දක්ඛිණෙන අජාමිගො;

සරෙන නෙලකො හොති, විසාණෙන ජරග්ගවො’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.296; විභ. අට්ඨ. 894; මහානි. අට්ඨ. 166) –

එවං වුත්තයක්ඛසූකරසදිසො හොති. කතපාපපටිච්ඡාදනලක්ඛණා මායා, සා අස්ස අත්ථීති මායාවී.

ථම්භසමඞ්ගිතාය ථද්ධො. වාතභරිතභස්තාසදිසථද්ධභාවපග්ගහිතසිරඅනිවාතවුත්තිකාරකරොති ථම්භො. යෙන සමන්නාගතො පුග්ගලො ගිලිතනඞ්ගලසදිසො විය අජගරො, වාතභරිතභස්තා විය ච ථද්ධො හුත්වා ගරුට්ඨානියෙ දිස්වා ඔනමිතුම්පි න ඉච්ඡති, පරියන්තෙනෙව චරති. අබ්භුන්නතිලක්ඛණො අතිමානො, සො එතස්ස අත්ථීති අතිමානී.

සං අත්තනො දිට්ඨිං පරාමසති සභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසතීති සන්දිට්ඨිපරාමාසී. ආධානං ගණ්හාතීති ආධානග්ගාහී. ‘‘ආධාන’’න්ති දළ්හං වුච්චති, දළ්හග්ගාහීති අත්ථො. යුත්තං කාරණං දිස්වාව ලද්ධිං පටිනිස්සජ්ජතීති පටිනිස්සග්ගී, දුක්ඛෙන කිච්ඡෙන කසිරෙන බහුම්පි කාරණං දස්සෙත්වා න සක්කා පටිනිස්සග්ගිං කාතුන්ති දුප්පටිනිස්සග්ගී, යො අත්තනො දිට්ඨිං ‘‘ඉදමෙව සච්ච’’න්ති දළ්හං ගණ්හිත්වා අපි බුද්ධාදීහි කාරණං දස්සෙත්වා වුච්චමානො න පටිනිස්සජ්ජති, තස්සෙතං අධිවචනං. තාදිසො හි පුග්ගලො යං යදෙව ධම්මං වා අධම්මං වා සුණාති, තං සබ්බං ‘‘එවං අම්හාකං ආචරියෙහි කථිතං, එවං අම්හෙහි සුත’’න්ති කුම්මොව අඞ්ගානි සකෙ කපාලෙ අන්තොයෙව සමොදහති. යථා හි කච්ඡපො අත්තනො පාදාදිකෙ අඞ්ගෙ කෙනචි ඝට්ටිතෙ සබ්බානි අඞ්ගානි අත්තනො කපාලෙයෙව සමොදහති, න බහි නීහරති, එවමයම්පි ‘‘න සුන්දරො තව ගාහො, ඡඩ්ඩෙහි න’’න්ති වුත්තො තං න විස්සජ්ජෙති, අන්තොයෙව අත්තනො හදයෙ එව ඨපෙත්වා විචරති. යථා කුම්භීලා ගහිතං න පටිනිස්සජ්ජන්ති, එවං කුම්භීලග්ගාහං ගණ්හාති, න විස්සජ්ජෙති. මක්ඛිපළාසිතාදියුගළත්තයෙන දස්සිතෙ මක්ඛපළාසාදයො ඡ ධම්මෙ විසුං විසුං ගහෙත්වා ‘‘එකූනවීසති ධම්මා’’ති වුත්තං. අනුමානසුත්තට්ඨකථායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.181) පන මක්ඛපළාසාදයොපි යුගළවසෙන එකං කත්වා ‘‘සොළස ධම්මා’’ති වුත්තං.

පකාරෙහි ආවහනං පදක්ඛිණං, තතො පදක්ඛිණතො ගහණසීලො පදක්ඛිණග්ගාහී, න පදක්ඛිණග්ගාහී අප්පදක්ඛිණග්ගාහී. යො වුච්චමානො ‘‘තුම්හෙ මං කස්මා වදථ, අහං අත්තනො කප්පියාකප්පියං සාවජ්ජානවජ්ජං අත්ථානත්ථං ජානාමී’’ති වදති, අයං අනුසාසනිං පදක්ඛිණතො න ගණ්හාති, වාමතොව ගණ්හාති, තස්මා ‘‘අප්පදක්ඛිණග්ගාහී’’ති වුච්චති, තෙනාහ ‘‘යථානුසිට්ඨ’’න්තිආදි.

උද්දෙසෙති පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ. අථ සබ්බානෙව සික්ඛාපදානි කථං පාතිමොක්ඛුද්දෙසපරියාපන්නානීති ආහ ‘‘යස්ස සියා ආපත්ති, සො ආවිකරෙය්‍යාති එවං සඞ්ගහිතත්තා’’ති. ‘‘යස්ස සියා ආපත්තී’’ති හි ඉමිනා සබ්බාපි ආපත්තියො නිදානුද්දෙසෙ සඞ්ගහිතායෙව හොන්ති. පඤ්චහි සහධම්මිකෙහි සික්ඛිතබ්බත්තාති ලබ්භමානවසෙන වුත්තං. සහධම්මිකෙන සහකාරණෙනාතිපි අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘වචනායා’’ති නිස්සක්කෙ සම්පදානවචනන්ති ආහ ‘‘තතො මම වචනතො’’ති. අඞ්ගානි චෙත්ථ පඨමසඞ්ඝභෙදසදිසානි. අයං පන විසෙසො – යථා තත්ථ භෙදාය පරක්කමනං, එවං ඉධ අවචනීයකරණතා දට්ඨබ්බා.

දුබ්බචසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.