13. කුලදූසකසික්ඛාපදවණ්ණනා

431. තෙරසමෙ කීටාගිරීති තස්ස නිගමස්ස නාමං. තඤ්හි සන්ධාය පරතො ‘‘න අස්සජිපුනබ්බසුකෙහි භික්ඛූහි කීටාගිරිස්මිං වත්ථබ්බ’’න්ති වුත්තං. තෙන පන යොගතො සො ජනපදොපි ‘‘කීටාගිරි’’ඉච්චෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතොති ආහ ‘‘එවංනාමකෙ ජනපදෙ’’ති. ආවාසෙ නියුත්තා ආවාසිකා, නිබද්ධවාසිනො. තෙ අකතං සෙනාසනං කරොන්ති, ජිණ්ණං පටිසඞ්ඛරොන්ති, කතෙ ඉස්සරා හොන්ති. තෙනාහ ‘‘සො යෙසං ආයත්තො…පෙ… තෙ ආවාසිකා’’ති. නිවාසො නිවාසමත්තං එතෙසං අත්ථීති නෙවාසිකාති ආහ ‘‘යෙ පන කෙවල’’න්තිආදි. තෙති අස්සජිපුනබ්බසුකා. ඡ ජනාති පණ්ඩුකො ලොහිතකො මෙත්තියො භූමජකො අස්සජි පුනබ්බසුකොති ඉමෙ ඡ ජනා. සම්මාති ආලපනවචනමෙතං. ආයමුඛභූතාති ආයස්ස මුඛභූතා. ධුරට්ඨානෙති සාවත්ථියා අවිදූරෙ ඨානෙ. වස්සානෙ හෙමන්තෙ චාති ද්වීසු උතූසු වස්සනතො ‘‘ද්වීහි මෙඝෙහී’’ති වුත්තං. දියඩ්ඪභික්ඛුසහස්සතො ගණාචරියානං ඡන්නං ජනානං අධිකත්තා ‘‘සමධික’’න්ති වුත්තං, සාධිකන්ති අත්ථො. ම-කාරො පදසන්ධිවසෙන ආගතො. අකතවත්ථුන්ති අකතපුබ්බං අභිනවවත්ථුං.

කණිකාරාදයො පුප්ඵරුක්ඛා, ජාතිසුමනාදයො පුප්ඵගච්ඡා. කොට්ටනන්ති සයං ඡින්දනං. කොට්ටාපනන්ති ‘‘ඉමං ඡින්ද භින්දා’’ති අඤ්ඤෙහි ඡෙදාපනං. ආළියා බන්ධනන්ති යථා ගච්ඡමූලෙ උදකං සන්තිට්ඨති, තථා සමන්තතො බන්ධනං. උදකස්සාති අකප්පියඋදකස්ස. කප්පියඋදකසිඤ්චනන්ති ඉමිනාව සිඤ්චාපනම්පි සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. නනු ‘‘උදකස්ස සෙචනං සෙචාපන’’න්ති ඉමිනාව සාමඤ්ඤතො කප්පියාකප්පියඋදකසිඤ්චනාදිං සක්කා සඞ්ගහෙතුං, තස්මා කප්පියඋදකසිඤ්චනාදි කස්මා විසුං වුත්තන්ති? ‘‘ආරාමාදිඅත්ථං රොපිතෙ අකප්පියවොහාරෙසුපි කප්පියඋදකසිඤ්චනාදි වට්ටතී’’ති වක්ඛමානත්තා ඉධාපි විභාගං කත්වා කප්පියඋදකසිඤ්චනාදි විසුං දස්සිතං. හත්ථමුඛපාදධොවනන්හානොදකසිඤ්චනන්ති ඉමිනාපි පකාරන්තරෙන කප්පියඋදකසිඤ්චනමෙව දස්සෙති. ‘‘අකප්පියවොහාරො’’ති කොට්ටනඛණනාදිවසෙන සයං කරණස්සපි කථං සඞ්ගහොති? අකප්පියන්ති වොහරීයතීති අකප්පියවොහාරොති අකප්පියභූතං කරණකාරාපනාදි සබ්බමෙව සඞ්ගහිතං, න පන අකප්පියවචනමත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කප්පියවොහාරෙපි එසෙව නයො. සුක්ඛමාතිකාය උජුකරණන්ති ඉමිනා පුරාණපණ්ණාදිහරණම්පි සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. කුදාලාදීනි භූමියං ඨපෙත්වා ඨානතො හත්ථෙන ගහෙත්වා ඨානමෙව පාකටතරන්ති ‘‘ඔභාසො’’ති වුත්තං.

මහාපච්චරිවාදම්හි පතිට්ඨපෙතුකාමො පච්ඡා වදති. වනත්ථායාති ඉදං කෙචි ‘‘වතත්ථායා’’ති පඨන්ති, තෙසං වතිඅත්ථායාති අත්ථො. අකප්පියවොහාරෙපි එකච්චං වට්ටතීති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවලඤ්ච සෙස’’න්තිආදිමාහ. යං කිඤ්චි මාතිකන්ති සුක්ඛමාතිකං වා අසුක්ඛමාතිකං වා. ‘‘කප්පියඋදකං සිඤ්චිතු’’න්ති ඉමිනා ‘‘කප්පියඋදකං සිඤ්චථාති වත්තුම්පි වට්ටතී’’ති දස්සෙති. සයං රොපෙතුම්පි වට්ටතීති ඉමිනා ‘‘රොපෙහීති වත්තුං වට්ටතී’’තිපි සිද්ධං. අඤ්ඤත්ථාය වා කරොන්තස්සාති වත්ථුපූජාදිඅත්ථං කරොන්තස්ස. කස්මා න අනාපත්තීති වත්ථුපූජනත්ථාය ගන්ථනාදීසු කස්මා න අනාපත්ති. අනාපත්තියෙවාති පටිවචනං දත්වා ඉදානි තමෙව අනාපත්තිභාවං දස්සෙතුං ‘‘යථාහී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති ආරාමාදිඅත්ථාය රුක්ඛරොපනෙ. තථා වත්ථුපූජනත්ථායපි අනාපත්තියෙවාති රතනත්තයපූජනත්ථායපි කප්පියවොහාරෙන පරියායාදීහි ච ගන්ථාපනෙ අනාපත්තියෙවාති අත්ථො.

‘‘තථා වත්ථුපූජනත්ථායා’’ති හි සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ‘‘යථා හි තත්ථ කප්පියවොහාරෙන පරියායාදීහි චා’’ති වුත්තත්තා කප්පියවොහාරාදීහි ගන්ථාපනෙ එව අනාපත්ති විඤ්ඤායති, න සයං ගන්ථනෙ, තෙනෙව පරො සයං ගන්ථනම්පි කස්මා න වට්ටතීති චොදෙන්තො ‘‘නනු චා’’තිආදිමාහ. යථා ආරාමාදිඅත්ථං කප්පියපථවියං සයං රොපෙතුම්පි වට්ටති, තථා වත්ථුපූජනත්ථාය සයං ගන්ථනෙපි කස්මා න වට්ටතීති චොදකස්ස අධිප්පායො. වුත්තන්තිආදි ආචරියස්ස පරිහාරො. අථ ‘‘න පන මහාඅට්ඨකථාය’’න්ති කස්මා වදති. මහාපච්චරිආදීසු වුත්තම්පි හි පමාණමෙවාති නායං විරොධො, මහාඅට්ඨකථායං අවුත්තම්පි තත්ථෙව වුත්තෙන සංසන්දිත්වා පමාණමෙවාති පතිට්ඨාපෙතුං වුත්තත්තා. තං කථන්ති මඤ්ඤෙය්‍යාසීති සම්බන්ධො. මහාඅට්ඨකථායඤ්ච කප්පියඋදකසෙචනං වුත්තං, තං කථන්ති එත්ථායමධිප්පායො. කිඤ්චාපි මහාඅට්ඨකථායං ආරාමාදිඅත්ථාය කප්පියපථවියං සයං රොපනං න වුත්තං, කප්පියඋදකස්ස පන සයං සිඤ්චනං වුත්තමෙව, තස්මා යථා ආරාමාදිඅත්ථාය කප්පියඋදකං සයං සිඤ්චිතුම්පි වට්ටති, තථා වත්ථුපූජනත්ථාය සයං ගන්ථනම්පි කස්මා න වට්ටතීති. තම්පි න විරුජ්ඣතීති යදෙතං ආරාමාදිඅත්ථාය සයං රොපනං කප්පියඋදකසිඤ්චනඤ්ච වුත්තං, තම්පි න විරුජ්ඣති. කථං තං න විරුජ්ඣතීති ආහ ‘‘තත්‍රහී’’තිආදි. එතං වුත්තන්ති මාලාවච්ඡං රොපෙන්තිපි රොපාපෙන්තිපි සිඤ්චන්තිපි සිඤ්චාපෙන්තිපීති එතං වුත්තං. අඤ්ඤත්‍ර පන පරියායො අත්ථීති ‘‘මාලාවච්ඡං රොපෙන්තිපි රොපාපෙන්තිපි සිඤ්චන්තිපි සිඤ්චාපෙන්තිපී’’ති කුලසඞ්ගහත්ථාය රොපනසිඤ්චනං සන්ධාය වුත්තත්තා තතො අඤ්ඤත්‍ර ආරාමාදිඅත්ථාය මාලාවච්ඡරොපනෙ පරියායො අත්ථි. තත්ථ පරියායං ඉධ ච පරියායාභාවං ඤත්වාති තත්ථ ‘‘මාලාවච්ඡං රොපෙන්තී’’තිආදීසු ‘‘මාලාවච්ඡ’’න්ති විසෙසවචනසබ්භාවතො පරියායං, ඉධ ‘‘ගන්ථෙන්තී’’තිආදීසු තථාවිධවිසෙසවචනාභාවතො පරියායාභාවඤ්ච ඤත්වා.

නනු ච යථා ‘‘ගන්ථෙන්තී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා පරියායො න ලබ්භතීති යස්ස කස්සචි අත්ථාය සයං ගන්ථනං න වට්ටති, එවං ‘‘ගන්ථාපෙන්තී’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා පරියායෙන ගන්ථාපනම්පි න වට්ටතීති ආපජ්ජති. එවඤ්ච සති පරතො ‘‘එවං ජාන, එවං කතෙ සොභෙය්‍ය, යථා එතානි පුප්ඵානි න විකිරියන්ති, තථා කරොහීතිආදිනා කප්පියවචනෙන කාරෙතුං වට්ටතී’’ති ඉදං විරුජ්ඣතීති? න විරුජ්ඣති, පරියායෙන හි කාරාපනං ගන්ථාපනමෙව න හොති, තස්මා යථාවුත්තනයෙන පරියායතො කාරාපනං වට්ටති. සබ්බං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති හෙට්ඨා වුත්තං විනිච්ඡයමෙව සඞ්ඛෙපතො නිගමෙති. හරණාදීසු කස්මා අනාපත්තීති වත්ථුපූජනත්ථාය හරණාදීසු කස්මා අනාපත්ති. කුලිත්ථිආදීනං අත්ථාය හරණතොති කුලිත්ථිආදීනං හරණස්ස තත්ථ වුත්තත්තාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘හරණාධිකාරෙ හී’’තිආදි. මාලන්ති පුප්ඵදාමං. මඤ්ජරී වියාති කුසුමමඤ්ජරී විය. හාරසදිසන්ති මුත්තාහාරසදිසං.

පාචිත්තියඤ්චෙව දුක්කටඤ්චාති පථවීඛණනපච්චයා පාචිත්තියං, කුලසඞ්ගහපච්චයා දුක්කටං. අකප්පියවොහාරෙනාති ‘‘ඉදං ඛණ, ඉදං රොපෙහී’’තිආදිඅකප්පියවොහාරෙන. දුක්කටමෙවාති කුලසඞ්ගහපච්චයා දුක්කටං. උභයත්ථාති කප්පියාකප්පියපථවියං. සබ්බත්ථාති කුලසඞ්ගහපරිභොගආරාමාදිඅත්ථාය රොපිතෙ. දුක්කටම්පීති න කෙවලං පාචිත්තියමෙව. කප්පියෙනාති කප්පියෙන උදකෙන. තෙසංයෙව ද්වින්නන්ති කුලදූසනපරිභොගානං. දුක්කටන්ති කුලසඞ්ගහත්ථාය සයං සිඤ්චනෙ කප්පියවොහාරෙන අකප්පියවොහාරෙන වා සිඤ්චාපනෙ ච දුක්කටං, පරිභොගත්ථාය පන සයං සිඤ්චනෙ අකප්පියවොහාරෙන සිඤ්චාපනෙ ච දුක්කටං. ආපත්තිබහුලතා වෙදිතබ්බාති එත්ථ සයං සිඤ්චනෙ ධාරාපච්ඡෙදගණනාය ආපත්තිගණනා වෙදිතබ්බා. සිඤ්චාපනෙ පන පුනප්පුනං ආණාපෙන්තස්ස වාචාය වාචාය ආපත්ති, සකිං ආණත්තස්ස බහූනං සිඤ්චනෙපි එකාව.

දුක්කටපාචිත්තියානීති කුලසඞ්ගහපච්චයා දුක්කටං, භූතගාමපාතබ්‍යතාය පාචිත්තියං. අඤ්ඤත්ථාති වත්ථුපූජාදිඅත්ථාය ඔචිනනෙ. සකිං ආණත්තොති අකප්පියවොහාරෙන ආණත්තො. පාචිත්තියමෙවාති අකප්පියවචනෙන ආණත්තත්තා පාචිත්තියං. කප්පියවචනෙන පන වත්ථුපූජාදිඅත්ථාය ඔචිනාපෙන්තස්ස අනාපත්තියෙව.

ගන්ථනෙන නිබ්බත්තං ගන්තිමං. එස නයො සෙසෙසුපි. න වට්ටතීති කුලසඞ්ගහත්ථාය වත්ථුපූජාදිඅත්ථාය වා වුත්තනයෙන කරොන්තස්ස ච කාරාපෙන්තස්ස ච දුක්කටන්ති අත්ථො. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘භික්ඛුස්ස වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. ධම්මාසනවිතානෙ බද්ධකණ්ටකෙසු පුප්ඵානි විජ්ඣිත්වා ඨපෙන්තීති සම්බන්ධො. උපරූපරි විජ්ඣිත්වා ඡත්තසදිසං කත්වා ආවුණනතො ‘‘ඡත්තාතිඡත්තං වියා’’ති වුත්තං. ‘‘කදලික්ඛන්ධම්හී’’තිආදිනා වුත්තං සබ්බමෙව සන්ධාය ‘‘තං අතිඔළාරිකමෙවා’’ති වුත්තං, සයං කරොන්තස්ස අකප්පියවචනෙනෙව කාරාපෙන්තස්ස ච දුක්කටමෙවාති අත්ථො. පුප්ඵවිජ්ඣනත්ථන්ති වුත්තත්තා පුප්ඵානි විජ්ඣිතුංයෙව කණ්ටකං බන්ධිතුං න වට්ටති, පුප්ඵදාමාදිබන්ධනත්ථං පන වට්ටති. කණ්ටකම්පි බන්ධිතුං න වට්ටතීති ච ඉදං අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන ගහෙතබ්බං. පවෙසෙතුං න වට්ටතීති වුත්තත්තා පුප්ඵච්ඡිද්දෙ අපවෙසෙත්වා උපරූපරි ඨපෙතුං වට්ටති. ජාලමයං විතානං ජාලවිතානං. නාගදන්තකම්පි සච්ඡිද්දකංයෙව ගහෙතබ්බං. පුප්ඵපටිච්ඡකං දණ්ඩාදීහි කතපුප්ඵාධාරණං, තම්පි සච්ඡිද්දමෙව ඉධ වුත්තං. අසොකපිණ්ඩියාති අසොකපුප්ඵමඤ්ජරිකාය. ‘‘ධම්මරජ්ජු නාම චෙතියං වා බොධිං වා පුප්ඵපවෙසනත්ථං ආවිජ්ඣිත්වා බද්ධරජ්ජූ’’ති මහාගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං, තස්මා තථාබද්ධාය රජ්ජුයා චෙතියස්ස ච අන්තරෙ පුප්ඵානි පවෙසෙතුං වට්ටතීති විඤ්ඤායති. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ධම්මරජ්ජුන්ති සිථිලං වට්ටිකං රජ්ජුං කත්වා බොධිං වා චෙතියං වා පරික්ඛිපිත්වා ධම්මාසනෙ වා ලම්බිත්වා තත්ථ පුප්ඵානි පවෙසෙන්තී’’ති වුත්තං, තස්මා සිථිලවට්ටිකාය රජ්ජුයා අන්තරෙපි පුප්ඵානි පවෙසෙතුං වට්ටතීති විඤ්ඤායති, වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං. උභයත්ථාපි පනෙත්ථ නෙවත්ථි විරොධොති අම්හාකං ඛන්ති.

මත්ථකදාමන්ති ධම්මාසනාදිමත්ථකෙ ලම්බකදාමං. පුප්ඵෙහි වෙඨෙන්තීති පුප්ඵදාමෙන වෙඨෙන්ති. තෙසංයෙවාති උප්පලාදීනංයෙව. වාකෙන වා දණ්ඩකෙන වාති විසුං අච්ඡින්නෙන පුප්ඵසහිතෙනෙව වාකෙන වා දණ්ඩකෙන වා. ඛන්ධෙ ඨපිතකාසාවස්සාති ඛන්ධෙ ඨපිතසඞ්ඝාටිං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි තථා බන්ධිතුං සක්කා භවෙය්‍ය. ඉමිනාව අඤ්ඤම්පි තාදිසං කාසාවං වා වත්ථං වා වුත්තනයෙන බන්ධිත්වා තත්ථ පුප්ඵානි පක්ඛිපිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. අංසභණ්ඩිකං පසිබ්බකෙ පක්ඛිත්තසදිසත්තා වෙඨිමං නාම න ජාතං, තස්මා සිථිලබන්ධස්ස අන්තරන්තරා පක්ඛිපිතුං වට්ටතීති වදන්ති.

පුප්ඵපටෙ ච දට්ඨබ්බන්ති පුප්ඵපටං කරොන්තස්ස දීඝතො පුප්ඵදාමස්ස හරණපච්චාහරණවසෙන පූරණං සන්ධාය වුත්තං. තිරියතො හරණං පන වායිමං නාම හොති, න පූරිමං. පුරිමට්ඨානං අතික්කාමෙතීති එත්ථ ‘‘අඵුසාපෙත්වාපි අතික්කාමෙන්තස්ස ආපත්තියෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ‘‘පුරිමට්ඨානං අතික්කාමෙතී’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා තං යුත්තං. කෙචි පන ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං අඵුසාපෙත්වා අනෙකක්ඛත්තුං පරික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති වදන්තීති වුත්තං, තත්ථ කාරණං න දිස්සති. බන්ධිතුං වට්ටතීති පුප්ඵරහිතාය සුත්තකොටියා වාකකොටියා වා බන්ධිතුං වට්ටති. එකවාරං හරිත්වා වා පරික්ඛිපිත්වා වාති ඉදං පුබ්බෙ වුත්තචෙතියාදිපරික්ඛෙපං පුප්ඵපටකරණඤ්ච සන්ධාය වුත්තං, තස්මා චෙතියං වා බොධිං වා පරික්ඛිපන්තෙන එකවාරං පරික්ඛිපිත්වා පුරිමට්ඨානං සම්පත්තෙ අඤ්ඤස්ස දාතබ්බං, තෙනපි එකවාරං පරික්ඛිපිත්වා තථෙව කාතබ්බං. පුප්ඵපටං කරොන්තෙන ච එකවාරං හරිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බං, තෙනපි තථෙව කාතබ්බං. සචෙපි ද්වෙයෙව භික්ඛූ උභොසු පස්සෙසු ඨත්වා පරියායෙන හරන්ති, වට්ටතියෙවාති වදන්ති.

පූරිතන්ති දීඝතො පසාරණවසෙන පූරිතං. වායිතුං න ලභතීති දීඝතො පසාරිතෙ තිරියතො හරණං වායනං නාම හොතීති එකවාරම්පි පුප්ඵගුණං තිරියතො හරිතුං න වට්ටති. පුප්ඵානි ඨපෙන්තෙනාති අගන්ථිතානි පාකතිකපුප්ඵානි ඨපෙන්තෙන. පුප්ඵදාමං පන පූජනත්ථාය භූමියං ඨපෙන්තෙන ඵුසාපෙත්වා වා අඵුසාපෙත්වා වා දිගුණං කත්වා ඨපෙතුං න වට්ටතීති වදන්ති. ඝටිකදාමඔලම්බකොති අන්තෙ ඝටිකාකාරයුත්තො යමකදාමඔලම්බකො. එකෙකං පන දාමං නික්ඛන්තසුත්තකොටියාව බන්ධිත්වා ඔලම්බිතුං වට්ටති, පුප්ඵදාමද්වයං සඞ්ඝටිතුකාමෙනපි නික්ඛන්තසුත්තකොටියාව සුත්තකොටිං සඞ්ඝටිතුං වට්ටති. අඩ්ඪචන්දාකාරෙන මාලාගුණපරික්ඛෙපොති අඩ්ඪචන්දාකාරෙන මාලාගුණස්ස පුනප්පුනං හරණපච්චාහරණවසෙන පූරෙත්වා පරික්ඛිපනං. තෙනෙව තං පූරිමෙ පවිට්ඨං, තස්මා එතම්පි අඩ්ඪචන්දාකාරං පුනප්පුනං හරණපච්චාහරණවසෙන පූරිතං න වට්ටති. එකවාරං පන අඩ්ඪචන්දාකාරෙන මාලාගුණං හරිතුං වට්ටතීති වදන්ති. පුප්ඵදාමකරණන්ති එත්ථ සුත්තකොටියං ගහෙත්වාපි එකතො කාතුං න වට්ටතීති වදන්ති. ගෙණ්ඩුකඛරපත්තදාමානං පටික්ඛිත්තත්තා චෙලාදීහි කතදාමම්පි න වට්ටති අකප්පියානුලොමත්තාති වදන්ති.

‘‘ලාසියනාටකං නාටෙන්තී’’ති වත්වා තමෙව පරියායන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘රෙචකං දෙන්තී’’ති වුත්තං, අභිනයං දස්සෙන්තීති අත්ථො, අත්තනො අධිප්පායං පකාසෙත්වා ‘‘එවං නච්චිතබ්බ’’න්ති පඨමං උට්ඨහිත්වා නච්චනාකාරං දස්සෙන්තීති වුත්තං හොති. කෙචි පන ‘‘මුඛෙ අඞ්ගුලියො පක්ඛිපිත්වා සද්දං කරොන්තා චක්කමිව අත්තානං භමයමානා රෙචකං දෙන්ති නාමා’’ති වදන්ති. එකෙකාය පන්තියා අට්ඨ අට්ඨ පදානි අස්සාති අට්ඨපදං. ‘‘අට්ඨාපද’’න්තිපි පඨන්ති. දසපදෙපි එසෙව නයො. පදානීති ච සාරිආදීනං පතිට්ඨානට්ඨානානි. දසපදං නාම ද්වීහි පන්තීහි වීසතියා පදෙහි කීළනජූතං. ආකාසෙයෙව කීළන්තීති ‘‘අයං සාරී අසුකපදං මයා නීතා, අයං අසුකපද’’න්ති කෙවලං මුඛෙනෙව වදන්තා ආකාසෙයෙව ජූතං කීළන්ති. ජූතඵලකෙති ජූතමණ්ඩලෙ. පාසකකීළාය කීළන්තීති පාසකං වුච්චති ඡසු පස්සෙසු එකෙකං යාව ඡක්කං දස්සෙත්වා කතකීළනං, තං වඩ්ඪෙත්වා යථාලද්ධඑකකාදිවසෙන සාරියො අපනෙන්තා උපනෙන්තා ච කීළන්ති. ඝටෙන කීළා ඝටිකාති එකෙ.

මඤ්ජට්ඨියා වාති මඤ්ජට්ඨිරුක්ඛසාරං ගහෙත්වා පක්කකසාවං සන්ධාය වදති. සලාකහත්ථන්ති තාලහීරාදීනං කලාපස්සෙතං අධිවචනං. බහූසු සලාකාසු විසෙසරහිතං එකං සලාකං ගහෙත්වා තාසු පක්ඛිපිත්වා පුන තංයෙව උද්ධරන්තා සලාකහත්ථෙන කීළන්තීති කෙචි. පණ්ණෙන වංසාකාරෙන කතා නාළිකා පණ්ණනාළිකා. තෙනෙවාහ ‘‘තං ධමන්තා’’ති. පුච්ඡන්තස්ස මුඛාගතං අක්ඛරං ගහෙත්වා නට්ඨමුට්ඨිලාභාලාභාදිජානනකීළා අක්ඛරිකාතිපි වදන්ති. හත්ථිස්මින්ති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, හත්ථිනිමිත්තසිප්පෙති අත්ථො. අස්සස්මින්තිආදීසුපි එසෙව නයො. ‘‘උස්සෙළෙන්ති අප්ඵොටෙන්තී’’ති ද්වින්නං පදානං අත්ථො පාකටොයෙවාති න වුත්තො. තත්ථ උස්සෙළෙන්තීති මුඛෙන උස්සෙළනසද්දං පමුඤ්චන්ති, මහන්තං කත්වා අබ්‍යත්තසද්දං පවත්තෙන්තීති අත්ථො. ‘‘අජානං සඤ්ඤං දෙන්තා අජපාලකා විය මුඛෙන වාතං නිච්ඡාරෙන්තා සුඛුමං අබ්‍යත්තනාදං පවත්තෙන්තී’’තිපි වදන්ති. අප්ඵොටෙන්තීති භුජහත්ථසඞ්ඝට්ටනසද්දං පවත්තෙන්ති, වාමහත්ථං උරෙ ඨපෙත්වා දක්ඛිණෙන පාණිනා තත්ථ තාළනෙන සද්දං කරොන්තීති අත්ථො. මුඛඩිණ්ඩිමන්ති මුඛභෙරියා එතං අධිවචනං.

432. පසාදාවහෙනාති පසාදජනනකෙන. අභික්කමනං අභික්කන්තන්ති ආහ ‘‘ගමනෙනා’’ති. පටික්කමනං පටික්කන්තං. නිවත්තනෙනාති නිවත්තිමත්තං දස්සෙති. නිවත්තෙත්වා පන ගමනං ගමනමෙව. අභිමුඛං ලොකිතං ආලොකිතන්ති ආහ ‘‘පුරතො දස්සනෙනා’’ති. ඉතො චිතො ච දස්සනෙනාති අනුදිසාපෙක්ඛනං දස්සෙති. යංදිසාභිමුඛො ගච්ඡති තිට්ඨති නිසීදති, තදභිමුඛං පෙක්ඛනං ආලොකිතං, තදනුගතදිසාලොකනං ‘‘විලොකිත’’න්ති හි වුච්චති. අඤ්ඤානිපි හෙට්ඨා උපරි පච්ඡතො පෙක්ඛනවසෙන ඔලොකිතඋල්ලොකිතාපලොකිතානි නාම හොන්ති. තානි පන න සමණසාරුප්පානි අප්පසාදාවහානි, තෙනෙවෙත්ථ ආලොකිතවිලොකිතානෙව ගහිතානි. තෙසන්ති සමාසෙ ගුණීභූතානිපි පබ්බානි පරාමසති. ‘‘පබ්බසඞ්කොචනෙනා’’ති හි වුත්තත්තා පබ්බානි තත්ථ ගුණීභූතානි සඞ්කොචනස්ස පධානත්තා. සතිසම්පජඤ්ඤෙහීති සාත්ථකතාදිපරිග්ගාහිකාය සතියා තථාපවත්තසම්පජඤ්ඤෙන ච සමන්තතො පකාරෙහි, පකට්ඨං වා සවිසෙසං ජානාතීති සම්පජානො, තස්ස භාවො සම්පජඤ්ඤං. තථාපවත්තඤාණස්සෙතං අධිවචනං. අභිසඞ්ඛතත්තාති සම්මා පවත්තිතත්තා. හෙට්ඨාඛිත්තචක්ඛූති ඛන්ධං අනාමෙත්වාව අධොඛිත්තචක්ඛු. ඛන්ධං නාමෙත්වා හි හෙට්ඨාවලොකනං න සමණසාරුප්පං. ‘‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ’’ති ච ඉමිනා යුගමත්තදස්සිතා වුත්තා.

බොන්දොති ලොලො මන්දධාතුකොති අත්ථො. භකුටිං කත්වාති භමුකභෙදං කත්වා. සාඛල්‍යෙන යුත්තාති ‘‘තත්ථ කතමං සාඛල්‍යං? යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1350) නයෙන වුත්තසාඛල්‍යෙන සමන්නාගතා, මුදුවචනාති අත්ථො. නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්සා එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිනා විජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. දානනිබද්ධානීති නිබද්ධදානානි.

‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙ ආමන්තෙසී’’ති වත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ සාරිපුත්තා’’ති වචනතො ‘‘සාරිපුත්තා’’ති ඉදං එකසෙසනයෙන වුත්තන්ති අයමත්ථො පාකටොයෙවාති න වුත්තො. ‘‘සාරිපුත්තා’’ති හි ඉදං එකසෙසනයෙන වුත්තං විරූපෙකසෙසස්සපි ඉච්ඡිතත්තා, තෙනෙවෙත්ථ බහුවචනනිද්දෙසො කතොති. සද්ධස්ස පසන්නස්සාති රතනත්තයස්ස සද්ධාය සමන්නාගතස්ස තතොයෙව ච පසන්නස්ස, කම්මඵලසද්ධාය වා සමන්නාගතත්තා සද්ධස්ස රතනත්තයප්පසාදබහුලතාය පසන්නස්ස.

433. ආපත්තිං රොපෙතබ්බාති කුලදූසකකම්මෙන ආපන්නාපත්තිං රොපෙතබ්බා. තස්මිං විහාරෙති බහිගාමෙ විහාරං සන්ධාය වුත්තං. අන්තොගාමෙ විහාරො පන ‘‘තස්මිං ගාමෙ න වසිතබ්බ’’න්ති ඉමිනාව සඞ්ගහිතො ගාමග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා. ‘‘තස්මිං විහාරෙ’’ති වචනතො තස්ස ගාමස්ස සාමන්තා අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වසිතුං වට්ටති. සාමන්තගාමෙ පිණ්ඩාය න චරිතබ්බන්ති තස්මිං විහාරෙ වාසස්ස පටික්ඛිත්තත්තා යදි තත්ථ වසති, තෙන සාමන්තගාමෙපි පිණ්ඩාය න චරිතබ්බන්ති අධිප්පායො. තස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය න චරිතබ්බන්ති යස්මිං ගාමෙ කුලදූසකකම්මං කතං, තස්මිං ගාමෙ න චරිතබ්බං. යස්මිඤ්හි ගාමෙ වා නිගමෙ වා කුලදූසකකම්මං කතං, යස්මිඤ්ච විහාරෙ වසති, නෙව තස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා චරිතුං ලබ්භති, න විහාරෙ වසිතුං. සාමන්තවිහාරෙ වසන්තෙන පන සාමන්තගාමෙ චරිතුං වට්ටති තත්ථ වාසස්ස අප්පටික්ඛිත්තත්තා.

435. අට්ඨාරස වත්තානීති ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං, න නිස්සයො දාතබ්බො, න සාමණෙරො උපට්ඨාපෙතබ්බො, න භික්ඛුනොවාදකසම්මුති සාදිතබ්බා, සම්මතෙන භික්ඛුනියො න ඔවදිතබ්බා, යාය ආපත්තියා සඞ්ඝෙන පබ්බාජනීයකම්මං කතං හොති, න සා ආපත්ති ආපජ්ජිතබ්බා අඤ්ඤා වා තාදිසිකා තතො වා පාපිට්ඨතරා, කම්මං න ගරහිතබ්බං, කම්මිකා න ගරහිතබ්බා, න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො උපොසථො ඨපෙතබ්බො, න පවාරණා ඨපෙතබ්බා, න සවචනීයං කාතබ්බං, න අනුවාදො ඨපෙතබ්බො, න ඔකාසො කාරෙතබ්බො, න චොදෙතබ්බො, න සාරෙතබ්බො, න භික්ඛූහි සම්පයොජෙතබ්බ’’න්ති එවමාගතානි අට්ඨාරස වත්තානි.

අස්සජිපුනබ්බසුකප්පධානා අස්සජිපුනබ්බසුකාති වුත්තා සහචරණඤායෙන. අනුලොමපටිපදං අප්පටිපජ්ජනතායාති යථාපඤ්ඤත්තසම්මාවත්තසඞ්ඛාතං අනුලොමපටිපදං අප්පටිපජ්ජනතාය, යෙන වත්තෙන චිණ්ණෙන සඞ්ඝො අනුලොමිකො හොති, තස්මිං අවත්තනතොති වුත්තං හොති. න පන්නලොමා හොන්තීති පතිතලොමා න හොන්ති, අනුකූලවුත්තිනො න හොන්තීති අත්ථො. නිත්ථරණමග්ගං න පටිපජ්ජන්තීති අනුලොමවත්තසඞ්ඛාතං නිත්ථරණූපායං න පටිපජ්ජන්ති, යෙන වත්තෙන චිණ්ණෙන සාපත්තිකභාවතො නිත්තිණ්ණා හොන්ති, තස්මිං නිත්ථරණකවත්තස්මිං න වත්තන්ති, ආපත්තිවුට්ඨානත්ථං තුරිතතුරිතා ඡන්දජාතා න හොන්තීති වුත්තං හොති. දසහි අක්කොසවත්ථූහීති ජාතිනාමගොත්තකම්මසිප්පආබාධලිඞ්ගකිලෙසආපත්තිහීනසඞ්ඛාතෙහිදසහි අක්කොසකාරණෙහි. ඡන්දගාමිතා පාපෙන්තීතිආදීසු ය-කාරො ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’තිආදීසු විය ලුත්තනිද්දිට්ඨොති ආහ ‘‘ඡන්දගාමිතායපි පාපෙන්තී’’තිආදි. තෙසන්ති අස්සජිපුනබ්බසුකානං ගණපාමොක්ඛානං.

436-437. නිගමස්ස අපාකටත්තා තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. පරසන්තකං දෙති, දුක්කටමෙවාති විස්සාසග්ගාහෙන පරසන්තකං ගහෙත්වා දෙන්තං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්ච ඛො වත්ථුපූජනත්ථායාති මාතාපිතූනම්පි දෙන්තෙන වත්ථුපූජනත්ථාය එව දාතබ්බන්ති දස්සෙති. ‘‘මණ්ඩනත්ථාය පන සිවලිඞ්ගාදිපූජනත්ථායාති එත්තකමෙව වුත්තත්තා ඉමං වික්කිණිත්වා ජීවිකම්පි කප්පෙස්සන්තීති මාතුආදීනං දාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. කස්සචිපීති ඤාතකස්ස අඤ්ඤාතකස්ස වා කස්සචිපි. ඤාතිසාමණෙරෙහෙවාති අනුච්ඡවිකත්තා වුත්තං. සම්පත්තානං සාමණෙරානං උපඩ්ඪභාගං දාතුං වට්ටතීති සඞ්ඝිකස්ස ලාභස්ස උපචාරසීමගතානං සාමණෙරානම්පි සන්තකත්තා තෙසම්පි උපඩ්ඪභාගො ලබ්භතෙවාති කත්වා වුත්තං. චූළකන්ති උපඩ්ඪභාගතොපි උපඩ්ඪං. චතුත්ථභාගස්සෙතං අධිවචනං.

‘‘සාමණෙරා…පෙ… ඨපෙන්තී’’ති ඉදං වස්සග්ගෙන අභාජියං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ තත්ථාති මග්ගෙ වා චෙතියඞ්ගණෙ වා. දාපෙතුං න ලභන්තීති සාමණෙරෙහි දාපෙතුං අනනුච්ඡවිකත්තා වුත්තං. න හි තං පුප්ඵදානං නාම සියා. යදි හි තථා ආගතානං තෙසං දානං පුප්ඵදානං භවෙය්‍ය, සාමණෙරෙහිපි දාතුං න ලබ්භෙය්‍ය. සයමෙවාති සාමණෙරා සයමෙව. යාගුභත්තාදීනි ආදායාති ඉදං භික්ඛූනං අත්ථාය යාගුභත්තාදිසම්පාදනං සන්ධාය වුත්තත්තා ‘‘න වට්ටතී’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං.

වුත්තනයෙනෙවාති මාතාපිතූනං තාව හරිත්වාපි හරාපෙත්වාපි පක්කොසිත්වාපි පක්කොසාපෙත්වාපි දාතුං වට්ටති, සෙසඤාතකානං පක්කොසාපෙත්වාව. මාතාපිතූනඤ්ච හරාපෙන්තෙන ඤාතිසාමණෙරෙහෙව හරාපෙතබ්බං, ඉතරෙ පන යදි සයමෙව ඉච්ඡන්ති, වට්ටතීති ඉමං පුප්ඵෙ වුත්තනයං ඵලෙපි අතිදිසති, තස්මා ඵලම්පි මාතාපිතූනං හරණහරාපනාදිනා දාතුං වට්ටති, සෙසඤාතීනං පක්කොසාපෙත්වාව. ඉදානි ‘‘යො හරිත්වා වා හරාපෙත්වා වා…පෙ… ඉස්සරවතාය දදතො ථුල්ලච්චය’’න්ති ඉමං පුප්ඵෙ වුත්තනයං ඵලෙපි සඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘කුලසඞ්ගහත්ථාය පනා’’තිආදිමාහ. ඛීණපරිබ්බයානන්ති ආගන්තුකෙ සන්ධාය වුත්තං. ඵලපරිච්ඡෙදෙන වාති ‘‘එත්තකානි ඵලානි දාතබ්බානී’’ති එවං ඵලපරිච්ඡෙදෙන වා. රුක්ඛපරිච්ඡෙදෙන වාති ‘‘ඉමෙහි රුක්ඛෙහි දාතබ්බානී’’ති එවං රුක්ඛපරිච්ඡෙදෙන වා. පරිච්ඡින්නෙසුපි රුක්ඛෙසු ‘‘ඉධ ඵලානි සුන්දරානි, ඉතො ගණ්හථා’’ති වදන්තෙන කුලසඞ්ගහො කතො නාම හොතීති ආහ ‘‘එවං පන න වත්තබ්බ’’න්ති.

රුක්ඛච්ඡල්ලීති රුක්ඛත්තචො. තෙසං තෙසං ගිහීනං ගාමන්තරදෙසන්තරාදීසු සාසනපටිසාසනහරණං ජඞ්ඝපෙසනිකං. තෙනාහ ‘‘ගිහීනං දූතෙය්‍යං සාසනහරණකම්ම’’න්ති. දූතස්ස කම්මං දූතෙය්‍යං. පඨමං සාසනං අග්ගහෙත්වාපි…පෙ… පදෙ පදෙ දුක්කටන්ති ඉදං තස්ස සාසනං ආරොචෙස්සාමීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ගමනං සන්ධාය වුත්තං, තස්ස පන සාසනං පටික්ඛිපිත්වා සයමෙව කාරුඤ්ඤෙ ඨිතො ගන්ත්වා අත්තනො පතිරූපං සාසනං ආරොචෙති, අනාපත්ති. පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරන්ති ‘‘මම වචනෙන භගවතො පාදෙ වන්දථා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරං සික්ඛාපදෙ පඨමං වුත්තං. පක්කමතායස්මාති ඉදං පබ්බාජනීයකම්මවසෙන වුත්තං. පුන පක්කමතායස්මාති ඉදං පන පබ්බාජනීයකම්මකතස්ස වත්තවසෙන වුත්තං. පඨමසඞ්ඝභෙදසදිසානෙවාති එත්ථ අඞ්ගෙසුපි යථා තත්ථ පරක්කමනං, එවං ඉධ ඡන්දාදීහි පාපනං දට්ඨබ්බං. සෙසං තාදිසමෙවාති.

කුලදූසකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිගමනවණ්ණනා

442. පඨමං ආපත්ති ආපජ්ජනං එතෙසන්ති පඨමාපත්තිකා. තත්තකානි අහානීති පටිච්ඡාදිතදිවසතො පට්ඨාය යාව ආරොචිතදිවසො, තාව දිවසපක්ඛමාසසංවච්ඡරවසෙන යත්තකො කාලො අතික්කන්තො, තත්තකං කාලන්ති අත්ථො. අකාමෙන අවසෙනාති එත්ථ අප්පටිකම්මකතාය ආපත්තියා සග්ගමොක්ඛාවරණභාවතො අනිච්ඡන්තෙනපි පරිවසිතබ්බන්ති අධිප්පායො. අව්හාතබ්බොති අබ්භානකම්මවසෙන පක්කොසිතබ්බො. තෙ ච භික්ඛූ ගාරය්හාති එත්ථ යෙ ඌනභාවං ඤත්වා අබ්භෙන්ති, තෙ භික්ඛූ ච ගරහිතබ්බා සාතිසාරා සදොසා, දුක්කටං ආපජ්ජන්තීති අයමත්ථො පාකටොයෙවාති න වුත්තො. සාමීචීති වත්තං.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය සාරත්ථදීපනියං

තෙරසකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.