1. සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා

ඉදානි පාරාජිකසංවණ්ණනාසමනන්තරා යා තෙරසකාදිසංවණ්ණනා සමාරද්ධා, තස්සාපි –

අනාකුලා අසන්දෙහා, පරිපුණ්ණවිනිච්ඡයා;

අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නා, හොති සාරත්ථදීපනී.

තෙරසකස්සාති තෙරස සික්ඛාපදානි පරිමාණානි අස්ස කණ්ඩස්සාති තෙරසකං, තස්ස තෙරසකස්ස කණ්ඩස්සාති අත්ථො.

234. අනභිරතොති අඤ්ඤත්ථ ගිහිභාවං පත්ථයමානො වුච්චති, ඉධ පන කාමරාගවසෙන උක්කණ්ඨිතතාය වික්ඛිත්තචිත්තතාය සමන්නාගතො අධිප්පෙතොති ආහ වික්ඛිත්තචිත්තොතිආදි.

236-237. සඤ්චෙතනිකාති එත්ථ සං-සද්දො විජ්ජමානත්ථතාය සාත්ථකොති දස්සෙන්තො ආහ සංවිජ්ජති චෙතනා අස්සාති. තත්ථ චෙතනාති වීතික්කමවසප්පවත්තා පුබ්බභාගචෙතනා. අස්සාති සුක්කවිස්සට්ඨියා. ඉමස්මිං විකප්පෙ ඉක-සද්දස්ස විසුං අත්ථො නත්ථීති ආහ සඤ්චෙතනාව සඤ්චෙතනිකාති. ඉදානි සං-සද්දස්ස අත්ථං අනපෙක්ඛිත්වා ඉක-සද්දොව අස්සත්ථිඅත්ථං පකාසෙතීති දස්සෙන්තො සඤ්චෙතනා වා අස්සා අත්ථීති සඤ්චෙතනිකාති දුතියවිකප්පමාහ. සංවිජ්ජති චෙතනා අස්සාති පදභාජනෙ වත්තබ්බෙ බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා ජානන්තොතිආදි වුත්තං. උපක්කමාමීති ජානන්තොති මොචනත්ථං උපක්කමාමීති ජානන්තො.

ආසයභෙදතොති පිත්තාදිආසයභෙදතො. බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානම්පි හි රඤ්ඤොපි චක්කවත්තිස්ස පිත්තසෙම්හපුබ්බලොහිතාසයෙසු චතූසු අඤ්ඤතරො ආසයො හොතියෙව, මන්දපඤ්ඤානං පන චත්තාරොපි ආසයා හොන්ති. ධාතුනානත්තතොති පථවීධාතුආදීනං චතුන්නං ධාතූනං, චක්ඛාදීනං වා අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං, රසසොණිතාදීනං වා ධාතූනං නානත්තතො.

වත්ථිසීසන්ති වත්ථිපුටස්ස අබ්භන්තරෙ මත්ථකපස්සං. ‘‘රාග…පෙ… අසක්කොන්තො’’ති රාගපරියුට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං. රාජා පන ‘‘සම්භවස්ස සකලකායො ඨාන’’න්ති සුතපුබ්බත්තා වීමංසනත්ථං එවමකාසීති වදන්ති. දකසොතන්ති මුත්තමග්ගං, අඞ්ගජාතප්පදෙසන්ති වුත්තං හොති. දකසොතොරොහණතො පට්ඨාය පන උපාදින්නතො විනිමුත්තතාය සම්භවෙ උතුසමුට්ඨානමෙව රූපං අවසිස්සති, සෙසං තිසමුට්ඨානං නත්ථීති වෙදිතබ්බං. ආපොධාතුයා සන්තානවසෙන පවත්තමානාය අවත්ථාවිසෙසො සම්භවො, සො චතුසමුට්ඨානිකො අට්ඨකථායං චතුසමුට්ඨානිකෙසු සම්භවස්ස වුත්තත්තා. සො පන සොළසවස්සකාලෙ උප්පජ්ජති, තස්ස රාගවසෙන ඨානාචාවනං හොතීති වදන්ති, තස්මා යං වුත්තං කථාවත්ථුඅට්ඨකථායං ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි නාම රාගසමුට්ඨානා හොතී’’ති, තං සම්භවස්ස ඨානාචාවනං සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, න පන සම්භවො චිත්තසමුට්ඨානොයෙවාති දීපෙතුං, තෙනෙව තත්ථ විස්සට්ඨිග්ගහණං කතං. ‘‘ඛීණාසවානං පන බ්‍රහ්මානඤ්ච සම්භවො නත්ථී’’ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං, තස්මා යං වුත්තං කථාවත්ථුඅට්ඨකථායං (කථා. අට්ඨ. 307) ‘‘තාසං දෙවතානං සුක්කවිස්සට්ඨි නාම නත්ථී’’ති, තම්පි ඨානාචාවනං සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, න පන දෙවතානං සබ්බසො සම්භවස්ස අභාවං සන්ධාය. ඡන්නම්පි පන කාමාවචරදෙවතානං කාමා පාකතිකායෙව. මනුස්සා විය හි තෙ ද්වයංද්වයසමාපත්තිවසෙනෙව මෙථුනං පටිසෙවන්ති, කෙවලං පන නිස්සන්දාභාවො තෙසං වත්තබ්බො. තඞ්ඛණිකපරිළාහවූපසමාවහං සම්ඵස්සසුඛමෙව හි තෙසං කාමකිච්චං. කෙචි පන ‘‘චාතුමහාරාජිකතාවතිංසානංයෙව ද්වයංද්වයසමාපත්තියා කාමකිච්චං ඉජ්ඣති, යාමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලිඞ්ගනමත්තෙන, තුසිතානං හත්ථාමසනමත්තෙන, නිම්මානරතීනං හසිතමත්තෙන, පරනිම්මිතවසවත්තීනං ඔලොකිතමත්තෙන කාමකිච්චං ඉජ්ඣතී’’ති වදන්ති, තං අට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තං තාදිසස්ස කාමෙසු විරජ්ජනස්ස තෙසු අභාවතො කාමානඤ්ච උත්තරුත්තරි පණීතතරපණීතතමභාවතො.

තථෙවාති ‘‘මොචනස්සාදෙන නිමිත්තෙ උපක්කමතො’’තිආදිං අතිදිසති. ‘‘විස්සට්ඨීති ඨානතො චාවනා වුච්චතී’’ති වුත්තත්තා දකසොතං ඔතිණ්ණමත්තෙති කස්මා වුත්තන්ති ආහ දකසොතොරොහණඤ්චෙත්ථාතිආදි. එත්ථාති තීසුපි වාදෙසු. අධිවාසෙත්වාති නිමිත්තෙ උපක්කමිත්වා පුන විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ අධිවාසෙත්වා. අන්තරා නිවාරෙතුන්ති ඨානතො චුතං දකසොතං ඔතරිතුං අදත්වා අන්තරා නිවාරෙතුං. තෙනාහ – ඨානා චුතඤ්හි අවස්සං දකසොතං ඔතරතීති. ඨානාචාවනමත්තෙනෙවාති දකසොතං අනොතිණ්ණෙපීති අධිප්පායො. එත්ථ ච ‘‘සකලො කායො ඨාන’’න්ති වාදෙ ඨානාචාවනං වදන්තෙන සකලසරීරතො චුතස්සපි දකසොතොරොහණතො පුබ්බෙ අප්පමත්තකස්ස අන්තරාළස්ස සම්භවතො වුත්තං. සකලසරීරෙ වා තස්මිං තස්මිං පදෙසෙ ඨිතස්ස ඨානා චුතං සන්ධාය ‘‘ඨානාචාවනමත්තෙනෙවා’’ති වුත්තං. නිමිත්තෙ උපක්කමන්තස්සෙවාති මොචනස්සාදෙන උපක්කමන්තස්ස. හත්ථපරිකම්මාදීසු සතිපි මොචනස්සාදෙ නිමිත්තෙ උපක්කමාභාවතො නත්ථි ආපත්තීති ආහ ‘‘හත්තපරිකම්ම…පෙ… අනාපත්තී’’ති. අයං සබ්බාචරියසාධාරණවිනිච්ඡයොති ‘‘දකසොතොරොහණඤ්චෙත්ථා’’තිආදිනා වුත්තො තිණ්ණම්පි ආචරියානං සාධාරණො විනිච්ඡයො.

ඛොභකරණපච්චයො නාම විසභාගභෙසජ්ජසෙනාසනාහාරාදිපච්චයො. අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වාති පසන්නා අත්ථකාමතාය, කුද්ධා අනත්ථකාමතාය. අත්ථාය වා අනත්ථාය වාති සභාවතො භවිතබ්බාය අත්ථාය වා අනත්ථාය වා. උපසංහරන්තීති අත්තනො දෙවානුභාවෙන උපනෙන්ති. බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්තන්ති තදා කිර පුරෙ පුණ්ණමාය සත්තමදිවසතො පට්ඨාය විගතසුරාපානං මාලාගන්ධාදිවිභූතිසම්පන්නං නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානා බොධිසත්තමාතා සත්තමෙ දිවසෙ පාතොව උට්ඨාය ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතා වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සිරිගබ්භං පවිසිත්වා සිරිසයනෙ නිපන්නා නිද්දං ඔක්කමමානා ඉමං සුපිනං අද්දස – චත්තාරො කිර නං මහාරාජානො සයනෙනෙව සද්ධිං උක්ඛිපිත්වා අනොතත්තදහං නෙත්වා න්හාපෙත්වා දිබ්බවත්ථං නිවාසෙත්වා දිබ්බගන්ධෙහි විලිම්පෙත්වා දිබ්බපුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා තතො අවිදූරෙ රජතපබ්බතො, තස්ස අන්තො කනකවිමානං අත්ථි, තස්මිං පාචීනතො සීසං කත්වා නිපජ්ජාපෙසුං. අථ බොධිසත්තො සෙතවරවාරණො හුත්වා තතො අවිදූරෙ එකො සුවණ්ණපබ්බතො, තත්ථ චරිත්වා තතො ඔරුය්හ රජතපබ්බතං අභිරුහිත්වා කනකවිමානං පවිසිත්වා මාතරං පදක්ඛිණං කත්වා දක්ඛිණපස්සං ඵාලෙත්වා කුච්ඡිං පවිට්ඨසදිසො අහොසි. ඉමං සුපිනං සන්ධාය එතං වුත්තං ‘‘බොධිසත්තමාතා විය පුත්තපටිලාභනිමිත්ත’’න්ති.

පඤ්ච මහාසුපිනෙති (අ. නි. අට්ඨ. 3.5.196) මහන්තෙහි පුරිසෙහි පස්සිතබ්බතො මහන්තානඤ්ච අත්ථානං නිමිත්තභාවතො මහාසුපිනෙ. තෙ පන පඤ්ච මහාසුපිනෙ නෙව ලොකියමහාජනො පස්සති, න මහාරාජානො, න චක්කවත්තිරාජානො, න අග්ගසාවකා, න පච්චෙකබුද්ධා, න සම්මාසම්බුද්ධා, එකො සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොයෙව පස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො විය පඤ්ච මහාසුපිනෙ’’ති. අම්හාකඤ්ච පන බොධිසත්තො කදා තෙ සුපිනෙ පස්සීති? ‘‘ස්වෙ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති චාතුද්දසියං පක්ඛස්ස රත්තිවිභායනකාලෙ පස්සි. කාලවසෙන හි දිවා දිට්ඨො සුපිනො න සමෙති, තථා පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙ ච. පච්ඡිමයාමෙ බලවපච්චූසෙ පන අසිතපීතසායිතෙ සම්මාපරිණාමගතෙ කායස්මිං ඔජාය පතිට්ඨිතාය අරුණෙ උග්ගච්ඡමානෙ දිට්ඨසුපිනො සමෙති. ඉට්ඨනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො ඉට්ඨං පටිලභති, අනිට්ඨනිමිත්තං පස්සන්තො අනිට්ඨං, තස්මා බොධිසත්තොපි සුපිනං පස්සන්තො රත්තිවිභායනකාලෙ පස්සි.

කෙ පන තෙ පඤ්ච මහාසුපිනාති? තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුබ්බෙව සම්බොධා අනභිසම්බුද්ධස්ස බොධිසත්තස්සෙව සතො පඤ්ච මහාසුපිනා පාතුරහෙසුං (අ. නි. 5.196) – අයං මහාපථවී මහාසයනං අහොසි, හිමවා පබ්බතරාජා බිම්බොහනං අහොසි, පුරත්ථිමෙ සමුද්දෙ වාමහත්ථො ඔහිතො අහොසි, පච්ඡිමෙ සමුද්දෙ දක්ඛිණහත්ථො ඔහිතො අහොසි, දක්ඛිණසමුද්දෙ උභො පාදා ඔහිතා අහෙසුං, අයං පඨමො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං දබ්බතිණසඞ්ඛාතා තිරියා නාම තිණජාති නඞ්ගලමත්තෙන රත්තදණ්ඩෙන නාභිතො උග්ගන්ත්වා තස්ස පස්සන්තස්සෙව විදත්ථිමත්තං රතනමත්තං බ්‍යාමමත්තං යට්ඨිමත්තං ගාවුතමත්තං අඩ්ඪයොජනමත්තං යොජනමත්තන්ති එවං උග්ගන්ත්වා අනෙකයොජනසහස්සං නභං ආහච්ච ඨිතා අහොසි, අයං දුතියො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං සෙතා කිමී කණ්හසීසා පාදෙහි උස්සක්කිත්වා යාව ජාණුමණ්ඩලා පටිච්ඡාදෙසුං, අයං තතියො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං චත්තාරො සකුණා නානාවණ්ණා චතූහි දිසාහි ආගන්ත්වා පාදමූලෙ නිපතිත්වා සබ්බසෙතා සම්පජ්ජිංසු, අයං චතුත්ථො මහාසුපිනො පාතුරහොසි.

පුන චපරං බොධිසත්තො මහතො මීළ්හපබ්බතස්ස උපරූපරි චඞ්කමති අලිප්පමානො මීළ්හෙන, අයං පඤ්චමො මහාසුපිනො පාතුරහොසි. ඉමෙ පඤ්ච මහාසුපිනා.

තත්ථ පඨමො අනුත්තරාය සම්මාසම්බොධියා පුබ්බනිමිත්තං, දුතියො අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස දෙවමනුස්සෙසු සුප්පකාසිතභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, තතියො බහූනං ඔදාතවසනානං ගිහීනං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා සරණගමනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, චතුත්ථො ඛත්තියාදීනං චතුන්නං වණ්ණානං තථාගතප්පවෙදිතෙ ධම්මවිනයෙ අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිත්වා අනුත්තරවිමුත්තිසච්ඡිකිරියාය පුබ්බනිමිත්තං, පඤ්චමො චතුන්නං පච්චයානං ලාභිතාය තෙසු ච අනුපලිත්තභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං.

අපිච යං සො චක්කවාළමහාපථවිං සිරිසයනභූතං අද්දස, තං බුද්ධභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං හිමවන්තං පබ්බතරාජානං බිම්බොහනං අද්දස, තං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණබිම්බොහනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං චත්තාරො හත්ථපාදෙ සමුද්දස්ස උපරූපරිභාගෙන ගන්ත්වා චක්කවාළමත්ථකෙ ඨිතෙ අද්දස, තං ධම්මචක්කස්ස අප්පටිවත්තියභාවෙ පුබ්බනිමිත්තං. යං අත්තානං උත්තානකං නිපන්නං අද්දස, තං තීසු භවෙසු අවකුජ්ජානං සත්තානං උත්තානමුඛභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා පස්සන්තො විය අහොසි, තං දිබ්බචක්ඛුපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං. යං යාව භවග්ගා එකාලොකං අහොසි, තං අනාවරණඤාණස්ස පුබ්බනිමිත්තං. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඉති තංතංවිසෙසාධිගමනිමිත්තභූතෙ පඤ්ච මහාසුපිනෙ පස්සි. තෙන වුත්තං ‘‘බොධිසත්තො විය පඤ්ච මහාසුපිනෙ’’ති.

කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙති –

‘‘උසභා රුක්ඛා ගාවියො ගවා ච,

අස්සො කංසො සිඞ්ගාලී ච කුම්භො;

පොක්ඛරණී ච අපාකචන්දනං,

ලාබූනි සීදන්ති සිලා ප්ලවන්ති.

‘‘මණ්ඩූකියො කණ්හසප්පෙ ගිලන්ති,

කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති;

තසා වකා එළකානං භයා හී’’ති. (ජා. 1.1.77) –

ඉමෙ සොළස සුපිනෙ පස්සන්තො කොසලරාජා විය.

1. එකදිවසං කිර කොසලරාජා රත්තිං නිද්දූපගතො පච්ඡිමයාමෙ සොළස සුපිනෙ පස්සි (ජා. අට්ඨ. 1.1.මහාසුපිනජාතකවණ්ණනා). තත්ථ චත්තාරො අඤ්ජනවණ්ණා කාළඋසභා ‘‘යුජ්ඣිස්සාමා’’ති චතූහි දිසාහි රාජඞ්ගණං ආගන්ත්වා ‘‘උසභයුද්ධං පස්සිස්සාමා’’ති මහාජනෙ සන්නිපතිතෙ යුජ්ඣනාකාරං දස්සෙත්වා නදිත්වා ගජ්ජිත්වා අයුජ්ඣිත්වාව පටික්කන්තා. ඉමං පඨමං සුපිනං අද්දස.

2. ඛුද්දකා රුක්ඛා චෙව ගච්ඡා ච පථවිං භින්දිත්වා විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි අනුග්ගන්ත්වාව පුප්ඵන්ති චෙව ඵලන්ති ච. ඉමං දුතියං අද්දස.

3. ගාවියො තදහුජාතානං වච්ඡානං ඛීරං පිවන්තියො අද්දස. අයං තතියො සුපිනො.

4. ධුරවාහෙ ආරොහපරිණාහසම්පන්නෙ මහාගොණෙ යුගපරම්පරාය අයොජෙත්වා තරුණෙ ගොදම්මෙ ධුරෙ යොජෙන්තෙ අද්දස, තෙ ධුරං වහිතුං අසක්කොන්තා ඡඩ්ඩෙත්වා අට්ඨංසු, සකටානි නප්පවත්තිංසු. අයං චතුත්ථො සුපිනො.

5. එකං උභතොමුඛං අස්සං අද්දස, තස්ස උභොසු පස්සෙසු යවසීසං දෙන්ති, සො ද්වීහිපි මුඛෙහි ඛාදති. අයං පඤ්චමො සුපිනො.

6. මහාජනො සතසහස්සග්ඝනකං සුවණ්ණපාතිං සම්මජ්ජිත්වා ‘‘ඉධ පස්සාවං කරොහී’’ති එකස්ස ජරසිඞ්ගාලස්ස උපනාමෙසි, තං තත්ථ පස්සාවං කරොන්තං අද්දස. අයං ඡට්ඨො සුපිනො.

7. එකො පුරිසො රජ්ජුං වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිපති, තෙන නිසින්නපීඨස්ස හෙට්ඨා සයිතා ඡාතසිඞ්ගාලී තස්ස අජානන්තස්සෙව තං ඛාදති. ඉමං සත්තමං සුපිනං අද්දස.

8. රාජද්වාරෙ බහූහි තුච්ඡකුම්භෙහි පරිවාරෙත්වා ඨපිතං එකං මහන්තං පූරිතකුම්භං අද්දස, චත්තාරොපි පන වණ්ණා චතූහි දිසාහි චතූහි අනුදිසාහි ච ඝටෙහි උදකං ආහරිත්වා පූරිතකුම්භමෙව පූරෙන්ති, පූරිතපූරිතං උදකං උත්තරිත්වා පලායති, තෙපි පුනප්පුනං තත්ථෙව උදකං ආසිඤ්චන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ ඔලොකෙන්තාපි නත්ථි. අයං අට්ඨමො සුපිනො.

9. එකං පඤ්චපදුමසඤ්ඡන්නං ගම්භීරං සබ්බතොතිත්ථං පොක්ඛරණිං අද්දස, සමන්තතො ද්විපදචතුප්පදා ඔතරිත්වා තත්ථ පානීයං පිවන්ති, තස්සා මජ්ඣෙ ගම්භීරට්ඨානෙ උදකං ආවිලං, තීරප්පදෙසෙ ද්විපදචතුප්පදානං අක්කමනට්ඨානෙ අච්ඡං විප්පසන්නං අනාවිලං. අයං නවමො සුපිනො.

10. එකිස්සායෙව ච කුම්භියා පච්චමානං ඔදනං අපාකං අද්දස, ‘‘අපාක’’න්ති විචාරෙත්වා විභජිත්වා ඨපිතං විය තීහාකාරෙහි පච්චමානං එකස්මිං පස්සෙ අතිකිලින්නො හොති, එකස්මිං උත්තණ්ඩුලො, එකස්මිං සුපක්කොති. අයං දසමො සුපිනො.

11. සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තෙ අද්දස. අයං එකාදසමො සුපිනො.

12. තුච්ඡලාබූනි උදකෙ සීදන්තානි අද්දස. අයං ද්වාදසමො සුපිනො.

13. මහන්තමහන්තා කූටාගාරප්පමාණා ඝනසිලා නාවා විය උදකෙ ප්ලවමානා අද්දස. අයං තෙරසමො සුපිනො.

14. ඛුද්දකමධුකපුප්ඵප්පමාණා මණ්ඩූකියො මහන්තෙ කණ්හසප්පෙ වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා උප්පලනාළෙ විය ඡින්දිත්වා මංසං ඛාදිත්වා ගිලන්තියො අද්දස. අයං චුද්දසමො සුපිනො.

15. දසහි අසද්ධම්මෙහි සමන්නාගතං ගාමගොචරං කාකං කඤ්චනවණ්ණවණ්ණතාය ‘‘සුවණ්ණා’’ති ලද්ධනාමෙ සුවණ්ණරාජහංසෙ පරිවාරෙන්තෙ අද්දස. අයං පන්නරසමො සුපිනො.

16. පුබ්බෙ දීපිනො එළකෙ ඛාදන්ති, තෙ පන එළකෙ දීපිනො අනුබන්ධිත්වා මුරාමුරාති ඛාදන්තෙ අද්දස, අථඤ්ඤෙ තසා වකා එළකෙ දූරතොව දිස්වා තසිතා තාසප්පත්තා හුත්වා එළකානං භයා පලායිත්වා ගුම්බගහනානි පවිසිත්වා නිලීයිංසු. අයං සොළසමො සුපිනො.

1. තත්ථ අධම්මිකානං රාජූනං අධම්මිකානඤ්ච මනුස්සානං කාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තමානෙ කුසලෙ ඔසන්නෙ අකුසලෙ උස්සන්නෙ ලොකස්ස පරිහීනකාලෙ දෙවො න සම්මා වස්සිස්සති, මෙඝපාදා ඡිජ්ජිස්සන්ති, සස්සානි මිලායිස්සන්ති, දුබ්භික්ඛං භවිස්සති, වස්සිතුකාමා විය චතූහි දිසාහි මෙඝා උට්ඨහිත්වා ඉත්ථිකාහි ආතපෙ පත්ථටානං වීහිආදීනං තෙමනභයෙන අන්තො පවෙසිතකාලෙ පුරිසෙසු කුදාලපිටකෙ ආදාය ආළිබන්ධනත්ථාය නික්ඛන්තෙසු වස්සනාකාරං දස්සෙත්වා ගජ්ජිත්වා විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙත්වා උසභා විය අයුජ්ඣිත්වා අවස්සිත්වාව පලායිස්සන්ති. අයං පඨමස්ස විපාකො.

2. ලොකස්ස පරිහීනකාලෙ මනුස්සානං පරිත්තායුකකාලෙ සත්තා තිබ්බරාගා භවිස්සන්ති, අසම්පත්තවයාව කුමාරියො පුරිසන්තරං ගන්ත්වා උතුනියො චෙව ගබ්භිනියො ච හුත්වා පුත්තධීතාහි වඩ්ඪිස්සන්ති. ඛුද්දකරුක්ඛානං පුප්ඵං විය හි තාසං උතුනිභාවො, ඵලං විය ච පුත්තධීතරො භවිස්සන්ති. අයං දුතියස්ස විපාකො.

3. මනුස්සානං ජෙට්ඨාපචායිකකම්මස්ස නට්ඨකාලෙ සත්තා මාතාපිතූසු වා සස්සුසසුරෙසු වා ලජ්ජං අනුපට්ඨපෙත්වා සයමෙව කුටුම්බං සංවිදහන්තාව ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මහල්ලකානං දාතුකාමා දස්සන්ති, අදාතුකාමා න දස්සන්ති, මහල්ලකා අනාථා හුත්වා අසයංවසී දාරකෙ ආරාධෙත්වා ජීවිස්සන්ති තදහුජාතානං වච්ඡානං ඛීරං පිවන්තියො මහාගාවියො විය. අයං තතියස්ස විපාකො.

4. අධම්මිකරාජූනං කාලෙ අධම්මිකරාජානො පණ්ඩිතානං පවෙණිකුසලානං කම්මනිත්ථරණසමත්ථානං මහාමත්තානං යසං න දස්සන්ති, ධම්මසභායං විනිච්ඡයට්ඨානෙපි පණ්ඩිතෙ වොහාරකුසලෙ මහල්ලකෙ අමච්චෙ න ඨපෙස්සන්ති. තබ්බිපරීතානං පන තරුණතරුණානං යසං දස්සන්ති, තථාරූපෙ එව ච විනිච්ඡයට්ඨානෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ රාජකම්මානි චෙව යුත්තායුත්තඤ්ච අජානන්තා නෙව තං යසං උක්ඛිපිතුං සක්ඛිස්සන්ති, න රාජකම්මානි නිත්ථරිතුං, තෙ අසක්කොන්තා කම්මධුරං ඡඩ්ඩෙස්සන්ති, මහල්ලකාපි පණ්ඩිතා අමච්චා යසං අලභන්තා කිච්චානි නිත්ථරිතුං සමත්ථාපි ‘‘කිං අම්හාකං එතෙහි, මයං බාහිරකා ජාතා, අබ්භන්තරිකා තරුණදාරකා ජානිස්සන්තී’’ති උප්පන්නානි කම්මානි න කරිස්සන්ති, එවං සබ්බථාපි තෙසං රාජූනං හානියෙව භවිස්සති, ධුරං වහිතුං අසමත්ථානං වච්ඡදම්මානං ධුරෙ යොජිතකාලො විය, ධුරවාහානඤ්ච මහාගොණානං යුගපරම්පරාය අයොජිතකාලො විය භවිස්සති. අයං චතුත්ථස්ස විපාකො.

5. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව අධම්මිකබාලරාජානො අධම්මිකෙ ලොලමනුස්සෙ විනිච්ඡයෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ පාපපුඤ්ඤෙසු අනාදරා බාලා සභායං නිසීදිත්වා විනිච්ඡයං දෙන්තා උභින්නම්පි අත්ථපච්චත්ථිකානං හත්ථතො ලඤ්ජං ගහෙත්වා ඛාදිස්සන්ති අස්සො විය ද්වීහි මුඛෙහි යවසීසං. අයං පඤ්චමස්ස විපාකො.

6. අධම්මිකායෙව විජාතිරාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං ආසඞ්කාය යසං න දස්සන්ති, අකුලීනෙ වඩ්ඪෙස්සන්ති, එවං මහාකුලානි දුග්ගතානි භවිස්සන්ති, ලාමකකුලානි ඉස්සරානි. තෙ ච කුලීනා පුරිසා ජීවිතුං අසක්කොන්තා ‘‘ඉමෙ නිස්සාය ජීවිස්සාමා’’ති අකුලීනානං ධීතරො දස්සන්ති, ඉති තාසං කුලධීතානං අකුලීනෙහි සද්ධිං සංවාසො ජරසිඞ්ගාලස්ස සුවණ්ණපාතියං පස්සාවකරණසදිසො භවිස්සති. අයං ඡට්ඨස්ස විපාකො.

7. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ඉත්ථියො පුරිසලොලා සුරාලොලා අලඞ්කාරලොලා විසිඛාලොලා ආමිසලොලා භවිස්සන්ති දුස්සීලා දුරාචාරා. තා සාමිකෙහි කසිගොරක්ඛාදීනි කම්මානි කත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන සම්භතං ධනං ජාරෙහි සද්ධිං සුරං පිවන්තියො මාලාගන්ධවිලෙපනං ධාරයමානා අන්තොගෙහෙ අච්චායිකම්පි කිච්චං අනොලොකෙත්වා ගෙහපරික්ඛෙපස්ස උපරිභාගෙනපි ඡිද්දට්ඨානෙහිපි ජාරෙ උපධාරයමානා ස්වෙ වපිතබ්බයුත්තකං බීජම්පි කොට්ටෙත්වා යාගුභත්තඛජ්ජකානි සජ්ජෙත්වා ඛාදමානා විලුම්පිස්සන්ති හෙට්ඨාපීඨකනිපන්නකඡාතකසිඞ්ගාලී විය වට්ටෙත්වා වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිත්තරජ්ජුං. අයං සත්තමස්ස විපාකො.

8. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ලොකො පරිහායිස්සති, රට්ඨං නිරොජං භවිස්සති, රාජානො දුග්ගතා කපණා භවිස්සන්ති. යො ඉස්සරො භවිස්සති, තස්ස භණ්ඩාගාරෙ සතසහස්සමත්තා කහාපණා භවිස්සන්ති, තෙ එවං දුග්ගතා සබ්බෙ ජනපදෙ අත්තනො කම්මං කාරයිස්සන්ති, උපද්දුතා මනුස්සා සකෙ කම්මන්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා රාජූනංයෙව අත්ථාය පුබ්බණ්ණාපරණ්ණානි වපන්තා රක්ඛන්තා ලායන්තා මද්දන්තා පවෙසෙන්තා උච්ඡුඛෙත්තානි කරොන්තා යන්තානි වාහෙන්තා ඵාණිතාදීනි පචන්තා පුප්ඵාරාමෙ ඵලාරාමෙ ච කරොන්තා තත්ථ තත්ථ නිප්ඵන්නානි පුප්ඵඵලාදීනි ආහරිත්වා රඤ්ඤො කොට්ඨාගාරමෙව පූරෙස්සන්ති, අත්තනො ගෙහෙසු තුච්ඡකොට්ඨෙ ඔලොකෙන්තාපි න භවිස්සන්ති, තුච්ඡතුච්ඡකුම්භෙ අනොලොකෙත්වා පූරිතකුම්භපූරණසදිසමෙව භවිස්සති. අයං අට්ඨමස්ස විපාකො.

9. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, ඡන්දාදිවසෙන අගතිං ගච්ඡන්තා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ධම්මෙන විනිච්ඡයං නාම න දස්සන්ති, ලඤ්ජවිත්තකා භවිස්සන්ති ධනලොලා, රට්ඨවාසිකෙසු තෙසං ඛන්තිමෙත්තානුද්දයං නාම න භවිස්සති, කක්ඛළා ඵරුසා උච්ඡුයන්තෙ උච්ඡුගණ්ඨිකා විය මනුස්සෙ පීළෙන්තා නානප්පකාරං බලිං උප්පාදෙත්වා ධනං ගණ්හිස්සන්ති, මනුස්සා බලිපීළිතා කිඤ්චි දාතුං අසක්කොන්තා ගාමනිගමාදයො ඡඩ්ඩෙත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා වාසං කප්පෙස්සන්ති, මජ්ඣිමජනපදො සුඤ්ඤො භවිස්සති, පච්චන්තො ඝනවාසො සෙය්‍යථාපි පොක්ඛරණියා මජ්ඣෙ උදකං ආවිලං පරියන්තෙ විප්පසන්නං. අයං නවමස්ස විපාකො.

10. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තෙසු අධම්මිකෙසු රාජයුත්තාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාපි නෙගමජානපදාපීති සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපාදාය සබ්බෙ මනුස්සා අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තතො තෙසං ආරක්ඛදෙවතා බලිපටිග්ගාහිකදෙවතා රුක්ඛදෙවතා ආකාසට්ඨකදෙවතාති එවං දෙවතාපි අධම්මිකා භවිස්සන්ති, අධම්මිකරාජූනං රජ්ජෙ වාතා විසමා ඛරා වායිස්සන්ති, තෙ ආකාසට්ඨකවිමානානි කම්පෙස්සන්ති, තෙසු කම්පිතෙසු දෙවතා කුපිතා දෙවං වස්සිතුං න දස්සන්ති, වස්සමානොපි සකලරට්ඨෙ එකප්පහාරෙනෙව න වස්සිස්සති, වස්සමානොපි සබ්බත්ථ කසිකම්මස්ස වා වප්පකම්මස්ස වා උපකාරො හුත්වා න වස්සිස්සති. යථා ච රට්ඨෙ, එවං ජනපදෙපි ගාමෙපි එකතළාකස්සරෙපි එකප්පහාරෙනෙව න වස්සිස්සති, තළාකස්ස උපරිභාගෙ වස්සන්තො හෙට්ඨාභාගෙ න වස්සිස්සති, හෙට්ඨා වස්සන්තො උපරි න වස්සිස්සති, එකස්මිං භාගෙ සස්සං අතිවස්සෙන නස්සිස්සති, එකස්මිං අවස්සන්තො මිලායිස්සති, එකස්මිං සම්මා වස්සමානො සම්පාදෙස්සති, එවං එකස්ස රඤ්ඤො රජ්ජෙ වුත්තා සස්සා තිප්පකාරා භවිස්සන්ති එකකුම්භියා ඔදනො විය. අයං දසමස්ස විපාකො.

11. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සාසනෙ පරිහායන්තෙ පච්චයලොලා අලජ්ජිකා බහූ භික්ඛූ භවිස්සන්ති, තෙ භගවතා පච්චයලොලුප්පං නිම්මථෙත්වා කථිතධම්මදෙසනං චීවරාදිචතුපච්චයහෙතු පරෙසං දෙසෙස්සන්ති, පච්චයෙහි මුච්ඡිත්වා නිරත්ථකපක්ඛෙ ඨිතා නිබ්බානාභිමුඛං කත්වා දෙසෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, කෙවලං ‘‘පදබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිඤ්චෙව මධුරසද්දඤ්ච සුත්වා මහග්ඝානි චීවරානි දස්සන්ති’’ඉච්චෙවං දෙසෙස්සන්ති. අපරෙ අන්තරවීථිචතුක්කරාජද්වාරාදීසු නිසීදිත්වා කහාපණඅඩ්ඪකහාපණපාදමාසකරූපාදීනිපි නිස්සාය දෙසෙස්සන්ති. ඉති භගවතා නිබ්බානග්ඝනකං කත්වා දෙසිතං ධම්මං චතුපච්චයත්ථාය චෙව කහාපණඅඩ්ඪකහාපණාදිඅත්ථාය ච වික්කිණිත්වා දෙසෙන්තා සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තා විය භවිස්සන්ති. අයං එකාදසමස්ස විපාකො.

12. අධම්මිකරාජකාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තන්තෙයෙව රාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානඤ්ඤෙව දස්සන්ති, තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, ඉතරෙ දලිද්දා. රාජසම්මුඛෙපි රාජද්වාරෙපි අමච්චසම්මුඛෙපි විනිච්ඡයට්ඨානෙපි තුච්ඡලාබුසදිසානං අකුලීනානංයෙව කථා ඔසීදිත්වා ඨිතා විය නිච්චලා සුප්පතිට්ඨිතා භවිස්සති, සඞ්ඝසන්නිපාතෙපි සඞ්ඝකම්මගණකම්මට්ඨානෙසු චෙව පත්තචීවරපරිවෙණාදිවිනිච්ඡයට්ඨානෙසු ච දුස්සීලානං පාපපුග්ගලානංයෙව කථා නිය්‍යානිකා භවිස්සති, න ලජ්ජිභික්ඛූනන්ති එවං සබ්බථාපි තුච්ඡලාබූනං සීදනකාලො විය භවිස්සති. අයං ද්වාදසමස්ස විපාකො.

13. තාදිසෙයෙව කාලෙ අධම්මිකරාජානො අකුලීනානං යසං දස්සන්ති, තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා දුග්ගතා. තෙසු න කෙචි ගාරවං කරිස්සන්ති, ඉතරෙසුයෙව කරිස්සන්ති, රාජසම්මුඛෙ වා අමච්චසම්මුඛෙ වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ වා විනිච්ඡයකුසලානං ඝනසිලාසදිසානං කුලපුත්තානං කථා න ඔගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති. තෙසු කථෙන්තෙසු ‘‘කිං ඉමෙ කථෙන්තී’’ති ඉතරෙ පරිහාසමෙව කරිස්සන්ති, භික්ඛුසන්නිපාතෙපි වුත්තප්පකාරෙසු ඨානෙසු නෙව පෙසලෙ භික්ඛූ ගරුකාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්ති, නාපි නෙසං කථා පරියොගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති, සිලානං ප්ලවකාලො විය භවිස්සති. අයං තෙරසමස්ස විපාකො.

14. ලොකෙ පරිහායන්තෙයෙව මනුස්සා තිබ්බරාගාදිජාතිකා කිලෙසානුවත්තකා හුත්වා තරුණතරුණානං අත්තනො භරියානං වසෙ වත්තිස්සන්ති, ගෙහෙ දාසකම්මකරාදයොපි ගොමහිංසාදයොපි හිරඤ්ඤසුවණ්ණම්පි සබ්බං තාසංයෙව ආයත්තං භවිස්සති, ‘‘අසුකහිරඤ්ඤසුවණ්ණං වා පරිච්ඡෙදාදිජාතං වා කහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා හොතු, කිං තුය්හිමිනා බ්‍යාපාරෙන, ත්වං මය්හං ඝරෙ සන්තං වා අසන්තං වා ජානිතුකාමො ජාතො’’ති වත්වා නානප්පකාරෙහි අක්කොසිත්වා මුඛසත්තීහි කොට්ටෙත්වා දාසචෙටකං විය වසෙ කත්වා අත්තනො ඉස්සරියං පවත්තෙස්සන්ති, එවං මධුකපුප්ඵප්පමාණමණ්ඩූකපොතිකානං ආසීවිසෙ කණ්හසප්පෙ ගිලනකාලො විය භවිස්සති. අයං චුද්දසමස්ස විපාකො.

15. දුබ්බලරාජකාලෙ රාජානො හත්ථිසිප්පාදීසු අකුසලා යුද්ධෙසු අවිසාරදා භවිස්සන්ති, තෙ අත්තනො රාජාධිපච්චං ආසඞ්කමානා සමානජාතිකානං කුලපුත්තානං ඉස්සරියං අදත්වා අත්තනො පාදමූලිකන්හාපකකප්පකාදීනං දස්සන්ති, ජාතිගොත්තසම්පන්නා කුලපුත්තා රාජකුලෙ පතිට්ඨං අලභමානා ජීවිකං කප්පෙතුං අසමත්ථා හුත්වා ඉස්සරියට්ඨානෙ ජාතිගොත්තහීනෙ අකුලීනෙ උපට්ඨහන්තා විචරිස්සන්ති, සුවණ්ණරාජහංසෙහි කාකස්ස පරිවාරිතකාලො විය භවිස්සති. අයං පන්නරසමස්ස විපාකො.

16. අධම්මිකරාජකාලෙයෙව ච අකුලීනාව රාජවල්ලභා ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා අප්පඤ්ඤාතා දුග්ගතා. තෙ රාජවල්ලභා රාජානං අත්තනො කථං ගාහාපෙත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු බලවන්තො හුත්වා දුබ්බලානං පවෙණිආගතානි ඛෙත්තවත්ථුආදීනි ‘‘අම්හාකං සන්තකානි එතානී’’ති අභියුඤ්ජිත්වා තෙ ‘‘න තුම්හාකං, අම්හාක’’න්ති ආගන්ත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු විවදන්තෙ වෙත්තලතාදීහි පහාරාපෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා අපකඩ්ඪාපෙත්වා ‘‘අත්තනො පමාණං න ජානාථ, අම්හෙහි සද්ධිං විවදථ, ඉදානි වො රඤ්ඤො කථෙත්වා හත්ථපාදච්ඡෙදාදීනි කාරෙස්සාමා’’ති සන්තජ්ජෙස්සන්ති, තෙ තෙසං භයෙන අත්තනො සන්තකානි ඛෙත්තවත්ථූනි ‘‘තුම්හාකංයෙව තානි, ගණ්හථා’’ති නිය්‍යාතෙත්වා අත්තනො ගෙහානි පවිසිත්වා භීතා නිපජ්ජිස්සන්ති. පාපභික්ඛූපි පෙසලෙ භික්ඛූ යථාරුචි විහෙඨෙස්සන්ති, පෙසලා භික්ඛූ පටිසරණං අලභමානා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගහනට්ඨානෙසු නිලීයිස්සන්ති, එවං හීනජච්චෙහි චෙව පාපභික්ඛූහි ච උපද්දුතානං ජාතිමන්තකුලපුත්තානඤ්චෙව පෙසලභික්ඛූනඤ්ච එළකානං භයෙන තසවකානං පලායනකාලො විය භවිස්සති. අයං සොළසමස්ස විපාකො. එවං තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පුබ්බනිමිත්තභූතෙ සොළස සුපිනෙ පස්සි. තෙන වුත්තං – ‘‘කොසලරාජා විය සොළස සුපිනෙ’’ති. එත්ථ ච පුබ්බනිමිත්තතො අත්තනො අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො අත්තනො කම්මානුභාවෙන පස්සති, කොසලරාජා විය ලොකස්ස අත්ථානත්ථනිමිත්තං සුපිනං පස්සන්තො පන සබ්බසත්තසාධාරණකම්මානුභාවෙන පස්සතීති වෙදිතබ්බං.

කුද්ධා හි දෙවතාති නාගමහාවිහාරෙ මහාථෙරස්ස කුද්ධා දෙවතා විය. රොහණෙ කිර නාගමහාවිහාරෙ මහාථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝං අනපලොකෙත්වාව එකං නාගරුක්ඛං ඡින්දාපෙසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ථෙරස්ස කුද්ධා පඨමමෙව නං සච්චසුපිනෙන පලොභෙත්වා පච්ඡා ‘‘ඉතො තෙ සත්තදිවසමත්ථකෙ උපට්ඨාකො රාජා මරිස්සතී’’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො තං කථං ආහරිත්වා රාජොරොධානං ආචික්ඛි. තා එකප්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසු. රාජා ‘‘කිං එත’’න්ති පුච්ඡි. තා ‘එවං ථෙරෙන වුත්ත’’න්ති ආරොචයිංසු. රාජා දිවසෙ ගණාපෙත්වා සත්තාහෙ වීතිවත්තෙ ථෙරස්ස හත්ථපාදෙ ඡින්දාපෙසි. එකන්තසච්චමෙව හොතීති ඵලස්ස සච්චභාවතො වුත්තං, දස්සනං පන විපල්ලත්ථමෙව. තෙනෙව පහීනවිපල්ලාසා පුබ්බනිමිත්තභූතම්පි සුපිනං න පස්සන්ති, ද්වීහි තීහි වා කාරණෙහි කදාචි සුපිනං පස්සන්තීති ආහ ‘‘සංසග්ගභෙදතො’’ති. ‘‘අසෙක්ඛා න පස්සන්ති පහීනවිපල්ලාසත්තා’’ති වචනතො චතුන්නම්පි කාරණානං විපල්ලාසො එව මූලකාරණන්ති දට්ඨබ්බං.

තන්ති සුපිනකාලෙ පවත්තං භවඞ්ගචිත්තං. රූපනිමිත්තාදිආරම්මණන්ති කම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තතො අඤ්ඤං රූපනිමිත්තාදිආරම්මණං න හොති. ඊදිසානීති පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බපරිකප්පිතරූපාදිආරම්මණානි චෙව රාගාදිසම්පයුත්තානි ච. සබ්බොහාරිකචිත්තෙනාති පකතිචිත්තෙන. ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තොති කුසලාකුසලසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි අන්තෙහි මුත්තො. ආවජ්ජනතදාරම්මණක්ඛණෙති ඉදං යාව තදාරම්මණුප්පත්ති, තාව පවත්තං චිත්තවාරං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘සුපිනෙනෙව දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙති කථනකාලෙ පන අබ්‍යාකතොයෙව ආවජ්ජනමත්තස්සෙව උප්පජ්ජනතො’’ති වදන්ති. එවං වදන්තෙහි පඤ්චද්වාරෙ දුතියමොඝවාරෙ විය මනොද්වාරෙපි ආවජ්ජනං ද්වත්තික්ඛත්තුං උප්පජ්ජිත්වා ජවනට්ඨානෙ ඨත්වා භවඞ්ගං ඔතරතීති අධිප්පෙතන්ති දට්ඨබ්බං එකචිත්තක්ඛණිකස්ස ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියං ‘‘දිට්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ’’ති කප්පනාය අසම්භවතො.

එත්ථ ච ‘‘සුපිනන්තෙපි තදාරම්මණවචනතො පච්චුප්පන්නවසෙන වා අතීතවසෙන වා සභාවධම්මාපි සුපිනන්තෙ ආරම්මණං හොන්තී’’ති වදන්ති. ‘‘යදිපි සුපිනන්තෙ විභූතං හුත්වා උපට්ඨිතෙ රූපාදිවත්ථුම්හි තදාරම්මණං වුත්තං, තථාපි සුපිනන්තෙ උපට්ඨිතනිමිත්තස්ස පරිකප්පවසෙන ගහෙතබ්බතාය දුබ්බලභාවතො දුබ්බලවත්ථුකත්තාති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘කරජකායස්ස නිරුස්සාහසන්තභාවප්පත්තිතො තන්නිස්සිතං හදයවත්ථු න සුප්පසන්නං හොති, තතො තන්නිස්සිතාපි චිත්තුප්පත්ති න සුප්පසන්නා අසුප්පසන්නවට්ටිනිස්සිතදීපප්පභා විය, තස්මා දුබ්බලවත්ථුකත්තාති එත්ථ දුබ්බලහදයවත්ථුකත්තා’’ති අත්ථං වදන්ති, වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

සුපිනන්තචෙතනාති මනොද්වාරිකජවනවසෙන පවත්තා සුපිනන්තෙ චෙතනා. සුපිනඤ්හි පස්සන්තො මනොද්වාරිකෙනෙව ජවනෙන පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. පටිබුජ්ඣන්තො ච මනොද්වාරිකෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. නිද්දායන්තස්ස හි මහාවට්ටිං ජාලෙත්වා දීපෙ චක්ඛුසමීපං උපනීතෙ පඨමං චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං න ආවට්ටෙති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති, අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ චක්ඛුද්වාරිකං ආවජ්ජනං භවඞ්ගං ආවට්ටෙති, තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති, තෙන චිත්තෙන ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ආලොකො’’ති ජානාති. තථා නිද්දායන්තස්ස කණ්ණසමීපෙ තූරියෙසු පග්ගහිතෙසු ඝානසමීපෙ සුගන්ධෙසු වා දුග්ගන්ධෙසු වා පුප්ඵෙසු උපනීතෙසු මුඛෙ සප්පිම්හි වා ඵාණිතෙ වා පක්ඛිත්තෙ පිට්ඨියං පාණිනා පහාරෙ දින්නෙ පඨමං සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං න ආවට්ටෙන්ති, මනොද්වාරිකමෙව ආවට්ටෙති, අථ ජවනං ජවිත්වා භවඞ්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ සොතද්වාරිකාදීනි ආවජ්ජනානි භවඞ්ගං ආවට්ටෙන්ති, තතො සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත්තන්ති, තදනන්තරං භවඞ්ගං පවත්තති. තතියවාරෙ මනොද්වාරිකආවජ්ජනෙන භවඞ්ගෙ ආවට්ටිතෙ මනොද්වාරිකජවනං ජවති, තෙන චිත්තෙන ඤත්වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ සද්දො, සඞ්ඛසද්දො භෙරිසද්දො’’ති වා ‘‘කිං අයං ඉමස්මිං ඨානෙ ගන්ධො, මූලගන්ධො සාරගන්ධො’’ති වා ‘‘කිං ඉදං මය්හං මුඛෙ පක්ඛිත්තං, සප්පි ඵාණිත’’න්ති වා ‘‘කෙනම්හි පිට්ඨියං පහටො, අතිථද්ධො මෙ පහාරො’’ති වා වත්තා හොති, එවං මනොද්වාරිකජවනෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ්චද්වාරිකෙන. සුපිනම්පි තෙනෙව පස්සති, න පඤ්චද්වාරිකෙන.

අස්සාති අස්ස ආපත්තිනිකායස්ස. නනු ච අයුත්තොයං නිද්දෙසො ‘‘සඞ්ඝො ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච ඉච්ඡිතබ්බො අස්සා’’ති. න හි ආපත්තිනිකායස්ස ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච සඞ්ඝො ඉච්ඡිතො, කිඤ්චරහි වුට්ඨානස්සාති ඉමං චොදනං මනසි සන්නිධාය යථා න විරුජ්ඣති, තථා අධිප්පායං විවරන්තො ‘‘කිං වුත්තං හොතී’’තිආදිමාහ. ආපත්තිතො වුට්ඨානස්ස ආදිම්හි චෙව සෙසෙ ච ඉච්ඡිතො සඞ්ඝො ආපත්තියාව ඉච්ඡිතො නාම හොතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ආපත්තිවුට්ඨානන්ති ආපත්තිතො වුට්ඨානං, අනාපත්තිකභාවූපගමනන්ති අත්ථො. වචනකාරණන්ති ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති එවං වචනෙ කාරණං. සමුදායෙ නිරුළ්හො නිකාය-සද්දො තදෙකදෙසෙ පවත්තමානොපි තාය එව රුළ්හියා පවත්තතීති ආහ රුළීසද්දෙනාති. අථ වා කිඤ්චි නිමිත්තං ගහෙත්වා සතිපි අඤ්ඤස්මිං තංනිමිත්තයුත්තෙ කිස්මිඤ්චිදෙව විසයෙ සම්මුතියා චිරකාලතාවසෙන නිමිත්තවිරහෙපි පවත්තනිරුළ්හො රුළ්හී නාම. යථා මහියං සෙතීති මහිංසො, ගච්ඡතීති ගොති, එවං නිකාය-සද්දස්සපි රුළ්හිභාවො වෙදිතබ්බො. එකස්මිම්පි විසිට්ඨෙ සතිපි සාමඤ්ඤා විය සමුදායෙ පවත්තවොහාරො අවයවෙපි පවත්තතීති ආහ අවයවෙ සමූහවොහාරෙන වාති. නවමස්ස අධිප්පායස්සාති වීමංසාධිප්පායස්ස.

238-239. ලොමා එතෙසං සන්තීති ලොමසා, බහුලොමාති වුත්තං හොති. අරොගො භවිස්සාමීති රාගපරිළාහවූපසමතො නිරොගො භවිස්සාමි. මොචනෙනාති මොචනත්ථාය උපක්කමකරණෙන. උපක්කමකරණඤ්හෙත්ථ මොචනන්ති අධිප්පෙතං මොචෙති එතෙනාති කත්වා. බීජං භවිස්සතීති චොළග්ගහණාදිකම්මං සන්ධාය වුත්තං.

240. ද්වෙ ආපත්තිසහස්සානීති ඛණ්ඩචක්කාදිභෙදං අනාමසිත්වා වුත්තං, ඉච්ඡන්තෙන පන ඛණ්ඩචක්කාදිභෙදෙනපි ආපත්තිගණනා කාතබ්බා. මිස්සකචක්කන්ති උභතොවඩ්ඪනකං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ ච නීලඤ්ච පීතකඤ්චාතිආදිනා එකක්ඛණෙ අනෙකවණ්ණානං මොචනාධිප්පායවචනං යථාධිප්පායෙන මොචනං භවතු වා මා වා, ඉමිනාපි අධිප්පායෙන උපක්කමිත්වා මොචෙන්තස්ස ආපත්ති හොතීති දස්සනත්ථං. න හි එකස්මිං ඛණෙ නීලාදීනං සබ්බෙසම්පි මුත්ති සම්භවති. අඤ්ඤං වදතීති අත්තනො දොසං උජුං වත්තුං අසක්කොන්තො පුන පුට්ඨො අඤ්ඤං භණති.

මොචනස්සාදොති මොචනස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තඅස්සාදො. තෙනෙව ‘‘මොචෙතුං අස්සාදො මොචනස්සාදො’’ති වුත්තං. ගෙහස්සිතපෙමන්ති එත්ථ ගෙහ-සද්දෙන ගෙහෙ ඨිතා මාතුභගිනීආදයො අජ්ඣත්තිකඤාතකා ගහිතා. තෙසු මාතුපෙමාදිවසෙන උප්පන්නො සිනෙහො ගෙහස්සිතපෙමං, අඤ්ඤත්ථ පන ගෙහස්සිතපෙමන්ති පඤ්චකාමගුණිකරාගො වුච්චති. සම්පයුත්තඅස්සාදසීසෙනාති රාගසම්පයුත්තසුඛවෙදනාමුඛෙන. එකෙන පදෙනාති ගෙහස්සිතපෙම-පදෙන.

තථෙවාති මොචනස්සාදචෙතනාය එව. පුබ්බභාගෙ මොචනස්සාදවසෙන කතප්පයොගං අවිජහිත්වාව සයිතත්තා ‘‘සචෙ පන…පෙ… සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වුත්තං. පුන සුද්ධචිත්තෙ උප්පන්නෙ තස්ස පයොගස්ස පටිප්පස්සද්ධත්තා ‘‘සුද්ධචිත්තො…පෙ… අනාපත්තී’’ති වුත්තං. ජග්ගනත්ථායාති ධොවනත්ථාය. අනොකාසන්ති අඞ්ගජාතප්පදෙසං.

263-264. ගෙහස්සිතකාමවිතක්කන්ති පඤ්චකාමගුණසන්නිස්සිතං කාමවිතක්කං. වත්ථිං දළ්හං ගහෙත්වාති අඞ්ගජාතස්ස අග්ගෙ පස්සාවනිග්ගමනට්ඨානෙ චම්මං දළ්හං ගහෙත්වා. නිමිත්තෙ උපක්කමාභාවතො ‘‘මොචනස්සාදාධිප්පායස්සපි මුත්තෙ අනාපත්තී’’ති වුත්තං.

265. ‘‘එහි මෙ ත්වං, ආවුසො, සාමණෙරාති ආණත්තියා අඤ්ඤෙන කතොපි පයොගො අත්තනාව කතො නාම හොතීති කත්වා ආපත්ති වුත්තා. යදි පන අනාණත්තො සයමෙව කරොති, අඞ්ගපාරිපූරියා අභාවතො අනාපත්තී’’ති වදන්ති. සුත්තසාමණෙරවත්ථුස්මිං අසුචිම්හි මුත්තෙපි අඞ්ගජාතස්ස ගහණපච්චයා දුක්කටං වුත්තං, න පන මුත්තපච්චයා.

266. කායත්ථම්භනවත්ථුස්මිං චලනවසෙන යථා අඞ්ගජාතෙපි උපක්කමො සම්භවති, තථාපි විජම්භිතත්තා ආපත්ති වුත්තා. ‘‘පච්ඡතො වා’’ති වචනතො උභොසු පස්සෙසු කටියං ඌරුප්පදෙසොපි ගහිතොයෙවාති දට්ඨබ්බං, තස්මා උභොසුපි පස්සෙසු ඨත්වා ඉමස්මිං ඔකාසෙ නිමිත්තන්ති උපනිජ්ඣායන්තස්සපි ආපත්තියෙව. ‘‘අඞ්ගජාත’’න්ති වචනතො නිමිත්තන්ති පස්සාවමග්ගොව වුත්තො. උම්මීලනනිමීලනවසෙන පන න කාරෙතබ්බොති උම්මීලනනිමීලනප්පයොගවසඑන ආපත්තිභෙදො න කාරෙතබ්බොති අත්ථො. අනෙකක්ඛත්තුම්පි උම්මීලෙත්වා නිමීලෙත්වා උපනිජ්ඣායන්තස්ස එකමෙව දුක්කටන්ති වුත්තං හොති. අක්ඛීනි අවිප්ඵන්දෙත්වා අභිමුඛං සම්පත්තස්ස මාතුගාමස්ස නිමිත්තොලොකනෙපි ආපත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘දාරුධීතලිකලෙපචිත්තානං අඞ්ගජාතුපනිජ්ඣානෙපි දුක්කට’’න්ති වදන්ති.

267. පුප්ඵාවලීති කීළාවිසෙසස්සාධිවචනං. තං කීළන්තා නදීආදීසු ඡින්නතටං උදකෙන චික්ඛල්ලං කත්වා තත්ථ උභො පාදෙ පසාරෙත්වා නිසින්නා පපතන්ති. ‘‘පුප්ඵාවලිය’’න්තිපි පාඨො. පවෙසෙන්තස්සාති ද්විකම්මකත්තා වාලිකං අඞ්ගජාතන්ති උභයත්ථාපි උපයොගවචනං කතං. වාලිකන්ති වාලිකායාති අත්ථො. චෙතනා, උපක්කමො, මුච්චනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි.

සුක්කවිස්සට්ඨිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.