2. කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

269. දුතියෙ යෙසු විවටෙසු අන්ධකාරො හොති, තානි විවරන්තොති බ්‍රාහ්මණියා සද්ධිං කායසංසග්ගං සමාපජ්ජිතුකාමො එවමකාසි. තෙන කතස්සපි විප්පකාරස්ස අත්තනි කතත්තා ‘‘අත්තනො විප්පකාර’’න්ති වුත්තං. උළාරත්තතාති උළාරචිත්තතා, පණීතාධිමුත්තතාති වුත්තං හොති.

270. ඔතිණ්ණොති ඉදං කම්මසාධනං කත්තුසාධනං වා හොතීති තදුභයවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යක්ඛාදීහි විය සත්තා’’තිආදිමාහ. අසමපෙක්ඛිත්වාති යථාසභාවං අනුපපරික්ඛිත්වා, යථා තෙ රතිජනකා රූපාදයො විසයා අනිච්චදුක්ඛාසුභානත්තාකාරෙන අවත්ථිතා, තථා අපස්සිත්වාති වුත්තං හොති.

271. සඤ්ඤමවෙලන්ති සීලමරියාදං. ආචාරොති ආචරණං හත්ථගහණාදිකිරියා. අස්සාති ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති පදස්ස.

273. එතෙසං පදානං වසෙනාති ආමසනාදිපදානං වසෙන. ඉතො චිතො ච…පෙ… සඤ්චොපෙතීති අත්තනො හත්ථං වා කායං වා තිරියං ඉතො චිතො ච සඤ්චාරෙති. ‘‘කායතො අමොචෙත්වාවාති වචනතො මත්ථකතො පට්ඨාය හත්ථං ඔතාරෙන්තස්ස කායතො මොචෙත්වා නිවත්ථසාටකූපරි ඔමසන්තස්ස ථුල්ලච්චයං, සාටකතො ඔතාරෙත්වා ජඞ්ඝතො පට්ඨාය කායං ඔමසන්තස්ස පුන සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති වදන්ති.

ද්වාදසසුපි ආමසනාදිප්පයොගෙසු එකෙකස්මිං පයොගෙ කායතො අමොචිතෙ එකෙකාව ආපත්ති හොතීති ආහ ‘‘මූලග්ගහණමෙව පමාණ’’න්ති. ඉදඤ්ච එකෙන හත්ථෙන කායං ගහෙත්වා ඉතරෙන හත්ථෙන කායපරාමසනං සන්ධාය වුත්තං. එකෙන පන හත්ථෙන කායපටිබද්ධං ගහෙත්වා ඉතරෙන තත්ථ තත්ථ කායං පරාමසතො පයොගගණනාය ආපත්ති. අයං පන සඞ්ඝාදිසෙසො න කෙවලං වත්ථුවසෙනෙව, අපිච සඤ්ඤාවසෙනපීති ආහ ‘‘ඉත්ථියා ඉත්ථිසඤ්ඤිස්ස සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති. පාළියං තිරච්ඡානගතො ච හොතීති එත්ථ තිරච්ඡානගතිත්ථියා තිරච්ඡානගතපුරිසස්ස ච ගහණං වෙදිතබ්බං.

සමසාරාගොති කායසංසග්ගරාගෙන එකසදිසරාගො. පුරිමනයෙනෙවාති රජ්ජුවත්ථාදීහි පරික්ඛිපිත්වා ගහණෙ වුත්තනයෙන. පුන පුරිමනයෙනෙවාති සමසාරාගො වුත්තො. අනන්තරනයෙනෙවාති කායපටිබද්ධආමසනනයෙන. වෙණිග්ගහණෙන ලොමානම්පි සඞ්ගහිතත්තා ලොමානං ඵුසනෙපි සඞ්ඝාදිසෙසො වුත්තො. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පකාසෙතුකාමො ‘‘උපාදින්නකෙන හී’’තිආදිමාහ.

යථානිද්දිට්ඨනිද්දෙසෙති යථාවුත්තකායසංසග්ගනිද්දෙසෙ. තෙනාති තෙන යථාවුත්තකාරණෙන. සඤ්ඤාය විරාගිතම්හීති සඤ්ඤාය විරද්ධාය. ලිඞ්ගබ්‍යත්තයෙන ‘‘විරාගිතම්හී’’ති වුත්තං. ඉමං නාම වත්ථුන්ති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ ආගතං සන්ධාය වදති. අඤ්ඤම්පි යං කිඤ්චි වත්ථුං සන්ධාය වදතීතිපි කෙචි. සාරත්තන්ති කායසංසග්ගරාගෙන සාරත්තං. විරත්තන්ති කායසංසග්ගරාගරහිතං මාතුභගිනීආදිං සන්ධාය වදති. ‘‘විරත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති විරත්තං ගණ්හි, දුක්කටන්ති මාතුපෙමාදිවසෙන ගහණෙ දුක්කටං වුත්තං.

ඉමාය පාළියා සමෙතීති සම්බන්ධො. කථං සමෙතීති චෙ? යදි හි ‘‘ඉත්ථියා කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමී’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙ ඉත්ථිසඤ්ඤා විරාගිතා භවෙය්‍ය, කායපටිබද්ධග්ගහණෙ ථුල්ලච්චයං වදන්තෙන භගවතා ‘‘ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී චා’’ති න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්ච, තස්මා ‘‘ඉත්ථියා කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමී’’ති කායං ගණ්හන්තස්ස ඉත්ථිසඤ්ඤා විරාගිතා නාම න හොතීති ‘‘කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමීති කායං ගණ්හන්තො යථාවත්ථුකමෙව ආපජ්ජතී’’ති මහාසුමත්ථෙරෙන වුත්තවාදො ඉමාය පාළියා සමෙති. යො පනෙත්ථ ‘‘සතිපි ඉත්ථිසඤ්ඤාය කායපටිබද්ධං ගණ්හන්තස්ස ගහණසමයෙ ‘කායපටිබද්ධං ගණ්හිස්සාමී’ති සඤ්ඤං ඨපෙත්වා ‘ඉත්ථිං ගණ්හාමී’ති සඤ්ඤාය අභාවතො වත්ථුසඤ්ඤානං භින්නත්තා අයුත්ත’’න්ති වදෙය්‍ය, සො පුච්ඡිතබ්බො ‘‘කිං කායපටිබද්ධං වත්ථාදිං ගණ්හන්තො ඉත්ථියා රාගෙන ගණ්හාති, උදාහු වත්ථාදීසු රාගෙනා’’ති. යදි ‘‘වත්ථාදීසු රාගෙන ගණ්හාතී’’ති වදෙය්‍ය, ඉත්ථියා කායපටිබද්ධං අහුත්වා අඤ්ඤත්ථ ඨිතං වත්ථාදිං ගණ්හන්තස්සපි ථුල්ලච්චයං සියා, තස්මා ඉත්ථී ඉත්ථිසඤ්ඤා සාරත්තභාවො ගහණඤ්චාති අඞ්ගපාරිපූරිසබ්භාවතො මහාසුමත්ථෙරවාදොව යුත්තවාදො. අට්ඨකථාවිනිච්ඡයෙහි ච සමෙතීති එත්ථාපි අයමධිප්පායො – යදි සඤ්ඤාවිරාගෙන විරාගිතං නාම සියා, ‘‘සම්බහුලා ඉත්ථියො බාහාහි පරික්ඛිපිත්වා ගණ්හාමී’’ති එවංසඤ්ඤිස්ස ‘‘මජ්ඣගතිත්ථියො කායපටිබද්ධෙන ගණ්හාමී’’ති එවරූපාය සඤ්ඤාය අභාවතො මජ්ඣගතානං වසෙන ථුල්ලච්චයං න සියා, එවං සන්තෙපි අට්ඨකථාය ථුල්ලච්චයස්ස වුත්තත්තා සඤ්ඤාවිරාගෙන විරාගිතං නාම න හොතීති අයමත්ථො සිද්ධොයෙවාති. නීලෙන දුවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවතො කාළිත්ථී වුත්තා.

279. සෙවනාධිප්පායොති ඵස්සසුඛසෙවනාධිප්පායො. ඉත්ථියා කායෙන භික්ඛුස්ස කායපටිබද්ධාමසනවාරෙපි ඵස්සං පටිවිජානාතීති ඉදං අත්තනො කායපටිබද්ධාමසනෙපි කායසම්බන්ධසභාවතො වුත්තං. එත්ථාති නිස්සග්ගියෙන නිස්සග්ගියවාරෙ. මොක්ඛාධිප්පායොති එත්ථ පඨමං කායසංසග්ගරාගෙ සතිපි පච්ඡා මොක්ඛාධිප්පායස්ස අනාපත්ති.

281. පාරිපන්ථිකාති විලුම්පනිකා, අන්තරායිකාති වුත්තං හොති. නදීසොතෙන වුය්හමානං මාතරන්ති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං, අඤ්ඤාසුපි පන ඉත්ථීසු කාරුඤ්ඤාධිප්පායෙන මාතරි වුත්තනයෙන පටිපජ්ජන්තස්ස නෙවත්ථි දොසොති වදන්ති. ‘‘මාතර’’න්ති වුත්තත්තා අඤ්ඤාසං න වට්ටතීති වදන්තාපි අත්ථි. තිණණ්ඩුපකන්ති හිරීවෙරාදිමූලෙහි කතචුම්බටකං. තාලපණ්ණමුද්දිකන්ති තාලපණ්ණෙහි කතඅඞ්ගුලිමුද්දිකං. පරිවත්තෙත්වාති අත්තනො නිවාසනපාරුපනභාවතො අපනෙත්වා, චීවරත්ථාය අපනාමෙත්වාති වුත්තං හොති. චීවරත්ථාය පාදමූලෙ ඨපෙති, වට්ටතීති ඉදං නිදස්සනමත්තං, පච්චත්ථරණවිතානාදිඅත්ථම්පි වට්ටතියෙව, පූජාදිඅත්ථං තාවකාලිකම්පි ගහෙතුං වට්ටති.

ඉත්ථිසණ්ඨානෙන කතන්ති එත්ථ හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො පාරාජිකවත්ථුභූතතිරච්ඡානගතිත්ථීනම්පි අනාමාසභාවතො තාදිසං ඉත්ථිසණ්ඨානෙන කතං තිරච්ඡානගතරූපම්පි අනාමාසන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘භික්ඛුනීහි පටිමාරූපං ආමසිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති ආචරියා. ඉත්ථිරූපානි දස්සෙත්වා කතං වත්ථඤ්ච පච්චත්ථරණඤ්ච භිත්තිඤ්ච ඉත්ථිරූපං අනාමසිත්වා ගණ්හිතුං වට්ටති. භින්දිත්වාති එත්ථ හත්ථෙන අග්ගහෙත්වාව කෙනචිදෙව දණ්ඩාදිනා භින්දිතබ්බං. එත්ථ ච ‘‘අනාමාසම්පි හත්ථෙන අපරාමසිත්වා දණ්ඩාදිනා කෙනචි භින්දිතුං වට්ටතී’’ති ඉධ වුත්තත්තා ‘‘පංසුකූලං ගණ්හන්තෙන මාතුගාමසරීරෙපි සත්ථාදීහි වණං කත්වා ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා ච ගහිතමණ්ඩූකසප්පිනිං දණ්ඩාදීහි නිප්පීළෙත්වා මණ්ඩූකං විස්සජ්ජාපෙතුං වට්ටති.

මග්ගං අධිට්ඨායාති මග්ගෙ ගච්ඡාමීති එවං මග්ගසඤ්ඤී හුත්වාති අත්ථො. කීළන්තෙනාති ඉදං ගිහිසන්තකං සන්ධාය වුත්තං, භික්ඛුසන්තකං පන යෙන කෙනචි අධිප්පායෙන අනාමසිතබ්බමෙව දුරුපචිණ්ණභාවතො. තාලපනසාදීනීති චෙත්ථ ආදි-සද්දෙන නාළිකෙරලබුජතිපුසඅලාබුකුම්භණ්ඩපුස්සඵලඑළාලුකඵලානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ‘‘යථාවුත්තඵලානංයෙව චෙත්ථ කීළාධිප්පායෙන ආමසනං න වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා පාසාණසක්ඛරාදීනි කීළාධිප්පායෙනපි ආමසිතුං වට්ටති.

මුත්තාති හත්ථිකුම්භජාදිකා අට්ඨවිධා මුත්තා. තථා හි හත්ථිකුම්භං, වරාහදාඨං, භුජඞ්ගසීසං, වලාහකං, වෙළු, මච්ඡසිරො, සඞ්ඛො, සිප්පීති අට්ඨ මුත්තායොනියො. තත්ථ හත්ථිකුම්භජා පීතවණ්ණා පභාවිහීනා. වරාහදාඨජා වරාහදාඨවණ්ණාව. භුජඞ්ගසීසජා නීලාදිවණ්ණා සුවිසුද්ධා වට්ටලා. වලාහකජා ආභාසූරා දුබ්බිභාගරූපා රත්තිභාගෙ අන්ධකාරං විද්ධමන්තියො තිට්ඨන්ති, දෙවූපභොගා එව ච හොන්ති. වෙළුජා කරකඵලසමානවණ්ණා න ආභාසූරා, තෙ ච වෙළූ අමනුස්සගොචරෙ එව පදෙසෙ ජායන්ති. මච්ඡසිරජා පාඨීනපිට්ඨිසමආනවණ්ණා වට්ටලා ලඝවො ච හොන්ති පභාවිහීනා ච, තෙ ච මච්ඡා සමුද්දමජ්ඣෙයෙව ජායන්ති. සඞ්ඛජා සඞ්ඛඋදරච්ඡවිවණ්ණා කොලඵලප්පමාණාපි හොන්ති පභාවිහීනාව. සිප්පිජා පභාවිසෙසයුත්තා හොන්ති නානාසණ්ඨානා. එවං ජාතිතො අට්ඨවිධාසු මුත්තාසු යා මච්ඡසඞ්ඛසිප්පිජා, තා සාමුද්දිකා. භුජඞ්ගජාපි කාචි සාමුද්දිකා හොන්ති, ඉතරා අසාමුද්දිකා. යස්මා බහුලං සාමුද්දිකාව මුත්තා ලොකෙ දිස්සන්ති, තත්ථාපි සප්පිජාව, ඉතරා කදාචි කාචි, තස්මා සම්මොහවිනොදනියං ‘‘මුත්තාති සාමුද්දිකා මුත්තා’’ති වුත්තං.

මණීති ඨපෙත්වා වෙළුරියාදිකෙ සෙසො ජොතිරසාදිභෙදො සබ්බොපි මණි. වෙළුරියොති වංසවණ්ණමණි. සඞ්ඛොති සාමුද්දිකසඞ්ඛො. සිලාති කාළසිලාපණ්ඩුසිලාසෙතසිලාදිභෙදා සබ්බාපි සිලා. රජතන්ති කහාපණාදිකං වුත්තාවසෙසං රතනසම්මතං. ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. ලොහිතඞ්කොති රත්තමණි. මසාරගල්ලන්ති කබරමණි. භණ්ඩමූලත්ථායාති පත්තචීවරාදිභණ්ඩමූලත්ථාය. කුට්ඨරොගස්සාති නිදස්සනමත්තං, තාය වූපසමෙතබ්බස්ස යස්ස කස්සචි රොගස්සත්ථායපි වට්ටතියෙව. ‘‘භෙසජ්ජත්ථඤ්ච අධිට්ඨායෙව මුත්තා වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ආකරමුත්තොති ආකරතො මුත්තමත්තො. ‘‘භණ්ඩමූලත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති ඉමිනා ච ආමසිතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. පචිත්වා කතොති කාචකාරෙහි පචිත්වා කතො.

ධොතවිද්ධො ච රතනමිස්සොති අලඞ්කාරත්ථං කඤ්චනලතාදිං දස්සෙත්වා කතො රතනඛචිතො ධොතවිද්ධො අනාමාසො. ධොතවිද්ධො ච රතනමිස්සො චාති විසුං වා පදං සම්බන්ධිතබ්බං. පානීයසඞ්ඛොති ඉමිනා ච සඞ්ඛෙන කතපානීයභාජනපිධානාදිසමණපරික්ඛාරොපි ආමසිතුං වට්ටතීති සිද්ධං. සෙසන්ති රතනමිස්සං ඨපෙත්වා අවසෙසං. මුග්ගවණ්ණංයෙව රතනසම්මිස්සං කරොන්ති, න අඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘මුග්ගවණ්ණාවා’’ති, මුග්ගවණ්ණා රතනමිස්සාව න වට්ටතීති වුත්තං හොති. සෙසාති රතනසම්මිස්සං ඨපෙත්වා අවසෙසා මුග්ගවණ්ණා නීලසිලා.

බීජතො පට්ඨායාති ධාතුපාසාණතො පට්ඨාය. සුවණ්ණචෙතියන්ති ධාතුකරණ්ඩකං. පටික්ඛිපීති ‘‘ධාතුට්ඨපනත්ථාය ගණ්හථා’’ති අවත්වා ‘‘තුම්හාකං ගණ්හථා’’ති පෙසිතත්තා පටික්ඛිපි. සුවණ්ණබුබ්බුළකන්ති සුවණ්ණතාරකං. ‘‘කෙළාපයිතුන්ති ඉතො චිතො ච සඤ්චාරන්තෙහි ආමසිතුං වට්ටතී’’ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. කචවරමෙව හරිතුං වට්ටතීති චෙතියගොපකා වා භික්ඛූ හොන්තු අඤ්ඤෙ වා, හත්ථෙනපි පුඤ්ඡිත්වා කචවරං අපනෙතුං වට්ටති, මලම්පි පමජ්ජිතුං වට්ටතියෙව.

ආරකූටලොහන්ති කිත්තිමලොහං. තීණි හි කිත්තිමලොහානි කංසලොහං, වට්ටලොහං, ආරකූටන්ති. තත්ථ තිපුතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං කංසලොහං, සීසතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං වට්ටලොහං, පකතිරසතම්බෙ මිස්සෙත්වා කතං ආරකූටං. තෙනෙව තංකරණෙන නිබ්බත්තත්තා ‘‘කිත්තිමලොහ’’න්ති වුච්චති. ‘‘ජාතරූපගතිකමෙවාති වුත්තත්තා ආරකූටං සුවණ්ණසදිසමෙව ආමසිතුං න වට්ටති, අඤ්ඤං පන වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘ආරකූටං අනාමසිතබ්බතො ජාතරූපගතිකමෙවාති වුත්තං, තස්මා උභයම්පි ජාතරූපං විය ආමසිතුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. පඨමං වුත්තොයෙව ච අත්ථො ගණ්ඨිපදකාරෙහි අධිප්පෙතො. පටිජග්ගිතුං වට්ටතීති සෙනාසනපටිබද්ධත්තා වුත්තං.

සාමිකානං පෙසෙතබ්බන්ති සාමිකානං සාසනං පෙසෙතබ්බං. භින්දිත්වාති හත්ථෙන අග්ගහෙත්වා අඤ්ඤෙන යෙන කෙනචි භින්දිත්වා. භෙරිසඞ්ඝාටොති සඞ්ඝටිතචම්මභෙරී. වීණාසඞ්ඝාටොති සඞ්ඝටිතචම්මවීණා. චම්මවිනද්ධානං භෙරිවීණානමෙතං අධිවචනං. තුච්ඡපොක්ඛරන්ති අවිනද්ධචම්මං භෙරිපොක්ඛරං වීණාපොක්ඛරඤ්ච. ආරොපිතචම්මන්ති භෙරිආදීනං විනද්ධනත්ථාය මුඛවට්ටියං ආරොපිතචම්මං තතො උද්ධරිත්වා විසුං ඨපිතචම්මඤ්ච. ඔනහිතුං වාති භෙරිපොක්ඛරාදීනි චම්මං ආරොපෙත්වා විනන්ධිතුං. ඔනහාපෙතුං වාති තථෙව අඤ්ඤෙහි විනන්ධාපෙතුං. පාරාජිකප්පහොනකකාලෙති අකුථිතකාලෙ.

282. සඞ්කමාදි භූමිගතිකත්තා න කායපටිබද්ධට්ඨානියන්ති දුක්කටං වුත්තං. එකපදිකසඞ්කමොති ඛුද්දකසෙතු. සකටමග්ගසඞ්කමොති සකටමග්ගභූතො මහාසෙතු. ඨානා චාලෙතුන්ති රජ්ජුං ඨානා චාලෙතුං. පටිච්ඡාදෙතබ්බාති අපනෙතබ්බා. මනුස්සිත්ථී, ඉත්ථිසඤ්ඤිතා, කායසංසග්ගරාගො, තෙන රාගෙන වායාමො, හත්ථග්ගාහාදිසමාපජ්ජනන්ති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

කායසංසග්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.