4. චතුත්ථපාරාජිකං

චතුසච්චවිදූති චත්තාරි සච්චානි සමාහටානි චතුසච්චං, තං අවෙදි පටිවිජ්ඣීති චතුසච්චවිදූ. සතිපි සාවකානං පච්චෙකබුද්ධානඤ්ච චතුසච්චවිදුභාවෙ අනඤ්ඤපුබ්බකත්තා භගවතො චතුසච්චදස්සනස්ස තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතාය බලෙසු ච වසීභාවස්ස පත්තිතො පරසන්තානෙසු පසාරිතභාවෙන පාකටත්තා ච භගවාව විසෙසෙන ‘‘චතුසච්චවිදූ’’ති ථොමනං අරහති.

වග්ගුමුදාතීරියභික්ඛුවත්ථුවණ්ණනා

193. අධිට්ඨෙමාති සංවිදහාම. දූතකම්මන්ති ගිහීනං පණ්ණං වා සාසනං වා ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං. ඉරියාපථං සණ්ඨපෙත්වාති පධානානුරූපං කත්වා. පුච්ඡන්තානං වාති ‘‘අය්‍යා සන්තඉරියාපථා අතිවිය උපසන්තා, කතරං විසෙසමධිගච්ඡිංසූ’’ති පුච්ඡන්තානං. අනාගතසම්බන්ධෙ පන අසතීති ‘‘භාසිතො භවිස්සතී’’ති පාඨසෙසං කත්වා අනාගතසම්බන්ධෙ අසති. ‘‘භාසිතො’’ති අතීතවචනං කථං අනාගතවචනෙන සම්බන්ධමුපගච්ඡතීති ආහ ‘‘ලක්ඛණං පන සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බ’’න්ති. ඊදිසෙ හි ඨානෙ ‘‘ධාතුසම්බන්ධෙ පච්චයා’’ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන ධාත්වත්ථසම්බන්ධෙ සති අයථාකාලවිහිතාපි පච්චයා සාධවො භවන්තීති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

194. වණ්ණවාති ඉමිනා සකලසරීරානුගතවණ්ණස්ස මනාපතා වුත්තා. පසන්නමුඛවණ්ණාති ඉමිනා සකලසරීරවණ්ණතොපි අධිකතරං මුඛවණ්ණස්ස මනාපතා වුත්තා. විප්පසන්නඡවිවණ්ණාති ඉමිනා පන විජ්ජමානස්සෙව සරීරවණ්ණස්ස අතිවිය පසන්නතා වුත්තා. යස්මා ඉන්ද්‍රියානං ඌනත්තං වා පූරණත්තං වා නත්ථි, තස්මා ‘‘අභිනිවිට්ඨොකාසස්ස පරිපුණ්ණත්තා’’ති වුත්තං. ඡට්ඨස්ස අභිනිවිට්ඨොකාසො හදයවත්ථු, පඤ්චපසාදානං අභිනිවිට්ඨොකාසස්ස පරිපුණ්ණතාවචනෙනෙව හදයවත්ථුආදිසකලසරීරස්ස පරිපුණ්ණතා දස්සිතායෙව හොතීති ආහ – ‘‘මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියාන’’න්ති. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. භන්තමිගප්පටිභාගාති කත්තබ්බාකත්තබ්බස්ස අජානනතො භන්තමිගසදිසා. චතුචක්කන්ති චතුඉරියාපථං. ඉරියාපථො හි ඉධ පවත්තනට්ඨෙන ‘‘චක්ක’’න්ති අධිප්පෙතො. නවද්වාරන්ති නවහි වණමුඛෙහි නවද්වාරං. දුක්ඛන්ති සීසරොගාදිදුක්ඛං. සබ්බකිච්චෙසූති පත්තපචනචීවරරජනයොගට්ඨානාදිකිච්චෙසු. යාපෙතුන්ති වහිතුං පවත්තෙතුං. තෙනාහ ‘‘ගමෙතු’’න්ති.

195. සන්තොති ඉමිනා තෙසං විජ්ජමානතං දස්සෙති, සංවිජ්ජමානාති ඉමිනා පන තෙසං උපලබ්භමානතං දස්සෙති. තෙනාහ – ‘‘අත්ථි චෙව උපලබ්භන්ති චා’’ති. උපලබ්භන්තීති දිස්සන්ති, ඤායන්තීති අත්ථො. පන්ථදූහනකම්මන්ති පන්ථඝාතනකම්මං. හනන්තොති මාරෙන්තො. ඝාතෙන්තොති මාරාපෙන්තො. අථ වා හනන්තොති බන්ධනතාළනාදීහි හිංසන්තො. ඝාතෙන්තොති මාරෙන්තො. ඡින්දන්තොති පරෙසං හත්ථාදීනි ඡින්දන්තො. පචන්තොති දණ්ඩෙන උප්පීළෙන්තො. පචනඤ්හෙත්ථ දහනං විබාධනං අධිප්පෙතං. පචන්තොති වා තජ්ජෙන්තො තාසෙන්තො. අථ වා පචන්තොති ගාමෙසු අග්ගිපාතනවසෙන ගෙහාදීනි ඣාපෙත්වා තත්ථ අජෙළකාදීනි පචන්තො.

යෙ සික්ඛාපදෙසු බහුලගාරවා න හොන්ති ආපත්තිවීතික්කමබහුලා, තෙ සික්ඛාපදෙසු අතිබ්බගාරවා. උද්ධතෙති අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතාය අවජ්ජෙ වජ්ජසඤ්ඤිතාය වජ්ජෙ අවජ්ජසඤ්ඤිතාය ච උද්ධච්චපකතිකෙ. උන්නළෙති උග්ගතනළෙ, උට්ඨිතතුච්ඡමානෙති වුත්තං හොති. චපලෙති පත්තචීවරමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන යුත්තෙ. මුඛරෙති මුඛඛරෙ, ඛරවචනෙති වුත්තං හොති. විකිණ්ණවාචෙති අසංයතවචනෙ දිවසම්පි නිරත්ථකවචනප්පලාපිනෙ. මුට්ඨා නට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨස්සතී, සතිවිරහිතෙති වුත්තං හොති. අසම්පජානෙති නිප්පඤ්ඤෙ. පාකතින්ද්‍රියෙති සංවරාභාවෙන ගිහිකාලෙ විය විවටඉන්ද්‍රියෙ. ආචරියුපජ්ඣායෙහි පරිච්චත්තකෙති ධම්මෙන ආමිසෙන ච අසඞ්ගහෙත්වා ආචරියුපජ්ඣායෙහි පරිච්චත්තෙ අනාථෙ අප්පතිට්ඨෙ. ලාභගරුකෙති පච්චයගරුකෙ.

ඉරියාපථසණ්ඨපනාදීනීති ආදි-සද්දෙන පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පානං ගහණං වෙදිතබ්බං. මහානිද්දෙසෙ (මහානි. 87) හි ඉරියාපථසණ්ඨපනපච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පනවසෙන තිවිධං කුහකවත්ථු ආගතං. තත්ථ පාපිච්ඡස්සෙව සතො සම්භාවනාධිප්පායකතෙන ඉරියාපථෙන විම්හාපනං ඉරියාපථසණ්ඨපනසඞ්ඛාතං කුහකවත්ථු. තථා චීවරාදීහි නිමන්තිතස්ස තදත්ථිකස්සෙව සතො පාපිච්ඡතං නිස්සාය පටික්ඛෙපනෙන තෙ ච ගහපතිකෙ අත්තනි සුප්පතිට්ඨිතසද්ධෙ ඤත්වා පුන තෙසං ‘‘අහො අය්‍යො අප්පිච්ඡො, න කිඤ්චි පටිග්ගණ්හිතුං ඉච්ඡති, සුලද්ධං වත නො අස්ස, සචෙ අප්පමත්තකම්පි කිඤ්චි පටිග්ගණ්හෙය්‍යා’’ති නානාවිධෙහි උපායෙහි පණීතානි චීවරාදීනි උපනෙන්තානං තදනුග්ගහකාමතංයෙව ආවිකත්වා පටිග්ගහණෙන ච තතො පභුති අසීතිසකටභාරෙහි උපනාමනහෙතුභූතං විම්හාපනං පච්චයපටිසෙවනසඞ්ඛාතං කුහකවත්ථූති වෙදිතබ්බං. පාපිච්ඡස්සෙව පන සතො උත්තරිමනුස්සධම්මාධිගමපරිදීපනවාචාය තථා තථා විම්හාපනං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහකවත්ථූති වෙදිතබ්බං. චිත්තලපබ්බතාදිවිහාරො ලොකසම්මතසෙනාසනං නාම. ලොකසම්මත …පෙ… උපායෙහි සංවණ්ණියමානගුණොති සම්බන්ධො. පරිපාචෙතුන්ති පරිණාමෙතුං. සුද්ධචිත්තෙන අත්තනො ගන්ථධුරාදිකම්මං කත්වා විචරන්තානං තම්මූලකපච්චයපරිභොගෙ දොසාභාවං දස්සෙතුං ‘‘යෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. භික්ඛාචාරෙ අසම්පජ්ජමානෙති ගොචරගාමෙ භික්ඛාය චරිත්වා ලභිතබ්බපිණ්ඩපාතෙ අසම්පජ්ජන්තෙ. තෙ ච වත්තසීසෙන සබ්බම්පෙතං කරොන්ති, න ලාභනිමිත්තං. තෙන වුත්තං ‘‘තන්තිපවෙණිඝටනකා සාසනජොතකා’’ති.

කිච්ඡෙනාති න දුක්ඛාය පටිපදාය. බුද්ධානඤ්හි චත්තාරොපි මග්ගා සුඛාපටිපදාව හොන්ති, පාරමීපූරණකාලෙ පන සරාගදොසමොහස්සෙව සතො ආගතානං යාචකානං අලඞ්කතප්පටියත්තං සීසං කන්තිත්වා ගලලොහිතං නීහරිත්වා සුඅඤ්ජිතානි අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා කුලවංසප්පතිට්ඨාපකං පුත්තං මනාපචාරිනිං භරියන්ති එවමාදීනි දෙන්තස්ස අඤ්ඤානිපි ඛන්තිවාදීසදිසෙසු අත්තභාවෙසු ඡෙජ්ජභෙජ්ජාදීනි පාපුණන්තස්ස ආගමනීයපටිපදං සන්ධායෙතං වුත්තං. කසිරෙනාති තස්සෙව වෙවචනං.

එකස්සෙව දාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ගරුභාවතො ‘‘ගරුභණ්ඩානී’’ති වුත්තං, සබ්බෙසං භාජෙත්වාපි ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය ‘‘ගරුපරික්ඛාරානී’’ති වුත්තං. සාධාරණපරික්ඛාරභාවෙනාති සඞ්ඝිකත්තා සබ්බභික්ඛුසාධාරණපරික්ඛාරභාවෙන. සඞ්ගණ්හාති උපලාපෙතීති ඉදං අථෙය්‍යචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවාහ – ‘‘තථාභාවතො ථෙනෙත්වා’’ති, අවිස්සජ්ජියඅවෙභඞ්ගියභාවතො ථෙනෙත්වාති අත්ථො. ගරුභණ්ඩඤ්හි කුලසඞ්ගහත්ථාය විස්සජ්ජෙන්තො විභජන්තො ච තස්ස අවිස්සජ්ජියඅවඑභඞ්ගියභාවං ථෙනෙති. කුලදූසකදුක්කටං ආපජ්ජතීති එත්ථ ‘‘යො විස්සජ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තත්තා විස්සජ්ජනපච්චයා ථුල්ලච්චයෙනපි න මුච්චති.

අසන්තන්ති අවිජ්ජමානං. අභූතන්ති අනුප්පන්නං. අනුප්පන්නත්තා හි තස්ස තං අසන්තන්ති. පුරිමස්ස පච්ඡිමං කාරණවචනං. උල්ලපතීති උග්ගතායුකො ලපති. සීලඤ්හි භික්ඛුනො ආයු, තං තස්ස තථාලපනසමකාලමෙව විගච්ඡති. අසන්තසම්භාවනායාති අත්තනො අවිජ්ජමානගුණෙහි සම්භාවනාය. එවඤ්හි ගණ්හතා…පෙ… ථෙනෙත්වා ගහිතා හොන්තීති එත්ථ අසන්තසම්භාවනාය රට්ඨපිණ්ඩස්ස ථෙනෙත්වා ගහිතත්තා ලොකුත්තරධම්මොපි ථෙනිතොයෙව හොති. කිතවස්සෙවාති කිතවස්ස සකුණග්ගහණමිව. කෙරාටිකස්සාති සඨස්ස. ගොත්තං වුච්චති සාධාරණනාමං, මත්ත-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො, තස්මා සමණාති ගොත්තමත්තං අනුභවන්ති ධාරෙන්තීති ගොත්‍රභුනො, නාමමත්තසමණාති වුත්තං හොති.

වග්ගුමුදාතීරියභික්ඛුවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අධිමානවත්ථුවණ්ණනා

196. හෙට්ඨිමමග්ගෙහි ඤාතමරියාදාය එව ජානනතො අඤ්ඤා අග්ගමග්ගපඤ්ඤා, තස්සා ඵලභාවතො අග්ගඵලපඤ්ඤා තංසහගතා සම්මාසඞ්කප්පාදයො ච අඤ්ඤාති වුත්තාති ආහ ‘‘අඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසූති අරහත්තං බ්‍යාකරිංසූ’’ති. අරියසාවකස්ස තාව නුප්පජ්ජතීති පහීනාධිමානපච්චයත්තා නුප්පජ්ජති. සීලවතොපි…පෙ… නුප්පජ්ජති අකාරකභාවතො. තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වාති කලාපසම්මසනවසෙන තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා. ආරද්ධවිපස්සකස්සාති උදයබ්බයානුපස්සනාය ආරද්ධවිපස්සකස්ස. සුද්ධසමථලාභී විපස්සනාය කම්මං අකත්වාපි කිලෙසසමුදාචාරං අපස්සන්තො කෙවලං අඤ්ඤාණබලෙන ‘‘අරියොහමස්මී’’ති මඤ්ඤතීති ආහ ‘‘සුද්ධසමථලාභිං වා’’ති. ‘‘අරහා අහ’’න්ති මඤ්ඤති උච්චවාලඞ්කවාසී මහානාගත්ථෙරො විය.

තලඞ්ගරවාසී ධම්මදින්නත්ථෙරො කිර නාම එකො පභින්නප්පටිසම්භිදො මහාඛීණාසවො මහතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදදායකො අහොසි. සො එකදිවසං අත්තනො දිවාට්ඨානෙ නිසීදිත්වා ‘‘කින්නු ඛො අම්හාකං ආචරියස්ස උච්චවාලඞ්කවාසීමහානාගත්ථෙරස්ස සමණභාවකිච්චං මත්ථකප්පත්තං, නො’’ති ආවජ්ජෙන්තො පුථුජ්ජනභාවමෙවස්ස දිස්වා ‘‘මයි අගච්ඡන්තෙ පුථුජ්ජනකාලකිරියමෙව කරිස්සතී’’ති ච ඤත්වා ඉද්ධියා වෙහාසං උප්පතිත්වා දිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස ථෙරස්ස සමීපෙ ඔරොහිත්වා වන්දිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ‘‘කිං, ආවුසො ධම්මදින්න, අකාලෙ ආගතොසී’’ති ච වුත්තො ‘‘පඤ්හං, භන්තෙ, පුච්ඡිතුං ආගතොම්හී’’ති ආහ. තතො ‘‘පුච්ඡාවුසො, ජානමානා කථයිස්සාමා’’ති වුත්තො පඤ්හසහස්සං පුච්ඡි. ථෙරො පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං පඤ්හං අසජ්ජමානොව කථෙසි. තතො ‘‘අතිතික්ඛං වො, භන්තෙ, ඤාණං, කදා තුම්හෙහි අයං ධම්මො අධිගතො’’ති වුත්තො ‘‘ඉතො සට්ඨිවස්සකාලෙ, ආවුසො’’ති ආහ. සමාධිම්හි, භන්තෙ, වළඤ්ජෙථාති. න ඉදං, ආවුසො, භාරියන්ති. තෙන හි, භන්තෙ, එකං හත්ථිං මාපෙථාති. ථෙරො සබ්බසෙතං හත්ථිං මාපෙසි. ඉදානි, භන්තෙ, යථා අයං හත්ථී අඤ්ජිතකණ්ණො පසාරිතනඞ්ගුට්ඨො සොණ්ඩං මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා භෙරවං කොඤ්චනාදං කරොන්තො තුම්හාකං අභිමුඛං ආගච්ඡති, තථා නං කරොථාති. ථෙරො තථා කත්වා වෙගෙන ආගච්ඡතො හත්ථිස්ස භෙරවං ආකාරං දිස්වා උට්ඨාය පලායිතුං ආරද්ධො. තමෙනං ඛීණාසවත්ථෙරො හත්ථං පසාරෙත්වා චීවරකණ්ණෙ ගහෙත්වා ‘‘භන්තෙ, ඛීණාසවස්ස සාරජ්ජං නාම හොතී’’ති ආහ. සො තස්මිං කාලෙ අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා ‘‘අවස්සයො මෙ, ආවුසො, ධම්මදින්න හොහී’’ති වත්වා පාදමූලෙ උක්කුටිකං නිසීදි. ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං අවස්සයො භවිස්සාමිච්චෙවාහං ආගතො, මා චින්තයිත්ථා’’ති කම්මට්ඨානං කථෙසි. ථෙරො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා චඞ්කමං ඔරුය්හ තතියෙ පදවාරෙ අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි. ථෙරො කිර දොසචරිතො අහොසි.

අධිමානවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සවිභඞ්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

197-198. යස්මා පනාතිආදි ‘‘අසන්තං අභූතං අසංවිජ්ජමාන’’න්ති එතෙසං කාරණවචනං. තත්ථ යන්ති යං උත්තරිමනුස්සධම්මං. අනභිජානන්ති අත්තනි අත්ථිභාවං අජානන්තො. සමුදාචරතීති ‘‘අත්ථි මය්හං එස ධම්මො’’ති කථෙති ජානාපෙති වා. ‘‘අසන්තං අභූත’’න්ති ඉමස්ස කාරණවචනං සන්තානෙ අනුප්පන්නොති. ඤාණෙන ච අසච්ඡිකතොති ඉදං පන ‘‘අසංවිජ්ජමාන’’න්ති එතස්ස කාරණවචනං. පකතිමනුස්සෙහි උත්තරිතරානං බුද්ධාදිඋත්තමපුරිසානං අධිගමධම්මො උත්තරිමනුස්සධම්මොති ආහ ‘‘උත්තරිමනුස්සාන’’න්තිආදි. තන්ති උත්තරිමනුස්සධම්මං. අථ පදභාජනෙ බහුවචනනිද්දෙසො කස්මා කතොති ආහ ‘‘පදභාජනෙ පනා’’තිආදි. කිඤ්චාපි උත්තරිමනුස්සධම්මො අබ්‍යාකතොපි හොති, ආරොග්‍යට්ඨෙන පන බාහිතිකසුත්තෙ විය ‘‘කුසලෙ ධම්මෙ’’ති වුත්තං. අස්සාති උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස. ඛණලයමුහුත්ත-සද්දා අඤ්ඤත්ථ භින්නත්ථාපි හොන්ති, ඉධ පන ඛණපරියායවසෙනෙව ‘‘තං ඛණං තං ලයං තං මුහුත්ත’’න්ති පාළියං වුත්තං.

අධිගන්තබ්බතො අධිගමො, ඣානාදි, අධිගමස්ස පුච්ඡා අධිගමපුච්ඡා. තෙනාහ ‘‘ඣානවිමොක්ඛාදීසූ’’තිආදි. උපායපුච්ඡාති අධිගමුපායපුච්ඡා. කින්තීති කෙන පකාරෙන, කෙන විධිනාති අත්ථො. කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභීති ඉදං පන පුබ්බෙ ‘‘කිං තෙ අධිගත’’න්ති අනිද්ධාරිතභෙදා ඣානාදිවිසෙසා පුච්ඡිතාති ඉදානි තෙසං නිද්ධාරෙත්වා පුච්ඡනාකාරදස්සනං.

තස්මාති යස්මා යථාවුත්තෙහි ඡහාකාරෙහි අධිගමබ්‍යාකරණං සොධෙතබ්බං, තස්මා. එත්තාවතාවාති එත්තකෙන බ්‍යාකරණමත්තෙනෙව න සක්කාතබ්බො. බ්‍යාකරණඤ්හි එකච්චස්ස අයාථාවතොපි හොතීති. ඉමෙසු පන ඡසු ඨානෙසු සොධනත්ථං වත්තබ්බොති යථා නාම ජාතරූපපතිරූපකම්පි ජාතරූපං විය ඛායතීති ජාතරූපං නිඝංසනතාපනච්ඡෙදනෙහි සොධෙතබ්බං, එවමෙව ඉමෙසු ඉදානෙව වුත්තෙසු ඡසු ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා සොධනත්ථං වත්තබ්බො. විමොක්ඛාදීසූති ආදි-සද්දෙන සමාධිසමාපත්තිඤාණදස්සනමග්ගභාවනාඵලසච්ඡිකිරියාදිං සඞ්ගණ්හාති. පාකටො හොතීති අධිගතවිසෙසස්ස සතිසම්මොසාභාවතො. සෙසපුච්ඡාසුපි පාකටො හොතීති පදෙ එසෙව නයො.

සබ්බෙසඤ්හි අත්තනා අධිගතමග්ගෙන පහීනකිලෙසා පාකටා හොන්තීති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. කස්සචි හි අත්තනා අධිගතමග්ගවජ්ඣකිලෙසෙසු සන්දෙහො උප්පජ්ජතියෙව මහානාමස්ස සක්කස්ස විය. සො හි සකදාගාමී සමානොපි ‘‘තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එවං හොති ‘කො සු නාම මෙ ධම්මො අජ්ඣත්තං අප්පහීනො, යෙන මෙ එකදා ලොභධම්මාපි චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති, දොසධම්මාපි චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති, මොහධම්මාපි චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්තී’’’ති (ම. නි. 1.175) භගවන්තං පුච්ඡි. අයං කිර රාජා සකදාගාමිමග්ගෙන ලොභදොසමොහා නිරවසෙසා පහීයන්තීති සඤ්ඤී අහොසි. කිං අරියසාවකස්ස එවං සන්දෙහො උප්පජ්ජතීති? ආම උප්පජ්ජති. කස්මා? පණ්ණත්තියං අකොවිදත්තා. ‘‘අයං කිලෙසො අසුකමග්ගවජ්ඣො’’ති ඉමිස්සා පණ්ණත්තියා අකොවිදස්ස හි අරියසාවකස්ස එවං හොති. කිං තස්ස පච්චවෙක්ඛණා නත්ථීති? අත්ථි, සා පන න සබ්බෙසං පරිපුණ්ණා හොති. එකො හි පහීනකිලෙසමෙව පච්චවෙක්ඛති, එකො අවසිට්ඨකිලෙසමෙව, එකො මග්ගමෙව, එකො ඵලමෙව, එකො නිබ්බානමෙව. ඉමාසු පන පඤ්චසු පච්චවෙක්ඛණාසු එකං වා ද්වෙ වා නො ලද්ධුං න වට්ටති. ඉති යස්ස පච්චවෙක්ඛණා න පරිපුණ්ණා, තස්ස මග්ගවජ්ඣකිලෙසපණ්ණත්තියං අකොවිදත්තා එවං හොති. උග්ගහපරිපුච්ඡාකුසලාති සජ්ඣායමග්ගසංවණ්ණනාසු නිපුණා.

යාය පටිපදාය යස්ස අරියමග්ගො ආගච්ඡති, සා පුබ්බභාගපටිපත්ති ආගමනපටිපදා. සොධෙතබ්බාති සුද්ධා උදාහු න සුද්ධාති විචාරණවසෙන සොධෙතබ්බා. න සුජ්ඣතීති තත්ථ තත්ථ පමාදපටිපත්තිසබ්භාවතො. අපනෙතබ්බොති අත්තනො පටිඤ්ඤාය අපනෙතබ්බො. ‘‘සුජ්ඣතී’’ති වත්වා සුජ්ඣනාකාරං දස්සෙතුං ‘‘දීඝරත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. පඤ්ඤායතීති එත්ථාපි ‘‘යදී’’ති පදං ආනෙත්වා යදි සො භික්ඛු තාය පටිපදාය පඤ්ඤායතීති සම්බන්ධො. චතූසු පච්චයෙසු අලග්ගත්තා ‘‘ආකාසෙ පාණිසමෙන චෙතසා’’ති වුත්තං. වුත්තසදිසන්ති තස්ස භික්ඛුනො බ්‍යාකරණං ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තෙන සදිසං, සමන්ති අත්ථො.

ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොතීති දීඝරත්තං සුවික්ඛම්භිතකිලෙසත්තා. ඛීණාසවස්ස නාම…පෙ… න හොතීති පහීනවිපල්ලාසත්තා ජීවිතනිකන්තියා ච අභාවතො න හොති. පුථුජ්ජනස්ස පන අප්පහීනවිපල්ලාසත්තා ජීවිතනිකන්තිසබ්භාවතො ච අප්පමත්තකෙනපි හොති.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – දීඝභාණකඅභයත්ථෙරො කිර එකං පිණ්ඩපාතිකං පරිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තො දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. සො තං නහායමානං කල්‍යාණීනදීමුඛද්වාරෙ නිමුජ්ජිත්වා පාදෙ අග්ගහෙසි. පිණ්ඩපාතිකො ‘‘කුම්භීලො’’ති සඤ්ඤාය මහාසද්දං අකාසි, තදා නං ‘‘පුථුජ්ජනො’’ති ජානිංසු. චන්දමුඛතිස්සරාජකාලෙ පන මහාවිහාරෙ සඞ්ඝත්ථෙරො ඛීණාසවො දුබ්බලචක්ඛුකො විහාරෙයෙව අච්ඡති. තං රාජා ‘‘ථෙරං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති භික්ඛූසු භික්ඛාචාරං ගතෙසු අප්පසද්දො උපසඞ්කමිත්වා සප්පො විය පාදෙ අග්ගහෙසි. ථෙරො සිලාථම්භො විය නිච්චලො හුත්වා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. අහං, භන්තෙ, තිස්සොති. සුගන්ධං වායසි නො තිස්සාති. එවං ඛීණාසවස්ස භයං නාම නත්ථි. එකච්චො පන පුථුජ්ජනොපි අතිසූරො හොති නිබ්භයො, සො රජනීයෙන ආරම්මණෙන පරිග්ගණ්හිතබ්බො. වසභරාජාපි හි එකං ථෙරං පරිග්ගණ්හමානො ඝරෙ නිසීදාපෙත්වා තස්ස සන්තිකෙ බදරසාළවං මද්දමානො නිසීදි. මහාථෙරස්ස ඛෙළො චලිතො, ථෙරස්ස පුථුජ්ජනභාවො ආවිභූතො. ඛීණාසවස්ස හි රසතණ්හා නාම සුප්පහීනා, දිබ්බෙසුපි රසෙසු නිකන්ති නාම න හොති. තස්මා ඉමෙහි උපායෙහි පරිග්ගහෙත්වා සචස්ස භයං වා ඡම්භිතත්තං වා රසතණ්හා වා උප්පජ්ජති, ‘‘න ත්වං අරහා’’ති අපනෙතබ්බො.

අසන්තගුණසම්භාවනලක්ඛණා පාපිච්ඡාති ආහ – ‘‘යා සා ඉධෙකච්චො…පෙ… ආදිනා නයෙනා’’ති. ආදි-සද්දෙන ‘‘අස්සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, අප්පස්සුතොව සමානො ‘බහුස්සුතොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, සඞ්ගණිකාරාමොව සමානො ‘පවිවිත්තොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, කුසීතොව සමානො ‘ආරද්ධවීරියොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, මුට්ඨස්සතීව සමානො ‘උපට්ඨිතස්සතීති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, අසමාහිතොව සමානො ‘සමාහිතොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, දුප්පඤ්ඤොව සමානො ‘පඤ්ඤවාති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, අඛීණාසවොව සමානො ‘ඛීණාසවොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා පාපිච්ඡතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති පාපිච්ඡතා’’ති (විභ. 851) එවං වුත්තං පාළිපදෙසං සඞ්ගණ්හාති. පාපිකායාති ලාමිකාය ඉච්ඡාය. අපකතොති පාපිකාය ඉච්ඡාය සම්මාආජීවතො අපෙතො කතොති ඉච්ඡාය අපකතො. තථාභූතො ච මිච්ඡාජීවෙන අභිභූතො පරාජිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘අභිභූතො පරාජිතො’’ති.

සාමඤ්ඤං දුප්පරාමට්ඨං නිරයායුපකඩ්ඪතීති යථා කුසො යෙන දුග්ගහිතො, තස්ස හත්ථං අනුකන්තති ඵාලෙති, එවමෙව සමණධම්මසඞ්ඛාතං සාමඤ්ඤම්පි ඛණ්ඩසීලාදිතාය දුප්පරාමට්ඨං නිරයාය උපකඩ්ඪති, නිරයෙ නිබ්බත්තාපෙතීති අත්ථො. සිථිලොති ඔලීයිත්වා කරණෙන සිථිලග්ගාහෙන කතො. පරිබ්බාජොති ඛණ්ඩාදිභාවප්පත්තො සමණධම්මො. භිය්‍යො ආකිරතෙ රජන්ති අබ්භන්තරෙ විජ්ජමානං රාගරජාදිං එවරූපො සමණධම්මො අපනෙතුං න සක්කොති, අථ ඛො තස්ස උපරි අපරම්පි රාගරජාදිං ආකිරතීති අත්ථො. භික්ඛුභාවොති පාරාජිකං ආපජ්ජිත්වා ‘‘සමණො අහ’’න්ති පටිජානනතො වොහාරමත්තසිද්ධො භික්ඛුභාවො. අජානමෙවාති පාඨෙ එවාති අවධාරණත්ථෙ නිපාතො. අජානමෙවන්ති පාඨෙ පන එවං ජානාමි එවං පස්සාමීති අවචන්ති යොජෙතබ්බං.

පදභාජනීයවණ්ණනා

199. අසුභජ්ඣානාදීනීති ආදි-සද්දෙන කායගතාසතිජ්ඣානඤ්ච කසිණජ්ඣානඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තෙන ‘‘කායගතාසතිජ්ඣානං පථවීකසිණජ්ඣානං සමාපජ්ජි’’න්තිආදිං වදන්තොපි පාරාජිකොව හොතීති වෙදිතබ්බං. විමොක්ඛොති එත්ථ වි-සද්දො විසෙසත්ථො විවිධත්ථො වාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුට්ඨු මුත්තො’’තිආදි. විමොක්ඛොති චත්තාරො අරියමග්ගා. තස්ස සගුණතො සුඤ්ඤතාදිනාමලාභං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සො පනාය’’ න්තිආදි. මග්ගො හි නාම පඤ්චහි කාරණෙහි නාමං ලභති සරසෙන වා පච්චනීකෙන වා සගුණෙන වා ආරම්මණෙන වා ආගමනෙන වා. සචෙ හි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අනිච්චතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චති, සචෙ දුක්ඛතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති, සචෙ අනත්තතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති, ඉදං සරසතො නාමං නාම. යස්මා පනෙස අනිච්චානුපස්සනාය සඞ්ඛාරානං ඝනවිනිබ්භොගං කත්වා නිච්චනිමිත්තධුවනිමිත්තසස්සතනිමිත්තානි පජහන්තො ආගතො, තස්මා අනිමිත්තො. දුක්ඛානුපස්සනාය පන සුඛසඤ්ඤං පහාය පණිධිං පත්ථනං සුක්ඛාපෙත්වා ආගතත්තා අප්පණිහිතො. අනත්තානුපස්සනාය අත්තසත්තපුග්ගලසඤ්ඤං පහාය සඞ්ඛාරානං සුඤ්ඤතො දිට්ඨත්තා සුඤ්ඤතොති ඉදං පච්චනීකතො නාමං නාම.

රාගාදීහි පනෙස සුඤ්ඤතත්තා සුඤ්ඤතො. රූපනිමිත්තාදීනං රාගනිමිත්තාදීනංයෙව වා අභාවෙන අනිමිත්තො. රාගාදිපණිධිආදීනං අභාවතො අප්පණිහිතොති ඉදමස්ස සගුණතො නාමං. ස්වායං සුඤ්ඤතං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්ච නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීති සුඤ්ඤතො අනිමිත්තො අප්පණිහිතොති වුච්චති, ඉදමස්ස ආරම්මණතො නාමං. ආගමනං පන දුවිධං විපස්සනාගමනං මග්ගාගමනඤ්ච. තත්ථ මග්ගෙ විපස්සනාගමනං ලබ්භති, ඵලෙ මග්ගාගමනං. අනත්තානුපස්සනා හි සුඤ්ඤතා නාම, සුඤ්ඤතවිපස්සනාය මග්ගො සුඤ්ඤතො. අනිච්චානුපස්සනා අනිමිත්තා නාම, අනිමිත්තවිපස්සනාය මග්ගො අනිමිත්තො. ඉදං පන නාමං න අභිධම්මපරියායෙන ලබ්භති. තථා හි තං සඞ්ඛාරනිමිත්තස්ස අවිජහනතො න නිප්පරියායෙන අනිමිත්තං, සුත්තන්තපරියායෙන පන ලබ්භති. තත්‍ර හි ගොත්‍රභුඤාණං අනිමිත්තං නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා අනිමිත්තනාමකං හුත්වා සයං ආගමනියට්ඨානෙ ඨත්වා මග්ගස්ස නාමං දෙතීති වදන්ති, තෙන මග්ගො අනිමිත්තොති වුත්තො. මග්ගාගමනෙන පන ඵලං අනිමිත්තන්ති යුජ්ජතියෙව. දුක්ඛානුපස්සනා සඞ්ඛාරෙසු පණිධිං සුක්ඛාපෙත්වා ආගතත්තා අප්පණිහිතා නාම, අප්පණිහිතවිපස්සනාය මග්ගො අප්පණිහිතො, අප්පණිහිතමග්ගස්ස ඵලං අප්පණිහිතං. එවං විපස්සනා අත්තනො නාමං මග්ගස්ස දෙති, මග්ගො ඵලස්සාති ඉදං ආගමනතො නාමං. සුඤ්ඤත්තාති විවිත්තත්තා. න හි මග්ගෙ රාගාදයො සන්ති, උපරූපරි උප්පජ්ජනකරාගාදීනං කාරණත්තා රාගාදයො නිමිත්තන්ති ආහ ‘‘රාගදොසමොහනිමිත්තෙහී’’ති. සවිග්ගහානං විය උපට්ඨානම්පෙත්ථ නිමිත්තන්ති වදන්ති. රාගාදයොව පවත්තිට්ඨානට්ඨෙන පණිධීති ආහ ‘‘රාගදොසමොහපණිධීන’’න්ති.

වත්ථුවිජ්ජාදිං සන්ධාය අවචනතො ‘‘විජ්ජානං ලාභීම්හී’’ති වුත්තෙපි හොති. එකෙකකොට්ඨාසවසෙනාති සතිපට්ඨානචතුක්කාදිඑකෙකකොට්ඨාසවසෙන. කිඤ්චාපි මහාඅට්ඨකථායම්පි එකෙකකොට්ඨාසවසෙනෙව දස්සිතං, තත්ථ පන ‘‘ලොකුත්තරානං සතිපට්ඨානාන’’න්තිආදිනා පච්චෙකං ලොකුත්තර-සද්දං යොජෙත්වා එකෙකකොට්ඨාසවසෙනෙව වුත්තං, ඉධ ලොකුත්තර-සද්දෙන විනාති අයමෙත්ථ විසෙසො. තත්ථාති තෙසු කොට්ඨාසෙසු.

නනු ච ‘‘කිලෙසප්පහානමෙවා’’ති කස්මා වුත්තං. න හි කිලෙසානං පහානමත්තං උත්තරිමනුස්සධම්මො හොතීති යො වදෙය්‍ය, තං සන්ධාය කිලෙසප්පහානස්ස මග්ගකිච්චත්තා කිච්චවසෙන මග්ගො දීපිතොති දස්සෙතුං ‘‘තං පනා’’තිආදි වුත්තං. කාමරාගං සන්ධාය ‘‘තතියමග්ගෙන හි රාගදොසානං පහාන’’න්ති වුත්තං, න පන රූපරාගඅරූපරාගෙ සන්ධාය. න හි තෙ තෙන පහීයන්ති චතුත්ථමග්ගෙන පහාතබ්බත්තා.

රාගා චිත්තං විනීවරණතාති රාගා චිත්තස්ස විනීවරණතාති වුත්තං හොති. රාගා විමුත්තස්ස චිත්තස්ස තස්සෙව රාගනීවරණස්ස අභාවෙන විගතනීවරණත්තා විනීවරණතාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි.

යා ච පඤ්ච විජ්ජාති යොජෙතබ්බං. නිබ්බට්ටිතලොකුත්තරත්තාති විසුංයෙව ලොකතො අපගතලොකුත්තරත්තා. යථා විනා ලොකුත්තර-සද්දෙන ‘‘සතිපට්ඨානාදීනං ලාභීම්හී’’ති වුත්තෙපි පාරාජිකං හොති, එවමිධාපි ‘‘අත්ථපටිසම්භිදාය ලාභීම්හීති වුත්තෙපි හොතියෙවා’’ති වත්තුං යුජ්ජති. කිඤ්චාපි යුජ්ජති, අථ ඛො මහාඅට්ඨකථායං විභාගෙන වුත්තත්තා න සක්කා එවමිදං වත්තුන්ති දස්සෙතුං ‘‘මහාඅට්ඨකථායං පන…පෙ… න සක්කා අඤ්ඤං පමාණං කාතු’’න්ති වුත්තං. තම්පි තත්ථෙව පටික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො.

සුද්ධිකවාරකථාවණ්ණනා

200. උල්ලපනාකාරන්ති සමාපජ්ජින්තිආදිඋල්ලපනාකාරං. ආපත්තිභෙදන්ති ‘‘න පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’තිආදිආපත්තිභෙදං. පුන ආනෙත්වා පඨමජ්ඣානාදීහි න යොජිතන්ති එත්ථ ‘‘පඨමජ්ඣානෙනා’’ති පාඨොති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං, තදෙව යුත්තං.

කත්තුසාධනොපි භණිත-සද්දො හොතීති ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. යෙන චිත්තෙන මුසා භණති, තෙනෙව චිත්තෙන න සක්කා ‘‘මුසා භණාමී’’ති ජානිතුං, අන්තරන්තරා පන අඤ්ඤෙන චිත්තෙන ‘‘මුසා භණාමී’’ති ජානාතීති වුත්තං ‘‘භණන්තස්ස හොති මුසා භණාමී’’ති. අයමෙත්ථ අත්ථො දස්සිතොති තීහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො මුසාවාදොති අයමෙත්ථ අත්ථො දස්සිතො. න සක්කා න භවිතුන්ති පුබ්බභාගතො පට්ඨාය ආභොගං කත්වා භණිතත්තා න සක්කා න භවිතුං. ආපත්තියා න කාරෙතබ්බොති පුබ්බභාගක්ඛණෙ ‘‘මුසා භණිස්සාමී’’ති ආභොගං විනා සහසා භණන්තස්ස වචනක්ඛණෙ ‘‘මුසා එත’’න්ති උපට්ඨිතෙපි නිවත්තෙතුමසක්කුණෙය්‍යතාය අවිසයභාවතො ආපත්තියා න කාරෙතබ්බො. දවාති සහසා. රවාති අඤ්ඤං වත්තුකාමස්ස ඛලිත්වා අඤ්ඤභණනං.

තං ජානාතීති තංඤාණං, තස්ස භාවො තංඤාණතා, ඤාණස්ස අත්ථසංවෙදනන්ති අත්ථො. ඤාණසමොධානන්ති ඤාණස්ස බහුභාවො, එකචිත්තුප්පාදෙ අනෙකඤාණතාති අත්ථො. න හි සක්කා…පෙ… ජානිතුන්ති ආරම්මණකරණස්ස අභාවතො වුත්තං. අසම්මොහාවබොධො ච ඊදිසස්ස ඤාණස්ස නත්ථි, ‘‘භණිස්සාමී’’ති පවත්තචිත්තං ‘‘භණාමී’’ති පවත්තචිත්තස්ස පච්චයො හුත්වා නිරුජ්ඣති, තඤ්ච ‘‘භණිත’’න්ති පවත්තචිත්තස්ස පච්චයො හුත්වාති ආහ – ‘‘පුරිමං පුරිමං පන…පෙ… නිරුජ්ඣතී’’ති. තස්මිං පුබ්බභාගෙ සති ‘‘සෙසද්වයං න හෙස්සතී’’ති එතං නත්ථි, අවස්සං හොතියෙවාති වුත්තං හොති, භණිස්සාමීති පුබ්බභාගෙ සති ‘‘භණාමි භණිත’’න්ති එතං ද්වයං න න හොති, හොතියෙවාති අධිප්පායො. එකං විය පකාසතීති අනෙකක්ඛණෙ උප්පන්නම්පි චිත්තං එකක්ඛණෙ උප්පන්නසදිසං හුත්වා පකාසති. සමාපජ්ජින්තිආදීනීති ආදි-සද්දෙන සමාපජ්ජාමි, සමාපන්නොති ඉමානි ද්වෙ සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ සමාපජ්ජිං, සමාපන්නොති ඉමෙසං අසතිපි කාලනානත්තෙ වචනවිසෙසං සන්ධාය විසුං ගහණං.

207. සකභාවපරිච්චජනවසෙනාති අත්තනො සන්තකභාවස්ස පරිච්චජනවසෙන. මග්ගුප්පත්තිතො පුබ්බෙ විය ‘‘සරාගො සදොසො’’ති වත්තබ්බතාභාවතො චත්තම්පි කෙචි ගණ්හන්ති, නයිදමෙවන්ති දස්සනත්ථං ‘‘වන්තො’’ති වුත්තං. න හි යං යෙන වන්තං, සො පුන තං ආදියති. තෙනාහ ‘‘අනාදියනභාවදස්සනවසෙනා’’ති. වන්තම්පි කිඤ්චි සන්තතිලග්ගං සියා, නයිදමෙවන්ති දස්සනත්ථං ‘‘මුත්තො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සන්තතිතො විමොචනවසෙනා’’ති. මුත්තම්පි කිඤ්චි මුත්තබන්ධනං විය ඵලං කුහිඤ්චි තිට්ඨති, න එවමිදන්ති දස්සනත්ථං ‘‘පහීනො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ක්වචි අනවට්ඨානදස්සනවසෙනා’’ති. යථා කිඤ්චි දුන්නිස්සට්ඨං පුන ආදාය සම්මදෙව නිස්සට්ඨං පටිනිස්සට්ඨන්ති වුච්චති, එවං විපස්සනාය නිස්සට්ඨං ආදින්නසදිසං මග්ගෙන පහීනං පටිනිස්සට්ඨං නාම හොතීති දස්සනත්ථං ‘‘පටිනිස්සට්ඨො’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ආදින්නපුබ්බස්ස පටිනිස්සග්ගදස්සනවසෙනා’’ති. උක්ඛෙටිතොති උත්තාසිතො, උත්තාසෙත්වා පලාපිතොති වුත්තං හොති. යො ච උත්තාසෙත්වා පලාපිතො, න පුන සො තං ඨානං ආගච්ඡතීති ආහ ‘‘පුන අනල්ලීයනභාවදස්සනවසෙනා’’ති, පුන ආගන්ත්වා සන්තානෙ අනුප්පත්තිභාවදස්සනවසෙනාති අත්ථො. ඛිට-සද්දං සද්දසත්ථවිදූ උත්තාසත්ථෙ පඨන්තීති ආහ – ‘‘ස්වායමත්ථො සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බො’’ති. අණුයෙව අණුසහගතං, අතිඛුද්දකන්ති වුත්තං හොති.

සුද්ධිකවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වත්තුකාමවාරකථාවණ්ණනා

215. කෙවලඤ්හියන්ති කෙවලඤ්හි අයං. ‘‘වාරො’’ති අජ්ඣාහරිතබ්බං. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ජානාතීති ‘‘පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජි’’න්තිආදිම්හි වුත්තෙ තදත්ථස්ස පකතියා විජානනලක්ඛණං සන්ධාය වුත්තං. එවං පන වචීභෙදං අකත්වා පක්කමනාදීසු අඤ්ඤතරො භික්ඛු ‘‘මං අරහාති ජානාතූ’’ති තම්හා ආවාසා පඨමං පක්කමතීති ආගතවත්ථුම්හි විය තස්මිං ඛණෙ අවිදිතෙපි නික්ඛන්තමත්තෙ පාරාජිකං. ජානනලක්ඛණන්ති ‘‘තඞ්ඛණෙ ජානනං නාම ඊදිස’’න්ති වුත්තලක්ඛණං. විඤ්ඤත්තිපථෙති කායවචීවිඤ්ඤත්තීනං ගහණයොග්ගෙ පදෙසෙ, පකතිචක්ඛුනා පකතිසොතෙන ච දට්ඨුං සොතුඤ්ච අරහට්ඨානෙති වුත්තං හොති. තෙන විඤ්ඤත්තිපථං අතික්කමිත්වා ඨිතො චෙ කොචි දිබ්බෙන චක්ඛුනා දිබ්බාය ච සොතධාතුයා දිස්වා සුත්වා ච ජානාති, න පාරාජිකන්ති දීපෙති. අස්සුතපුබ්බස්ස ‘‘කිමිදං වුත්ත’’න්ති සංසයුප්පත්තිසබ්භාවතො ‘‘සුතං හොතී’’ති වුත්තං. පඨමං වචනමත්තං අස්සුතපුබ්බෙනපි ‘‘පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජි’’න්ති වුත්තෙ ‘‘කිමිද’’න්ති සන්දෙහං අනුප්පාදෙත්වා ‘‘ඣානං නාම කිරෙස සමාපජ්ජී’’ති එත්තකමත්තෙපි ඤාතෙ පාරාජිකං හොතියෙව.

අනාපත්තිභෙදකථාවණ්ණනා

222. අනුල්ලපනාධිප්පායස්සාති අතික්කමිත්වා අවත්තුකාමස්ස, ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මො අය’’න්ති අසල්ලක්ඛෙන්තස්සාති අධිප්පායො. සරූපතො පන ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු අනුල්ලපනාධිප්පායස්සා’’ති විනීතවත්ථූසු තත්ථ තත්ථ ආගතවත්ථුවසෙන වෙදිතබ්බො. ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මො අය’’න්ති අසල්ලක්ඛෙත්වා වදන්තොපි වොහාරතො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තස්සා’’ති.

පදභාජනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භායන්තොපීති ‘‘ඉමස්ස මයි නත්ථිභාවං අඤ්ඤෙපි ජානන්තා අත්ථි නු ඛො’’ති භායන්තොපි.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

223. සෙක්ඛභූමියන්ති ඉමිනා ඣානභූමිම්පි සඞ්ගණ්හාති. තිණ්ණං විවෙකානන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකානං.

පිණ්ඩාය චරණස්ස භොජනපරියොසානත්තා වුත්තං ‘‘යාව භොජනපරියොසාන’’න්ති. භුත්වා ආගච්ඡන්තස්සපි පුන වුත්තනයෙනෙව සම්භාවනිච්ඡාය චීවරසණ්ඨපනාදීනි කරොන්තස්ස දුක්කටමෙව.

225. ආරාධනීයො, ආවුසො, ධම්මො ආරද්ධවීරියෙනාති වත්ථුද්වයං එකසදිසම්පි ද්වීහි භික්ඛූහි විසුං විසුං ආරොචිතත්තා භගවතා විනිච්ඡිනිතං සබ්බම්පි විනීතවත්ථූසු ආරොපෙතබ්බන්ති පාළියං ආරොපිතං.

226. පසාදභඤ්ඤන්ති කෙවලං පසාදමත්තෙන භණනං, න පන ‘‘සභාවතො එතෙ අරහන්තොයෙවා’’ති චින්තෙත්වා. තෙනෙවෙත්ථ අනාපත්ති වුත්තා. යදි පන ‘‘එතෙ සභාවතො අරහන්තොයෙවා’’ති මඤ්ඤමානො ‘‘ආයන්තු භොන්තො අරහන්තො’’තිආදීනි වදති, න සම්පටිච්ඡිතබ්බං.

227. පදසා ගමනං සන්ධාය කතිකාය කතත්තා ‘‘යානෙන වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විජ්ජාමයිද්ධිං සන්ධාය ‘‘ඉද්ධියා’’ති වුත්තං. අඤ්ඤමඤ්ඤං රක්ඛන්තීති ‘‘යො ඉමම්හා ආවාසා පඨමං පක්කමිස්සති, තං මයං ‘අරහා’ති ජානිස්සාමා’’ති එවං කතිකාය කතත්තා අපුබ්බාචරිමං අසුද්ධචිත්තෙන ගච්ඡන්තාපි සහ නික්ඛන්තභාවතො අඤ්ඤමඤ්ඤං රක්ඛන්ති. කෙචි පන ‘‘හත්ථපාසං අවිජහිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථං ගණ්හන්තො විය ගච්ඡන්තොපි ‘උට්ඨෙථ ගච්ඡාම, එථ ගච්ඡාමා’ති එවං සංවිදහිත්වා ගමනෙ පුබ්බාපරං ගච්ඡන්තොපි නාපජ්ජතී’’ති වදන්ති. එතං පන අධම්මිකං කතිකවත්තන්ති ‘‘ඉධ අරහන්තොයෙව වසන්තූති යදි භික්ඛූ කතිකං කරොන්ති, එතං අධම්මිකං කතිකවත්ත’’න්ති චූළගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. හෙට්ඨා වුත්තං පන සබ්බම්පි කතිකවත්තං සන්ධාය එතං වුත්තන්ති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. නානාවෙරජ්ජකාති නානාජනපදවාසිනො. සඞ්ඝලාභොති යථාවුඩ්ඪං අත්තනො පාපුණනකොට්ඨාසො. අයඤ්ච පටික්ඛෙපො ඉමිනාව නීහාරෙන බහිසීමට්ඨානං අවිසෙසෙන සඞ්ඝලාභස්ස සාමිභාවාපාදනං සන්ධාය කතො. විසෙසතො පන බහිසීමට්ඨානම්පි පරිච්ඡින්දිත්වා එකෙකකොට්ඨාසතො ‘‘එත්තකං දාතුං, ඊදිසං වා දාතුං, එත්තකානං වා දාතුං, ඊදිසස්ස වා දාතුං රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති අපලොකනකම්මං කත්වා දාතුං වට්ටති.

228. ආයස්මා ච ලක්ඛණොතිආදීසු කො පනායස්මා ලක්ඛණො, කස්මා චස්ස ලක්ඛණොති නාමං අහොසි, කො චායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො, කස්මා ච සිතං පාත්වාකාසීති තං සබ්බං පකාසෙතුං ‘‘ය්වාය’’න්තිආදි ආරද්ධං. ලක්ඛණසම්පන්නෙනාති පුරිසලක්ඛණසම්පන්නෙන. බ්‍රහ්මසමෙනාති බ්‍රහ්මත්තභාවසමෙන. ඊසකං හසිතං සිතන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘මන්දහසිත’’න්ති. අට්ඨිකසඞ්ඛලිකන්ති නයිදං අවිඤ්ඤාණකං අට්ඨිසඞ්ඛලිකමත්තං, අථ ඛො එකො පෙතොති ආහ ‘‘පෙතලොකෙ නිබ්බත්තං සත්ත’’න්ති. එතෙ අත්තභාවාති පෙතත්තභාවා. න ආපාථං ආගච්ඡන්තීති දෙවත්තභාවා විය පකතියා ආපාථං න ආගච්ඡන්ති. තෙසං පන රුචියා ආපාථං ආගච්ඡෙය්‍යුං. මනුස්සානං දුක්ඛාභිභූතානං අනාථභාවදස්සනපදට්ඨානා කරුණාති ආහ ‘‘කාරුඤ්ඤෙ කත්තබ්බෙ’’ති. අත්තනො ච සම්පත්තිං බුද්ධඤාණස්ස ච සම්පත්තින්ති පච්චෙකං සම්පත්ති-සද්දො යොජෙතබ්බො. තදුභයං විභාවෙතුං ‘‘තඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අත්තනො ච සම්පත්තිං අනුස්සරිත්වා සිතං පාත්වාකාසී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ධම්මධාතූති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සන්ධාය වදති, ධම්මධාතූති වා ධම්මානං සභාවො. උපපත්තීති ජාති. උපපත්තිසීසෙන හි තථාරූපං අත්තභාවං වදති. දුස්සද්ධාපයා හොන්ති, තදස්ස තෙසං දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය. දුස්සද්ධාපයාති ඉදඤ්ච න ලක්ඛණත්ථෙරං සන්ධාය වුත්තං, යෙ පන සුණන්ති ‘‘එවං කිර වුත්ත’’න්ති, තෙ සන්ධාය. අථ ලක්ඛණත්ථෙරො කස්මා න අද්දස, කිමස්ස දිබ්බචක්ඛු නත්ථීති? නො නත්ථි, මහාමොග්ගල්ලානො පන ආවජ්ජෙන්තො අද්දස, ඉතරො අනාවජ්ජනෙන න අද්දස.

විතුඩෙන්තීති විනිවිජ්ඣිත්වා ඩෙන්ති, අසිධාරූපමෙහි තිඛිණෙහි ලොහතුණ්ඩකෙහි විජ්ඣිත්වා විජ්ඣිත්වා ඉතො චිතො ච ගච්ඡන්තීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විනිවිජ්ඣිත්වා ගච්ඡන්තී’’ති. ‘‘විතුදන්තී’’ති වා පාඨො. ඵාසුළන්තරිකාහීති භුම්මත්ථෙ නිස්සක්කවචනං. ලොහතුණ්ඩකෙහීති ලොහසලාකාසදිසෙහි, කාළලොහමයෙහෙව වා තුණ්ඩකෙහි. පසාදුස්සදාති ඉමිනා අට්ඨිසඞ්ඝාතමත්තං හුත්වා පඤ්ඤායමානානම්පි කායප්පසාදස්ස බලවභාවං දස්සෙති. පක්කගණ්ඩසදිසාති ඉමිනා පන අතිවිය මුදුසභාවතං දස්සෙති. අච්ඡරියං වතාති ගරහනච්ඡරියං නාමෙතං.

චක්ඛුභූතාති සම්පත්තදිබ්බචක්ඛුකා, ලොකස්ස චක්ඛුභූතාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යත්‍රාති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතොති ආහ ‘‘යත්‍රාති කාරණවචන’’න්ති. අප්පමාණෙ සත්තනිකායෙ, තෙ ච ඛො විභාගෙන කාමභවාදිභෙදෙ භවෙ, නිරයාදිභෙදා ගතියො, නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤීආදිවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො, තථාරූපෙ සත්තාවාසෙ ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච මෙ උපනෙතුං පච්චක්ඛං කරොන්තෙන.

ගොඝාතකොති ගුන්නං අභිණ්හං හනනකො. තෙනාහ ‘‘වධිත්වා වධිත්වා’’ති. තස්සාති ගුන්නං හනනකම්මස්ස. අපරාපරියකම්මස්සාති අපරාපරියවෙදනීයකම්මස්ස. බලවතා ගොඝාතකකම්මෙන විපාකෙ දීයමානෙ අලද්ධොකාසං අපරාපරියවෙදනීයං, තස්මිං විපක්කවිපාකෙ ඉදානි ලද්ධොකාසං ‘‘අවසෙසකම්ම’’න්ති වුත්තං. කම්මසභාගතායාති කම්මස්ස සභාගභාවෙන සදිසභාවෙන. ආරම්මණසභාගතායාති ආරම්මණස්ස සභාගභාවෙන සදිසභාවෙන. යාදිසෙ හි ආරම්මණෙ පුබ්බෙ තං කම්මං තස්ස ච විපාකො පවත්තො, තාදිසෙයෙව ආරම්මණෙ ඉදං කම්මං ඉමස්ස විපාකො ච පවත්තොති කත්වා වුත්තං ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති. භවති හි තංසදිසෙපි තබ්බොහාරො යථා සො එව තිත්තිරො, තානියෙව ඔසධානීති. යස්මා කම්මසරික්ඛකවිසයෙ ‘‘කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා’’ති ද්වයමෙව වුත්තං, යස්මා ච ගතිනිමිත්තං විය කම්මං කම්මනිමිත්තඤ්ච කම්මතො භින්නං විසුං හුත්වා න තිට්ඨති, තස්මා සරික්ඛකවිපාකදානස්ස කාරණභාවතො යත්ථ කම්මසරික්ඛකෙන විපාකෙන භවිතබ්බං, තත්ථ කම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා ගහෙත්වා පටිසන්ධි හොතීති වදන්ති. තෙනෙවාහ – ‘‘තස්ස කිර…පෙ… නිමිත්තං අහොසී’’ති. තත්ථ නිමිත්තං අහොසීති පුබ්බෙ කතූපචිතස්ස පෙතූපපත්තිනිබ්බත්තනවසෙන කතොකාසස්ස තස්ස කම්මස්ස නිමිත්තභූතං ඉදානි තථා උපට්ඨහන්තං තස්ස විපාකස්ස නිමිත්තං ආරම්මණං අහොසි. සොති ගොඝාතකො. අට්ඨිකසඞ්ඛලිකපෙතො ජාතො කම්මසරික්ඛකවිපාකවසෙන.

229. පෙසියො කත්වාති ගාවිං වධිත්වා වධිත්වා ගොමංසං ඵාලෙත්වා පෙසියො කත්වා. සුක්ඛාපෙත්වාති කාලන්තරං ඨපනත්ථං සුක්ඛාපෙත්වා. සුක්ඛාපිතමංසපෙසීනඤ්හි වල්ලූරසමඤ්ඤාති. නිප්පක්ඛචම්මෙති විගතපක්ඛචම්මෙ. උරබ්භෙ හන්තීති ඔරබ්භිකො. එළකෙති අජෙ. නිවාපපුට්ඨෙති අත්තනා දින්නනිවාපෙන පොසිතෙ අසිනා වධිත්වා වධිත්වා වික්කිණන්තො. එකං මිගන්ති දීපකමිගං. කාරණාහීති යාතනාහි. ඤත්වාති කම්මට්ඨානං ඤත්වා. පෙසුඤ්ඤුපසංහාරවසෙන ඉතො සුතං අමුත්‍ර, අමුත්‍ර වා සුතං ඉධ සූචෙතීති සූචකො. අනයබ්‍යසනං පාපෙසි මනුස්සෙති සම්බන්ධො.

විනිච්ඡයාමච්චොති රඤ්ඤා අඩ්ඩකරණෙ ඨපිතො විනිච්ඡයමහාමත්තො. සො හි ගාමජනකායං කූටට්ඨෙන වඤ්චෙතීති ‘‘ගාමකූටො’’ති වුච්චති. කෙචි ‘‘තාදිසොයෙව ගාමජෙට්ඨකො ගාමකූටො’’ති වදන්ති. සමෙන භවිතබ්බං ධම්මට්ඨොති වත්තබ්බතො. රහස්සඞ්ගෙ නිසීදනවසෙන විසමා නිසජ්ජා අහොසි. ඵුසන්තොති ථෙය්‍යාය ඵුසන්තො.

230. අනිස්සරොති මාතුගාමො සසාමිකො අත්තනො ඵස්සෙ අනිස්සරො. ධංසිත්වාති භස්සිත්වා අපගන්ත්වා. මඞ්ගනවසෙන උලතීති මඞ්ගුලි, විරූපබීභච්ඡභාවෙන පවත්තතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘විරූපං දුද්දසිකං බීභච්ඡ’’න්ති.

උද්ධං උද්ධං අග්ගිනා පක්කසරීරතාය උප්පක්කං, හෙට්ඨතො පග්ඝරණවසෙන කිලින්නසරීරතාය ඔකිලිනී, ඉතො චිතො ච අඞ්ගාරසම්පරිකිණ්ණතාය ඔකිරිනී. තෙනාහ ‘‘සා කිරා’’තිආදි. අඞ්ගාරචිතකෙති අඞ්ගාරසඤ්චයෙ. සරීරතො පග්ඝරන්ති අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡානි සෙදගතානි. තස්ස කිර රඤ්ඤොති කාලිඞ්ගස්ස රඤ්ඤො. නාටකිනීති නච්චනකිච්චෙ අධිගතා ඉත්ථී. සෙදන්ති සෙදනං, තාපනන්ති අත්ථො.

අසීසකං කබන්ධං හුත්වා නිබ්බත්ති කම්මායූහනකාලෙ තථා නිමිත්තග්ගහණපරිචයතො. ලාමකභික්ඛූති හීනාචාරතාය ලාමකො, භික්ඛුවෙසතාය භික්ඛාහාරෙන ජීවනතො ච භික්ඛු. චිත්තකෙළින්ති චිත්තරුචියං තං තං කීළන්තො. අයමෙවාති භික්ඛුවත්ථුස්මිං වුත්තනයො එව.

231. නිස්සෙවාලපණකකද්දමොති තිලබීජකාදිභෙදෙන සෙවාලෙන නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන උදකපිට්ඨං ඡාදෙත්වා නිබ්බත්තපණකෙන කද්දමෙන ච විරහිතො. සුන්දරෙහි තිත්ථෙහීති සුඛාවගාහණට්ඨානතාය කද්දමාදිදොසවිරහතො ච සුන්දරෙහි තිත්ථෙහි. තතො උදකදහතො තංහෙතු, තං උපනිස්සායාති අත්ථො. නාගභවනගතොපි හි සො රහදො තතො උපරිමනුස්සලොකෙ ජලාසයෙන සම්බන්ධො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘තතො අයං තපොදා සන්දතී’’ති. අථ වා තතොති නාගභවනෙ උදකදහතො අයං තපොදා සන්දති. තඤ්හි උපරිභූමිතලං ආරොහති, උණ්හභාවෙන තපනතො තපං උදකං එතිස්සාති අන්වත්ථනාමවසෙන තපොදාති වුච්චති. පෙතලොකොති පෙතානං ආවාසට්ඨානං. කෙචි පන ‘‘පෙතලොකොති ලොහකුම්භීනිරයා ඉධාධිප්පෙතා’’ති වදන්ති, නගරස්ස පන පරිතො පබ්බතපාදවනන්තරෙසු බහූ පෙතාවාසාපි සන්තෙව. ස්වායමත්ථො පෙතවත්ථුපාළියා ලක්ඛණසංයුත්තෙන ඉමාය ච විනීතවත්ථුපාළියා දීපෙතබ්බො.

කතහත්ථාති ථිරතරං ලක්ඛෙසු අවිරජ්ඣනසරක්ඛෙපා. ඊදිසා පන තත්ථ වසීභූතා කතහත්ථා නාම හොන්ති, තස්මා යො සිප්පමෙව උග්ගණ්හාති, සො කතහත්ථො නාම න හොති, ඉමෙ පන කතහත්ථා, චිණ්ණවසීභාවාති වුත්තං හොති. සිප්පදස්සනවසෙන කතං රාජකුලානි උපෙච්ච අසනං සරක්ඛෙපො එතෙහීති කතුපාසනා, රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පාති වුත්තං හොති. පභග්ගොති පරාජිතො.

232. දොසදස්සන පුබ්බක රූප විරාග භාවනා සඞ්ඛාත පටිපක්ඛ භාවනාවසෙන පටිඝසඤ්ඤානං සුප්පහීනත්තා මහතාපි සද්දෙන අරූපසමාපත්තිතො න වුට්ඨාති, තථා පන න සුප්පහීනත්තා සබ්බරූපාවචරසමාපත්තිතො වුට්ඨානං සියාති ඉධ ආනෙඤ්ජසමාධීති චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘අනෙජං අචලං කායවාචාවිප්ඵන්දවිරහිතං චතුත්ථජ්ඣානසමාධි’’න්ති. අඤ්ඤත්ථ පන සමාධිපච්චනීකානං අතිදූරතාය න ඉඤ්ජතීති ආනෙඤ්ජොති අරූපාවචරසමාධි වුච්චති. සමාධිපරිපන්ථකෙ ධම්මෙති විතක්කවිචාරාදිකෙ සන්ධාය වදති. විතක්කාදීසු ආදීනවසල්ලක්ඛණස්ස න සුට්ඨුකතභාවං සන්ධායාහ ‘‘න සුට්ඨු පරිසොධෙත්වා’’ති.

නනු චායමායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො භගවතො පඨමවස්සෙව අභිනවප්පත්තඅරහත්තො, ඉදඤ්ච උත්තරිමනුස්සධම්මපාරාජිකං වීසතිමවස්සතො උපරි පඤ්ඤත්තං, කථං ඉමස්ස වත්ථුනො ඉමස්මිං පාරාජිකෙ භගවතා විනිච්ඡිතභාවො වුත්තොති? නායං දොසො. අයඤ්හෙත්ථ ආචරියානං කථාමග්ගො – අපඤ්ඤත්තෙපි සික්ඛාපදෙ ථෙරස්ස වචනං සුත්වා ‘‘අත්තනො අප්පතිරූපං උත්තරිමනුස්සධම්මං එස වදතී’’ති මඤ්ඤමානා භික්ඛූ ථෙරස්ස දොසං ආරොපෙන්තා උජ්ඣායිංසු. භගවා ච ථෙරස්ස තථාවචනෙ කාරණං දස්සෙත්වා නිද්දොසභාවං කරොන්තො ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, මොග්ගල්ලානස්සා’’ති ආහ. සඞ්ගීතිකාරකා පන උත්තරිමනුස්සධම්මාධිකාරත්තා තම්පි වත්ථුං ආනෙත්වා ඉධ ආරොපෙසුන්ති.

සාවකානං උප්පටිපාටියා අනුස්සරණං නත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘න උප්පටිපාටියා’’ති ආහ. අසඤ්ඤසමාපත්තින්ති සඤ්ඤාවිරාගභාවනාය වායොකසිණනිබ්බත්තිතං චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්තිං වදති. පුබ්බෙනිවාසඤාණං චුතිපටිසන්ධිං ගණ්හන්තම්පි අනන්තරපච්චයක්කමවන්තානං අරූපධම්මානං වසෙනෙව ගණ්හාතීති ආහ – ‘‘තතියෙ අත්තභාවෙ චුතිමෙව අද්දසා’’ති. නයතො සල්ලක්ඛෙසීති වට්ටෙ සංසරණකසත්තානං ඛන්ධානං අභාවකාලො නාම නත්ථි, අසඤ්ඤභවෙ පන අචිත්තකා හුත්වා පඤ්ච කප්පසතානි පවත්තන්ති, ඉමිනා නයෙන සල්ලක්ඛෙසි. දුක්කරං කතන්ති ඛන්ධවිකලස්ස පුබ්බෙනිවාසස්ස අනුස්සරණං ඨපෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධං න සක්කා අඤ්ඤෙහි කාතුන්ති නයතො සල්ලක්ඛෙන්තෙනපි දුක්කරං කතන්ති අධිප්පායො. පටිවිද්ධාති පටිවිද්ධසදිසා. යථා නාම කොචි ධනුසිප්පෙ කතහත්ථො එකං කෙසසඞ්ඛාතං වාලං සතක්ඛත්තුං විදාලෙත්වා තතො එකං අංසුං ගහෙත්වා වාතිඞ්ගණඵලස්ස මජ්ඣට්ඨානෙ බන්ධිත්වා අපරං අංසුං කණ්ඩස්ස අග්ගකොටියං යථා තස්ස අංසුස්ස ඌකාමත්තං වා ලික්ඛාමත්තං වා කණ්ඩස්ස අග්ගකොටිතො අධිකං හුත්වා තිට්ඨති, එවං බන්ධිත්වා උසභමත්තෙ ඨානෙ ඨිතො කණ්ඩබද්ධාය වාලකොටියා වාතිඞ්ගණබද්ධං වාලස්ස කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍ය, එවමෙව ඉමිනාපි කතං දුක්කරන්ති වුත්තං හොති. එතදග්ගන්ති එසො අග්ගො. යදිදන්ති යො අයං. ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙනෙතං වුත්තං.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිගමනවණ්ණනා

233. ඉධාති ඉමස්මිං භික්ඛුවිභඞ්ගෙ. උද්දිට්ඨාති ඉධ පාතිමොක්ඛවසෙන අනොසාරිතත්තා චත්තාරො පාරාජිකාව උද්දිට්ඨා කථිතාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. යදි එවං හෙට්ඨා ථුල්ලච්චයදුක්කටානම්පි වුත්තත්තා පාරාජිකාව උද්දිට්ඨාති කස්මා වුත්තාති? පාරාජිකාධිකාරත්තා සන්තෙසුපි ථුල්ලච්චයදුක්කටෙසු ඉධ පාරාජිකාව වුත්තා. යෙසං…පෙ… අසංවාසොති ඉමමත්ථං වා දීපෙතුකාමො තංසම්බන්ධෙන ‘‘උද්දිට්ඨා චත්තාරො පාරාජිකා’’ති ආහ. තත්ථායස්මන්තෙතිආදිකං පන අනුඤ්ඤාතපාතිමොක්ඛුද්දෙසක්කමොපි අයමෙව, නාඤ්ඤොති දස්සනත්ථං වුත්තං. භික්ඛුනීනං අසාධාරණානි චත්තාරීති උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා වජ්ජපටිච්ඡාදිකා උක්ඛිත්තානුවත්තිකා අට්ඨවත්ථුකාති ඉමානි චත්තාරි භික්ඛුනීනං භික්ඛූහි අසාධාරණානි නාම. එතෙසු උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා නාම යා කායසංසග්ගරාගෙන අවස්සුතා තෙනෙව රාගෙන අවස්සුතස්ස මනුස්සපුරිසස්ස අක්ඛකානං අධො ජාණුමණ්ඩලානං කප්පරානඤ්ච උපරි යෙන කෙනචි සරීරාවයවෙන ආමසනාදිං සාදියති, තස්සා අධිවචනං. යා පන භික්ඛුනී අඤ්ඤිස්සා භික්ඛුනියා පාරාජිකසඞ්ඛාතං වජ්ජං ජානං පටිච්ඡාදෙති, සා වජ්ජපටිච්ඡාදිකා නාම. සමග්ගෙන පන සඞ්ඝෙන උක්ඛිත්තං භික්ඛුං යා භික්ඛුනී යංදිට්ඨිකො සො හොති, තස්සා දිට්ඨියා ගහණවසෙන අනුවත්තති, සා උක්ඛිත්තානුවත්තිකා නාම. යා පන කායසංසග්ගරාගෙන තින්තා තථාවිධස්සෙව පුරිසස්ස හත්ථග්ගහණං වා සඞ්ඝාටිකණ්ණග්ගහණං වා සාදියති, කායසංසග්ගසඞ්ඛාතස්ස අසද්ධම්මස්ස පටිසෙවනත්ථාය පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ සන්තිට්ඨති වා, තත්ථ ඨත්වා සල්ලපති වා, සඞ්කෙතං වා ගච්ඡති, පුරිසස්ස ආගමනං වා සාදියති, කෙනචි වා පටිච්ඡන්නොකාසං පවිසති, හත්ථපාසෙ වා ඨත්වා කායං උපසංහරති, අයං අට්ඨවත්ථුකා නාමාති වෙදිතබ්බං.

වත්ථුවිපන්නාති පබ්බජ්ජුපසම්පදාය අවත්ථුභාවතො වත්ථුවිපන්නා. නෙසඤ්හි ‘‘න, භික්ඛවෙ, පණ්ඩකො පබ්බාජෙතබ්බො, යො පබ්බාජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිනා පබ්බජ්ජා උපසම්පදා ච පටික්ඛිත්තා. තස්මා තෙ භික්ඛුභාවාය අභබ්බත්තා පාරාජිකාපන්නසදිසතාය ‘‘පාරාජිකා’’ති වුත්තා. තබ්භාවභාවිතාය භික්ඛුභාවො වසති එත්ථාති වත්ථු, පුග්ගලානං භික්ඛුභාවාරහතා. සා පන පබ්බජ්ජක්ඛන්ධකාගතසබ්බදොසවිරහිතසම්පත්තියුත්තතා. තං විපන්නං පණ්ඩකභාවාදියොගෙන යෙසං තෙ වත්ථුවිපන්නා. අහෙතුකපටිසන්ධිකාති ඉමිනා තෙසං විපාකාවරණෙන සමන්නාගතභාවං දස්සෙන්තො මග්ගාවරණෙ කාරණමාහ. පාරාජිකාපන්නසදිසත්තා පාරාජිකා. ථෙය්‍යසංවාසකාදිකම්මං මාතුඝාතාදිකං විය ආනන්තරියං න හොතීති ආහ ‘‘ඉමෙසං තිණ්ණං සග්ගො අවාරිතො’’ති.

දීඝතාය ලම්බමානං අඞ්ගජාතමෙතස්සාති ලම්බී. සො එත්තාවතා න පාරාජිකො, අථ ඛො යදා අනභිරතියා පීළිතො අත්තනො අඞ්ගජාතං මුඛෙ වා වච්චමග්ගෙ වා පවෙසෙති, තදා පාරාජිකො හොති. මුදු පිට්ඨි එතස්සාති මුදුපිට්ඨිකො, කතපරිකම්මාය මුදුකාය පිට්ඨියා සමන්නාගතො. සොපි යදා අනභිරතියා පීළිතො අත්තනො අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛවච්චමග්ගෙසු අඤ්ඤතරං පවෙසෙති, තදා පාරාජිකො හොති. පරස්ස අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛෙන ගණ්හාතීති යො අනභිරතියා පීළිතො පරස්ස සුත්තස්ස වා පමත්තස්ස වා අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛෙන ගණ්හාති. පරස්ස අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදතීති යො අනභිරතියා පීළිතො පරස්ස අඞ්ගජාතං කම්මනියං දිස්වා අත්තනො වච්චමග්ගෙන තස්සූපරි නිසීදති, තං අත්තනො වච්චමග්ගං පවෙසෙතීති අත්ථො.

එත්ථාහ – මාතුඝාතකපිතුඝාතකඅරහන්තඝාතකා තතියපාරාජිකං ආපන්නා, භික්ඛුනීදූසකො ලම්බීආදයො චත්තාරො පඨමපාරාජිකං ආපන්නා එවාති කථං චතුවීසතීති? වුච්චතෙ – මාතුඝාතකාදයො හි චත්තාරො ඉධ අනුපසම්පන්නා එව අධිප්පෙතා, ලම්බීආදයො චත්තාරො කිඤ්චාපි පඨමපාරාජිකෙන සඞ්ගහිතා, යස්මා පන එතෙන පරියායෙන මෙථුනං ධම්මං අප්පටිසෙවිනො හොන්ති, තස්මා විසුං වුත්තාති. එතෙන පරියායෙනාති උභින්නං රාගපරියුට්ඨානසඞ්ඛාතෙන පරියායෙන. දුතියවිකප්පෙ කච්චිත්ථාති එත්ථ කච්චි අත්ථාති පදච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

නිගමනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය සාරත්ථදීපනියං

චතුත්ථපාරාජිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.