1. පාරාජිකකණ්ඩං

1. පඨමපාරාජිකං

සුදින්නභාණවාරවණ්ණනා

24. අනුපදවණ්ණනන්ති පදං පදං පටිවණ්ණනං, පදානුක්කමෙන වණ්ණනං වා. භණ්ඩප්පයොජනඋද්ධාරසාරණාදිනා කිච්චෙනාති එත්ථ වික්කායිකභණ්ඩස්ස වික්කිණනං භණ්ඩප්පයොජනං, දාතුං සඞ්කෙතිතෙ දිවසෙ ගන්ත්වා ගහණං උද්ධාරො, ‘‘අසුකස්මිං දිවසෙ දාතබ්බ’’න්ති සතුප්පාදනං සාරණං. චතුබ්බිධායාති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිසමණානං වසෙන චතුබ්බිධාය, භික්ඛුභික්ඛුනීඋපාසකඋපාසිකානං වසෙන වා. දිස්වානස්ස එතදහොසීති හෙතුඅත්ථො අයං දිස්වාන-සද්දො අසමානකත්තුකො යථා ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං හොති, සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති. දස්සනකාරණා හි එවං පරිවිතක්කනං අහොසි. කිඤ්චාපි එත්ථ ‘‘භබ්බකුලපුත්තස්සා’’ති වුත්තං, තථාපි උපනිස්සයසම්පන්නස්සපි අජාතසත්තුනො විය අන්තරායො භවිස්සතීති ඉමස්ස ථෙරස්සපි කතපාපකම්මමූලවිප්පටිසාරවසෙන අධිගමන්තරායො අහොසීති වදන්ති.

කිං පන යෙසං මග්ගඵලානං උපනිස්සයො අත්ථි, බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙපි තෙසං අන්තරායො හොතීති? ආම හොති, න පන බුද්ධෙ පටිච්ච. බුද්ධා හි පරෙසං මග්ගඵලාධිගමාය උස්සාහජාතා තත්ථ නිරන්තරං යුත්තපයුත්තා එව හොන්ති, තස්මා තෙ පටිච්ච තෙසං අන්තරායො න හොති, අථ ඛො කිරියාපරිහානියා වා පාපමිත්තතාය වා හොති, කිරියාපරිහානි ච දෙසකස්ස තස්සෙව වා පුග්ගලස්ස තජ්ජපයොගාභාවතො වෙදිතබ්බා, දෙසකවසෙන පනෙත්ථ පරිහානි සාවකානං වසෙනෙව වෙදිතබ්බා, න බුද්ධානං වසෙන. තථා හි සචෙ ධම්මසෙනාපති ධනඤ්ජානියස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ආසයං ඤත්වා ධම්මං දෙසයිස්ස, බ්‍රාහ්මණො සොතාපන්නො අභවිස්ස. එවං තාව දෙසකස්ස වසෙන කිරියාපරිහානියා අන්තරායො හොති. සචෙ පෙස්සො හත්ථාරොහපුත්තො භගවතො සම්මුඛා ධම්මං සුණන්තො මුහුත්තං නිසීදෙය්‍ය, යාව තස්ස භගවා අත්තන්තපාදිකෙ චත්තාරො පුග්ගලෙ විත්ථාරෙන විභජිත්වා දෙසෙති, සොතාපත්තිඵලෙන සංයුත්තො අභවිස්ස. එවං පුග්ගලස්ස වසෙන කිරියාපරිහානියා අන්තරායො හොති නාම. ඉමස්ස හි උපාසකස්ස කිරියාපරිහානි ජාතා අපරිනිට්ඨිතාය දෙසනාය උට්ඨහිත්වා පක්කන්තත්තා. සචෙ අජාතසත්තු දෙවදත්තස්ස වචනං ගහෙත්වා පිතුඝාතකම්මං නාකරිස්ස, සාමඤ්ඤඵලසුත්තකථිතදිවසෙ සොතාපන්නො අභවිස්ස, තස්ස වචනං ගහෙත්වා පිතුඝාතකම්මස්ස කතත්තා පන නාහොසි. එවං පාපමිත්තතාය අන්තරායො හොති. සුදින්නස්සපි පාපමිත්තවසෙන අන්තරායො අහොසීති දට්ඨබ්බං. යදි හි තෙන මාතාපිතූනං වචනං ගහෙත්වා පුරාණදුතියිකාය මෙථුනධම්මො පටිසෙවිතො නාභවිස්ස, න තංමූලවිප්පටිසාරවසෙන අධිගමන්තරායො අභවිස්ස.

යන්නූනාති පරිවිතක්කනත්ථෙ නිපාතොති ආහ ‘‘පරිවිතක්කදස්සනමෙත’’න්ති. ‘‘ධම්මං සුණෙය්‍ය’’න්ති කිරියාපදෙන වුච්චමානො එව හි අත්ථො ‘‘යන්නූනා’’ති නිපාතපදෙන ජොතීයති. අහං යන්නූන ධම්මං සුණෙය්‍යන්ති යොජනා. යන්නූනාති ච යදි පනාති අත්ථො. යදි පනාති ඉදම්පි හි තෙන සමානත්ථමෙව. යං ධම්මං සුණාතීති සම්බන්ධො. උළාරුළාරජනාති ඛත්තියමහාසාලාදිඋළාරුළාරජනාකිණ්ණා. සචෙ අයම්පි පඨමං ආගච්ඡෙය්‍ය, භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා නිසීදිතුං අරහරූපොති ආහ ‘‘පච්ඡා ආගතෙනා’’ති. සික්ඛත්තයූපසංහිතන්ති අධිසීලඅධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතසික්ඛත්තයයුත්තං. ථොකං ධම්මකථං සුත්වා අහොසීති සම්බන්ධො. ඉධාපි සුත්වා-සද්දො හෙතුඅත්ථොති දට්ඨබ්බො, සවනකාරණා එතදහොසීති වුත්තං හොති. යදි එවං අථ කස්මා ‘‘එකමන්තං නිසින්නස්ස…පෙ… එතදහොසී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘තං පනස්ස යස්මා’’තිආදි. තත්ථ තන්ති පරිවිතක්කනං.

සඞ්ඛෙපකථාති විසුං විසුං පදුද්ධාරං අකත්වා සමාසතො අත්ථවණ්ණනා. යෙන යෙන ආකාරෙනාති යෙන යෙන පකාරෙන. තෙන තෙන මෙ උපපරික්ඛතොති ‘‘කාමා නාමෙතෙ අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා අට්ඨිකඞ්කලූපමා’’ති (ම. නි. 1.234; 2.42; පාචි. 417; මහානි. 3; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 147) ච ආදිනා යෙන යෙන ආකාරෙන කාමෙසු ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං, තබ්බිපරියායතො නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං ගුණං පකාසෙන්තං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි අවබුජ්ඣාමි, තෙන තෙන පකාරෙන උපපරික්ඛතො වීමංසන්තස්ස මය්හං එවං හොති එවං උපට්ඨාති. සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං සෙට්ඨචරියං. එකම්පි දිවසන්ති එකදිවසමත්තම්පි. අඛණ්ඩං කත්වාති දුක්කටමත්තස්සපි අනාපජ්ජනෙන අඛණ්ඩිතං කත්වා, අඛණ්ඩඅච්ඡිද්දාදිභාවාපාදනෙන වා. අඛණ්ඩලක්ඛණවචනඤ්හෙතං. චරිමකචිත්තන්ති චුතිචිත්තං. කිඤ්චිපි එකදෙසං අසෙසෙත්වා එකන්තෙනෙව පරිපූරෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං. කිලෙසමලෙන අමලීනං කත්වාති තණ්හාසංකිලෙසාදිනා අසංකිලිට්ඨං කත්වා, චිත්තුප්පාදමත්තම්පි සංකිලෙසමලං අනුප්පාදෙත්වා. අච්චන්තමෙව විසුද්ධං කත්වා පරිහරිතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. තතො එව සඞ්ඛං විය ලිඛිතන්ති සඞ්ඛලිඛිතං. තෙනාහ ‘‘ලිඛිතසඞ්ඛසදිස’’න්ති. පරියොදාතට්ඨෙන නිම්මලභාවෙන සඞ්ඛං විය ලිඛිතං ධොතන්ති සඞ්ඛලිඛිතන්ති ආහ ‘‘ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාග’’න්ති. ‘‘අජ්ඣාවසතා’’ති පදප්පයොගෙන අගාරන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අගාරමජ්ඣෙ’’ති. දාඨිකාපි මස්සුග්ගහණෙනෙව ගහෙත්වා ‘‘මස්සු’’ත්වෙව වුත්තං, උත්තරාධරමස්සුන්ති අත්ථො. කසායෙන රත්තානීති කාසායානීති ආහ ‘‘කසායරසපීතතායා’’ති. පරිදහිත්වාති නිවාසෙත්වා චෙව පාරුපිත්වා ච. අගාරස්ස හිතන්ති අගාරවාසො අගාරං උත්තරපදලොපෙන, තස්ස වඩ්ඪිආවහං අගාරස්ස හිතං.

25. ඤාතිසාලොහිතාතිආදීසු ‘‘අයං අජ්ඣත්තිකො’’ති ජානන්ති, ඤායන්ති වාති ඤාතී, ලොහිතෙන සම්බන්ධාති සාලොහිතා. පිතුපක්ඛිකා ඤාතී, මාතුපක්ඛිකා සාලොහිතා. මාතුපක්ඛිකා පිතුපක්ඛිකා වා ඤාතී, සස්සුසසුරපක්ඛිකා සාලොහිතා. මිත්තායන්තීති මිත්තා, මිනන්ති වා සබ්බගුය්හෙසු අන්තො පක්ඛිපන්තීති මිත්තා. කිච්චකරණීයෙසු සහභාවට්ඨෙන අමා හොන්තීති අමච්චා. මමායතීති මාතා, පියායතීති පිතා. සරීරකිච්චලෙසෙනාති උච්චාරපස්සාවාදිසරීරකිච්චලෙසෙන. අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං න පබ්බාජෙතීති ‘‘මාතාපිතූනං ලොකියමහාජනස්ස ච චිත්තඤ්ඤථත්තං මා හොතූ’’ති න පබ්බාජෙති. තතොයෙව ච සුද්ධොදනමහාරාජස්ස තථා වරො දින්නො.

26. ධුරනික්ඛෙපෙනාති භණ්ඩප්පයොජනාදීසු ධුරනික්ඛෙපෙන. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. පියායිතබ්බොති පියොති ආහ ‘‘පීතිජනනකො’’ති. මනස්ස අප්පායනතො මනාපොති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකො’’ති. සුඛෙධිතො තරුණදාරකකාලෙ, තතො පරඤ්ච සප්පිඛීරාදිසාදුරසමනුඤ්ඤභොජනාදිආහාරසම්පත්තියා සුඛපරිහතො. අථ වා දළ්හභත්තිකධාතිජනාදිපරිජනසම්පත්තියා චෙව පරිච්ඡෙදසම්පත්තියා ච උළාරපණීතසුඛපච්චයූපහාරෙහි ච සුඛෙධිතො, අකිච්ඡෙනෙව දුක්ඛපච්චයවිනොදනෙන සුඛපරිහතො. අජ්ඣත්තිකඞ්ගසම්පත්තියා වා සුඛෙධිතො, බාහිරඞ්ගසම්පත්තියා සුඛපරිහතො.

කිඤ්චීති එතස්ස විවරණං ‘‘අප්පමත්තකම්පි කලභාග’’න්ති. යදා ජානාති-සද්දො බොධනත්ථො න හොති, තදා තස්ස පයොගෙ ‘‘සප්පිනො ජානාති, මධුනො ජානාතී’’තිආදීසු විය කරණත්ථෙ සාමිවචනං සද්දත්ථවිදූ ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘කිඤ්චි දුක්ඛෙන නානුභොසී’’ති. තෙනාහ ‘‘කරණත්ථෙ සාමිවචනං, අනුභවනත්ථෙ ච ජානනා’’ති. එත්ථ ච කිඤ්චි දුක්ඛෙන නානුභොසීති කෙනචි දුක්ඛෙන කරණභූතෙන විසයං නානුභොසීති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘කිඤ්චී’’ති එත්ථාපි හි කරණත්ථෙ සාමිවචනස්ස ලොපො කතො. තෙනෙව ච වක්ඛති ‘‘විකප්පද්වයෙපි පුරිමපදස්ස උත්තරපදෙන සමානවිභත්තිලොපො දට්ඨබ්බො’’ති. යදා පන ජානාති-සද්දො සරණත්ථො හොති, තදා සරණත්ථානං ධාතුසද්දානං පයොගෙ ‘‘මාතු සරති, පිතු සරති, භාතු ජානාතී’’තිආදීසු විය උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං සද්දසත්ථවිදූ වදන්තීති ආහ ‘‘අථ වා කිඤ්චි දුක්ඛං නස්සරසීති අත්ථො’’ති, කස්සචි දුක්ඛස්ස අනනුභූතත්තා අත්තනා අනුභූතං අප්පමත්තකම්පි දුක්ඛං පරියෙසමානොපි අභාවතොයෙව නස්සරසීති අත්ථො. විකප්පද්වයෙපීති අනුභවනසරණත්ථවසෙන වුත්තෙ දුතියතතියවිකප්පද්වයෙ. පුරිමපදස්සාති ‘‘කිඤ්චී’’ති පදස්ස. උත්තරපදෙනාති ‘‘දුක්ඛස්සා’’ති පදෙන. සමානවිභත්තිලොපොති උත්තරපදෙන සමානස්ස සාමිවචනස්ස ලොපො. ‘‘කස්සචි දුක්ඛස්සා’’ති වත්තබ්බෙ විකප්පද්වයෙපි පුරිමපදෙ සාමිවචනස්ස ලොපං කත්වා ‘‘කිඤ්චි දුක්ඛස්සා’’ති නිද්දෙසො කතො. අනිච්ඡකාති අනිච්ඡන්තා. එවං සන්තෙති නනු මයං සුදින්න සාමාදීසු කෙනචිපි උපායෙන අප්පටිසාධනෙන අප්පටිකාරෙන මරණෙනපි තයා අකාමකාපි විනා භවිස්සාම, එවං සති. යෙනාති යෙන කාරණෙන. කිං පනාති එත්ථ කින්ති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කෙන පන කාරණෙනා’’ති.

28. ගන්ධබ්බනටනාටකාදීනීති එත්ථ ගන්ධබ්බා නාම ගායනකා, නටා නාම රඞ්ගනටා, නාටකා ලඞ්ඝනකාදයො. පරිචාරෙහීති එත්ථ පරිතො තත්ථ තත්ථ යථාසකං විසයෙසු චාරෙහීති අත්ථොති ආහ ‘‘ඉන්ද්‍රියානි චාරෙහී’’තිආදි. පරිචාරෙහීති වා සුඛූපකරණෙහි අත්තානං පරිචාරෙහි අත්තනො පරිචරණං කාරෙහි. තථාභූතො ච යස්මා ලළන්තො කීළන්තො නාම හොති, තස්මා ‘‘ලළා’’තිආදි වුත්තං. භුඤ්ජිතබ්බතො පරිභුඤ්ජිතබ්බතො විසෙසතො පඤ්ච කාමගුණා භොගා නාමාති ආහ ‘‘භොගෙ භුඤ්ජන්තො’’ති. දානප්පදානානීති එත්ථ නිච්චදානං දානං නාම, උපොසථදිවසාදීසු දාතබ්බං අතිරෙකදානං පදානං නාම. පවෙණීරක්ඛණවසෙන වා දීයමානං දානං නාම, අත්තනාව පට්ඨපෙත්වා දීයමානං පදානං නාම. පචුරජනසාධාරණං වා නාතිඋළාරං දානං නාම, අනඤ්ඤසාධාරණං අතිඋළාරං පදානං නාම. ආදි-සද්දෙන සීලාදීනි සඞ්ගණ්හාති. නත්ථි එතස්ස වචනප්පටිවචනසඞ්ඛාතො ආලාපසල්ලාපොති නිරාලාපසල්ලාපො.

30. බලං ගාහෙත්වාති එත්ථ බලග්ගහණං නාම කායබලස්ස උප්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘කායබලං ජනෙත්වා’’ති. අස්සුමුඛන්ති අස්සූනි මුඛෙ එතස්සාති අස්සුමුඛො, තං අස්සුමුඛං, අස්සුකිලින්නමුඛන්ති අත්ථො. ගාමොයෙව ගාමන්තසෙනාසනං ගාමපරියාපන්නත්තා ගාමන්තසෙනාසනස්ස. අතිරෙකලාභපටික්ඛෙපෙනාති ‘‘පිණ්ඩියාලොපභොජනං නිස්සායා’’ති (මහාව. 128) එවං වුත්තභික්ඛාහාරලාභතො අධිකලාභො සඞ්ඝභත්තාදිඅතිරෙකලාභො, තස්ස පටික්ඛෙපෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘චුද්දස භත්තානි පටික්ඛිපිත්වා’’ති. සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්තං නිමන්තනභත්තං සලාකභත්තං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකං ආගන්තුකභත්තං ගමිකභත්තං ගිලානභත්තං ගිලානුපට්ඨාකභත්තං විහාරභත්තං ධුරභත්තං වාරභත්තන්ති ඉමානි චුද්දස භත්තානි. තත්ථ සකලස්ස සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං භත්තං සඞ්ඝභත්තං. කතිපයෙ භික්ඛූ උද්දිසිත්වා දාතබ්බං භත්තං උද්දෙසභත්තං. එකස්මිං පක්ඛෙ එකදිවසං දාතබ්බං භත්තං පක්ඛිකං. උපොසථෙ දාතබ්බං භත්තං උපොසථිකං. පාටිපදදිවසෙ දාතබ්බං භත්තං පාටිපදිකං. විහාරං උද්දිස්ස දාතබ්බං භත්තං විහාරභත්තං. ධුරගෙහෙයෙව ඨපෙත්වා දාතබ්බං භත්තං ධුරභත්තං. ගාමවාසීආදීහි වාරෙන දාතබ්බං භත්තං වාරභත්තං.

අථ ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපිත්වා’’ති කස්මා වුත්තං. ගහණෙ හි සති පටික්ඛෙපො යුජ්ජෙය්‍ය, න ච පඨමබොධියං ගහපතිචීවරස්ස පටිග්ගහණං අනුඤ්ඤාතං පරතො ජීවකවත්ථුස්මිං අනුඤ්ඤාතත්තා. තෙනෙව වක්ඛති ජීවකවත්ථුස්මිං (මහාව. අට්ඨ. 337) ‘‘භගවතො හි බුද්ධභාවප්පත්තිතො පට්ඨාය යාව ඉදං වත්ථං, එත්ථන්තරෙ වීසති වස්සානි න කොචි ගහපතිචීවරං සාදියි, සබ්බෙ පංසුකූලිකාව අහෙසු’’න්ති. සුදින්නො ච පඨමබොධියංයෙව පබ්බජිතො. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘සුදින්නො හි භගවතො ද්වාදසමෙ වස්සෙ පබ්බජිතො, වීසතිමෙ වස්සෙ ඤාතිකුලං පිණ්ඩාය පවිට්ඨො, සයං පබ්බජ්ජාය අට්ඨවස්සිකො හුත්වා’’ති. තස්මා ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපිත්වා’’ති කස්මා වුත්තන්ති? වුච්චතෙ – අනනුඤ්ඤාතෙපි ගහපතිචීවරෙ පංසුකූලිකඞ්ගසමාදානවසෙන ගහපතිචීවරං පටික්ඛිත්තං නාම හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘ගහපතිචීවරං පටික්ඛිපිත්වා’’ති.

ලොලුප්පචාරං පටික්ඛිපිත්වාති කුසලභණ්ඩස්ස භුසං විලුම්පනට්ඨෙන ලොලුප්පං වුච්චති තණ්හා, ලොලුප්පෙන චරණං ලොලුප්පචාරො, තණ්හාවසෙන ඝරපටිපාටිං අතික්කමිත්වා භික්ඛාය චරණං, තං පටික්ඛිපිත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඝරපටිපාටියා භික්ඛාය පවිසතී’’ති. එත්ථ ච ආරඤ්ඤිකඞ්ගාදිපධානඞ්ගවසෙන සෙසධුතඞ්ගානිපි ගහිතානෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බං. වජ්ජීනන්ති රාජානො අපෙක්ඛිත්වා සාමිවචනං කතං, වජ්ජීරාජූනන්ති අත්ථො. ජනපද-සද්දස්ස තංනිවාසීසුපි පවත්තනතො ‘‘වජ්ජීසූ’’ති ජනපදාපෙක්ඛං භුම්මවචනං, වජ්ජිනාමකෙ ජනපදෙති අත්ථො.

උපභොගපරිභොගූපකරණමහන්තතායාති පඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතානං උපභොගානඤ්චෙව හත්ථිඅස්සරථඉත්ථියාදිඋපභොගූපකරණානඤ්ච මහන්තතාය. උපභොගූපකරණානෙව හි ඉධ පරිභොගූපකරණසද්දෙන වුත්තානි. තෙනෙවාහ ‘‘යෙ හි තෙසං උපභොගා, යානි ච උපභොගූපකරණානි, තානි මහන්තානී’’ති. ‘‘උපභොගා හත්ථිඅස්සරථඉත්ථීආදයො, උපභොගූපකරණානි තෙසමෙව සුවණ්ණාදිඋපකරණානී’’තිපි වදන්ති. සාරකානීති සාරභූතානි. නිධෙත්වාති නිදහිත්වා, නිධානං කත්වාති අත්ථො. දිවසපරිබ්බයසඞ්ඛාතභොගමහන්තතායාති දිවසෙ දිවසෙ පරිභුඤ්ජිතබ්බසඞ්ඛාතභොගානං මහන්තතාය. ජාතරූපරජතස්සෙව පහූතතායාති පිණ්ඩපිණ්ඩවසෙන චෙව සුවණ්ණමාසකරජතමාසකාදිවසෙන ච ජාතරූපරජතස්සෙව පහූතතාය. විත්තීති තුට්ඨි, විත්තියා උපකරණං විත්තූපකරණං, පහූතං නානාවිධාලඞ්කාරභූතං විත්තූපකරණමෙතෙසන්ති පහූතවිත්තූපකරණා. තෙනාහ ‘‘අලඞ්කාරභූතස්සා’’තිආදි. වොහාරවසෙනාති වණිජ්ජාවසෙන වඩ්ඪිකතාදිවසෙන. ධනධඤ්ඤස්ස පහූතතායාති සත්තරතනසඞ්ඛාතස්ස ධනස්ස සබ්බපුබ්බණ්ණාපරණ්ණසඞ්ගහිතස්ස ධඤ්ඤස්ස ච පහූතතායාති අත්ථො. තත්ථ ‘‘සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාවෙළුරියවජිරපවාළානි සත්ත රතනානී’’ති වදන්ති. සාලිවීහිආදි පුබ්බණ්ණං පුරක්ඛතං සස්සඵලන්ති කත්වා, තබ්බිපරියායතො මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණන්ති වෙදිතබ්බං. උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකත්තාති සෙසධුතඞ්ගපරිවාරිතෙන උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතධුතඞ්ගෙන සමන්නාගතත්තා. තෙනාහ ‘‘සපදානචාරං චරිතුකාමො’’ති.

31. අන්තොජාතතාය වා ඤාතිසදිසී දාසීති ඤාතිදාසී. පූතිභාවෙනෙව ලක්ඛිතබ්බදොසො වා ආභිදොසිකො, අභිදොසං වා පච්චූසකාලං ගතො පත්තො අතික්කන්තොති ආභිදොසිකො. තෙනාහ ‘‘එකරත්තාතික්කන්තස්ස වා’’තිආදි. පූතිභූතභාවෙන පරිභොගං නාරහතීති අපරිභොගාරහො. ඡඩ්ඩනීයසභාවෙ නිච්ඡිතෙපි පුච්ඡාකාලෙ සන්දෙහවොහාරවසෙනෙව පුච්ඡිතුං යුත්තන්ති ආහ ‘‘සචෙ’’ති. අරියවොහාරෙනාති අරියසමුදාචාරෙන. අරියා හි මාතුගාමං භගිනිවාදෙන සමුදාචරන්ති. නිස්සට්ඨපරිග්ගහන්ති පරිච්චත්තාලයං.

‘‘ආකිරා’’ති වුත්තත්තා ‘‘විඤ්ඤත්ති වා’’ති වුත්තං, ‘‘සචෙ තං ඡඩ්ඩනීයධම්ම’’න්ති පරියායං අමුඤ්චිත්වා වුත්තත්තා ‘‘පයුත්තවාචා වා’’ති වුත්තං, පච්චයපටිසංයුත්තා වාචා පයුත්තවාචා. වත්තුං වට්ටතීති නිරපෙක්ඛභාවතො වුත්තං, ඉධ පන විසෙසතො අපරිභොගාරහත්තාව වත්ථුනො. අග්ගඅරියවංසිකොති අරියවංසපටිපත්තිපූරකානං අග්ගො උත්තමො. නිමීයති සඤ්ඤායතීති නිමිත්තං, යථාසල්ලක්ඛිතො ආකාරොති ආහ ‘‘ගිහිකාලෙ සල්ලක්ඛිතපුබ්බං ආකාර’’න්ති. හත්ථපිට්ඨිආදීනි ඔලොකයමානා ‘‘සාමිපුත්තස්ස මෙ සුදින්නස්ස විය සුවණ්ණකච්ඡපපිට්ඨිසදිසා ඉමා හත්ථපාදපිට්ඨියො, හරිතාලවට්ටියො විය සුවට්ටිතා අඞ්ගුලියො, මධුරො සරො’’ති ගිහිකාලෙ සල්ලක්ඛිතපුබ්බං ආකාරං අග්ගහෙසි සඤ්ජානි සල්ලක්ඛෙසි. කස්මා පන සා ඤාතිදාසී දිස්වාව න සඤ්ජානීති ආහ ‘‘සුදින්නො හී’’තිආදි. පබ්බජ්ජුපගතෙනාති පබ්බජ්ජං උපගතෙන, පබ්බජිතෙනාති අත්ථො. ඝරං පවිසිත්වාති ගෙහසාමිනියා නිසීදිතබ්බට්ඨානභූතං අන්තොගෙහං පවිසිත්වා. යග්ඝෙති ඉමස්ස ආරොචයාමීති අයමත්ථොති ආහ ‘‘ආරොචනත්ථෙ නිපාතො’’ති. ‘‘යග්ඝෙ ජානෙය්‍යාසීති සුට්ඨු ජානෙය්‍යාසී’’තිපි අත්ථං වදන්ති. ආලපනෙති දාසිජනස්ස ආලපනෙ. තෙනාහ ‘‘එවඤ්හී’’තිආදි.

32. ඝරෙසු සාලා හොන්තීති ඝරෙසු එකමන්තෙ භොජනසාලා හොන්ති පාකාරපරික්ඛිත්තා සුසංවිහිතද්වාරබන්ධා සුසම්මට්ඨවාලිකඞ්ගණා. උදකකඤ්ජියන්ති උදකඤ්ච කඤ්ජියඤ්ච. කස්මා පන ඊදිසායමෙව සාලාය අඤ්ඤතරං කුට්ටමූලන්ති අයමත්ථො වුත්තොති ආහ ‘‘න හි පබ්බජිතා’’තිආදි. අසාරුප්පෙ ඨානෙති භික්ඛූනං අනනුච්ඡවිකෙ පදෙසෙ. අත්ථි නු ඛොති නු-සද්දො පුච්ඡනත්ථෙ, ඛො-සද්දො වචනසිලිට්ඨතාය වුත්තො. නුඛොති වා නිපාතසමුදායො පුච්ඡනත්ථො. තෙන නාම-සද්දස්ස පුච්ඡනත්ථතං දස්සෙති. යෙසං නො ත්වන්ති යෙසං නො පුත්තො ත්වං. ඊදිසෙ ඨානෙති කිඤ්චාපි තං ඨානං භික්ඛූනං අනනුරූපං න හොති, තථාපි මාදිසානං මහාභොගකුලානං පුත්තස්ස පරකුලෙ ආසනසාලායං නිසීදිත්වා භොජනං නාම අයුත්තරූපන්ති මඤ්ඤමානො ආහ. තෙනෙවාහ ‘‘නනු නාම, තාත සුදින්න, සකං ගෙහං ගන්තබ්බ’’න්ති. අඤ්ඤෙනපි පකාරෙන නාමසද්දස්ස පුච්ඡනත්ථතමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තථා අත්ථි නු ඛො තාතා’’තිආදි. තථාති සමුච්චයත්ථො. ඉදානි නාමසද්දස්ස මඤ්ඤනත්ථතං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තථා අත්ථි මඤ්ඤෙ’’තිආදි.

දුක්ඛාභිතුන්නතායාති මානසිකෙන දුක්ඛෙන අභිපීළිතත්තා. එතමත්ථන්ති ‘‘අත්ථි නු ඛො, තාත සුදින්න, අම්හාකං ධන’’න්තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං. අනොකප්පනාමරිසනත්ථවසෙනාති එත්ථ අනොකප්පනං අසද්දහනං. අමරිසනං අසහනං. අනාගතවචනං අනාගතසද්දප්පයොගො, අත්ථො පන වත්තමානකාලිකොව. තෙනාහ ‘‘පච්චක්ඛම්පී’’ති. න මරිසයාමීති න විසහාමි. තං න සුන්දරන්ති ‘‘තදාය’’න්ති පාඨං සන්ධායාහ. අලං, ගහපති, කතං මෙ අජ්ජ භත්තකිච්චන්ති ථෙරො උක්කට්ඨඑකාසනිකතාය පටික්ඛිපන්තො එවමාහ. උක්කට්ඨඑකාසනිකතායාති ච ඉදං භූතකථනවසෙන වුත්තං ථෙරස්ස තථාභාවදීපනත්ථං. මුදුකස්සපි හි එකාසනිකස්ස යාය නිසජ්ජාය කිඤ්චිමත්තම්පි භොජනං භුත්තං, වත්තසීසෙනපි තතො වුට්ඨිතස්ස පුන භුඤ්ජිතුං න වට්ටති. තෙනාහ තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො ‘‘ආසනං වා රක්ඛෙය්‍ය භොජනං වා’’ති. උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකොපි සමානොති නිදස්සනමත්තමිදං, ථෙරො සපදානචාරිකෙසුපි උක්කට්ඨොයෙව. උක්කට්ඨසපදානචාරිකොපි හි පුරතො ච පච්ඡතො ච ආහටභික්ඛම්පි අග්ගහෙත්වාව ඝරද්වාරෙ ඨත්වා පත්තවිස්සජ්ජනමෙව කරොති, තස්මා ථෙරො උක්කට්ඨසපදානචාරිකත්තාපි ස්වාතනාය භික්ඛං නාධිවාසෙති. අථ කස්මා ‘‘අධිවාසෙසී’’ති ආහ ‘‘සචෙ එකභත්තම්පි න ගහෙස්සාමී’’තිආදි. පණ්ඩිතා හි මාතාපිතූනං ආචරියුපජ්ඣායානං වා කාතබ්බං අනුග්ගහං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා ධුතඞ්ගවිසුද්ධිකා න භවන්ති.

33. මජ්ඣිමප්පමාණොති චතුහත්ථො පුරිසො මජ්ඣිමප්පමාණො. ‘‘ඡහත්ථො’’තිපි කෙචි. තිරො කරොන්ති එතායාති තිරොකරණීති සාණිපාකාරවචනො අයං තිරොකරණී-සද්දොති ආහ ‘‘තිරොකරණියන්ති කරණත්ථෙ භුම්ම’’න්ති. ‘‘තිරොකරණියා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘තිරොකරණිය’’න්ති කරණත්ථෙ භුම්මං වුත්තං. තිරොකරණීය-සද්දො වා අයං සාණිපාකාරපරියායොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. තං පරික්ඛිපිත්වාති තං සමන්තතො ඛිපිත්වා, පරිතො බන්ධිත්වාති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සමන්තතො කත්වා’’ති. විභත්තිපතිරූපකොපි නිපාතො හොතීති ආහ ‘‘තෙනාති අයම්පි වා’’තිආදි.

34. ‘‘අථ ඛො ආයස්මතො සුදින්නස්ස පිතා සකෙ නිවෙසනෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා ආයස්මතො සුදින්නස්ස කාලං ආරොචෙසි – ‘කාලො, තාත සුදින්න, නිට්ඨිතං භත්ත’න්ති’’ එවං කාලාරොචනස්ස පාළියං අනාරුළ්හත්තා ආහ – ‘‘කිඤ්චාපි පාළියං කාලාරොචනං න වුත්ත’’න්ති. ආරොචිතෙයෙව කාලෙති ‘‘කාලො, තාත සුදින්න, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති කාලෙ ආරොචිතෙයෙව. ද්වෙ පුඤ්ජෙති කහාපණපුඤ්ජඤ්ච සුවණ්ණපුඤ්ජඤ්ච.

පෙත්තිකන්ති පිතිතො ආගතං පෙත්තිකං. නිහිතන්ති භූමිගතං. පයුත්තන්ති වඩ්ඪිවසෙන පයොජිතං. තද්ධිතලොපං කත්වා වෙදිතබ්බන්ති යථා අඤ්ඤත්ථාපි ‘‘පිතාමහං ධනං ලද්ධා, සුඛං ජීවති සඤ්ජයො’’ති වුත්තං, එවං තද්ධිතලොපං කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පිතාමහතො ආගතං, පිතාමහස්ස වා ඉදං පෙතාමහං. පබ්බජිතලිඞ්ගන්ති සමණවෙසං. න රාජභීතොති අපරාධකාරණා න රාජකුලා භීතො. යෙසං සන්තකං ධනං ගහිතං, තෙ ඉණායිකා. පලිබුද්ධො පීළිතො.

විභත්තිපතිරූපකොති ‘‘තෙනා’’ති පදං සන්ධායාහ. තංනිදානන්ති තං ධනං නිදානං කාරණමස්සාති තංනිදානං. අස්සාති පච්චත්තවචනස්ස, පදස්ස වා. භයන්ති චිත්තස්ස උත්‍රස්තාකාරෙන පවත්තභයං අධිප්පෙතං, න ඤාණභයං, නාපි ‘‘භායති එතස්මා’’ති එවං වුත්තං ආරම්මණභයන්ති ආහ ‘‘චිත්තුත්‍රාසොති අත්ථො’’ති. ඡම්භිතත්තන්ති තෙනෙව චිත්තුත්‍රාසභයෙන සකලසරීරස්ස ඡම්භිතභාවො. විසෙසතො පන හදයමංසචලනන්ති ආහ ‘‘කායකම්පො හදයමංසචලන’’න්ති. ලොමහංසොති තෙන භයෙන තෙන ඡම්භිතත්තෙන සකලසරීරලොමානං හට්ඨභාවො, සො පන නෙසං භිත්තියං නාගදන්තානං විය උද්ධංමුඛතාති ආහ ‘‘ලොමානං හංසනං උද්ධග්ගභාවො’’ති.

35. අත්තනාති පච්චත්තෙ කරණවචනං, සයන්ති අත්ථො. දෙවච්ඡරානන්ති අනච්චන්තියො සන්ධායාහ. දෙවනාටකානන්ති නච්චන්තියො, පරියායවචනං වා එතං දෙවකඤ්ඤානං. සමුප්පන්නබලවසොකා හුත්වාති අයං ලොකො නාම අත්තානංව චින්තෙති, තස්මා සාපි ‘‘ඉදානි අහං අනාථා ජාතා’’ති අත්තානංව චින්තයමානා ‘‘අයං අජ්ජ ආගමිස්සති, අජ්ජ ආගමිස්සතී’’ති අට්ඨ වස්සානි බහි න නික්ඛන්තා එතං නිස්සාය මයා දාරකොපි න ලද්ධො, යස්ස ආනුභාවෙන ජීවෙය්‍යාමි, ඉතො චාම්හි පරිහීනා අඤ්ඤතො චාති සමුප්පන්නබලවසොකා හුත්වා. කුලරුක්ඛපතිට්ඨාපනෙ බීජසදිසත්තා කුලවංසප්පතිට්ඨාපකො පුත්තො ඉධ බීජකොති අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘කුලවංසබීජකං එකං පුත්ත’’න්ති. සං නාම ධනං, තස්ස පතීති සංපති, ධනවා විභවසම්පන්නො. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකහිතාවහත්තා තස්ස හිතන්ති සාපතෙය්‍යං, තදෙව ධනං විභවොති ආහ – ‘‘ඉමං සාපතෙය්‍යං එවං මහන්තං අම්හාකං විභව’’න්ති.

36. ඉත්ථීනං කුමාරීභාවප්පත්තිතො පට්ඨාය පච්ඡිමවයතො ඔරං අසති විබන්ධෙ අට්ඨමෙ අට්ඨමෙ සත්තාහෙ ගබ්භාසයසඤ්ඤිතෙ තතියෙ ආවත්තෙ කතිපයා ලොහිතපීළකා සණ්ඨහිත්වා අග්ගහිතපුබ්බා එව භිජ්ජන්ති, තතො ලොහිතං පග්ඝරති, තත්ථ උතුසමඤ්ඤා පුප්ඵසමඤ්ඤා චාති ආහ – ‘‘පුප්ඵන්ති උතුකාලෙ උප්පන්නලොහිතස්ස නාම’’න්ති. ගබ්භපතිට්ඨානට්ඨානෙති යස්මිං ඔකාසෙ දාරකො නිබ්බත්තති, තස්මිං පදෙසෙ. සණ්ඨහිත්වාති නිබ්බත්තිත්වා. භිජ්ජන්තීති අග්ගහිතපුබ්බා එව භිජ්ජන්ති. අයඤ්හි තාසං සභාවො. දොසෙනාති ලොහිතමලෙන. සුද්ධෙ වත්ථුම්හීති පග්ඝරිතලොහිතත්තා අනාමයත්තා ච නහානතො පරං චතුත්ථදිවසතො පට්ඨාය සුද්ධෙ ගබ්භාසයෙ. සුද්ධෙ පන වත්ථුම්හි මාතාපිතූසු එකවාරං සන්නිපතිතෙසු යාව සත්ත දිවසානි ඛෙත්තමෙව හොති ගබ්භසණ්ඨහනස්ස පරිත්තස්ස ලොහිතලෙපස්ස විජ්ජමානත්තා. කෙචි පන ‘‘අඩ්ඪමාසමත්තම්පි ඛෙත්තමෙවා’’ති වදන්ති. බාහායන්ති අධිකරණෙ භුම්මන්ති ආහ ‘‘පුරාණදුතියිකාය යා බාහා, තත්‍ර නං ගහෙත්වා’’ති. උපයොගත්ථෙ භුම්මවචනම්පි යුජ්ජතියෙව යථා ‘‘සුදින්නස්ස පාදෙසු ගහෙත්වා’’ති.

පුබ්බෙපි පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානං සබ්භාවතො අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති පාරාජිකං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ – ‘‘පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදෙ අට්ඨපිතෙ’’ති. වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ආහ – ‘‘භගවතො කිර පඨමබොධිය’’න්තිආදි. එවරූපන්ති පාරාජිකපඤ්ඤත්තියා අනුරූපං. නිදස්සනමත්තඤ්චෙතං, සඞ්ඝාදිසෙසපඤ්ඤත්තියා අනුරූපම්පි අජ්ඣාචාරං නාකංසුයෙව. තෙනෙවාහ – ‘‘අවසෙසෙ පඤ්ච ඛුද්දකාපත්තික්ඛන්ධෙ එව පඤ්ඤපෙසී’’ති. ඉදඤ්ච ථුල්ලච්චයාදීනං පඤ්චන්නං ලහුකාපත්තික්ඛන්ධානං සබ්භාවමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධානං අනවසෙසතො පඤ්ඤත්තත්තාව. පඨමබොධියං පඤ්චන්නං ලහුකාපත්තීනං සබ්භාවවචනෙනෙව ධම්මසෙනාපතිස්ස සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනා විසෙසතො ගරුකාපත්තිපඤ්ඤත්තියා පාතිමොක්ඛුද්දෙසස්ස ච හෙතුභූතාති දට්ඨබ්බා. කෙචි පන ‘‘තස්මිං තස්මිං පන වත්ථුස්මිං අවසෙසපඤ්චඛුද්දකාපත්තික්ඛන්ධෙ එව පඤ්ඤපෙසීති ඉදං ද්වාදසමෙ වස්සෙ වෙරඤ්ජායං වුත්ථවස්සෙන භගවතා තතො පට්ඨාය අට්ඨවස්සබ්භන්තරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න සුන්දරං තතො පුබ්බෙපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සබ්භාවතො. තෙනෙව වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ ‘‘එකභික්ඛුනාපි රත්තිච්ඡෙදො වා පච්ඡිමිකාය තත්ථ වස්සං උපගච්ඡාමාති වස්සච්ඡෙදො වා න කතො’’ති ච ‘‘සාමම්පි පචනං සමණසාරුප්පං න හොති, න ච වට්ටතී’’ති ච වුත්තං. ආරාධයිංසූති චිත්තං ගණ්හිංසු, අජ්ඣාසයං පූරයිංසු, හදයගාහිනිං පටිපත්තිං පටිපජ්ජිංසූති අත්ථො. එකං සමයන්ති එකස්මිං සමයෙ, පඨමබොධියන්ති අත්ථො.

යං ආදීනවන්ති සම්බන්ධො. සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්තොති පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්තො. ආදීනවං දස්සෙස්සතීති ‘‘වරං තෙ, මොඝපුරිස, ආසීවිසස්ස ඝොරවිසස්ස මුඛෙ අඞ්ගජාතං පක්ඛිත්තං, න ත්වෙව මාතුගාමස්ස අඞ්ගජාතෙ අඞ්ගජාතං පක්ඛිත්ත’’න්තිආදිනා යං ආදීනවං දස්සෙස්සති. අභිවිඤ්ඤාපෙසීති ඉමස්ස ‘‘පවත්තෙසී’’ති අයමත්ථො කථං ලද්ධොති ආහ ‘‘පවත්තනාපි හී’’තිආදි. කායවිඤ්ඤත්තිචොපනතොති කායවිඤ්ඤත්තිවසෙන පවත්තචලනතො. කස්මා පනෙස මෙථුනධම්මෙන අනත්ථිකොපි සමානො තික්ඛත්තුං අභිවිඤ්ඤාපෙසීති ආහ – ‘‘තික්ඛත්තුං අභිවිඤ්ඤාපනඤ්චෙසා’’තිආදි. තත්ථ තික්ඛත්තුං අභිවිඤ්ඤාපනන්ති මුත්තිපාපනවසෙන තීසු වාරෙසු මෙථුනධම්මස්ස පවත්තනං.

සබ්බෙසම්පි පදානං අවධාරණඵලත්තා විනාපි එවකාරං අවධාරණත්ථො විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තෙනෙව අජ්ඣාචාරෙනා’’ති. අට්ඨ හි ගබ්භකාරණානි. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘මෙථුනචොළග්ගහණං, තනුසංසග්ගො ච නාභිආමසනං;

පානං දස්සනසවනං, ඝායනමිති ගබ්භහෙතවො අට්ඨා’’ති.

ඉදානි අවධාරණෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙතුකාමො ආහ – ‘‘කිං පන අඤ්ඤථාපි ගබ්භග්ගහණං හොතී’’තිආදි. නනු ච නාභිපරාමසනම්පි කායසංසග්ගොයෙව, කස්මා නං විසුං වුත්තන්ති? උභයෙසං ඡන්දරාගවසෙන කායසංසග්ගො වුත්තො, ඉත්ථියා ඡන්දරාගවසෙන නාභිපරාමසනං, වත්ථුවසෙන වා තං විසුං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. කථං පන කායසංසග්ගෙන ගබ්භග්ගහණං හොති, කථඤ්ච තත්ථ සුක්කසොණිතස්ස සම්භවොති ආහ ‘‘ඉත්ථියො හී’’තිආදි. ඡන්දරාගුප්පත්තිවසෙන ඉත්ථියා සුක්කකොට්ඨාසො චලිතො හොති, සොපි ගබ්භසණ්ඨානස්ස පච්චයො හොතීති අධිප්පායො. ඉත්ථිසන්තානෙපි හි රසාදිසත්තධාතුයො ලබ්භන්තියෙව. තෙනාහ – ‘‘අඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනං සාදියන්තියොපි ගබ්භං ගණ්හන්තී’’ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන ‘‘කායසංසග්ගාදිනා සත්තප්පකාරෙන ගබ්භග්ගහණෙ පිතු සුක්කකොට්ඨාසං විනා ඡන්දරාගවසෙන මාතු විකාරප්පත්තං ලොහිතමෙව ගබ්භසණ්ඨානස්ස පච්චයො හොතී’’ති වුත්තං. ‘‘යස්ස අඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනං සාදියිත්වා මාතා පුත්තං පටිලභති, සචෙ සො අපරෙන සමයෙන පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො හුත්වා තාදිසං පිතරං මනුස්සජාතිකං ජීවිතා වොරොපෙති, පිතුඝාතකොව හොතී’’ති වදන්ති.

තං අසුචිං එකදෙසං මුඛෙන අග්ගහෙසීති පුරාණචීවරං ධොවන්තී තත්ථ යං අසුචිං අද්දස, තං අසුචිං එකදෙසං පිවි. ‘‘වට්ටති තුම්හාකං මෙථුනධම්මො’’ති පුට්ඨො ‘‘කප්පතු වා මා වා කප්පතු, මයං තෙන අනත්ථිකා’’ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනත්ථිකා මයං එතෙනා’’ති. කිඤ්චාපි නාභිපරාමසනෙ මෙථුනරාගො නත්ථි, තථාපි නාභිපරාමසනකාලෙ ඵස්සසාදියනවසෙන අස්සාදමත්තං තස්සා අහොසීති ගහෙතබ්බං, අඤ්ඤථා ගබ්භසණ්ඨහනං න සියා. දිට්ඨමඞ්ගලිකාය නාභිපරාමසනෙන මණ්ඩබ්‍යස්ස නිබ්බත්ති අහොසි, චණ්ඩපජ්ජොතමාතු නාභියං විච්ඡිකා ඵරිත්වා ගතා, තෙන චණ්ඩපජ්ජොතස්ස නිබ්බත්ති අහොසීති ආහ ‘‘එතෙනෙව නයෙනා’’තිආදි. පුරිසං උපනිජ්ඣායතීති වාතපානාදිනා දිස්වා වා දිට්ඨපුබ්බං වා පුරිසං උපනිජ්ඣායති. රාජොරොධා වියාති සීහළදීපෙ කිර එකිස්සා ඉත්ථියා තථා අහොසි, තස්මා එවං වුත්තං.

ඉධාති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං. අයන්ති සුදින්නස්ස පුරාණදුතියිකා. යං සන්ධායාති යං අජ්ඣාචාරං සන්ධාය. සුක්කං සන්ධාය ‘‘මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්තී’’ති වුත්තං, මාතා ච උතුනී හොතීති ලොහිතං සන්ධාය. තත්ථ සන්නිපතිතා හොන්තීති අසද්ධම්මවසෙන එකස්මිං ඨානෙ සමාගතා සඞ්ගතා හොන්ති. මාතා ච උතුනී හොතීති ඉදං උතුසමයං සන්ධාය වුත්තං, න ලොකසමඤ්ඤාකරජස්ස ලග්ගනදිවසමත්තං. ගන්ධබ්බොති තත්‍රූපගසත්තො, ගන්තබ්බොති වුත්තං හොති. ත-කාරස්ස ධ-කාරො කතොති දට්ඨබ්බං. අථ වා ගන්ධනතො උප්පජ්ජනගතියා නිමිත්තුපට්ඨානෙන සූචනතො දීපනතො ගන්ධොති ලද්ධනාමෙන භවගාමිකම්මුනා අබ්බති පවත්තතීති ගන්ධබ්බො, තත්ථ උප්පජ්ජනකසත්තො. පච්චුපට්ඨිතො හොතීති උපගතො හොති. එත්ථ ච න මාතාපිතූනං සන්නිපාතං ඔලොකයමානො සමීපෙ ඨිතො නාම හොති, කම්මයන්තයන්තිතො පන එකො සත්තො තස්මිං ඔකාසෙ නිබ්බත්තනකො පුරිමජාතියං ඨිතොයෙව ගතිනිමිත්තාදිආරම්මණකරණවසෙන උපපත්තාභිමුඛො හොතීති අධිප්පායො.

සන්නිපාතාති සමොධානෙන සමාගමෙන. ගබ්භස්සාති ගබ්භෙ නිබ්බත්තනකසත්තස්ස. ගබ්භෙ නිබ්බත්තනකසත්තොපි හි ගබ්භොති වුච්චති. යථාහ – ‘‘යථා ඛො පනානන්ද, අඤ්ඤා ඉත්ථිකා නව වා දස වා මාසෙ ගබ්භං කුච්ඡිනා පරිහරිත්වා විජායන්තී’’ති (ම. නි. 3.205). කත්ථචි පන ගබ්භොති මාතුකුච්ඡි වුත්තො. යථාහ –

‘‘යමෙකරත්තිං පඨමං, ගබ්භෙ වසති මාණවො;

අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති, ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’’ති. (ජා. 1.15.363); –

එත්ථ ච ගබ්භති අත්තභාවභාවෙන පවත්තතීති ගබ්භො, කලලාදිඅවත්ථො ධම්මප්පබන්ධො, තංනිස්සිතත්තා පන සත්තසන්තානො ‘‘ගබ්භො’’ති වුත්තො යථා ‘‘මඤ්චා උක්කුට්ඨිං කරොන්තී’’ති. තංනිස්සයභාවතො මාතුකුච්ඡි ‘‘ගබ්භො’’ති වෙදිතබ්බො. ගබ්භො වියාති වා. යථා හි නිවාසට්ඨානතාය සත්තානං ඔවරකො ‘‘ගබ්භො’’ති වුච්චති, එවං ගබ්භසෙය්‍යකානං සත්තානං යාව අභිජාති නිවාසට්ඨානතාය මාතුකුච්ඡි ‘‘ගබ්භො’’ති වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අවක්කන්ති හොතීති නිබ්බත්ති හොති.

ආරක්ඛදෙවතාති තස්ස ආරක්ඛත්ථාය ඨිතා දෙවතා. අස්ස තං අජ්ඣාචාරන්ති සම්බන්ධො. තථා නිච්ඡාරෙසුන්ති තථා මහන්තං සද්දං කත්වා නිච්ඡාරෙසුං. කිඤ්චාපි ඉධ පාළියං ආකාසට්ඨදෙවතා විසුං න ආගතා, තථාපි සද්දස්ස අනුස්සාවනෙ අයමනුක්කමොති දස්සෙතුං චාතුමහාරාජිකදෙවතායො ද්විධා කත්වා ආකාසට්ඨදෙවතා විසුං වුත්තා. තෙනෙත්ථ ආකාසට්ඨකානං විසුං ගහිතත්තා චාතුමහාරාජිකාති පරිභණ්ඩපබ්බතට්ඨකා වෙදිතබ්බා. ඉතිහාති නිපාතසමුදායො එවංසද්දස්ස අත්ථෙ දට්ඨබ්බොති ආහ ‘‘එව’’න්ති. ඛණෙන මුහුත්තෙනාති පදද්වයං වෙවචනභාවතො සමානත්ථමෙවාති දට්ඨබ්බං. එකකොලාහලමහොසීති දෙවබ්‍රහ්මලොකෙසු එකකොලාහලමහොසි. කිඤ්චාපි හි සො සද්දො යාව බ්‍රහ්මලොකා අබ්භුග්ගච්ඡි, තථාපි න සො මනුස්සානං විසයො තෙසං රූපං විය, තෙනෙව භික්ඛූ පුච්ඡිංසු – ‘‘කච්චි නො ත්වං, ආවුසො සුදින්න, අනභිරතො’’ති.

37. ‘‘එවං මාතාපුත්තානං පබ්බජ්ජා සඵලා අහොසි, පිතා පන විප්පටිසාරාභිභූතො විහාසී’’ති වචනතො සුදින්නස්ස තස්මිං අත්තභාවෙ අරහත්තාධිගමො නාහොසීති විඤ්ඤායති. කෙචි පන ‘‘පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතාය චොදියමානස්ස භබ්බකුලපුත්තස්සාති වුත්තත්තා සුදින්නො තං කුක්කුච්චං විනොදෙත්වා අරහත්තං සච්ඡාකාසි, තෙනෙව පබ්බජ්ජා අනුඤ්ඤාතා’’ති වදන්ති. තං පාළියා අට්ඨකථාය ච න සමෙති. පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතා ච අප්පමාණං තාදිසස්සපි අන්තරාකතපාපකම්මස්ස වසෙන අජාතසත්තුනො විය අධිගමන්තරායදස්සනතො. කතාකතානුසොචනලක්ඛණං කුක්කුච්චං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අජ්ඣාචාරහෙතුකො පච්ඡානුතාපො’’ති. කතං අජ්ඣාචාරං පටිච්ච අනුසොචනවසෙන විරූපං සරණං චින්තනං විප්පටිසාරොති ආහ ‘‘විප්පටිසාරොතිපි තස්සෙව නාම’’න්ති. කුච්ඡිතං කතං කිරියාති කුකතං, කුකතමෙව කුක්කුච්චන්ති ආහ ‘‘කුච්ඡිතකිරියාභාවතො කුක්කුච්ච’’න්ති. පරියාදින්නමංසලොහිතත්තාති පරික්ඛීණමංසලොහිතත්තා. අවිප්ඵාරිකොති උද්දෙසාදීසු බ්‍යාපාරරහිතො, අබ්‍යාවටොති අත්ථො. වහච්ඡින්නොති ඡින්නවහො, භාරවහනෙන ඡින්නක්ඛන්ධොති වුත්තං හොති. තං තං චින්තයීති ‘‘යදි අහං තං පාපං න කරිස්සං, ඉමෙ භික්ඛූ විය පරිපුණ්ණසීලො අස්ස’’න්තිආදිනා තං තං චින්තයි.

38. එවංභූතන්ති කිසලූඛාදිභාවප්පත්තං. ගණසඞ්ගණිකාපපඤ්චෙනාති ගණෙ ජනසමාගමෙ සන්නිපතනං ගණසඞ්ගණිකා, ගණසඞ්ගණිකායෙව පපඤ්චො ගණසඞ්ගණිකාපපඤ්චො, තෙන. යස්සාති යෙ අස්ස. කථාඵාසුකාති විස්සාසිකභාවෙනෙව කථාකරණෙ ඵාසුකා, සුඛෙන වත්තුං සක්කුණෙය්‍යා, සුඛසම්භාසාති අත්ථො. පසාදස්ස පමාණතො ඌනාධිකත්තං සබ්බදා සබ්බෙසං නත්ථීති ආහ ‘‘පසාදපතිට්ඨානොකාසස්ස සම්පුණ්ණත්තා’’ති. දානීති ඉමස්මිං අත්ථෙ එතරහි-සද්දො අත්ථීති ආහ ‘‘දානීති නිපාතො’’ති. නො-සද්දොපි නු-සද්දො විය පුච්ඡනත්ථොති ආහ ‘‘කච්චි නු ත්ව’’න්ති. තමෙව අනභිරතින්ති තෙහි භික්ඛූහි පුච්ඡිතං තමෙව ගිහිභාවපත්ථනාකාරං අනභිරතිං. ‘‘තමෙවා’’ති අවධාරණෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිකුසලාන’’න්තිආදි. අධිකුසලා ධම්මා සමථවිපස්සනාදයො. අත්ථීති විසයභාවෙන චිත්තෙ පරිවත්තනං සන්ධාය වුත්තං, න පාපස්ස වත්තමානතං සන්ධාය, අත්ථි විසයභාවෙන චිත්තෙ පරිවත්තතීති වුත්තං හොති. තෙනාහ – ‘‘නිච්චකාලං අභිමුඛං විය මෙ තිට්ඨතී’’ති.

යං ත්වන්ති එත්ථ යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො, කරණත්ථෙ වා පච්චත්තවචනන්ති ආහ ‘‘යෙන පාපෙනා’’ති. අනෙකපරියායෙනාති එත්ථ පරියාය-සද්දො කාරණවචනොති ආහ ‘‘අනෙකකාරණෙනා’’ති. විරාගත්ථායාති භවභොගෙසු විරජ්ජනත්ථාය. නො රාගෙන රජ්ජනත්ථායාති භවභොගෙසුයෙව රාගෙන අරඤ්ජනත්ථාය. තෙනාහ ‘‘භගවතා හී’’තිආදි. එස නයො සබ්බපදෙසූති අධිප්පායිකමත්තං සබ්බපදෙසු අතිදිස්සති. ඉදං පනෙත්ථ පරියායවචනමත්තන්ති ‘‘විසංයොගායා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු ‘‘කිලෙසෙහි විසංයුජ්ජනත්ථායා’’තිආදිනා පදත්ථවිභාවනවසෙන වුත්තපරියායවචනං සන්ධාය වදති. න සංයුජ්ජනත්ථායාති කිලෙසෙහි න සංයුජ්ජනත්ථාය. අග්ගහණත්ථායාති කිලෙසෙ අග්ගහණත්ථාය, භවභොගෙ වා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අග්ගහණත්ථාය. න සඞ්ගහණත්ථායාති එත්ථාපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

නිබ්බත්තිතලොකුත්තරනිබ්බානමෙවාති සඞ්ඛාරෙහි නික්ඛන්තං විවිත්තං, තතොයෙව ලොකතො උත්තිණ්ණත්තා ලොකුත්තරං නිබ්බානං. මදනිම්මදනායාති වාති එත්ථ අවුත්තසමුච්චයත්ථෙන වා-සද්දෙන ආදිඅත්ථෙන ඉති-සද්දෙන වා ‘‘පිපාසවිනයායා’’තිආදි සබ්බං සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා පවත්තමානෙන අරියමග්ගෙන පහීයමානා රාගමානමදාදයො තං පත්වා පහීයන්ති නාමාති ආහ ‘‘යස්මා පන තං ආගම්මා’’තිආදි. තත්ථ තං ආගම්මාති නිබ්බානං ආගම්ම පටිච්ච අරියමග්ගස්ස ආරම්මණපච්චයභාවහෙතු. මානමදපුරිසමදාදයොති එත්ථ ජාතිආදිං නිස්සාය සෙය්‍යස්ස ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා උප්පජ්ජනකමානොයෙව මදජනනට්ඨෙන මදොති මානමදො. පුරිසමදො වුච්චති පුරිසමානො, ‘‘අහං පුරිසො’’ති උප්පජ්ජනකමානො. ‘‘අසද්ධම්මසෙවනසමත්ථතං නිස්සාය පවත්තො මානො, රාගො එව වා පුරිසමදො’’ති කෙචි. ආදි-සද්දෙන බලමදයොබ්බනමදාදිං සඞ්ගණ්හාති. මහාගණ්ඨිපදෙ පන මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච ‘‘පුරිසමදො නාම සම්භවො’’ති වුත්තං, තං ඉධ යුත්තං විය න දිස්සති. න හි ‘‘භගවතා සම්භවස්ස විනාසාය ධම්මො දෙසිතො’’ති වත්තුං වට්ටති. නිම්මදාති විගතමදභාවා. ඉමමෙව හි අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අමදා’’ති වුත්තං. මදා නිම්මදීයන්ති එත්ථ අමදභාවං විනාසං ගච්ඡන්තීති මදනිම්මදනො. එස නයො සෙසපදෙසුපි.

කාමපිපාසාති කාමානං පාතුකම්‍යතා, කාමතණ්හාති අත්ථො. ආලීයන්ති අභිරමිතබ්බට්ඨෙන සෙවීයන්තීති ආලයා, පඤ්ච කාමගුණාති ආහ ‘‘පඤ්ච කාමගුණාලයා’’ති. පඤ්චසු හි කාමගුණෙසු ඡන්දරාගප්පහානෙනෙව පඤ්ච කාමගුණාපි පහීනා නාම හොන්ති, තෙනෙව ‘‘යො, භික්ඛවෙ, රූපෙසු ඡන්දරාගො’’තිආදි (සං. නි. 3.323) වුත්තං. පඤ්චකාමගුණෙසු වා ආලයා පඤ්චකාමගුණාලයා. ආලීයන්ති අල්ලීයන්ති අභිරමනවසෙන සෙවන්තීති ආලයාති හි තණ්හාවිචරිතානං අධිවචනං. තෙභූමකවට්ටන්ති තීසු භූමීසු කම්මකිලෙසවිපාකා වට්ටනට්ඨෙන වට්ටං. විරජ්ජතීති පලුජ්ජති. ‘‘විරජ්ජතීති කාමවිනාසො වුත්තො, නිරුජ්ඣතීති එකප්පහාරෙන විනාසො’’ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. විරාගො නිරොධොති සාමඤ්ඤචොදනායපි ‘‘තණ්හාක්ඛයො’’ති අධිකතත්තා තණ්හාය එව විරජ්ජනං නිරුජ්ඣනඤ්ච වුත්තං.

චතස්සො යොනියොති එත්ථ යොනීති ඛන්ධකොට්ඨාසස්සපි කාරණස්සපි පස්සාවමග්ගස්සපි නාමං. ‘‘චතස්සො නාගයොනියො (සං. නි. 3.342-343) චතස්සො සුපණ්ණයොනියො’’ති එත්ථ හි ඛන්ධකොට්ඨාසො යොනි නාම. ‘‘යොනි හෙසා භූමිජ ඵලස්ස අධිගමායා’’ති (ම. නි. 3.226) එත්ථ කාරණං. ‘‘න චාහං බ්‍රාහ්මණං බ්‍රූමි, යොනිජං මත්තිසම්භව’’න්ති (ම. නි. 2.457; ධ. ප. 396) එත්ථ පස්සාවමග්ගො. ඉධ පන ඛන්ධකොට්ඨාසො ‘‘යොනී’’ති අධිප්පෙතො. යවන්ති තාය සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා හොන්තීති යොනි. සා පන අත්ථතො අණ්ඩාදිඋප්පත්තිට්ඨානවිසිට්ඨො ඛන්ධානං භාගසො පවත්තිවිසෙසො, සා ච අණ්ඩජජලාබුජසංසෙදජඔපපාතිකවසෙන චතුබ්බිධා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘චතස්සො ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, යොනියො. කතමා චතස්සො? අණ්ඩජා යොනි ජලාබුජා යොනි සංසෙදජා යොනි ඔපපාතිකා යොනී’’ති (ම. නි. 1.152).

තත්ථ අණ්ඩෙ ජාතා අණ්ඩජා. ජලාබුම්හි ජාතා ජලාබුජා. සංසෙදෙ ජාතා සංසෙදජා. විනා එතෙහි කාරණෙහි උප්පතිත්වා විය නිබ්බත්තාති ඔපපාතිකා. එත්ථ ච පෙතලොකෙ තිරච්ඡානෙ මනුස්සෙසු ච අණ්ඩජාදයො චතස්සොපි යොනියො සම්භවන්ති, මනුස්සෙසු පනෙත්ථ කෙචිදෙව ඔපපාතිකා හොන්ති මහාපදුමකුමාරාදයො විය. අණ්ඩජාපි කොන්තපුත්තා ද්වෙභාතියථෙරා විය, සංසෙදජාපි පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්තපොක්ඛරසාතිබ්‍රාහ්මණපදුමවතීදෙවීආදයො විය කෙචිදෙව හොන්ති, යෙභුය්‍යෙන පන මනුස්සා ජලාබුජාව. පෙතෙසුපි නිජ්ඣාමතණ්හිකපෙතානං නිච්චදුක්ඛාතුරතාය කාමසෙවනා නත්ථි, තස්මා තෙ ගබ්භසෙය්‍යකා න හොන්ති. ජාලාවන්තතාය න තාසං කුච්ඡියං ගබ්භො සණ්ඨාති, තස්මා තෙ ඔපපාතිකායෙව සංසෙදජතායපි අසම්භවතො, අවසෙසපෙතා පන චතුයොනිකාපි හොන්ති. යථා ච තෙ, එවං යක්ඛාපි සබ්බචතුප්පදපක්ඛිජාතිදීඝජාතිආදයොපි සබ්බෙ චතුයොනිකායෙව. සබ්බෙ නෙරයිකා ච චතුමහාරාජිකතො පට්ඨාය උපරිදෙවා ච ඔපපාතිකායෙව, භුම්මදෙවා පන චතුයොනිකාව හොන්ති. තත්ථ දෙවමනුස්සෙසු සංසෙදජඔපපාතිකානං අයං විසෙසො – සංසෙදජා මන්දා දහරා හුත්වා නිබ්බත්තන්ති, ඔපපාතිකා සොළසවස්සුද්දෙසිකා හුත්වා.

පඤ්ච ගතියොති එත්ථ සුකතදුක්කටකම්මවසෙන ගන්තබ්බා උපපජ්ජිතබ්බාති ගතියො. යථා හි කම්මභවො පරමත්ථතො අසතිපි කාරකෙ පච්චයසාමග්ගියා සිද්ධො, තංසමඞ්ගිනා සන්තානලක්ඛණෙන සත්තෙන කතොති වොහරීයති, එවං උපපත්තිභවලක්ඛණගතියො පරමත්ථතො අසතිපි ගමකෙ තංතංකම්මවසෙන යෙසං තානි කම්මානි තෙහි ගන්තබ්බාති වොහරීයන්ති. අපිච ගතිගති නිබ්බත්තිගති අජ්ඣාසයගති විභවගති නිප්ඵත්තිගතීති බහුවිධා ගති නාම. තත්ථ ‘‘තං ගතිං පෙච්ච ගච්ඡාමී’’ති (අ. නි. 4.184) ච ‘‘යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දෙවා ගන්ධබ්බමානුසා’’ති (ධ. ප. 420; සු. නි. 649) ච අයං ගතිගති නාම. ‘‘ඉමෙසං ඛො පනාහං භික්ඛූනං සීලවන්තානං නෙව ජානාමි ආගතිං වා ගතිං වා’’ති (ම. නි. 1.508) අයං නිබ්බත්තිගති නාම. ‘‘එවම්පි ඛො තෙ අහං බ්‍රහ්මෙ ගතිඤ්ච පජානාමි චුතිඤ්ච පජානාමී’’ති (ම. නි. 1.503) අයං අජ්ඣාසයගති නාම. ‘‘විභවො ගති ධම්මානං, නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති (පරි. 339) අයං විභවගති නාම. ‘‘ද්වෙයෙව ගතියො සම්භවන්ති අනඤ්ඤා’’ති (දී. නි. 1.258; 2.34; 3.200) අයං නිප්ඵත්තිගති නාම. තාසු ඉධ ගතිගති අධිප්පෙතා, සා පන නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයමනඋස්සදෙවානං වසෙන පඤ්චවිධා හොති. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, ගතියො. කතමා පඤ්ච? නිරයො තිරච්ඡානයොනි පෙත්තිවිසයො මනුස්සා දෙවා’’ති (ම. නි. 1.153).

තත්ථ යස්ස උප්පජ්ජති, තං බ්‍රූහෙන්තොයෙව උප්පජ්ජතීති අයො, සුඛං. නත්ථි එත්ථ අයොති නිරයො, තතො එව රමිතබ්බං අස්සාදෙතබ්බං තත්ථ නත්ථීති නිරතිඅත්ථෙන නිරස්සාදට්ඨෙන ච නිරයොති වුච්චති. තිරියං අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා, දෙවමනුස්සාදයො විය උද්ධං දීඝා අහුත්වා තිරියං දීඝාති අත්ථො. පකට්ඨතො සුඛතො අයනං අපගමො පෙච්චභාවො, තං පෙච්චභාවං පත්තානං විසයොති පෙත්තිවිසයො, පෙතයොනි. මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා, සතිසූරභාවබ්‍රහ්මචරියයොග්‍යතාදිගුණවසෙන උපචිතමානසතාය උක්කට්ඨගුණචිත්තතාය මනුස්සාති වුත්තං හොති, අයං පනත්ථො නිප්පරියායතො ජම්බුදීපවාසීවසෙන වෙදිතබ්බො. යථාහ – ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහි ජම්බුදීපකා මනුස්සා උත්තරකුරුකෙ ච මනුස්සෙ අධිග්ගණ්හන්ති දෙවෙ ච තාවතිංසෙ. කතමෙහි තීහි? සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති (අ. නි. 9.21). තථා හි බුද්ධා ච භගවන්තො පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා මහාසාවකා චක්කවත්තිනො අඤ්ඤෙ ච මහානුභාවා සත්තා තත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති, තෙහි සමානරූපාදිතාය පන සද්ධිං පරිත්තදීපවාසීහි ඉතරමහාදීපවාසිනොපි මනුස්සාත්වෙව පඤ්ඤායිංසු.

අපරෙ පන භණන්ති ‘‘ලොභාදීහි අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා. යෙ හි සත්තා මනුස්සජාතිකා, තෙසු විසෙසතො ලොභාදයො අලොභාදයො ච උස්සන්නා. තෙ ලොභාදිඋස්සන්නතාය අපායමග්ගං, අලොභාදිඋස්සන්නතාය සුගතිමග්ගං නිබ්බානගාමිමග්ගඤ්ච පරිපූරෙන්ති, තස්මා ලොභාදීහි අලොභාදීහි ච සහිතස්ස මනස්ස උස්සන්නතාය පරිත්තදීපවාසීහි සද්ධිං චතුමහාදීපවාසිනො සත්තවිසෙසා මනුස්සාති වුච්චන්තී’’ති. ලොකියා පන ‘‘මනුනො අපච්චභාවෙන මනුස්සා’’ති වදන්ති. මනු නාම පඨමකප්පිකො ලොකමරියාදාය ආදිභූතො සත්තානං හිතාහිතවිධායකො කත්තබ්බාකත්තබ්බතාවසෙන පිතුට්ඨානියො, යො සාසනෙ මහාසම්මතොති වුච්චති අම්හාකං බොධිසත්තො, පච්චක්ඛතො පරම්පරාය ච තස්ස ඔවාදානුසාසනියං ඨිතා සත්තා පුත්තසදිසතාය ‘‘මනුස්සා, මානුසා’’ති ච වුච්චන්ති. තතො එව හි තෙ ‘‘මානවා මනුජා’’ති ච වොහරීයන්ති.

පඤ්චහි කාමගුණෙහි අත්තනො අත්තනො දෙවානුභාවසඞ්ඛාතෙහි ඉද්ධිවිසෙසෙහි ච දිබ්බන්ති කීළන්ති ලළන්ති ජොතන්තීති දෙවා. තත්ථ කාමදෙවා කාමගුණෙහි චෙව ඉද්ධිවිසෙසෙහි ච, ඉතරෙ ඉද්ධිවිසෙසෙහෙව දිබ්බන්තීති වෙදිතබ්බා. සරණන්ති වා ගමියන්ති අභිත්ථවීයන්තීති වා දෙවා. එත්ථ ච නිරයගතිදෙවගතිමනුස්සගතීහි සද්ධිං ඔකාසෙන ඛන්ධා වුත්තා. තිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයග්ගහණෙන ඛන්ධානං එව ගහණං වෙදිතබ්බං තෙසං තාදිසස්ස පරිච්ඡින්නස්ස ඔකාසස්ස අභාවතො. යත්ථ යත්ථ වා තෙ අරඤ්ඤසමුද්දපබ්බතපාදාදිකෙ නිබද්ධවාසං වසන්ති, තාදිසස්ස ඨානස්ස වසෙන ඔකාසොපි ගහෙතබ්බො. සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො නව සත්තාවාසා ච හෙට්ඨා සංවණ්ණිතනයා එව. අපරාපරභාවායාති අපරාපරං යොනිආදිතො යොනිආදිභාවාය. ආබන්ධනං ගණ්ඨිකරණං, සංසිබ්බනං තුන්නකරණං. තණ්හාය නික්ඛන්තං තත්ථ තස්සා සබ්බසො අභාවතො, නික්ඛමනඤ්චස්ස තණ්හාය විසංයොගො එවාති ආහ ‘‘විසංයුත්ත’’න්ති.

කාමානං පහානන්ති එත්ථ කාමග්ගහණෙන කාමීයතීති කාමො, කාමෙතීති කාමොති දුවිධස්සපි කාමස්ස සඞ්ගහො කතොති ආහ ‘‘වත්ථුකාමානං කිලෙසකාමානඤ්ච පහාන’’න්ති. වත්ථුකාමප්පහානඤ්චෙත්ථ තෙසු ඡන්දරාගප්පහානෙනාති වෙදිතබ්බං. කාමසඤ්ඤානන්ති කාමෙසු, කාමසහගතානං වා සඤ්ඤානං. පරිඤ්ඤාති තිවිධාපි පරිඤ්ඤා ඉධාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘ඤාතතීරණපහානවසෙන තිවිධා පරිඤ්ඤා’’ති. තත්ථ කතමා ඤාතපරිඤ්ඤා? සබ්බං තෙභූමකං නාමරූපං ‘‘ඉදං රූපං, එත්තකං රූපං, න ඉතො භිය්‍යො, ඉදං නාමං, එත්තකං නාමං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති භූතුපාදායභෙදං රූපං ඵස්සාදිභෙදං නාමඤ්ච ලක්ඛණරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානතො වවත්ථපෙති, කම්මාවිජ්ජාදිකඤ්චස්ස පච්චයං පරිග්ගණ්හාති, අයං ඤාතපරිඤ්ඤා.

කතමා තීරණපරිඤ්ඤා? එවං ඤාතං කත්වා තං සබ්බං තීරෙති අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතොති ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහි, අයං තීරණපරිඤ්ඤා නාම. කතමා පහානපරිඤ්ඤා? එවං තීරයිත්වා අග්ගමග්ගෙන සබ්බස්මිං ඡන්දරාගං පජහති, අයං පහානපරිඤ්ඤා. දිට්ඨිවිසුද්ධිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියො වා ඤාතපරිඤ්ඤා, මග්ගාමග්ගපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිආදයො, කලාපසම්මසනාදිඅනුලොමපරියොසානා වා පඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා, අරියමග්ගෙ ඤාණං නිප්පරියායෙන පහානපරිඤ්ඤා. ඉධ පන කාමසඤ්ඤානං සභාවලක්ඛණපටිවෙධවසෙන අනිච්චාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන ච පවත්තමානානං ඤාතතීරණපරිඤ්ඤානම්පි කිච්චනිප්ඵත්තියා මග්ගෙනෙව ඉජ්ඣනතො මග්ගක්ඛණංයෙව සන්ධාය තිවිධාපි පරිඤ්ඤා වුත්තා. තෙනෙව ‘‘ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු කිලෙසක්ඛයකරො ලොකුත්තරමග්ගොව කථිතො’’ති වුත්තං.

කාමෙසු, කාමෙ වා පාතුමිච්ඡා කාමපිපාසාති ආහ – ‘‘කාමෙසු පාතබ්‍යතානං, කාමෙ වා පාතුමිච්ඡාන’’න්ති. ඉමෙසු පඤ්චසු ඨානෙසූති ‘‘කාමානං පහානං අක්ඛාත’’න්තිආදිනා වුත්තෙසු පඤ්චසු ඨානෙසු. තීසු ඨානෙසූති ‘‘විරාගාය ධම්මො දෙසිතො, නො සරාගාය, විසංයොගාය ධම්මො දෙසිතො, නො සංයොගාය, අනුපාදානාය ධම්මො දෙසිතො, නො සඋපාදානායා’’ති එවං වුත්තෙසු ඨානෙසු. විප්පටිසාරං කරොතීති එවං තං පාපං විප්පටිසාරං උප්පාදෙති. කීදිසං විප්පටිසාරං කරොතීති ආහ ‘‘ඊදිසෙපි නාමා’’තිආදි.

39. නෙව පියකම්‍යතායාති අත්තනි සත්ථු නෙව පියභාවකාමතාය. න භෙදපුරෙක්ඛාරතායාති න සත්ථු තෙන භික්ඛුනා භෙදනාධිප්පායපුරෙක්ඛාරතාය. න කලිසාසනාරොපනත්ථායාති න දොසාරොපනත්ථාය. කලීති කොධස්සෙතං අධිවචනං, තස්ස සාසනං කලිසාසනං, කොධවසෙන වුච්චමානො ගරහදොසො. වෙලන්ති සික්ඛාපදවෙලං. මරියාදන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සික්ඛාපදඤ්හි අනතික්කමනීයට්ඨෙන ‘‘වෙලා, මරියාදා’’ති ච වුච්චති.

අජ්ඣාචාරවීතික්කමොති මෙථුනවසෙන පවත්තඅජ්ඣාචාරසඞ්ඛාතො වීතික්කමො. පකරණෙති එත්ථ ප-සද්දො ආරම්භවචනොති ආහ ‘‘කත්තුං ආරභතී’’ති. කත්ථචි උපසග්ගො ධාතුඅත්ථමෙව වදති, න විසෙසත්ථජොතකොති ආහ ‘‘කරොතියෙව වා’’ති. ජාතියාති ඛත්තියාදිජාතියා. ගොත්තෙනාති ගොතමකස්සපාදිගොත්තෙන. කොලපුත්තියෙනාති ඛත්තියාදිජාතීසුයෙව සක්කකුලසොත්ථියකුලාදිවිසිට්ඨකුලානං පුත්තභාවෙන. යසස්සීති මහාපරිවාරො. පෙසලන්ති පියසීලං. අවිකම්පමානෙනාති පටිඝානුනයෙහි අකම්පමානෙන. යස්ස තස්මිං අත්තභාවෙ උප්පජ්ජනාරහානං මග්ගඵලානං උපනිස්සයො නත්ථි, තං බුද්ධා ‘‘මොඝපුරිසා’’ති වදන්ති අරිට්ඨලාළුදායීආදිකෙ විය. උපනිස්සයෙ සතිපි තස්මිං ඛණෙ මග්ගෙ වා ඵලෙ වා අසති ‘‘මොඝපුරිසා’’ති වදන්තියෙව ධනියඋපසෙනත්ථෙරාදිකෙ විය. සුදින්නස්ස පන තස්මිං අත්තභාවෙ මග්ගඵලානං උපනිස්සයො සමුච්ඡින්නොයෙව, තෙන නං ‘‘මොඝපුරිසා’’ති ආහ.

සමණකරණානං ධම්මානන්ති හිරොත්තප්පාදීනං. මග්ගඵලනිබ්බානග්ගහණෙන පටිවෙධසාසනස්ස ගහිතත්තා සාසනානන්ති පටිපත්තිපරියත්තිසාසනානං ගහණං වෙදිතබ්බං. ඡවින්ති තෙසං පභස්සරකරණං ඡවිං. කිං තන්ති ආහ ‘‘ඡාය’’න්ති, තෙසං පකාසකං ඔභාසන්ති අත්ථො. කිං තන්ති ආහ ‘‘සුන්දරභාව’’න්ති. ඡවිමනුගතං අනුච්ඡවිකං. පතිරූපන්තිආදීසුපි ‘‘තෙස’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. සමණානං කම්මං සාමණකං, න සාමණකං අස්සාමණකං. කථං-සද්දයොගෙන ‘‘න සක්ඛිස්සසී’’ති අනාගතවචනං කතං. ‘‘නාම-සද්දයොගෙනා’’ති ච වදන්ති.

දයාලුකෙනාති අනුකම්පාය සහිතෙන. පරිභාසන්තොති ගරහන්තො. නිරුත්තිනයෙන ආසීවිස-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආසු සීඝ’’න්තිආදි. එතස්සාති ආසීවිසස්ස. ආගච්ඡතීති යො තෙන දට්ඨො, තං පතිආගච්ඡති. ආසිත්තවිසොතිපි ආසීවිසො, සකලකායෙ ආසිඤ්චිත්වා විය ඨපිතවිසො පරස්ස ච සරීරෙ ආසිඤ්චනවිසොති අත්ථො. අසිතවිසොතිපි ආසීවිසො. යං යඤ්හි එතෙන අසිතං හොති පරිභුත්තං, තං විසමෙව සම්පජ්ජති, තස්මා අසිතං විසං එතස්සාති අසිතවිසොති වත්තබ්බෙ ‘‘ආසීවිසො’’ති නිරුත්තිනයෙන වුත්තං. අසිසදිසවිසොතිපි ආසීවිසො, අසි විය තිඛිණං පරස්ස මම්මච්ඡෙදනසමත්ථං විසං එතස්සාති ආසීවිසොති වුත්තං හොති. ආසීති වා දාඨා වුච්චති, තත්ථ සන්නිහිතවිසොති ආසීවිසො. සෙසසප්පෙහි කණ්හසප්පස්ස මහාවිසත්තා ආසීවිසස්සානන්තරං කණ්හසප්පො වුත්තො. සප්පමුඛම්පි අඞ්ගාරකාසු විය භයාවහත්තා අකුසලුප්පත්තියා ඨානං න හොතීති අකුසලකම්මතො නිවාරණාධිප්පායෙන සීලභෙදතොපි සුද්ධසීලෙ ඨිතස්ස මරණමෙව වරතරන්ති දස්සෙතුං ‘‘ආසීවිසස්ස කණ්හසප්පස්ස මුඛෙ අඞ්ගජාතං පක්ඛිත්තං වර’’න්ති වුත්තං. පබ්බජිතෙන හි කතපාපකම්මං භගවතො ආණාතික්කමනතො වත්ථුමහන්තතාය මහාසාවජ්ජං. කාසුන්ති ආවාටොපි වුච්චති රාසිපි.

‘‘කින්නු සන්තරමානොව, කාසුං ඛණසි සාරථි;

පුට්ඨො මෙ සම්ම අක්ඛාහි, කිං කාසුයා කරිස්සසී’’ති. (ජා. 2.22.3) –

එත්ථ හි ආවාටො කාසු නාම.

‘‘අඞ්ගාරකාසුං අපරෙ ඵුණන්ති, නරා රුදන්තා පරිදඩ්ඪගත්තා’’ති (ජා. 2.22.462) –

එත්ථ රාසි. ඉධ පන උභයම්පි අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘අඞ්ගාරපුණ්ණකූපෙ අඞ්ගාරරාසිම්හි වා’’ති. කස්සති ඛණීයතීති කාසු, ආවාටො. කසීයති චීයතීති කාසු, රාසි. පදිත්තායාති දිප්පමානාය. සං-සද්දො එත්ථ සමන්තපරියායොති ආහ ‘‘සමන්තතො පජ්ජලිතායා’’ති.

ඉදං මාතුගාමස්ස අඞ්ගජාතෙ අඞ්ගජාතපක්ඛිපනං නිදානං කාරණමස්ස නිරයුපපජ්ජනස්සාති ඉතොනිදානං, භාවනපුංසකඤ්චෙතං. පච්චත්තවචනස්ස තො-ආදෙසො කතො, තස්ස ච සමාසෙපි අලොපො. තත්ථ නාම ත්වන්ති එත්ථ ත්වං-සද්දො ‘‘සමාපජ්ජිස්සසී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධමුපගච්ඡමානො අත්ථීති ආහ ‘‘ත්වන්ති තංසද්දස්ස වෙවචන’’න්ති. ‘‘යං තන්ති පන පාඨො යුත්තරූපො’’ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. යං තන්ති නායං උද්දෙසනිද්දෙසො, යථා ලොකෙ යං වා තං වාති අවඤ්ඤාතවචනං, එවං දට්ඨබ්බන්ති ආහ – ‘‘යං වා තං වා හීළිතං අවඤ්ඤාතන්ති වුත්තං හොතී’’ති. නීචජනානන්ති නිහීනගුණානං සත්තානං. ගාමධම්මන්ති එත්ථ ගාම-සද්දෙන ගාමවාසිනො වුත්තා අභෙදූපචාරෙනාති ආහ ‘‘ගාමවාසිකමනුස්සාන’’න්ති. කිලෙසපග්ඝරණකං ධම්මන්ති රාගාදිකිලෙසවිස්සන්දනකධම්මං. මෙථුනධම්මො හි රාගං පග්ඝරති. මෙථුනධම්මස්ස මහාසාවජ්ජතාය ඔළාරිකත්තා වුත්තං ‘‘අසුඛුම’’න්ති. අනිපුණන්ති තස්සෙව වෙවචනං. උදකෙ භවං ඔදකං. කිං තං? උදකකිච්චන්ති ආහ – ‘‘උදකකිච්චං අන්තිකං අවසානං අස්සා’’ති. සමාපජ්ජිස්සතීති අනාගතවචනං නාම-සද්දයොගෙන කතන්ති ආහ – ‘‘සමාපජ්ජිස්සතීති…පෙ… නාම-සද්දෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති. ලොකෙ මෙථුනධම්මස්ස ආදිකත්තා කොචි පඨමකප්පිකො, න පනායන්ති ආහ – ‘‘සාසනං සන්ධාය වදතී’’ති. බහූනන්ති පුග්ගලාපෙක්ඛං, න පන අකුසලාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘බහූනං පුග්ගලාන’’න්ති.

යං අසංවරං පටිච්ච දුබ්භරතාදුප්පොසතාදි හොති, සො අසංවරො දුබ්භරතාදි-සද්දෙන වුත්තො කාරණෙ ඵලූපචාරෙනාති ආහ – ‘‘දුබ්භරතාදීනං වත්ථුභූතස්ස අසංවරස්සා’’ති. වත්ථුභූතස්සාති කාරණභූතස්ස. වසති එත්ථ ඵලං තදායත්තවුත්තිතායාති හි කාරණං වත්ථු. අත්තාති චිත්තං සරීරඤ්ච, චිත්තමෙව වා. දුබ්භරතඤ්චෙව දුප්පොසතඤ්ච ආපජ්ජතීති අත්තනා පච්චයදායකෙහි ච දුක්ඛෙන භරිතබ්බතං පොසෙතබ්බතඤ්ච ආපජ්ජති. අසංවරෙ ඨිතො හි එකච්චො අත්තනොපි දුබ්භරො හොති දුප්පොසො, එකච්චො උපට්ඨාකානම්පි. කථං? යො හි අම්බිලාදීනි ලද්ධා අනම්බිලාදීනි පරියෙසති, අඤ්ඤස්ස ඝරෙ ලද්ධං අඤ්ඤස්ස ඝරෙ ඡඩ්ඩෙන්තො සබ්බං ගාමං චරිත්වා රිත්තපත්තොව විහාරං පවිසිත්වා නිපජ්ජති, අයං අත්තනො දුබ්භරො. යො පන සාලිමංසොදනාදීනං පත්තෙ පූරෙත්වා දින්නෙපි දුම්මුඛභාවං අනත්තමනභාවමෙව දස්සෙති, තෙසං වා සම්මුඛාව තං පිණ්ඩපාතං ‘‘කිං තුම්හෙහි දින්න’’න්ති අපසාදෙන්තො සාමණෙරගහට්ඨාදීනං දෙති, අයං උපට්ඨාකානං දුබ්භරො. එතං දිස්වා මනුස්සා දූරතොව පරිවජ්ජෙන්ති ‘‘දුබ්භරො භික්ඛු න සක්කා පොසෙතු’’න්ති.

මහිච්ඡතන්ති එත්ථ මහන්තානි වත්ථූනි ඉච්ඡති, මහතී වා පනස්ස ඉච්ඡාති මහිච්ඡො, තස්ස භාවො මහිච්ඡතා, සන්තගුණවිභාවනතා පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤුතා ච. මහිච්ඡො හි ඉච්ඡාචාරෙ ඨත්වා අත්තනි විජ්ජමානසීලධුතධම්මාදිගුණෙ විභාවෙති, තාදිසස්ස පටිග්ගහණෙ අමත්තඤ්ඤුතාපි හොති. යං සන්ධාය වදන්ති ‘‘සන්තගුණසම්භාවනතා පටිග්ගහණෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා, එතං මහිච්ඡතාලක්ඛණ’’න්ති. සා පනෙසා මහිච්ඡතා ‘‘ඉධෙකච්චො සද්ධො සමානො ‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’ති ඉච්ඡති, සීලවා සමානො ‘සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’ති’’ ඉමිනා නයෙන ආගතායෙව, තාය සමන්නාගතො පුග්ගලො දුස්සන්තප්පියො හොති, විජාතමාතාපිස්ස චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. තෙනෙතං වුච්චති –

‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො;

සකටෙන පච්චයං දෙන්තු, තයොපෙතෙ අතප්පියා’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.252; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.63; විභ. අට්ඨ. 850; උදා. අට්ඨ. 31; මහානි. අට්ඨ. 85);

සත්තෙහි කිලෙසෙහි ච සඞ්ගණනං සමොධානං සඞ්ගණිකාති ආහ – ‘‘ගණසඞ්ගණිකාය චෙව කිලෙසසඞ්ගණිකාය චා’’ති. කොසජ්ජානුගතො ච හොතීති කුසීතභාවෙන අනුගතො හොති, කුසීතස්ස භාවො කොසජ්ජං. අට්ඨකුසීතවත්ථුපාරිපූරියාති එත්ථ කුච්ඡිතං සීදතීති කුසීතො ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා. යස්ස ධම්මස්ස වසෙන පුග්ගලො ‘‘කුසීතො’’ති වුච්චති, සො කුසීතභාවො ඉධ කුසීත-සද්දෙන වුත්තො. විනාපි හි භාවජොතනසද්දං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා ‘‘පටස්ස සුක්ක’’න්ති, තස්මා කුසීතභාවවත්ථූනීති අත්ථො, කොසජ්ජකාරණානීති වුත්තං හොති. තථා හි –

‘‘කම්මං ඛො මෙ කත්තබ්බං භවිස්සති, කම්මං ඛො පන මෙ කරොන්තස්ස කායො කිලමිස්සති, හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න වීරියං ආරභති අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය, ඉදං පඨමං කුසීතවත්ථු. අහං ඛො කම්මං අකාසිං, කම්මං ඛො පන මෙ කරොන්තස්ස කායො කිලන්තො, හන්දාහං නිපජ්ජාමි…පෙ… මග්ගො ඛො මෙ ගන්තබ්බො භවිස්සති, මග්ගං ඛො පන මෙ ගච්ඡන්තස්ස කායො කිලමිස්සති, හන්දාහං නිපජ්ජාමි…පෙ… අහං ඛො මග්ගං අගමාසිං, මග්ගං ඛො පන මෙ ගච්ඡන්තස්ස කායො කිලන්තො, හන්දාහං නිපජ්ජාමි…පෙ… අහං ඛො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො නාලත්ථං ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්ථං පාරිපූරිං, තස්ස මෙ කායො කිලන්තො අකම්මඤ්ඤො, හන්දාහං නිපජ්ජාමි…පෙ… අහං ඛො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො අලත්ථං ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්ථං පාරිපූරිං, තස්ස මෙ කායො ගරුකො අකම්මඤ්ඤො මාසාචිතං මඤ්ඤෙ, හන්දාහං නිපජ්ජාමි…පෙ… උප්පන්නො ඛො මෙ අයං අප්පමත්තකො ආබාධො, අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං, හන්දාහං නිපජ්ජාමි…පෙ… අහං ඛො ගිලානා වුට්ඨිතො අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා, තස්ස මෙ කායො දුබ්බලො අකම්මඤ්ඤො, හන්දාහං නිපජ්ජාමීති සො නිපජ්ජති, න වීරියං ආරභති අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය. ඉදං අට්ඨමං කුසීතවත්ථු’’න්ති (දී. නි. 3.334; අ. නි. 8.80) –

එවමාගතානි ‘‘හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’ති එවං පවත්තඔසීදනානි උපරූපරි කොසජ්ජකාරණත්තා අට්ඨ කුසීතවත්ථූනි නාම, තෙසං පාරිපූරියා සංවත්තතීති අත්ථො.

සුභරො හොති සුපොසොති අත්තනො උපට්ඨාකෙහි ච සුඛෙන භරිතබ්බො පොසෙතබ්බොති අත්ථො. සංවරෙ ඨිතො හි එකච්චො අත්තනොපි සුභරො හොති සුපොසො, එකච්චො උපට්ඨාකානම්පි. කථං? යො හි යං කිඤ්චි ලූඛං වා පණීතං වා ලද්ධා තුට්ඨචිත්තොව භුඤ්ජිත්වා විහාරං ගන්ත්වා අත්තනො කම්මං කරොති, අයං අත්තනො සුභරො. යො පන පරෙසම්පි අප්පං වා බහුං වා ලූඛං වා පණීතං වා දානං අහීළෙත්වා අත්තමනො විප්පසන්නමුඛො හුත්වා එතෙසං සම්මුඛාව පරිභුඤ්ජිත්වා යාති, අයං උපට්ඨාකානං සුභරො. එතං දිස්වා මනුස්සා අතිවිය විස්සත්ථා හොන්ති, ‘‘අම්හාකං භදන්තො සුභරො, ථොකථොකෙනපි තුස්සති, මයමෙව නං පොසෙස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා පොසෙන්ති. අප්පිච්ඡතන්ති ඉච්ඡාවිරහිතත්තං. එත්ථ හි බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං විය, අත්ථො පන නිරවසෙසො. අප්ප-සද්දො හෙත්ථ අභාවත්ථොති සක්කා විඤ්ඤාතුං ‘‘අප්පාබාධතඤ්ච සඤ්ජානාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.225) විය. තෙනෙවාහ ‘‘නිත්තණ්හභාව’’න්ති.

තිප්පභෙදාය සන්තුට්ඨියාති යථාලාභාදිසන්තොසසාමඤ්ඤෙන වුත්තං, චතූසු පන පච්චයෙසු තයො තයො සන්තොසාති ද්වාදසවිධො හොති සන්තොසො. කථං? චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො යථාබලසන්තොසො යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො හොති සන්තොසො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු. තස්සායං පභෙදසංවණ්ණනා (ම. නි. අට්ඨ. 1.252; සං. නි. අට්ඨ. 2.2.144; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.65) – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා, සො තෙනෙව යාපෙති අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති, සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොයෙව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. පකතිදුබ්බලාදීනඤ්හි ගරුචීවරානි න ඵාසුභාවාවහානි සරීරඛෙදාවහානි ච හොන්තීති පයොජනවසෙන අනත්‍රිච්ඡතාදිවසෙන තානි පරිවත්තෙත්වා ලහුකචීවරපරිභොගො න සන්තොසවිරොධීති. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති, සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා පන චීවරානි ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං, ඉදං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං, ඉදං අප්පලාභානං හොතූ’’ති දත්වා තෙසං පුරාණචීවරං වා සඞ්කාරකූටාදිතො වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා තෙහි සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. මහග්ඝඤ්හි චීවරං බහූනි වා චීවරානි ලභිත්වාපි තානි විස්සජ්ජෙත්වා තදඤ්ඤස්ස ගහණං යථාසාරුප්පනයෙ ඨිතත්තා න සන්තොසවිරොධීති.

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං ලභති, යෙනස්ස පරිභුත්තෙන අඵාසු හොති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො තං දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං වා සෙසකං පිණ්ඩාය වා චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

ඉධ පන භික්ඛු සෙනාසනං ලභති මනාපං වා අමනාපං වා, සො තෙන නෙව සොමනස්සං, න පටිඝං උප්පාදෙති, අන්තමසො තිණසන්ථරකෙනපි යථාලද්ධෙනෙව තුස්සති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති, සො තානි චීවරාදීනි විය චිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. යොපි ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨානං, තත්ථ නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස පුන පටිබුජ්ඣතො පාපවිතක්කා පාතුභවන්තී’’ති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා තාදිසං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති, සො තං පටික්ඛිපිත්වා අබ්භොකාසරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයම්පිස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො යං ලභති, තෙනෙව තුස්සති අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන තෙලෙන අත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලං ගහෙත්වා අඤ්ඤදෙව වා පරියෙසිත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති, සො තං චීවරං විය චිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං ආභතෙන යෙන කෙනචි යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං ‘‘ගණ්හ, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, අථ ‘‘මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙනෙව භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. එවං යථාලාභාදිවසෙන තිප්පභෙදො සන්තොසො චතුන්නං පච්චයානං වසෙන ද්වාදසවිධො හොතීති වෙදිතබ්බො.

කාමවිතක්කබ්‍යාපාදවිතක්කවිහිංසාවිතක්කානං වසෙන අකුසලවිතක්කත්තයං. නෙක්ඛම්මවිතක්කඅබ්‍යාපාදවිතක්කඅවිහිං සාවිතක්කානං වසෙන කුසලවිතක්කත්තයං. සබ්බකිලෙසාපචයභූතාය විවට්ටායාති රාගාදිසබ්බකිලෙසානං අපචයහෙතුභූතාය නිබ්බානධාතුයා. අට්ඨවීරියාරම්භවත්ථුපාරිපූරියාති අට්ඨන්නං වීරියාරම්භකාරණානං පාරිපූරියා. යථා තථා පඨමං පවත්තඅබ්භුස්සහනඤ්හි උපරි වීරියාරම්භස්ස කාරණං හොති. අනුරූපපච්චවෙක්ඛණාසහිතානි හි අබ්භුස්සහනානි තම්මූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි අට්ඨ වීරියාරම්භවත්ථූනීති වෙදිතබ්බානි. තථා හි –

‘‘කම්මං ඛො මෙ කත්තබ්බං භවිස්සති, කම්මං ඛො පන මෙ කරොන්තෙන න සුකරං බුද්ධානං සාසනං මනසි කාතුං, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියාය. අහං ඛො කම්මං අකාසිං, කම්මං ඛො පනාහං කරොන්තො නාසක්ඛිං බුද්ධානං සාසනං මනසි කාතුං, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි…පෙ… මග්ගො ඛො මෙ ගන්තබ්බො භවිස්සති, මග්ගං ඛො පන මෙ ගච්ඡන්තෙන න සුකරං බුද්ධානං සාසනං මනසි කාතුං, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි…පෙ… අහං ඛො මග්ගං අගමාසිං, මග්ගං ඛො පනාහං ගච්ඡන්තො නාසක්ඛිං බුද්ධානං සාසනං මනසි කාතුං, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි…පෙ… අහං ඛො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො නාලත්ථං ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්ථං පාරිපූරිං, තස්ස මෙ කායො ලහුකො කම්මඤ්ඤො, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි…පෙ… අහං ඛො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය චරන්තො අලත්ථං ලූඛස්ස වා පණීතස්ස වා භොජනස්ස යාවදත්ථං පාරිපූරිං, තස්ස මෙ කායො බලවා කම්මඤ්ඤො, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි…පෙ… උප්පන්නො ඛො මෙ අයං අප්පමත්තකො ආබාධො, ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං මෙ ආබාධො පවඩ්ඪෙය්‍ය, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි…පෙ… අහං ඛො ගිලානා වුට්ඨිතො අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා, ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං මෙ ආබාධො පච්චුදාවත්තෙය්‍ය, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියායා’’ති (දී. නි. 3.335; අ. නි. 8.80) –

එවං පවත්තඅනුරූපපච්චවෙක්ඛණාසහිතානි අබ්භුස්සහනානි තම්මූලකානි වා පච්චවෙක්ඛණානි අට්ඨ වීරියාරම්භවත්ථූනි නාම.

තදනුච්ඡවිකං තදනුලොමිකන්ති එත්ථ ත-සද්දො වක්ඛමානාපෙක්ඛො ච අතීතාපෙක්ඛො ච හොතීති ආහ ‘‘යං ඉදානි සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙස්සතී’’තිආදි. සබ්බනාමානි හි වක්ඛමානවචනානිපි හොන්ති පක්කන්තවචනානිපි. සංවරප්පහානපටිසංයුත්තන්ති පඤ්චසංවරෙහි චෙව පඤ්චපහානෙහි ච පටිසංයුත්තං. පඤ්චවිධො හි සංවරො සීලසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති. පහානම්පි පඤ්චවිධං තදඞ්ගප්පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නිස්සරණප්පහානන්ති.

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) එවමාගතො පාතිමොක්ඛසංවරො සීලසංවරො නාම, සො ච අත්ථතො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) එවමාගතා ඉන්ද්‍රියාරක්ඛා සතිසංවරො, සා ච අත්ථතො තථාපවත්තා සති එව. ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති (සු. නි. 1041; නෙත්ති. 11) එවමාගතො ඤාණසංවරො. එත්ථ හි ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමී’’ති වත්වා ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති වචනතො සොතසඞ්ඛාතානං තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතඅවිජ්ජාදිකිලෙසානං සමුච්ඡෙදකඤාණං පිදහනට්ඨෙන සංවරොති වුත්තං. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’තිඑවමාගතා (ම. නි. 1.24; ම. නි. 3.159; අ. නි. 4.114) අධිවාසනා ඛන්තිසංවරො, සා ච අත්ථතො තථාපවත්තා ඛන්ධා අදොසො වා. පඤ්ඤාති එකෙ, තං න ගහෙතබ්බං. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති (ම. නි. 1.26) එවමාගතං කාමවිතක්කාදීනං විනොදනවසෙන පවත්තං වීරියමෙව වීරියසංවරො. සබ්බො චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතානං කායවචීදුච්චරිතානං මුට්ඨස්සච්චසඞ්ඛාතස්ස පමාදස්ස අභිජ්ඣාදීනං වා අක්ඛන්ති අඤ්ඤාණකොසජ්ජානඤ්ච සංවරණතො පිදහනතො ඡාදනතො ‘‘සංවරො’’ති වුච්චති. සංවරතීති සංවරො, පිදහති නිවාරෙති පවත්තිතුං න දෙතීති අත්ථො. පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහානං කායදුච්චරිතාදීනං තථා තථා අනුප්පාදනමෙව හි ඉධ සංවරණං නාම. එවං තාව පඤ්චවිධො සංවරො වෙදිතබ්බො.

තෙන තෙන ගුණඞ්ගෙන තස්ස තස්ස අගුණඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං. නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු හි විපස්සනාඤාණෙසු පටිපක්ඛභාවතො දීපාලොකෙනෙව තමස්ස නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, තස්සෙව අපරභාගෙ උප්පන්නෙන කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤායාතිආදිනා නයෙන තෙන තෙන විපස්සනාඤාණෙන තස්ස තස්ස අගුණඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානන්ති වෙදිතබ්බං. යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙනෙව උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, එතං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. වික්ඛම්භනමෙව පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛියස්ස කිලෙසගණස්ස අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං වූපසන්තතා කිලෙසානං, එතං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, එතං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං චාගට්ඨෙන පහානන්ති වුච්චති. එවමිමෙහි යථාවුත්තසංවරෙහි චෙව පහානෙහි ච පටිසංයුත්තා ධම්මදෙසනා ‘‘සංවරප්පහානපටිසංයුත්තා’’ති වෙදිතබ්බා.

අසුත්තන්තවිනිබද්ධන්ති සුත්තන්තෙසු අනිබද්ධං, පාළිඅනාරුළ්හන්ති අත්ථො. පකිණ්ණකධම්මදෙසනා හි සඞ්ගහං න ආරොහති. වුත්තමෙවත්ථං පකාසෙන්තො ආහ ‘‘පාළිවිනිමුත්ත’’න්ති. අථ වා අසුත්තන්තවිනිබද්ධන්ති සුත්තාභිධම්මපාළිං අනාරුළ්හභාවං සන්ධාය වුත්තං, පාළිවිනිමුත්තන්ති විනයපාළිං අනාරුළ්හභාවං සන්ධාය. ඔක්කන්තිකධම්මදෙසනා නාම ඤාණෙන අනුපවිසිත්වා අන්තරා කථියමානා ධම්මදෙසනා, පටික්ඛිපනාධිප්පායා භද්දාලිත්ථෙරසදිසා. සම්පරෙතබ්බතො පෙච්ච ගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකො. තත්ථ භවං සම්පරායිකං. වට්ටභයෙන තජ්ජෙන්තොති ‘‘එවං දුස්සීලා නිරයාදීසු දුක්ඛං පාපුණන්තී’’ති තජ්ජෙන්තො. දීඝනිකායප්පමාණම්පි මජ්ඣිමනිකායප්පමාණම්පි ධම්මදෙසනං කරොතීති ‘‘තෙන ඛණෙන තෙන මුහුත්තෙන කථං භගවා තාවමහන්තං ධම්මදෙසනං කරොතී’’ති න වත්තබ්බං. යාවතා හි ලොකියමහාජනා එකං පදං කථෙන්ති, තාව ආනන්දත්ථෙරො අට්ඨ පදානි කථෙති. ආනන්දත්ථෙරෙ පන එකං පදං කථෙන්තෙයෙව භගවා සොළස පදානි කථෙති. ඉමිනා නයෙන ලොකියජනස්ස එකපදුච්චාරණක්ඛණෙ භගවා අට්ඨවීසසතං පදානි කථෙති. කස්මා? භගවතො හි ජිව්හා මුදු, දන්තාවරණං සුඵුසිතං, වචනං අගළිතං, භවඞ්ගපරිවාසො ලහුකො, තස්මා සචෙ එකො භික්ඛු කායානුපස්සනං පුච්ඡති, අඤ්ඤො වෙදනානුපස්සනං, අඤ්ඤො චිත්තානුපස්සනං, අඤ්ඤො ධම්මානුපස්සනං, ‘‘ඉමිනා පුට්ඨෙ අහං පුච්ඡිස්සාමී’’ති එකො එකං න ඔලොකෙති, එවං සන්තෙපි තෙසං භික්ඛූනං ‘‘අයං පඨමං පුච්ඡි, අයං දුතිය’’න්තිආදිනා පුච්ඡනවාරො තාදිසස්ස පඤ්ඤවතො පඤ්ඤායති සුඛුමස්ස අන්තරස්ස ලබ්භනතො. බුද්ධානං පන දෙසනාවාරො අඤ්ඤෙසං න පඤ්ඤායතෙව අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තෙ ඛණෙ අනෙකකොටිසහස්සචිත්තප්පවත්තිසම්භවතො. දළ්හධම්මෙන ධනුග්ගහෙන ඛිත්තසරස්ස විදත්ථිචතුරඞ්ගුලං තාලච්ඡායං අතික්කමනතො පුරෙතරංයෙව භගවා චුද්දසවිධෙන කායානුපස්සනං, නවවිධෙන වෙදනානුපස්සනං, සොළසවිධෙන චිත්තානුපස්සනං, පඤ්චවිධෙන ධම්මානුපස්සනං කථෙති. තිට්ඨන්තු වා එතෙ චත්තාරො, සචෙ හි අඤ්ඤෙ චත්තාරො සම්මප්පධානෙසු, අඤ්ඤෙ ඉද්ධිපාදෙසු, අඤ්ඤෙ පඤ්චින්ද්‍රියෙසු, අඤ්ඤෙ පඤ්චබලෙසු, අඤ්ඤෙ සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙසු, අඤ්ඤෙ අට්ඨමග්ගඞ්ගෙසු පඤ්හෙ පුච්ඡෙය්‍යුං, තම්පි භගවා කථෙය්‍ය. තිට්ඨන්තු වා එතෙ අට්ඨ, සචෙ අඤ්ඤෙ සත්තතිංස ජනා බොධිපක්ඛියෙසු පඤ්හෙ පුච්ඡෙය්‍යුං, තම්පි භගවා තාවදෙව කථෙය්‍ය.

මූලං නිස්සයො පතිට්ඨාති පච්ඡිමං පච්ඡිමං පඨමස්ස පඨමස්ස වෙවචනන්ති දට්ඨබ්බං. තත්ථ පතිට්ඨාති සම්පයොගවසෙන උපනිස්සයවසෙන ච ඔකාසභාවො. සික්ඛාසඞ්ඛාතානඤ්හි අවසෙසකුසලධම්මානං මෙථුනවිරතිසම්පයොගවසෙන වා පතිට්ඨා සියා උපනිස්සයභාවෙන වා. තෙනෙවාහ ‘‘මෙථුනසංවරො හී’’තිආදි. වුත්තත්ථවසෙනාති පතිට්ඨාඅධිගමූපායවසෙන. සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ නිද්දිට්ඨවිරතිචෙතනා තංසම්පයුත්තධම්මා ච සික්ඛාපදන්ති දස්සෙතුකාමො ආහ – ‘‘අයඤ්ච අත්ථො සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො’’ති. සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ හි විරතිආදයො ධම්මා නිප්පරියායතො පරියායතො ච ‘‘සික්ඛාපද’’න්ති වුත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘තත්ථ කතමං කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපදං? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං කාමෙසුමිච්ඡාචාරා විරමන්තස්ස, යා තස්මිං සමයෙ කාමෙසුමිච්ඡාචාරා ආරති විරති පටිවිරති වෙරමණී අකිරියා අකරණං අනජ්ඣාපත්ති වෙලානතික්කමො සෙතුඝාතො, ඉදං වුච්චති කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපදං. අවසෙසා ධම්මා වෙරමණියා සම්පයුත්තා.

‘‘තත්ථ කතමං කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපදං? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං කාමෙසුමිච්ඡාචාරා විරමන්තස්ස, යා තස්මිං සමයෙ චෙතනා සඤ්චෙතනා චෙතයිතත්තං, ඉදං වුච්චති කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපදං. අවසෙසා ධම්මා චෙතනාය සම්පයුත්තා.

‘‘තත්ථ කතමං කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපදං? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං කාමෙසුමිච්ඡාචාරා විරමන්තස්ස, යො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො…පෙ… පග්ගාහො අවික්ඛෙපො, ඉදං වුච්චති කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී සික්ඛාපද’’න්ති (විභ. 706).

එත්ථ හි යස්මා න කෙවලං විරතියෙව සික්ඛාපදං, චෙතනාපි සික්ඛාපදමෙව, තස්මා තං දස්සෙතුං දුතියනයො වුත්තො. යස්මා ච න කෙවලං එතෙයෙව ද්වෙ ධම්මා සික්ඛාපදං, චෙතනාසම්පයුත්තා පන පරොපණ්ණාස ධම්මාපි සික්ඛිතබ්බකොට්ඨාසතො සික්ඛාපදමෙව, තස්මා තතියනයො දස්සිතො. දුවිධඤ්හි සික්ඛාපදං නිප්පරියායසික්ඛාපදං පරියායසික්ඛාපදන්ති. තත්ථ විරති නිප්පරියායසික්ඛාපදං. සා හි ‘‘පාණාතිපාතා වෙරමණී’’ති පාළියං ආගතා, නො චෙතනා. විරමන්තො ච තාය එව තතො තතො විරමති, න චෙතනාය, චෙතනම්පි පන ආහරිත්වා දස්සෙති, තථා සෙසචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ. තස්මා චෙතනා චෙව අවසෙසසම්පයුත්තධම්මා ච පරියායසික්ඛාපදන්ති වෙදිතබ්බං.

ඉදානි න කෙවලං ඉධ විරතිආදයො ධම්මාව සික්ඛාපදං, අථ ඛො තදත්ථජොතිකා පඤ්ඤත්තිපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. ‘‘යො තත්ථ නාමකායො පදකායොති ඉදං මහාඅට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. නාමකායොති නාමසමූහො නාමපණ්ණත්තියෙව. පදනිරුත්තිබ්‍යඤ්ජනානි නාමවෙවචනානෙව ‘‘නාමං නාමකම්මං නාමනිරුත්තී’’තිආදීසු (ධ. ස. 1313-1315) විය. සික්ඛාකොට්ඨාසොති විරතිආදයොව වුත්තා, තදත්ථජොතකං වචනම්පි සික්ඛාපදන්ති ඉදම්පි එත්ථ ලබ්භතෙව.

අත්ථවසෙති වුද්ධිවිසෙසෙ ආනිසංසවිසෙසෙ. තෙසං පන සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාරණත්තා ආහ ‘‘දස කාරණවසෙ’’ති, දස කාරණවිසෙසෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘හිතවිසෙසෙ’’ති. අත්ථොයෙව වා අත්ථවසො, දස අත්ථෙ දස කාරණානීති වුත්තං හොති. අථ වා අත්ථො ඵලං තදධීනවුත්තිතාය වසො එතස්සාති අත්ථවසො, හෙතූති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සුට්ඨු දෙවාති ඉදං රාජන්තෙපුරප්පවෙසනසික්ඛාපදෙ (පාචි. 494 ආදයො) වුත්තං. ‘‘යෙ මම සොතබ්බං සද්දහාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තෙසං තං අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති වුත්තත්තා ‘‘යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය හොතී’’ති වුත්තං. අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවන්ති භද්දාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.134 ආදයො) විය අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා. සුඛවිහාරාභාවෙ සහජීවමානස්ස අභාවතො සහජීවිතාපි සුඛවිහාරොව වුත්තො. සුඛවිහාරො නාම චතුන්නං ඉරියාපථවිහාරානං ඵාසුතා.

මඞ්කුතන්ති නිත්තෙජභාවං. ධම්මෙනාතිආදීසු ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුස්සාවනසම්පදා ච. පියසීලානන්ති සික්ඛාකාමානං. තෙසඤ්හි සීලං පියං හොති. තෙනෙවාහ ‘‘සික්ඛත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා’’ති. සන්දිට්ඨමානාති සංසයං ආපජ්ජමානා. උබ්බාළ්හා හොන්තීති පීළිතා හොන්ති. සඞ්ඝකම්මානීති සතිපි උපොසථපවාරණානං සඞ්ඝකම්මභාවෙ ගොබලිබද්දඤායෙන උපොසථං පවාරණඤ්ච ඨපෙත්වා උපසම්පදාදිසෙසසඞ්ඝකම්මානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සමග්ගානං භාවො සාමග්ගී.

‘‘න වො අහං, චුන්ද, දිට්ඨධම්මිකානංයෙව ආසවානං සංවරාය ධම්මං දෙසෙමී’’ති (දී. නි. 3.182) එත්ථ විවාදමූලභූතා කිලෙසා ආසවාති ආගතා.

‘‘යෙන දෙවූපපත්‍යස්ස, ගන්ධබ්බො වා විහඞ්ගමො;

යක්ඛත්තං යෙන ගච්ඡෙය්‍යං, මනුස්සත්තඤ්ච අබ්බජෙ;

තෙ මය්හං ආසවා ඛීණා, විද්ධස්තා විනළීකතා’’ති. (අ. නි. 4.36) –

එත්ථ තෙභූමකං කම්මං අවසෙසා ච අකුසලා ධම්මා. ඉධ පන පරූපවාදවිප්පටිසාරවධබන්ධාදයො චෙව අපායදුක්ඛභූතා ච නානප්පකාරා උපද්දවා ආසවාති ආහ – ‘‘අසංවරෙ ඨිතෙන තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’තිආදි. යදි හි භගවා සික්ඛාපදං න පඤ්ඤපෙය්‍ය, තතො අසද්ධම්මපටිසෙවනඅදින්නාදානපාණාතිපාතාදිහෙතු යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං පරූපවාදාදයො දිට්ඨධම්මිකා නානප්පකාරා අනත්ථා, යෙ ච තංනිමිත්තමෙව නිරයාදීසු නිබ්බත්තස්ස පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණාදිවසෙන මහාදුක්ඛානුභවනනානප්පකාරා අනත්ථා, තෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතායා’’ති. දිට්ඨධම්මො වුච්චති පච්චක්ඛො අත්තභාවො, තත්ථ භවා දිට්ඨධම්මිකා. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා’’ති. සම්මුඛා ගරහණං අකිත්ති, පරම්මුඛා ගරහණං අයසො. අථ වා සම්මුඛා පරම්මුඛා ච ගරහණං අකිත්ති, පරිවාරහානි අයසොති වෙදිතබ්බං. ආගමනමග්ගථකනායාති ආගමනද්වාරපිදහනත්ථාය. සම්පරෙතබ්බතො පෙච්ච ගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකොති ආහ ‘‘සම්පරායෙ නරකාදීසූ’’ති. මෙථුනාදීනි රජ්ජනට්ඨානානි, පාණාතිපාතාදීනි දුස්සනට්ඨානානි.

චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි නාම වත්තක්ඛන්ධකෙ වුත්තානි ආගන්තුකවත්තං ආවාසිකගමිකඅනුමොදනභත්තග්ගපිණ්ඩචාරිකආරඤ්ඤිකසෙනාසනජන්තාඝරවච්චකුටිඋපජ්ඣායසද්ධිවිහාරිකආචරියඅන්තෙවාසිකවත්තන්ති ඉමානි චුද්දස වත්තානි. තතො අඤ්ඤානි පන කදාචි තජ්ජනීයකම්මකතාදිකාලෙයෙව චරිතබ්බානි ද්වෙඅසීති මහාවත්තානි, න සබ්බාසු අවත්ථාසු චරිතබ්බානි, තස්මා චුද්දසඛන්ධකවත්තෙසු අගණිතානි, තානි පන ‘‘පාරිවාසිකානං භික්ඛූනං වත්තං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති (චූළව. 75 ආදයො) ආරභිත්වා ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං…පෙ… න ඡමායං චඞ්කමන්තෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 76) වුත්තාවසානානි ඡසට්ඨි, තතො පරං ‘‘න, භික්ඛවෙ, පාරිවාසිකෙන භික්ඛුනා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරෙන භික්ඛුනා සද්ධිං, මූලායපටිකස්සනාරහෙන, මානත්තාරහෙන, මානත්තචාරිකෙන, අබ්භානාරහෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදිනා (චූළව. 82) වුත්තවත්තානි පකතත්තචරිතබ්බෙහි අනඤ්ඤත්තා විසුං අගණෙත්වා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරාදීසු පුග්ගලන්තරෙසු චරිතබ්බත්තා තෙසං වසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා එකෙකං කත්වා ගණිතානි පඤ්චාති එකසත්තති වත්තානි, උක්ඛෙපනීයකම්මකතවත්තෙසු වුත්තං ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං…පෙ… නහානෙ පිට්ඨිපරිකම්මං සාදිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 75) ඉදං අභිවාදනාදීනං අසාදියනං එකං, ‘‘න පකතත්තො භික්ඛු සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසෙතබ්බො’’තිආදීනි (චූළව. 51) දසාති එවමෙතානි ද්වාසීති වත්තානි. එතෙස්වෙව පන කානිචි තජ්ජනීයකම්මාදිවත්තාආනි, කානිචි පාරිවාසිකාදිවත්තානීති අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාසීති එව, අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථාපදෙසෙ අප්පකං ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොතීති ‘‘අසීති ඛන්ධකවත්තානී’’ති වුත්තං.

සංවරවිනයොති සීලසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති පඤ්චවිධොපි සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති. පහානවිනයොති තදඞ්ගප්පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධම්පි පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා පහානවිනයොති වුච්චති. සමථවිනයොති සත්ත අධිකරණසමථා. පඤ්ඤත්තිවිනයොති සික්ඛාපදමෙව. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි විජ්ජමානාය එව සික්ඛාපදසම්භවතො පඤ්ඤත්තිවිනයොපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අනුග්ගහිතො හොති.

ඉදානි –

‘‘යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසු, යං සඞ්ඝඵාසු, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය, යං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය, තං පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය, යං පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය, තං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, යං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, තං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය, යං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය, තං අප්පසන්නානං පසාදාය, යං අප්පසන්නානං පසාදාය, තං පසන්නානං භිය්‍යොභාවාය, යං පසන්නානං භිය්‍යොභාවාය, තං සද්ධම්මට්ඨිතියා, යං සද්ධම්මට්ඨිතියා, තං විනයානුග්ගහාය.

‘‘යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසු, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං අප්පසන්නානං පසාදාය, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං පසන්නානං භිය්‍යොභාවාය, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සද්ධම්මට්ඨිතියා, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං විනයානුග්ගහාය.

‘‘යං සඞ්ඝඵාසු, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය, යං සඞ්ඝඵාසු, තං පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය, යං සඞ්ඝඵාසු, තං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, යං සඞ්ඝඵාසු, තං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය, යං සඞ්ඝඵාසු, තං අප්පසන්නානං පසාදාය, යං සඞ්ඝඵාසු, තං පසන්නානං භිය්‍යොභාවාය, යං සඞ්ඝඵාසු, තං සද්ධම්මට්ඨිතියා, යං සඞ්ඝඵාසු, තං විනයානුග්ගහාය, යං සඞ්ඝඵාසු, තං සඞ්ඝසුට්ඨුතාය.

‘‘යං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය…පෙ… යං පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය…පෙ… යං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය…පෙ… යං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය…පෙ… යං අප්පසන්නානං පසාදාය…පෙ… යං පසන්නානං භිය්‍යොභාවාය…පෙ… යං සද්ධම්මට්ඨිතියා…පෙ… යං විනයානුග්ගහාය, තං සඞ්ඝසුට්ඨුතාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං සඞ්ඝඵාසුතාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං සම්පරායිකානං ආසවානං පටිඝාතාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං අප්පසන්නානං පසාදාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං පසන්නානං භිය්‍යොභාවාය, යං විනයානුග්ගහාය, තං සද්ධම්මට්ඨිතියා (පරි. 334).

‘‘අත්ථසතං ධම්මසතං, ද්වෙ ච නිරුත්තිසතානි;

චත්තාරි ඤාණසතානි, අත්ථවසෙ පකරණෙ’’ති (පරි. 334) –

යං වුත්තං පරිවාරෙ, තං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ ‘‘යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසු, යං සඞ්ඝඵාසු, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’ති ඉමිනා අනුක්කමෙන යං වුත්තං, තං සන්ධාය ආසන්නාසන්නපදානං උපරූපරිපදෙහි සද්ධිං යොජිතත්තා සඞ්ඛලිකබන්ධනසදිසත්තා ‘‘සඞ්ඛලිකනය’’න්ති වුත්තං. සඞ්ඛලිකනයං කත්වාති සම්බන්ධො. ‘‘යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසු, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’ති එවමාදිනා දසසු පදෙසු එකමෙකං පදං තදවසෙසෙහි නවනවපදෙහි යොජෙත්වා යං වුත්තං, තං සන්ධාය ‘‘එකෙකපදමූලිකං දසක්ඛත්තුං යොජනං කත්වා’’ති වුත්තං.

අත්ථසතන්තිආදීසු සඞ්ඛලිකනයෙ තාව පුරිමපුරිමපදානං වසෙන ධම්මසතං වෙදිතබ්බං, පච්ඡිමපච්ඡිමානං වසෙන අත්ථසතං දට්ඨබ්බං. කථං? කිඤ්චාපි පරිවාරෙ ‘‘යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසූ’’තිආදිනා සඞ්ඛලිකනයෙ ඛණ්ඩචක්කමෙව වුත්තං, තථාපි තෙනෙව නයෙන බද්ධචක්කස්සපි නයො දින්නො, තස්මා ‘‘යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසූ’’තිආදිං වත්වා ‘‘යං විනයානුග්ගහාය, තං සඞ්ඝසුට්ඨූ’’ති යොජෙත්වා බද්ධචක්කං කාතබ්බං. එවං ‘‘යං සඞ්ඝඵාසු, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’තිආදිං වත්වාපි ‘‘යං විනයානුග්ගහාය, තං සඞ්ඝසුට්ඨු, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසූ’’ති යොජෙත්වා බද්ධචක්කං කාතබ්බං. ඉමිනා අනුක්කමෙන සෙසපදෙසුපි යොජිතෙසු සඞ්ඛලිකනයෙන දස බද්ධචක්කානි හොන්ති. තෙසු එකෙකස්මිං චක්කෙ පුරිමපුරිමපදානං වසෙන දස දස ධම්මා, පච්ඡිමපච්ඡිමපදානං වසෙන දස දස අත්ථාති සඞ්ඛලිකනයෙ අත්ථසතං ධම්මසතඤ්ච සම්පජ්ජති. එකමූලකනයෙ පන ‘‘යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසු, යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’ති එවමාදිනා එකමෙව පදං සෙසෙහි නවහි පදෙහි යොජිතන්ති පුරිමපදස්ස එකත්තා එකමෙව ධම්මපදං නවෙව අත්ථපදානි හොන්ති, තස්මා එකමූලකනයෙ දසසු පදෙසු එකමෙකං මූලං කත්වා දසක්ඛත්තුං යොජනාය කතාය ධම්මපදානං වසෙන ධම්මපදානි දස, අත්ථපදානි නවුතීති අත්ථසතං ධම්මසතඤ්ච න සම්පජ්ජති, තස්මා එකමූලකනයෙ සඞ්ඛලිකනයෙ වුත්තනයෙන අත්ථසතං ධම්මසතඤ්ච අග්ගහෙත්වා යං තත්ථ දසධම්මපදානං නවුතිඅත්ථපදානඤ්ච වසෙන පදසතං වුත්තං, තං සබ්බං ධම්මසතන්ති ගහෙත්වා තදත්ථජොතනවසෙන අට්ඨකථායං වුත්තානි සඞ්ඝසුට්ඨුභාවාදීනි අත්ථපදානි අත්ථසතන්ති එවං ගහිතෙ අත්ථසතං ධම්මසතඤ්ච සම්පජ්ජති. එවං තාව අත්ථසතං ධම්මසතඤ්ච වෙදිතබ්බං. ද්වෙ ච නිරුත්තිසතානීති එත්ථ පන අත්ථජොතිකානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතං, ධම්මභූතානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතන්ති ද්වෙ නිරුත්තිසතානි ච වෙදිතබ්බානි. චත්තාරි ඤාණසතානීති අත්ථසතෙ ඤාණසතං, ධම්මසතෙ ඤාණසතං, ද්වීසු නිරුත්තිසතෙසු ද්වෙ ඤාණසතානීති චත්තාරි ඤාණසතානි.

එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙති එත්ථ ච-සද්දො භින්නක්කමෙන යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘උද්දිසෙය්‍යාථ චා’’ති. කථං පනෙත්ථ ‘‘උද්දිසෙය්‍යාථා’’ති වුත්තෙ පරියාපුණෙය්‍යාථාතිආදි අත්ථසම්භවොති ආහ ‘‘අතිරෙකානයනත්ථො හි එත්ථ ච-සද්දො’’ති. වුත්තත්ථතො අතිරෙකස්ස අත්ථස්ස ආනයනං අතිරෙකානයනං, සො අත්ථො එතස්සාති අතිරෙකානයනත්ථො, අවුත්තසමුච්චයත්ථොති වුත්තං හොති. ‘‘අසංවාසො’’ති වුත්තත්තා ‘‘දළ්හං කත්වා’’ති වුත්තං.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය සාරත්ථදීපනියං

පඨමපඤ්ඤත්තිකථා නිට්ඨිතා.

සුදින්නභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මක්කටිවත්ථුකථාවණ්ණනා

40. අනුත්තානපදවණ්ණනාති උත්තානං වුච්චති පාකටං, තප්පටිපක්ඛෙන අනුත්තානං අපාකටං අප්පචුරං දුවිඤ්ඤෙය්‍යඤ්ච, අනුත්තානානං පදානං වණ්ණනා අනුත්තානපදවණ්ණනා. උත්තානපදවණ්ණනාය පයොජනාභාවතො අනුත්තානග්ගහණං. පචුරපටිසෙවනො හොතීති බහුලපටිසෙවනො හොති, දිවසෙ දිවසෙ නිරන්තරං පටිසෙවතීති අත්ථො. පචුරත්ථෙ හි වත්තමානවචනන්ති සබ්බදා පටිසෙවනාභාවෙපි ‘‘ඉහ මල්ලා යුජ්ඣන්තී’’තිආදීසු විය බාහුල්ලවුත්තිං උපාදාය වත්තමානවචනං. ආහිණ්ඩන්තාති විචරන්තා. අඤ්ඤෙසුපීති අඤ්ඤෙසුපි භික්ඛූසු.

41. සහොඩ්ඪග්ගහිතොති සහ භණ්ඩෙන ගහිතො. අත්තනො මිච්ඡාගාහෙන ලෙසඔඩ්ඩනෙන වා පරිපුණ්ණත්ථම්පි පඨමපඤ්ඤත්තිං අඤ්ඤථා කරොන්තො ‘‘තඤ්ච ඛො මනුස්සිත්ථියා, නො තිරච්ඡානගතායා’’ති ආහ. දස්සනන්ති සානුරාගදස්සනං. ගහණන්ති අනුරාගවසෙනෙව හත්ථෙන ගහණං. ආමසනං අත්තනො සරීරෙන තස්සා සරීරස්ස උපරි ආමසනමත්තං, ඵුසනං තතො දළ්හතරං කත්වා සංඵුසනං, ඝට්ටනං තතොපි දළ්හතරං කත්වා සරීරෙන සරීරස්ස ඝට්ටනං. තං සබ්බම්පීති දස්සනාදි සබ්බම්පි.

42. දළ්හතරං සික්ඛාපදමකාසීති ඉමස්මිං අධිකාරෙ අනුපඤ්ඤත්තියා සික්ඛාපදස්ස දළ්හීකරණං සිථිලකරණඤ්ච පසඞ්ගතො ආපන්නං විභජිත්වා දස්සෙතුකාමො ‘‘දුවිධඤ්හි සික්ඛාපද’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යස්ස සචිත්තකස්ස සික්ඛාපදස්ස චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජං. යස්ස සචිත්තකාචිත්තකපක්ඛසහිතස්ස අචිත්තකස්ස ච සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තම්පි සුරාපානාදි ලොකවජ්ජන්ති ඉමමත්ථං සම්පිණ්ඩෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජං නාමා’’ති වුත්තං. ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති හි ඉදං වචනං අචිත්තකං සන්ධාය වුත්තං. න හි එකංසතො සචිත්තකස්ස ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති විසෙසනෙ පයොජනං අත්ථි. සචිත්තකපක්ඛෙති ච වත්ථුවීතික්කමවිජානනචිත්තෙන ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති ගහෙතබ්බං, න පණ්ණත්තිවිජානනචිත්තෙන. යදි හි ‘‘න වට්ටතී’’ති පණ්ණත්තිවිජානනචිත්තෙනපි යස්ස සික්ඛාපදස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව, තම්පි ලොකවජ්ජන්ති වදෙය්‍ය, සබ්බෙසං පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදානම්පි ලොකවජ්ජතා ආපජ්ජෙය්‍ය පණ්ණත්තිවජ්ජානම්පි ‘‘න වට්ටතී’’ති ජානිත්වා වීතික්කමෙ අකුසලචිත්තස්සෙව සම්භවතො. න හි භගවතො ආණං ජානිත්වා මද්දන්තස්ස කුසලචිත්තං උප්පජ්ජති අනාදරියවසෙන පටිඝචිත්තස්සෙව උප්පජ්ජනතො.

අපිචෙත්ථ ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවා’’ති වචනතො අචිත්තකස්ස වත්ථුඅජානනවසෙන අචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවාති අයං නියමො නත්ථීති විඤ්ඤායති. යදි හි අචිත්තකස්ස අචිත්තකපක්ඛෙපි චිත්තං අකුසලමෙව සියා, ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති ඉදං විසෙසනං නිරත්ථකං සියා. ‘‘යස්ස චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජ’’න්ති එත්තකෙ වුත්තෙ සුරාති අජානිත්වා පිවන්තස්ස ගන්ධවණ්ණකාදිභාවං අජානිත්වා තානි ලිම්පන්තීනං භික්ඛුනීනඤ්ච විනාපි අකුසලචිත්තෙන ආපත්තිසම්භවතො එකන්තාකුසලං සචිත්තකසික්ඛාපදං ඨපෙත්වා සුරාපානාදිඅචිත්තකසික්ඛාපදානං ලොකවජ්ජතා න සියාති තෙසම්පි සඞ්ගණ්හත්ථං ‘‘යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජ’’න්ති වුත්තං. තෙනෙව චූළගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං ‘‘එතං සත්තං මාරෙස්සාමීති තස්මිංයෙව පදෙසෙ නිපන්නං අඤ්ඤං මාරෙන්තස්ස පාණසාමඤ්ඤස්ස අත්ථිතාය යථා පාණාතිපාතො හොති, එවං එතං මජ්ජං පිවිස්සාමීති අඤ්ඤං මජ්ජං පිවන්තස්ස මජ්ජසාමඤ්ඤස්ස අත්ථිතාය අකුසලමෙව හොති. යථා පන කට්ඨසඤ්ඤාය සප්පං ඝාතෙන්තස්ස පාණාතිපාතො න හොති, එවං නාළිකෙරපානසඤ්ඤාය මජ්ජං පිවන්තස්ස අකුසලං න හොතී’’ති.

කෙචි පන වදන්ති ‘‘සාමණෙරස්ස සුරාති අජානිත්වා පිවන්තස්ස පාරාජිකො නත්ථි, අකුසලං පන හොතී’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං. ‘‘භික්ඛුනො අජානිත්වාපි බීජතො පට්ඨාය මජ්ජං පිවන්තස්ස පාචිත්තියං, සාමණෙරො ජානිත්වා පිවන්තො සීලභෙදං ආපජ්ජති, න අජානිත්වා’’ති එත්තකමෙව හි අට්ඨකථායං වුත්තං, ‘‘අකුසලං පන හොතී’’ති න වුත්තන්ති. අපරම්පි වදන්ති ‘‘අජානිත්වා පිවන්තස්සපි සොතාපන්නස්ස මුඛං සුරා න පවිසති කම්මපථප්පත්තඅකුසලචිත්තෙනෙව පාතබ්බතො’’ති, තම්පි න සුන්දරං. බොධිසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ බොධිසත්තමාතු සීලං විය හි ඉදම්පි අරියසාවකානං ධම්මතාසිද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව දීඝනිකායෙ කූටදන්තසුත්තට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.352) වුත්තං –

‘‘භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො ජීවිතහෙතුපි නෙව පාණං හනති, න සුරං පිවති. සචෙපිස්ස සුරඤ්ච ඛීරඤ්ච මිස්සෙත්වා මුඛෙ පක්ඛිපන්ති, ඛීරමෙව පවිසති, න සුරා. යථා කිං? යථා කොඤ්චසකුණානං ඛීරමිස්සකෙ උදකෙ ඛීරමෙව පවිසති, න උදකං. ඉදං යොනිසිද්ධන්ති චෙ? ඉදම්පි ධම්මතාසිද්ධන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති.

යදි එවං සුරාපානසික්ඛාපදට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 329) ‘‘වත්ථුඅජානනතාය චෙත්ථ අචිත්තකතා වෙදිතබ්බා, අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතා’’ති කස්මා වුත්තං? නායං දොසො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සචිත්තකපක්ඛෙ අකුසලචිත්තෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතාති. ඉමිනායෙව හි අධිප්පායෙන අඤ්ඤෙසුපි ලොකවජ්ජෙසු අචිත්තකසික්ඛාපදෙසු අකුසලචිත්තතායෙව වුත්තා, න පන සචිත්තකතා. තෙනෙව භික්ඛුනීවිභඞ්ගට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 1227) වුත්තං –

‘‘ගිරග්ගසමජ්ජං චිත්තාගාරසික්ඛාපදං සඞ්ඝාණි ඉත්ථාලඞ්කාරො ගන්ධකවණ්ණකො වාසිතකපිඤ්ඤාකො භික්ඛුනීආදීහි උම්මද්දනපරිමද්දනාති ඉමානි දස සික්ඛාපදානි අචිත්තකානි ලොකවජ්ජානි අකුසලචිත්තානී’’ති,

අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – විනාපි චිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බත්තා අචිත්තකානි, චිත්තෙ පන සති අකුසලෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා ලොකවජ්ජානි චෙව අකුසලචිත්තානි චාති. තස්මා භික්ඛුවිභඞ්ගෙ ආගතානි සුරාපානඋය්‍යුත්තඋය්‍යොධිකසික්ඛාපදානි තීණි, භික්ඛුනීවිභඞ්ගෙ ආගතානි ගිරග්ගසමජ්ජාදීනි දසාති ඉමෙසං තෙරසන්නං අචිත්තකසික්ඛාපදානං ලොකවජ්ජතාදස්සනත්ථං ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති ඉදං විසෙසනං කතන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. යස්මා පන පණ්ණත්තිවජ්ජස්ස වත්ථුවීතික්කමවිජානනචිත්තෙන සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං සියා කුසලං, සියා අකුසලං, සියා අබ්‍යාකතං, තස්මා තස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවාති අයං නියමො නත්ථීති සෙසං පණ්ණත්තිවජ්ජන්ති වුත්තං.

රුන්ධන්තීති වීතික්කමං රුන්ධන්තී. ද්වාරං පිදහන්තීති වීතික්කමලෙසස්ස ද්වාරං පිදහන්තී. සොතං පච්ඡින්දමානාති උපරූපරි වීතික්කමසොතං පච්ඡින්දමානා. අථ වා රුන්ධන්තීති අනාපත්තිලෙසං රුන්ධන්තී. ද්වාරං පිදහන්තීති අනාපත්තිලෙසස්ස ද්වාරං පිදහන්තී. සොතං පච්ඡින්දමානාති අනාපත්තිසොතං පච්ඡින්දමානා, ආපත්තිමෙව කුරුමානාති වුත්තං හොති. නනු ච ලොකවජ්ජෙ කාචි අනුපඤ්ඤත්ති උප්පජ්ජමානා සිථිලං කරොන්තී උප්පජ්ජති, තස්මා ‘‘ලොකවජ්ජෙ අනුපඤ්ඤත්ති උප්පජ්ජමානා…පෙ… ගාළ්හතරං කරොන්තී උප්පජ්ජතී’’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අධිමානා අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’තිආදි. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අධිමානා’’ති ඉමිස්සා අනුපඤ්ඤත්තියා ‘‘වීතික්කමාභාවා’’ති කාරණං වුත්තං, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’ති ඉමිස්සා ‘‘අබ්බොහාරිකත්තා’’ති කාරණං වුත්තං. තත්ථ වීතික්කමාභාවාති පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතොතිආදිවීතික්කමාභාවා. උත්තරිමනුස්සධම්මෙ හි ‘‘පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො උත්තරිමනුස්සධම්මං උල්ලපතී’’ති (මහාව. 129) වචනතො විසංවාදනාධිප්පායෙන මුසා භණන්තො පාරාජිකො හොති. අයං පන අධිමානෙන අධිගතසඤ්ඤී හුත්වා උල්ලපති, න සික්ඛාපදං වීතික්කමිතුකාමො, තස්මා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර අධිමානා’’ති අයං අනුපඤ්ඤත්ති උප්පජ්ජමානා වීතික්කමාභාවා අනාපත්තිකරා ජාතා. අබ්බොහාරිකත්තාති සුපිනන්තෙ විජ්ජමානායපි චෙතනාය වීතික්කමිච්ඡාය ච අබ්බොහාරිකත්තා. කිඤ්චාපි හි සුපිනන්තෙ මොචනස්සාදචෙතනා සංවිජ්ජති, කදාචි උපක්කමනම්පි හොති, තථාපි ථිනමිද්ධෙන අභිභූතත්තා තං චිත්තං අබ්බොහාරිකං, චිත්තස්ස අබ්බොහාරිකත්තා උපක්කමකිරියාසංවත්තනිකාපි චෙතනා අබ්බොහාරිකා. තෙනෙව ‘‘අත්ථෙසා භික්ඛවෙ චෙතනා, සා ච ඛො අබ්බොහාරිකා’’ති (පාරා. 235) භගවතා වුත්තා, තස්මා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’’ති අයං අනුපඤ්ඤත්ති අබ්බොහාරිකත්තා අනාපත්තිකරා ජාතා.

අකතෙ වීතික්කමෙති ‘‘කුක්කුච්චායන්තා න භුඤ්ජිංසූ’’තිආදීසු විය වීතික්කමෙ අකතෙ. සිථිලං කරොන්තීති පඨමං සාමඤ්ඤතො බද්ධසික්ඛාපදං මොචෙත්වා අත්තනො අත්තනො විසයෙ අනාපත්තිකරණවසෙන සිථිලං කරොන්තී. ද්වාරං දදමානාති අනාපත්තියා ද්වාරං දදමානා. තෙනෙවාහ ‘‘අපරාපරම්පි අනාපත්තිං කුරුමානා’’ති. නනු ච සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදෙ ‘‘අන්තමසො තඞ්ඛණිකායපී’’ති අනුපඤ්ඤත්ති උප්පජ්ජමානා ආපත්තිමෙව කරොන්තී උප්පන්නා, අථ කස්මා ‘‘අනාපත්තිං කුරුමානා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අන්තමසො තඞ්ඛණිකායපී’’තිආදි. උදායිනා භික්ඛුනා තඞ්ඛණිකාය සඤ්චරිත්තං ආපන්නවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘කතෙ වීතික්කමෙ’’ති වුත්තං. පඤ්ඤත්තිගතිකාව හොතීති මූලපඤ්ඤත්තියංයෙව අන්තොගධා හොති.

මක්කටිවත්ථුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සන්ථතභාණවාරො

වජ්ජිපුත්තකවත්ථුවණ්ණනා

43. වෙසාලී නිවාසො එතෙසන්ති වෙසාලිකාති ආහ ‘‘වෙසාලිවාසිනො’’ති. වජ්ජීසු ජනපදෙ වසන්තා වජ්ජිනො, වජ්ජීනං පුත්තකා වජ්ජිපුත්තකාති ආහ ‘‘වජ්ජිරට්ඨෙ වෙසාලියං කුලානං පුත්තා’’ති. ඤාතීනං බ්‍යසනන්ති ඤාතීනං විනාසො. සො පන ඤාතීනං විනාසො රාජදණ්ඩාදිකාරණෙන හොතීති ආහ ‘‘රාජදණ්ඩබ්‍යාධිමරණවිප්පවාසනිමිත්තෙනා’’ති. භොගානං බ්‍යසනං විනාසො භොගබ්‍යසනං. තඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණදාසිදාසාදීනං උපභොගපරිභොගවත්ථූනං රාජදණ්ඩාදිනා විනාසොති ආහ ‘‘එස නයො දුතියපදෙපී’’ති. න බුද්ධං ගරහාමාති ‘‘අසබ්බඤ්ඤු බුද්ධො’’තිආදිනා බුද්ධං න ගරහාම. න ධම්මගරහිනොති ‘‘අනිය්‍යානිකො ධම්මො’’තිආදිනා ධම්මං න ගරහාම. න සඞ්ඝගරහිනොති ‘‘දුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’තිආදිනා සඞ්ඝං න ගරහාම. අට්ඨතිංසාරම්මණෙසූති දස කසිණා දස අසුභා දසානුස්සතියො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා චත්තාරො ආරුප්පා චතුධාතුවවත්ථානං ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති ඉමෙසු චත්තාලීසකම්මට්ඨානෙසු පාළියං අනාගතත්තා ආලොකාකාසකසිණද්වයං ඨපෙත්වා අවසෙසානි ගහෙත්වා වුත්තං. විභත්තා කුසලා ධම්මාති ‘‘ඉමස්මිං ආරම්මණෙ ඉදං හොතී’’ති එවං විභත්තා උපචාරජ්ඣානෙන සද්ධිං පඨමජ්ඣානාදයො මහග්ගතකුසලා ධම්මා. තෙව ධම්මෙති තෙ එව කුසලෙ ධම්මෙ. මජ්ඣිමයාමො භික්ඛූනං නිද්දාකිලමථවිනොදනොකාසත්තා න ගහිතොති ආහ ‘‘පඨමයාමඤ්ච පච්ඡිමයාමඤ්චා’’ති. සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣතීති බොධි, අරහත්තමග්ගඤාණං. උපකාරකත්තෙන තස්ස පක්ඛෙ භවා බොධිපක්ඛියාති ආහ ‘‘බොධිස්ස පක්ඛෙ භවානං, අරහත්තමග්ගඤාණස්ස උපකාරකාන’’න්ති. චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉමෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා. ‘‘ගිහිපලිබොධං ආවාසපලිබොධඤ්ච පහායා’’ති ඉමෙසංයෙව ද්වින්නං පලිබොධානං උපච්ඡෙදස්ස සුදුක්කරභාවතො වුත්තං. යුත්තපයුත්තාති සම්මදෙව යුත්තා.

ආසයන්ති අජ්ඣාසයං. සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය භික්ඛුභාවෙ ඨත්වා පටිසෙවිතමෙථුනානං තෙසං වජ්ජිපුත්තකානං උපසම්පදං අනුජානන්තො භගවා ‘‘පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති එවං පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං සමූහනති නාමාති ආහ – ‘‘යදි හි භගවා…පෙ… පඤ්ඤත්තං සමූහනෙය්‍යා’’ති. ‘‘යො පන භික්ඛූ’’ති වුත්තත්තා පන සික්ඛං පච්චක්ඛාය පටිසෙවිතමෙථුනස්ස උපසම්පදං අනුජානන්තො න සමූහනති නාම. න හි සො භික්ඛු හුත්වා පටිසෙවති. ‘‘සො ආගතො න උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති වචනතො සාමණෙරභූමි අනුඤ්ඤාතාති ආහ ‘‘සාමණෙරභූමියං පන ඨිතො’’තිආදි. උත්තමත්ථන්ති අරහත්තං නිබ්බානමෙව වා.

වජ්ජිපුත්තකවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුබ්බිධවිනයකථාවණ්ණනා

45. නීහරිත්වාති සාසනතො නීහරිත්වා. තථා හි ‘‘පඤ්චහුපාලි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා නානුයුඤ්ජිතබ්බං. කතමෙහි පඤ්චහි? සුත්තං න ජානාති, සුත්තානුලොමං න ජානාතී’’ති (පරි. 442) එවමාදිපරියත්තිසාසනතො සුත්තං සුත්තානුලොමඤ්ච නීහරිත්වා පකාසෙසුං, ‘‘අනාපත්ති එවං අම්හාකං ආචරියානං උග්ගහො පරිපුච්ඡාති ගණ්හාතී’’ති එවමාදිපරියත්තිසාසනතො ආචරියවාදං නීහරිත්වා පකාසෙසුං, භාරුකච්ඡකවත්ථුස්මිං (පාරා. 78) ‘‘ආයස්මා උපාලි එවමාහ අනාපත්ති ආවුසො සුපිනන්තෙනා’’ති එවමාදිපරියත්තිසාසනතො එව අත්තනොමතිං නීහරිත්වා පකාසෙසුං. තාය හි අත්තනොමතියා ථෙරො එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

වුත්තන්ති නාගසෙනත්ථෙරෙන වුත්තං. පජ්ජතෙ අනෙන අත්ථොති පදං, භගවතා කණ්ඨාදිවණ්ණප්පවත්තිට්ඨානං ආහච්ච විසෙසෙත්වා භාසිතං පදං ආහච්චපදං, භගවතොයෙව වචනං. තෙනාහ ‘‘ආහච්චපදන්ති සුත්තං අධිප්පෙත’’න්ති. ‘‘ඉදං කප්පති, ඉදං න කප්පතී’’ති එවං අවිසෙසෙත්වා ‘‘යං, භික්ඛවෙ, මයා ‘ඉදං න කප්පතී’ති අප්පටික්ඛිත්තං, තඤ්චෙ අකප්පියං අනුලොමෙති, කප්පියං පටිබාහති, තං වො න කප්පතී’’තිආදිනා (මහාව. 305) වුත්තං සාමඤ්ඤලක්ඛණං ඉධ ‘‘රසො’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘රසොති සුත්තානුලොම’’න්ති. ධම්මසඞ්ගාහකප්පභුතිආචරියපරම්පරතො ආනීතා අට්ඨකථාතන්ති ඉධ ‘‘ආචරියවංසො’’ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘ආචරියවංසොති ආචරියවාදො’’ති.

ඉධ විනයවිනිච්ඡයස්ස අධිකතත්තා තදනුච්ඡවිකමෙව සුත්තං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සුත්තං නාම සකලෙ විනයපිටකෙ පාළී’’ති. මහාපදෙසාති මහාඔකාසා, මහන්තානි විනයස්ස පතිට්ඨාපනට්ඨානානි යෙසු පතිට්ඨාපිතො විනයො විනිච්ඡයති අසන්දෙහතො. මහන්තානි වා කාරණානි මහාපදෙසා, මහන්තානි විනයවිනිච්ඡයකාරණානීති වුත්තං හොති. ‘‘අත්ථතො පන ‘යං, භික්ඛවෙ’තිආදිනා වුත්තා සාධිප්පායා පාළියෙව මහාපදෙසා’’ති වදන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘යෙ භගවතා එවං වුත්තා’’තිආදි. ඉමෙ ච මහාපදෙසා ඛන්ධකෙ ආගතා, තස්මා තෙසං විනිච්ඡයකථා තත්ථෙව ආවි භවිස්සතීති ඉධ න වුච්චති. යදිපි තත්ථ තත්ථ භගවතා පවත්තිතා පකිණ්ණකදෙසනාව අට්ඨකථා, සා පන ධම්මසඞ්ගාහකෙහි පඨමං තීණි පිටකානි සඞ්ගායිත්වා තස්ස අත්ථවණ්ණනානුරූපෙනෙව වාචනාමග්ගං ආරොපිතත්තා ‘‘ආචරියවාදො’’ති වුච්චති ආචරියා වදන්ති සංවණ්ණෙන්ති පාළිං එතෙනාති කත්වා. තෙනාහ – ‘‘ආචරියවාදො නාම…පෙ… අට්ඨකථාතන්තී’’ති. තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හොයෙව ච බුද්ධවචනස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභූතො කථාමග්ගො මහාමහින්දත්ථෙරෙන තම්බපණ්ණිදීපං ආභතො, පච්ඡා තම්බපණ්ණියෙහි මහාථෙරෙහි සීහළභාසාය ඨපිතො නිකායන්තරලද්ධිසඞ්කරපරිහරණත්ථං. කිඤ්චාපි අත්තනොමති සුත්තාදීහි සංසන්දිත්වාව පරිකප්පීයති, තථාපි සා න සුත්තාදීසු විසෙසතො නිද්දිට්ඨාති ආහ ‘‘සුත්තසුත්තානුලොමආචරියවාදෙ මුඤ්චිත්වා’’ති. අනුබුද්ධියාති සුත්තාදීනියෙව අනුගතබුද්ධියා. නයග්ගාහෙනාති සුත්තාදිතො ලබ්භමානනයග්ගහණෙන.

අත්තනොමතිං සාමඤ්ඤතො පඨමං දස්සෙත්වා ඉදානි තමෙව විසෙසෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ඉදානි තත්ථ පටිපජ්ජිතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘තං පන අත්තනොමතිං ගහෙත්වා කථෙන්තෙනා’’තිආදි. අත්ථෙනාති අත්තනා සල්ලක්ඛිතෙන අත්ථෙන. ආචරියවාදෙ ඔතාරෙතබ්බාති ආචරියවාදෙ ඤාණෙන අනුප්පවෙසෙතබ්බා. සබ්බදුබ්බලාති පුග්ගලස්ස සයං පටිභානභාවතො. පමාදපාඨවසෙන ආචරියවාදස්ස කදාචි සුත්තානුලොමෙන අසංසන්දනාපි සියා, සො න ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ආචරියවාදොපි…පෙ… සමෙන්තො එව ගහෙතබ්බො’’ති. සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති යථා සුත්තෙන සංසන්දති, එවං මහාපදෙසතො අත්ථා උද්ධරිතබ්බාති දස්සෙති. සුත්තානුලොමස්ස සුත්තෙකදෙසත්තෙපි සුත්තෙ විය ‘‘ඉදං කප්පති, ඉදං න කප්පතී’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා ආහච්චභාසිතං කිඤ්චි නත්ථීති ආහ – ‘‘සුත්තානුලොමතො හි සුත්තමෙව බලවතර’’න්ති. අප්පටිවත්තියන්ති අප්පටිබාහියං. කාරකසඞ්ඝසදිසන්ති පමාණත්තා සඞ්ගීතිකාරකසඞ්ඝසදිසං. බුද්ධානං ඨිතකාලසදිසන්ති ඉමිනා බුද්ධෙහෙව කථිතත්තා ධරමානබුද්ධසදිසන්ති වුත්තං හොති. සුත්තෙ හි පටිබාහිතෙ බුද්ධොව පටිබාහිතො හොති. සකවාදී සුත්තං ගහෙත්වා කථෙතීති සකවාදී අත්තනො සුත්තං ගහෙත්වා වොහරති. පරවාදී සුත්තානුලොමන්ති අඤ්ඤනිකායවාදී අත්තනො නිකායෙ සුත්තානුලොමං ගහෙත්වා කථෙති. ඛෙපං වා ගරහං වා අකත්වාති ‘‘කිං ඉමිනා’’ති ඛෙපං වා ‘‘කිමෙස බාලො වදතී’’ති ගරහං වා අකත්වා. සුත්තානුලොමන්ති පරවාදිනා වුත්තං අඤ්ඤනිකායෙ සුත්තානුලොමං. සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බන්ති සකවාදිනා අත්තනො සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බං. සුත්තස්මිංයෙව ඨාතබ්බන්ති අත්තනො සුත්තෙයෙව ඨාතබ්බං. එවං සෙසවාරෙසුපි අත්ථයොජනා කාතබ්බා. අයන්ති සකවාදී. පරොති අඤ්ඤනිකායවාදී. එවං සෙසෙසුපි.

නනු ච ‘‘සුත්තානුලොමතො සුත්තමෙව බලවතර’’න්ති හෙට්ඨා වුත්තං, ඉධ පන ‘‘සුත්තානුලොමෙ සුත්තං ඔතාරෙතබ්බ’’න්තිආදි කස්මා වුත්තන්ති? නායං විරොධො. ‘‘සුත්තානුලොමතො සුත්තමෙව බලවතර’’න්ති හි ඉදං සකමතෙයෙව සුත්තං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි සකමතිපරියාපන්නමෙව සුත්තාදිං සන්ධාය ‘‘අත්තනොමති සබ්බදුබ්බලා, අත්තනොමතිතො ආචරියවාදො බලවතරො, ආචරියවාදතො සුත්තානුලොමං බලවතරං, සුත්තානුලොමතො සුත්තමෙව බලවතර’’න්ති ච වුත්තං. ඉධ පන පරවාදිනා ආනීතං අඤ්ඤනිකායෙ සුත්තං සන්ධාය ‘‘සුත්තානුලොමෙ සුත්තං ඔතාරෙතබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං. තස්මා පරවාදිනා ආනීතං සුත්තාදිං අත්තනො සුත්තානුලොමආචරියවාදඅත්තනොමතීසු ඔතාරෙත්වා සමෙන්තංයෙව ගහෙතබ්බං, ඉතරං න ගහෙතබ්බන්ති අයං නයො ඉධ වුච්චතීති න කොචි පුබ්බාපරවිරොධො.

බාහිරකසුත්තන්ති තිස්සො සඞ්ගීතියො අනාරුළ්හගුළ්හවෙස්සන්තරාදීනි මහාසඞ්ඝිකනිකායවාසීනං සුත්තානි. වෙදල්ලාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ගුළ්හඋම්මග්ගාදිග්ගහණං වෙදිතබ්බං, ඉතරං ගාරය්හසුත්තං න ගහෙතබ්බං. අත්තනොමතියමෙව ඨාතබ්බන්ති ඉමිනා අඤ්ඤනිකායතො ආනීතසුත්තතොපි සකනිකායෙ අත්තනොමතියෙව බලවතරාති දස්සෙති. සකවාදී සුත්තං ගහෙත්වා කථෙති, පරවාදීපි සුත්තමෙවාතිඑවමාදිනා සමානජාතිකානං වසෙන වාරො න වුත්තො, සුත්තස්ස සුත්තෙයෙව ඔතාරණං භින්නං විය හුත්වා න පඤ්ඤායති, වුත්තනයෙනෙව ච සක්කා යොජෙතුන්ති.

ඉදානි සකවාදීපරවාදීනං කප්පියාකප්පියාදිභාවං සන්ධාය විවාදෙ උප්පන්නෙ තත්ථ පටිපජ්ජිතබ්බවිධිං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘අථ පනායං කප්පියන්ති ගහෙත්වා කථෙතී’’තිආදි. තත්ථ සුත්තෙ ච සුත්තානුලොමෙ ච ඔතාරෙතබ්බන්ති සකවාදිනා අත්තනොයෙව සුත්තෙ ච සුත්තානුලොමෙ ච ඔතාරෙතබ්බං. පරො කාරණං න වින්දතීති පරවාදී කාරණං න ලභති. සුත්තතො බහුං කාරණඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච දස්සෙතීති පරවාදී අත්තනො සුත්තතො බහුං කාරණං විනිච්ඡයඤ්ච ආහරිත්වා දස්සෙති. සාධූති සම්පටිච්ඡිත්වා අකප්පියෙව ඨාතබ්බන්ති ඉමිනා අත්තනො නිකායෙ සුත්තාදීනි අලභන්තෙන සකවාදිනා පරවාදීවචනෙයෙව ඨාතබ්බන්ති වදති. ද්වින්නම්පි කාරණච්ඡායා දිස්සතීති සකවාදීපරවාදීනං උභින්නම්පි කප්පියාකප්පියභාවසාධකං කාරණපතිරූපකං දිස්සති. යදි ද්වින්නම්පි කාරණච්ඡායා දිස්සති, කස්මා ‘‘අකප්පියෙව ඨාතබ්බ’’න්ති ආහ ‘‘විනයඤ්හි පත්වා’’තිආදි. ‘‘විනයං පත්වා’’ති වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කප්පියාකප්පියවිචාරණමාගම්මා’’ති. රුන්ධිතබ්බන්තිආදීසු දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යවිනිච්ඡයෙ කප්පියාකප්පියභාවෙ සති කප්පියන්ති ගහණං රුන්ධිතබ්බං, අකප්පියන්ති ගහණං ගාළ්හං කාතබ්බං. අපරාපරං පවත්තකප්පියගහණසොතං පච්ඡින්දිතබ්බං, ගරුකභාවසඞ්ඛාතෙ අකප්පියභාවෙයෙව ඨාතබ්බන්ති අත්ථො.

බහූහි සුත්තවිනිච්ඡයකාරණෙහීති බහූහි සුත්තෙහි චෙව තතො ආනීතවිනිච්ඡයකාරණෙහි ච. අත්තනො ගහණං න විස්සජ්ජෙතබ්බන්ති සකවාදිනා අත්තනො අකප්පියන්ති ගහණං න විස්සජ්ජෙතබ්බං. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං නිගමෙන්තො ‘‘එව’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යොති සකවාදීපරවාදීසු යො කොචි. කෙචි පන ‘‘සකවාදීසුයෙව යො කොචි ඉධාධිප්පෙතො’’ති වදන්ති, එවං සන්තෙ ‘‘අථ පනායං කප්පියන්ති ගහෙත්වා කථෙතී’’තිආදීසු සබ්බත්ථ උභොපි සකවාදිනොයෙව සියුං හෙට්ඨා වුත්තස්සෙව නිගමනවසෙන ‘‘එව’’න්තිආදීනං වුත්තත්තා, තස්මා තං න ගහෙතබ්බං. අතිරෙකකාරණං ලභතීති එත්ථ සුත්තාදීසු පුරිමං පුරිමං අතිරෙකකාරණං නාම, යො වා සුත්තාදීසු චතූසු බහුතරං කාරණං ලභති, සො අතිරෙකකාරණං ලභති නාම.

සුට්ඨු පවත්ති එතස්සාති සුප්පවත්ති, සුට්ඨු පවත්තති සීලෙනාති වා සුප්පවත්ති. තෙනාහ ‘‘සුප්පවත්තීති සුට්ඨු පවත්ත’’න්ති. වාචාය උග්ගතං වාචුග්ගතං, වචසා සුග්ගහිතන්ති වුත්තං හොති. සුත්තතොති ඉමස්ස විවරණං ‘‘පාළිතො’’ති. එත්ථ ච ‘‘සුත්තං නාම සකලං විනයපිටක’’න්ති වුත්තත්තා පාළිතොති තදත්ථදීපිකා අඤ්ඤායෙව පාළි වෙදිතබ්බා. අනුබ්‍යඤ්ජනසොති ඉමස්ස විවරණං ‘‘පරිපුච්ඡතො ච අට්ඨකථාතො චා’’ති. පාළිං අනුගන්ත්වා අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො පකාසනතො අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති හි පරිපුච්ඡා අට්ඨකථා ච වුච්චති. එත්ථ ච අට්ඨකථාය විසුං ගහිතත්තා පරිපුච්ඡාති ථෙරවාදො වුත්තො. සඞ්ඝභෙදස්ස පුබ්බභාගෙ පවත්තකලහස්සෙතං අධිවචනං සඞ්ඝරාජීති. කුක්කුච්චකොති අණුමත්තෙසුපි වජ්ජෙසු භයදස්සනවසෙන කුක්කුච්චං උප්පාදෙන්තො. තන්තිං අවිසංවාදෙත්වාති පාළිං අඤ්ඤථා අකත්වා. අවොක්කමන්තොති අනතික්කමන්තො.

විත්ථුනතීති අත්ථං අදිස්වා නිත්ථුනති. විප්ඵන්දතීති කම්පති. සන්තිට්ඨිතුං න සක්කොතීති එකස්මිංයෙව අත්ථෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘යං යං පරෙන වුච්චති, තං තං අනුජානාතී’’ති. පරවාදං ගණ්හාතීති ‘‘උච්ඡුම්හි කසටං යාවජීවිකං, රසො සත්තාහකාලිකො, තදුභයවිනිමුත්තො ච උච්ඡු නාම විසුං නත්ථි, තස්මා උච්ඡුපි විකාලෙ වට්ටතී’’ති පරවාදිනා වුත්තෙ තම්පි ගණ්හාති. එකෙකලොමන්ති පලිතං සන්ධාය වුත්තං. යම්හීති යස්මිං පුග්ගලෙ. පරික්ඛයං පරියාදානන්ති අත්ථතො එකං.

ආචරියපරම්පරා ඛො පනස්ස සුග්ගහිතා හොතීති එත්ථ ආචරියපරම්පරාති ආචරියානං විනිච්ඡයපරම්පරා. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘යථා ආචරියො ච ආචරියාචරියො ච පාළිඤ්ච පරිපුච්ඡඤ්ච වදන්ති, තථා ඤාතුං වට්ටතී’’ති. පුබ්බාපරානුසන්ධිතොති ‘‘ඉදං පුබ්බවචනං, ඉදං පරවචනං, අයමනුසන්ධී’’ති එවං පුබ්බාපරානුසන්ධිතො. ආචරියපරම්පරන්ති ඉමස්සෙව වෙවචනං ථෙරවාදඞ්ගන්ති, ථෙරපටිපාටින්ති අත්ථො. ද්වෙ තයො පරිවට්ටාති ද්වෙ තිස්සො පරම්පරා.

ඉමෙහි ච පන තීහි ලක්ඛණෙහීති ‘‘සුත්තමස්ස ස්වාගතං හොතී’’තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තෙහි තීහි ලක්ඛණෙහි. එත්ථ ච පඨමෙන ලක්ඛණෙන විනයස්ස සුට්ඨු උග්ගහිතභාවො වුත්තො, දුතියෙන උග්ගහිතෙන අචලතා සුප්පතිට්ඨිතතා වුත්තා, තතියෙන යං පාළියා අට්ඨකථාය ච නත්ථි, තම්පි ආචරියවචනෙන විනිච්ඡිනිතුං සමත්ථතා වුත්තා. ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මින්ති චොදනාසඞ්ඛාතෙ වීතික්කමසඞ්ඛාතෙ වා වත්ථුස්මිං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔතිණ්ණෙ, ඔසටෙති අත්ථො. වුත්තමෙව විභාවෙන්තො ‘‘චොදකෙන ච චුදිතකෙන ච වුත්තෙ වත්තබ්බෙ’’ති ආහ. කෙචි පන ‘‘චොදකෙන ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං චුදිතකෙන ච වුත්තෙ වත්තබ්බෙ’’ති එවං යොජෙන්ති. අපරෙ පන ‘‘චොදකෙන ච චුදිතකෙන ච වුත්තෙ විනයධරෙන ච වත්තබ්බෙ’’ති එවම්පි යොජෙන්ති. ‘‘චොදකෙන ච චුදිතකෙන ච වුත්තෙ වත්තබ්බෙ’’ති අයමෙව පන යොජනා සුන්දරතරාති වෙදිතබ්බා. වත්ථු ඔලොකෙතබ්බන්ති තස්ස තස්ස සික්ඛාපදස්ස වත්ථු ඔලොකෙතබ්බං. ‘‘තිණෙන වා පණ්ණෙන වා…පෙ… යො ආගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 517) හි ඉදං නිස්සග්ගියෙ අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිසික්ඛාපදස්ස වත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තං, ථුල්ලච්චයදුබ්භාසිතාපත්තීනං මාතිකාය අනාගතත්තා ‘‘පඤ්චන්නං ආපත්තීනං අඤ්ඤතර’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤතරං වා ආපත්තින්ති ‘‘කාලෙ විකාලසඤ්ඤී ආපත්ති දුක්කටස්ස, කාලෙ වෙමතිකො ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එවමාදිනා (පාචි. 250) ආගතං දුක්කටං සන්ධාය වුත්තං. සික්ඛාපදන්තරෙසූති විනීතවත්ථුං අන්තොකත්වා එකෙකස්මිං සික්ඛාපදන්තරෙ.

සුඛුමාති අත්තනොපි දුවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවස්ස ලහුපරිවත්තිනො චිත්තස්ස සීඝපරිවත්තිතාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘චිත්තලහුකා’’ති. චිත්තං ලහු සීඝපරිවත්ති එතෙසන්ති චිත්තලහුකා. තෙති තෙ වීතික්කමෙ. තංවත්ථුකන්ති තෙ අදින්නාදානමනුස්සවිග්ගහවීතික්කමා වත්ථු අධිට්ඨානං කාරණමෙතස්සාති තංවත්ථුකං. සීලානි සොධෙත්වාති යංවත්ථුකං කුක්කුච්චං උප්පන්නං, තං අමනසිකරිත්වා අවසෙසසීලානි සොධෙත්වා. පාකටභාවතො සුඛවළඤ්ජනතාය ච ‘‘ද්වත්තිංසාකාරං තාව මනසි කරොහී’’ති වුත්තං. අඤ්ඤස්මිං පන කම්මට්ඨානෙ කතපරිචයෙන තදෙව මනසි කාතබ්බං. කම්මට්ඨානං ඝටයතීති අන්තරන්තරා ඛණ්ඩං අදස්සෙත්වා චිත්තෙන සද්ධිං ආලම්බනභාවෙන චිරකාලං ඝටයති. සඞ්ඛාරා පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්තීති විපස්සනාකම්මට්ඨානිකො චෙ, තස්ස සඞ්ඛාරා පාකටා හුත්වා උපට්ඨහන්ති. සචෙ කතපාරාජිකවීතික්කමො භවෙය්‍ය, තස්ස සතිපි අසරිතුකාමතාය විප්පටිසාරවත්ථුවසෙන පුනප්පුනං තං උපට්ඨහතීති චිත්තෙකග්ගතං න වින්දති. තෙන වුත්තං ‘‘කම්මට්ඨානං න ඝටයතී’’තිආදි. අත්තනා ජානාතීති සයමෙව ජානාති. පච්චත්තෙ චෙතං කරණවචනං, අත්තා ජානාතීති වුත්තං හොති. අඤ්ඤා ච දෙවතා ජානන්තීති ආරක්ඛදෙවතාහි අඤ්ඤා පරචිත්තවිදුනියො දෙවතා ච ජානන්ති.

නිට්ඨිතා චතුබ්බිධවිනයකථාවණ්ණනා

විනයධරස්ස ච ලක්ඛණාදිකථාවණ්ණනා.

භික්ඛුපදභාජනීයවණ්ණනා

තස්මාති යස්මා පන-සද්දං අපනෙත්වා අනියමෙන පුග්ගලදීපකං යො-සද්දමෙව ආහ, තස්මා. එත්ථාති ඉමස්මිං යො-සද්දෙ. පන-සද්දස්ස නිපාතමත්තත්තා යො-සද්දස්සෙව අත්ථං පකාසෙන්තො ‘‘යො කොචීති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. යො කොචි නාමාති යො වා සො වා යො කොචීති වුත්තො. වාසධුරයුත්තො වාති විපස්සනාධුරයුත්තො වා. සීලෙසූති පකතීසු.

භික්ඛතීති යාචති. ලභන්තො වා අලභන්තො වාති යො කොචි භික්ඛති භික්ඛං එසති ගවෙසති, සො තං ලභතු වා මා වා, තථාපි භික්ඛතීති භික්ඛූති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. අරියාය යාචනායාති ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති එවං වුත්තාය අරියයාචනාය, න කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං විය ‘‘දෙහි දෙහී’’ති එවං පවත්තයාචනාය. භික්ඛාචරියන්ති උඤ්ඡාචරියං. අජ්ඣුපගතත්තාති අනුට්ඨිතත්තා. කාජභත්තන්ති කාජෙහි ආනීතං භත්තං. අග්ඝඵස්සවණ්ණභෙදෙනාති අග්ඝාදීනං පුරිමපකතිවිජහෙන. පුරිමපකතිවිජහනඤ්හෙත්ථ භෙදොති අධිප්පෙතං. ධොවිත්වා අපනෙතුං අසක්කුණෙය්‍යසභාවං මලං, තථා අපනෙතුං සක්කුණෙය්‍යසභාවා ජල්ලිකා. භින්නපටධරොති නිබ්බචනං භින්නපටධරෙ භික්ඛු-සද්දස්ස නිරුළ්හත්තා කතං.

උපනිස්සයසම්පන්නන්ති පුබ්බෙ අට්ඨපරික්ඛාරදානූපනිස්සයසම්පන්නං. යො හි චීවරාදිකෙ අට්ඨ පරික්ඛාරෙ පත්තචීවරමෙව වා සොතාපන්නාදිඅරියස්ස පුථුජ්ජනස්සෙව වා සීලසම්පන්නස්ස දත්වා ‘‘ඉදං පරික්ඛාරදානං අනාගතෙ එහිභික්ඛුභාවාය පච්චයො හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි, තස්ස තං සති අධිකාරසම්පත්තියං බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ ඉද්ධිමයපරික්ඛාරලාභාය සංවත්තතීති වෙදිතබ්බං. බ්‍රහ්මඝොසන්ති උත්තමඝොසං, බ්‍රහ්මුනො ඝොසසදිසං වා ඝොසං. බ්‍රහ්මචරියන්ති සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච. දුක්ඛස්ස සම්මා අන්තකිරියායාති යොජෙතබ්බං. භණ්ඩූති මුණ්ඩො. වාසීති දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසි. බන්ධනන්ති කායබන්ධනං. යුත්තො භාවනානුයොගො අස්සාති යුත්තයොගො, තස්ස යුත්තයොගස්ස, භාවනානුයොගමනුයුත්තස්සාති වුත්තං හොති. ඉරියාපථසම්පන්නතාවිභාවනත්ථං ‘‘සට්ඨිවස්සිකත්ථෙරො වියා’’ති වුත්තං. බුද්ධොව පබ්බජ්ජාචරියො උපසම්පදාචරියො ච අස්සාති බුද්ධාචරියකො. පඨමබොධියම්පි පඨමකාලෙයෙව සෙසඋපසම්පදානං අභාවොති ආහ ‘‘පඨමබොධියං එකස්මිං කාලෙ’’ති. පඤ්ච පඤ්චවග්ගියත්ථෙරාති පඤ්චවග්ගියත්ථෙරා පඤ්ච. තීණි සතන්ති තීණි සතානි, ගාථාබන්ධසුඛත්ථං වචනවිපල්ලාසො කතො. එකො ච ථෙරොති අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරං සන්ධාය වුත්තං. න වුත්තාති අට්ඨකථායං න වුත්තා. තත්ථාති විනයපාළියං.

වෙළුවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නොයෙව භගවා මහාකස්සපත්ථෙරස්ස අත්තානං උද්දිස්ස පබ්බජිතභාවං විදිත්වා තස්ස පච්චුග්ගමනං කරොන්තො තිගාවුතං මග්ගං එකකොව ගන්ත්වා බහුපුත්තනිග්‍රොධමූලෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො අත්තනො සන්තිකං ආගන්ත්වා පරමනිපච්චකාරං දස්සෙත්වා ‘‘සත්ථා මෙ භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මි, සත්ථා මෙ භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති තික්ඛත්තුං අත්තනො සාවකත්තං සාවෙත්වා ඨිතස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්ස නිපච්චකාරමහත්තතං අත්තනො ච මහානුභාවතං දීපෙතුං යස්ස අඤ්ඤස්ස අජානංයෙව ‘‘ජානාමී’’ති පටිඤ්ඤස්ස බාහිරකස්ස සත්ථුනො එවං සබ්බචෙතසා සමන්නාගතො පසන්නචිත්තො සාවකො එවරූපං පරමනිපච්චකාරං කරෙය්‍ය, තස්ස වණ්ටච්ඡින්නතාලපක්කං විය ගීවතො මුද්ධාපි විපතෙය්‍ය, සත්තධා වා ඵලෙය්‍යාති දස්සෙන්තො ‘‘යො ඛො, කස්සප, එවං සබ්බචෙතසා සමන්නාගතං සාවකං අජානංයෙව වදෙය්‍ය ‘ජානාමී’ති, අපස්සංයෙව වදෙය්‍ය ‘පස්සාමී’ති, මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍ය, සත්තධා වා ඵලෙය්‍ය, අහං ඛො, කස්සප, ජානංයෙව වදාමි ‘ජානාමී’ති, පස්සංයෙව වදාමි ‘පස්සාමී’’’ (සං. නි. 2.154) ති වත්වා ජාතිමදමානමදරූපමදප්පහානත්ථං තීහි ඔවාදෙහි මහාකස්සපත්ථෙරං ඔවදන්තො ‘‘තස්මාතිහ තෙ කස්සපා’’තිආදිමාහ.

තත්ථ (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.154) තස්මාතිහාති තස්මා ඉච්චෙව වුත්තං හොති, යස්මා අහං ජානන්තොව ‘‘ජානාමී’’ති පස්සන්තො එව ච ‘‘පස්සාමී’’ති වදාමි, තස්මාති අත්ථො. ති-කාර හ-කාරා නිපාතා. ඉහාති වා ඉමස්මිං සාසනෙ, ත-කාරො පදසන්ධිවසෙන ආගතො. එවං සික්ඛිතබ්බන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන සික්ඛිතබ්බං. තිබ්බන්ති බහලං මහන්තං. හිරොත්තප්පඤ්චාති හිරී ච ඔත්තප්පඤ්ච. පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සතීති උපසඞ්කමනතො පඨමතරමෙව උපට්ඨිතං භවිස්සති. තථා හි සති තෙසං පුරතො අස්ස සගාරවසප්පතිස්සවතා සණ්ඨාති. යො ච ථෙරාදීසු හිරොත්තප්පං උපට්ඨපෙත්වා උපසඞ්කමති, ථෙරාදයොපි තං සහිරිකා සඔත්තප්පා ච හුත්වා උපසඞ්කමන්තීති අයමෙත්ථ ආනිසංසො. කුසලූපසංහිතන්ති කුසලනිස්සිතං, අනවජ්ජධම්මනිස්සිතන්ති අත්ථො. අට්ඨිං කත්වාති අත්තානං තෙන ධම්මෙන අට්ඨිකං කත්වා, තං වා ධම්මං ‘‘එස මය්හං ධම්මො’’ති අට්ඨිං කත්වා. මනසි කත්වාති චිත්තෙ ඨපෙත්වා. සබ්බචෙතසා සමන්නාහරිත්වාති චිත්තස්ස ථොකම්පි බහි ගන්තුං අදෙන්තො සබ්බෙන සමන්නාහාරචිත්තෙන සමන්නාහරිත්වා. ඔහිතසොතොති ඨපිතසොතො, ධම්මෙ නිහිතසොතොති අත්ථො. එවඤ්හි තෙ සික්ඛිතබ්බන්ති ඤාණසොතඤ්ච පසාදසොතඤ්ච ඔදහිත්වා ‘‘මයා දෙසිතං ධම්මං සක්කච්චමෙව සුණිස්සාමී’’ති එවඤ්හි තෙ සික්ඛිතබ්බං. සාතසහගතා ච මෙ කායගතාසතීති අසුභෙසු චෙව ආනාපානෙ ච පඨමජ්ඣානවසෙන සුඛසම්පයුත්තා කායගතාසති. යො ච පනායං තිවිධො ඔවාදො, ථෙරස්ස අයමෙව පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි.