3. තතියපාරාජිකං

තීහීති කායවචීමනොද්වාරෙහි. විභාවිතන්ති පකාසිතං, දෙසිතං පඤ්ඤත්තන්ති වුත්තං හොති.

පඨමපඤ්ඤත්තිනිදානවණ්ණනා

162. තික්ඛත්තුං පාකාරපරික්ඛෙපවඩ්ඪනෙනාති තික්ඛත්තුං පාකාරපරික්ඛෙපෙන නගරභූමියා වඩ්ඪනෙන. විසාලීභූතත්තාති ගාවුතන්තරං ගාවුතන්තරං පුථුභූතත්තා. බාරාණසිරඤ්ඤො කිර (ම. නි. අට්ඨ. 1.146; ඛු. පා. අට්ඨ. 6. රතනසුත්තවණ්ණනා) අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි ගබ්භො සණ්ඨාසි, සා ඤත්වා රඤ්ඤො නිවෙදෙසි, රාජා ගබ්භපරිහාරං අදාසි. සා සම්මා පරිහරියමානා ගබ්භපරිපාකකාලෙ විජායනඝරං පාවිසි. පුඤ්ඤවන්තීනං පච්චූසසමයෙ ගබ්භවුට්ඨානං හොති, සා ච තාසං අඤ්ඤතරා, තෙන පච්චූසසමයෙ අලත්තකපටලබන්ධුජීවකපුප්ඵසදිසං මංසපෙසිං විජායි. තතො ‘‘අඤ්ඤා දෙවියො සුවණ්ණබිම්බසදිසෙ පුත්තෙ විජායන්ති, අග්ගමහෙසී මංසපෙසින්ති රඤ්ඤො පුරතො මම අවණ්ණො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා තෙන අවණ්ණභයෙන තං මංසපෙසිං එකස්මිං භාජනෙ පක්ඛිපිත්වා පටිකුජ්ජිත්වා රාජමුද්දිකාය ලඤ්ඡෙත්වා ගඞ්ගාය සොතෙ පක්ඛිපාපෙසි. මනුස්සෙහි ඡඩ්ඩිතමත්තෙ දෙවතා ආරක්ඛං සංවිදහිංසු. සුවණ්ණපට්ටිකඤ්චෙත්ථ ජාතිහිඞ්ගුලකෙන ‘‘බාරාණසිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා පජා’’ති ලිඛිත්වා බන්ධිංසු. තතො තං භාජනං ඌමිභයාදීහි අනුපද්දුතං ගඞ්ගාසොතෙන පායාසි.

තෙන ච සමයෙන අඤ්ඤතරො තාපසො ගොපාලකකුලං නිස්සාය ගඞ්ගාතීරෙ විහරති. සො පාතොව ගඞ්ගං ඔතිණ්ණො තං භාජනං ආගච්ඡන්තං දිස්වා පංසුකූලසඤ්ඤාය අග්ගහෙසි. අථෙත්ථ තං අක්ඛරපට්ටිකං රාජමුද්දිකාලඤ්ඡනඤ්ච දිස්වා මුඤ්චිත්වා තං මංසපෙසිං අද්දස. දිස්වානස්ස එතදහොසි ‘‘සියා ගබ්භො, තථා හිස්ස දුග්ගන්ධපූතිභාවො නත්ථී’’ති. උදකප්පවාහෙනාගතස්සපි හි උස්මා න විගච්ඡති, උස්මා ච නාම ඊදිසාය සවිඤ්ඤාණකතාය භවෙය්‍යාති ‘‘සියා ගබ්භො’’ති චින්තෙසි. පුඤ්ඤවන්තතාය පන දුග්ගන්ධං නාහොසි සඋසුමගතාය පූතිභාවො ච. එවං පන චින්තෙත්වා අස්සමං නෙත්වා නං සුද්ධෙ ඔකාසෙ ඨපෙසි. අථ අඩ්ඪමාසච්චයෙන ද්වෙ මංසපෙසියො අහෙසුං. තාපසො දිස්වා සාධුකතරං ඨපෙසි. තතො පුන අඩ්ඪමාසච්චයෙන එකමෙකිස්සා පෙසියා හත්ථපාදසීසානමත්ථාය පඤ්ච පඤ්ච පිළකා උට්ඨහිංසු. අථ තතො අඩ්ඪමාසච්චයෙන එකා මංසපෙසි සුවණ්ණබිම්බසදිසො දාරකො, එකා දාරිකා අහොසි. තෙසු තාපසස්ස පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජි, දාරකානං පුඤ්ඤුපනිස්සයතො අඞ්ගුට්ඨකතො චස්ස ඛීරං නිබ්බත්ති. තතො පභුති ච ඛීරභත්තං අලභිත්ථ. තාපසො භත්තං භුඤ්ජිත්වා ඛීරං දාරකානං මුඛෙ ආසිඤ්චති. තෙසං පන යං යං උදරං පවිසති, තං සබ්බං මණිභාජනගතං විය දිස්සති. චරිමභවෙ බොධිසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ බොධිසත්තමාතු විය උදරච්ඡවියා අච්ඡවිප්පසන්නතාය එවං තෙ නිච්ඡවී අහෙසුං. අපරෙ ආහු ‘‘සිබ්බිත්වා ඨපිතා විය නෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං ලීනා ඡවි අහොසී’’ති. එවං තෙ නිච්ඡවිතාය වා ලීනච්ඡවිතාය වා ‘‘ලිච්ඡවී’’ති පඤ්ඤායිංසු.

තාපසො දාරකෙ පොසෙන්තො උස්සූරෙ ගාමං භික්ඛාය පවිසති, අතිදිවා පටික්කමති. තස්ස තං බ්‍යාපාරං ඤත්වා ගොපාලකා ආහංසු – ‘‘භන්තෙ, පබ්බජිතානං දාරකපොසනං පලිබොධො, අම්හාකං දාරකෙ දෙථ, මයං පොසෙස්සාම, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති. තාපසො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණි. ගොපාලකා දුතියදිවසෙ මග්ගං සමං කත්වා පුප්ඵෙහි ඔකිරිත්වා ධජපටාකා උස්සාපෙත්වා තූරියෙහි වජ්ජමානෙහි අස්සමං ආගතා. තාපසො ‘‘මහාපුඤ්ඤා දාරකා, අප්පමාදෙනෙව වඩ්ඪෙථ, වඩ්ඪෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහං කරොථ, පඤ්චගොරසෙන රාජානං තොසෙත්වා භූමිභාගං ගහෙත්වා නගරං මාපෙථ, තත්ථ කුමාරං අභිසිඤ්චථා’’ති වත්වා දාරකෙ අදාසි. තෙ ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා දාරකෙ නෙත්වා පොසෙසුං. දාරකා වුඩ්ඪිමන්වාය කීළන්තා විවාදට්ඨානෙසු අඤ්ඤෙ ගොපාලකදාරකෙ හත්ථෙනපි පාදෙනපි පහරන්ති, තෙ රොදන්ති. ‘‘කිස්ස රොදථා’’ති ච මාතාපිතූහි වුත්තා ‘‘ඉමෙ නිම්මාතාපිතිකා තාපසපොසිතා අම්හෙ අතීව පහරන්තී’’ති වදන්ති. තතො නෙසං පොසකමාතාපිතරොපි ‘‘ඉමෙ දාරකා අඤ්ඤෙ දාරකෙ විහෙසෙන්ති දුක්ඛාපෙන්ති, න ඉමෙ සඞ්ගහෙතබ්බා, වජ්ජෙතබ්බා ඉමෙ’’ති ආහංසු. තතො පභුති කිර සො පදෙසො ‘‘වජ්ජී’’ති වුච්චති යොජනසතපරිමාණෙන.

අථ තං පදෙසං ගොපාලකා රාජානං තොසෙත්වා අග්ගහෙසුං. තත්ථ ච නගරං මාපෙත්වා සොළසවස්සුද්දෙසිකං කුමාරං අභිසිඤ්චිත්වා රාජානං අකංසු. රජ්ජසම්පත්තිදායකස්ස කම්මස්ස කතත්තා අසම්භින්නෙ එව රාජකුලෙ උප්පන්නත්තා ච රාජකුමාරස්ස පුඤ්ඤානුභාවසඤ්චොදිතා දෙවතාධිග්ගහිතා අකංසූති කෙචි. දාරකස්ස දාරිකාය සද්ධිං වාරෙය්‍යං කත්වා කතිකං අකංසු ‘‘බාහිරතො දාරිකා න ආනෙතබ්බා, ඉතො දාරිකා න කස්සචි දාතබ්බා’’ති. තෙසං පඨමසංවාසෙන ද්වෙ දාරකා ජාතා ධීතා ච පුත්තො ච. එවං සොළසක්ඛත්තුං ද්වෙ ද්වෙ ජාතා. තතො තෙසං දාරකානං යථාක්කමං වඩ්ඪන්තානං ආරාමුය්‍යානනිවාසට්ඨානපරිවාරසම්පත්තිං ගහෙතුං අප්පහොන්තං නගරං තික්ඛත්තුං ගාවුතන්තරෙන ගාවුතන්තරෙන පරික්ඛිපිංසු. තස්ස පුනප්පුනං විසාලීකතත්තා ‘‘වෙසාලී’’ත්වෙව නාමං ජාතං. තෙන වුත්තං – ‘‘තික්ඛත්තුං පාකාරපරික්ඛෙපවඩ්ඪනෙන විසාලීභූතත්තා වෙසාලීති වුච්චතී’’ති.

ඉදම්පි ච නගරන්ති න කෙවලං රාජගහසාවත්ථියො යෙවාති දස්සෙති. තත්ථ මහාවනං නාමාතිආදි මජ්ඣිමභාණකසංයුත්තභාණකානං සමානට්ඨකථා. මජ්ඣිමට්ඨකථායඤ්හි (ම. නි. අට්ඨ. 1.146) සංයුත්තට්ඨකථායඤ්ච (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.984-985) ඉමිනාව නයෙන වුත්තං. දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.359) පන ‘‘මහාවනෙති බහිනගරෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං හුත්වා ඨිතං සයංජාතං වනං අත්ථි, යං මහන්තභාවෙනෙව මහාවනන්ති වුච්චති, තස්මිං මහාවනෙ. කූටාගාරසාලායන්ති තස්මිං වනසණ්ඩෙ සඞ්ඝාරාමං පතිට්ඨාපෙසුං. තත්ථ කණ්ණිකං යොජෙත්වා ථම්භානං උපරි කූටාගාරසාලාසඞ්ඛෙපෙන දෙවවිමානසදිසං පාසාදං අකංසු, තං උපාදාය සකලොපි සඞ්ඝාරාමො කූටාගාරසාලාති පඤ්ඤායිත්ථා’’ති වුත්තං. වනමජ්ඣෙ කතත්තා ‘‘වනං නිස්සායා’’ති වුත්තං. ආරාමෙති සඞ්ඝාරාමෙ. හංසවට්ටකච්ඡදනෙනාති හංසවට්ටකපටිච්ඡන්නෙන, හංසමණ්ඩලාකාරෙනාති අත්ථො.

අනෙකපරියායෙනාති එත්ථ පරියාය-සද්දො කාරණවචනොති ආහ ‘‘අනෙකෙහි කාරණෙහී’’ති, අයං කායො අවිඤ්ඤාණකොපි සවිඤ්ඤාණකොපි එවම්පි අසුභො එවම්පි අසුභොති නානාවිධෙහි කාරණෙහීති අත්ථො. අසුභාකාරසන්දස්සනප්පවත්තන්ති කෙසාදිවසෙන තත්ථාපි වණ්ණාදිතො අසුභාකාරස්ස සබ්බසො දස්සනවසෙන පවත්තං. කායවිච්ඡන්දනියකථන්ති අත්තනො පරස්ස ච කරජකායෙ විච්ඡන්දනුප්පාදනකථං. මුත්තං වාතිආදිනා බ්‍යතිරෙකමුඛෙන කායස්ස අමනුඤ්ඤතං දස්සෙති. තත්ථ ආදිතො තීහි පදෙහි අදස්සනීයතාය අසාරකතාය මජ්ඣෙ චතූහි දුග්ගන්ධතාය, අන්තෙ එකෙන ලෙසමත්තෙනපි මනුඤ්ඤතාභාවමස්ස දස්සෙති. අථ ඛොතිආදිනා අන්වයතො සරූපෙනෙව අමනුඤ්ඤතාය දස්සනං. ඡන්දොති දුබ්බලරාගො. රාගොති බලවරාගො. ‘‘කෙසා ලොමාදී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘යෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. අසුභාති ආගන්තුකෙන සුභාකාරෙන විරහිතත්තා අසුභා. අසුචිනොති අත්තනො සභාවෙනෙව අසුචිනො. පටිකූලාති නාගරිකස්ස අසුචිකට්ඨානං විය ජිගුච්ඡනීයත්තා පටිකූලා.

කෙසා නාමෙතෙ වණ්ණතොපි පටිකූලා, සණ්ඨානතොපි ගන්ධතොපි ආසයතොපි ඔකාසතොපි පටිකූලාති දස්සෙන්තො ‘‘සො ච නෙසං…පෙ… පඤ්චහි කාරණෙහි වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. මනුඤ්ඤෙපි (විසුද්ධි. 1.383; විභ. අට්ඨ. 356) හි යාගුපත්තෙ වා භත්තපත්තෙ වා කෙසවණ්ණං කිඤ්චි දිස්වා ‘‘කෙසමිස්සකමිදං, හරථ න’’න්ති ජිගුච්ඡන්ති, එවං කෙසා වණ්ණතො පටිකූලා. රත්තිං පරිභුඤ්ජන්තාපි කෙසසණ්ඨානං අක්කවාකං වා මකචිවාකං වා ඡුපිත්වා තථෙව ජිගුච්ඡන්ති, එවං සණ්ඨානතොපි පටිකූලා. තෙලමක්ඛනපුප්ඵධූපාදිසඞ්ඛාරවිරහිතානඤ්ච කෙසානං ගන්ධො පරමජෙගුච්ඡො හොති, තතො ජෙගුච්ඡතරො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තානං. කෙසා හි වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටිකූලාපි සියුං, ගන්ධෙන පන පටිකූලායෙව. යථා හි දහරස්ස කුමාරකස්ස වච්චං වණ්ණතො හලිද්දිවණ්ණං, සණ්ඨානතොපි හලිද්දිපිණ්ඩසණ්ඨානං, සඞ්කාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩිතඤ්ච උද්ධුමාතකකාළසුනඛසරීරං වණ්ණතො තාලපක්කවණ්ණං, සණ්ඨානතො වට්ටෙත්වා විස්සට්ඨමුදිඞ්ගසණ්ඨානං, දාඨාපිස්ස සුමනමකුළසදිසාති උභයම්පි වණ්ණසණ්ඨානතො සියා අප්පටිකූලං, ගන්ධෙන පන පටිකූලමෙව, එවං කෙසාපි සියුං වණ්ණසණ්ඨානතො අප්පටිකූලා, ගන්ධෙන පන පටිකූලායෙවාති.

යථා පන අසුචිට්ඨානෙ ගාමනිස්සන්දෙන ජාතානි සූපෙය්‍යපණ්ණානි නාගරිකමනුස්සානං ජෙගුච්ඡානි හොන්ති අපරිභොගානි, එවං කෙසාපි පුබ්බලොහිතමුත්තකරීසපිත්තසෙම්හාදිනිස්සන්දෙන ජාතත්තා ජෙගුච්ඡාති ඉදං තෙසං ආසයතො පාටිකුල්‍යං. ඉමෙ ච කෙසා නාම ගූථරාසිම්හි උට්ඨිතකණ්ණකං විය එකතිංසකොට්ඨාසරාසිම්හි ජාතා, තෙ සුසානසඞ්කාරට්ඨානාදීසු ජාතසාකං විය පරිඛාදීසු ජාතකමලකුවලයාදිපුප්ඵං විය ච අසුචිට්ඨානෙ ජාතත්තා පරමජෙගුච්ඡාති ඉදං තෙසං ඔකාසතො පාටිකුල්‍යං. යථා ච කෙසානං, එවං සබ්බකොට්ඨාසානඤ්ච වණ්ණසණ්ඨානගන්ධාසයොකාසවසෙන පඤ්චධා පටිකූලතා වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘එවං ලොමාදීන’’න්ති. පඤ්චපඤ්චප්පභෙදෙනාති එත්ථ බාහිරත්ථසමාසො දට්ඨබ්බො පඤ්ච පඤ්ච පභෙදා එතස්සාති පඤ්චපඤ්චප්පභෙදොති.

සංවණ්ණෙන්තොති විත්ථාරෙන්තො. අසුභායාති අසුභමාතිකාය. ඵාතිකම්මන්ති බහුලීකාරො. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතන්ති එත්ථ කාමච්ඡන්දො බ්‍යාපාදො ථිනමිද්ධං උද්ධච්චකුක්කුච්චං විචිකිච්ඡාති ඉමෙසං පඤ්චන්නං නීවරණානං පහානවසෙන පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතා වෙදිතබ්බා. න හි එතෙසු අප්පහීනෙසු ඣානං උප්පජ්ජති, තෙනස්සෙතානි පහානඞ්ගානීති වුච්චන්ති. කිඤ්චාපි හි ඣානක්ඛණෙ අඤ්ඤෙපි අකුසලා ධම්මා පහීයන්ති, තථාපි එතානෙව විසෙසෙන ඣානන්තරායකරානි. කාමච්ඡන්දෙන හි නානාවිසයපලොභිතං චිත්තං න එකත්තාරම්මණෙ සමාධියති, කාමච්ඡන්දාභිභූතං වා චිත්තං න කාමධාතුප්පහානාය පටිපදං පටිපජ්ජති, බ්‍යාපාදෙන ච ආරම්මණෙ පටිහඤ්ඤමානං න නිරන්තරං පවත්තති, ථිනමිද්ධාභිභූතං අකම්මඤ්ඤං හොති, උද්ධච්චකුක්කුච්චපරෙතං අවූපසන්තමෙව හුත්වා පරිබ්භමති, විචිකිච්ඡාය උපහතං ඣානාධිගමසාධිකං පටිපදං නාරොහති. ඉති විසෙසෙන ඣානන්තරායකරත්තා එතානෙව පහානඞ්ගානීති වුත්තානි.

යස්මා පන විතක්කො ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, විචාරො අනුප්පබන්ධති, තෙහි අවික්ඛෙපාය සම්පාදිතපයොගස්ස චෙතසො පයොගසම්පත්තිසම්භවා පීති පීනනං, සුඛඤ්ච උපබ්‍රූහනං කරොති, අථ නං සසම්පයුත්තධම්මං එතෙහි අභිනිරොපනානුබන්ධනපීනනඋපබ්‍රූහනෙහි අනුග්ගහිතා එකග්ගතා එකත්තාරම්මණෙ සමං සම්මා ආධියති, තස්මා විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තෙකග්ගතාති ඉමෙසං පඤ්චන්නං උප්පත්තිවසෙන පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතතා වෙදිතබ්බා. උප්පන්නෙසු හි එතෙසු පඤ්චසු ඣානං උප්පන්නං නාම හොති, තෙනස්ස එතානි පඤ්ච සමන්නාගතඞ්ගානීති වුච්චන්ති. තස්මා න එතෙහි සමන්නාගතං අඤ්ඤදෙව ඣානං නාම අත්ථීති ගහෙතබ්බං. යථා පන අඞ්ගමත්තවසෙනෙව චතුරඞ්ගිනී සෙනා, පඤ්චඞ්ගිකං තූරියං අට්ඨඞ්ගිකො ච මග්ගොති වුච්චති, එවමිදම්පි අඞ්ගමත්තවසෙනෙව ‘‘පඤ්චඞ්ගික’’න්ති වා ‘‘පඤ්චඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති වා වුච්චතීති වෙදිතබ්බං.

එතානි ච පඤ්චඞ්ගානි කිඤ්චාපි උපචාරක්ඛණෙපි අත්ථි, අථ ඛො උපචාරෙ පකතිචිත්තතො බලවතරානි, ඉධ පන උපචාරතොපි බලවතරානි රූපාවචරක්ඛණප්පත්තානි. එත්ථ හි විතක්කො සුවිසදෙන ආකාරෙන ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපයමානො උප්පජ්ජති, විචාරො අතිවිය ආරම්මණං අනුමජ්ජමානො, පීතිසුඛං සබ්බාවන්තම්පි කායං ඵරමානං. තෙනෙව වුත්තං ‘‘නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොතී’’ති. චිත්තෙකග්ගතාපි හෙට්ඨිමම්හි සමුග්ගපටලෙ උපරිමං සමුග්ගපටලං විය ආරම්මණෙ සුඵුසිතා හුත්වා උප්පජ්ජති. අයමෙතෙසං ඉතරෙහි විසෙසො, තස්මා ‘‘පඤ්චඞ්ගසමන්නාගත’’න්ති අප්පනාඣානමෙව විසෙසෙත්වා වුත්තං.

තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නන්ති එත්ථ පන ඣානස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන තිවිධකල්‍යාණතා, තෙසංයෙව ආදිමජ්ඣපරියොසානානං ලක්ඛණවසෙන දසලක්ඛණසම්පන්නතා වෙදිතබ්බා. විත්ථාරනයං පනෙත්ථ සයමෙව පකාසයිස්සති. කිලෙසචොරෙහි අනභිභවනීයත්තා ඣානං ‘‘චිත්තමඤ්ජූස’’න්ති වුත්තං. නිස්සායාති පාදකං කත්වා.

දසලක්ඛණවිභාවනෙනෙව තිවිධකල්‍යාණතාපි විභාවිතා හොතීති දසලක්ඛණං තාව දස්සෙන්තො ‘‘තත්‍රිමානී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පාරිපන්ථිකතො චිත්තවිසුද්ධීතිආදීනං පදානං අත්ථො ‘‘තත්‍රායං පාළී’’තිආදිනා වුත්තපාළිවණ්ණනායමෙව ආවි භවිස්සති. තත්‍රාති තස්මිං දසලක්ඛණවිභාවනෙ. පටිපදාවිසුද්ධීති පටිපජ්ජති ඣානං එතායාති පටිපදා, ගොත්‍රභුපරියොසානො පුබ්බභාගියො භාවනානයො. පරිපන්ථතො විසුජ්ඣනං විසුද්ධි, පටිපදාය විසුද්ධි පටිපදාවිසුද්ධි. සා පනායං යස්මා ඣානස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ලබ්භති, තස්මා වුත්තං ‘‘පටිපදාවිසුද්ධි ආදී’’ති. උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනාති විසොධෙතබ්බතාදීනං අභාවතො ඣානපරියාපන්නාය තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චනිප්ඵත්තියා අනුබ්‍රූහනා. සා පනායං යස්මා විසෙසතො ඣානස්ස ඨිතික්ඛණෙ ලබ්භති, තෙන වුත්තං ‘‘උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ’’ති. සම්පහංසනාති තත්ථ ධම්මානං අනතිවත්තනාදිසාධකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන පරියොදපනා. සා පන යස්මා ඣානස්ස ඔසානක්ඛණෙ පාකටා හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්පහංසනා පරියොසාන’’න්ති. ඉමානි තීණි ලක්ඛණානීති පරිපන්ථතො චිත්තස්ස විසුජ්ඣනාකාරො, මජ්ඣිමස්ස සමථනිමිත්තස්ස පටිපජ්ජනාකාරො, තත්ථ පක්ඛන්දනාකාරොති ඉමානි තීණි ඣානස්ස ආදිතො උප්පාදක්ඛණෙ අප්පනාප්පත්තිලක්ඛණානි. තෙහි ආකාරෙහි විනා අප්පනාප්පත්තියා අභාවතො අසති ච අප්පනායං තදභාවතො ආදිකල්‍යාණඤ්චෙව විසුද්ධිපටිපදත්තා යථාවුත්තෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතත්තා ච තිලක්ඛණසම්පන්නඤ්ච. ඉමිනා නයෙන මජ්ඣපරියොසානලක්ඛණානඤ්ච යොජනා වෙදිතබ්බා.

කෙචි පන ‘‘පටිපදාවිසුද්ධි නාම සසම්භාරිකො උපචාරො, උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා නාම අප්පනා, සම්පහංසනා නාම පච්චවෙක්ඛණා’’ති වණ්ණයන්ති, තං න යුත්තං. තථා හි සති අඣානධම්මෙහි ඣානස්ස ගුණසංකිත්තනං නාම කතං හොති. න හි භූමන්තරං භූමන්තරපරියාපන්නං හොති, පාළියා චෙතං විරුජ්ඣති. ‘‘එකත්තගතං චිත්තං පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දඤ්චෙව හොති උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතඤ්ච ඤාණෙන ච සම්පහංසිත’’න්ති (පටි. ම. 1.158) හි පාළියං වුත්තං. එත්ථ හි එකත්තගතං චිත්තන්ති ඉන්ද්‍රියානං එකරසභාවෙන එකග්ගතාය ච සිඛාප්පත්තියා තදනුගුණං එකත්තගතං සසම්පයුත්තං අප්පනාප්පත්තං චිත්තං වුත්තං, තස්සෙව ච පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දතාදි අනන්තරං වුච්චතෙ. තස්මා පාළියං එකස්මිංයෙව අප්පනාචිත්තක්ඛණෙ පටිපදාවිසුද්ධිආදීනං වුත්තත්තා අන්තොඅප්පනායමෙව පරිකම්මාගමනවසෙන පටිපදාවිසුද්ධි, තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා, ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා ච වෙදිතබ්බා.

කථං? යස්මිං (පටි. ම. අට්ඨ. 2.1.158; විසුද්ධි. 1.175) වාරෙ අප්පනා උප්පජ්ජති, තස්මිං යො නීවරණසඞ්ඛාතො කිලෙසගණො තස්ස ඣානස්ස පරිපන්ථො, තතො චිත්තං විසුජ්ඣති, විසුද්ධත්තා ආවරණවිරහිතං හුත්වා මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති. මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං නාම සමප්පවත්තො අප්පනාසමාධියෙව, ලීනුද්ධච්චසඞ්ඛාතානං උභින්නං අන්තානං අනුපගමනෙන මජ්ඣිමො, සවිසෙසං පච්චනීකධම්මානං වූපසමනතො සමථො, යොගිනො සුඛවිසෙසානං කාරණභාවතො නිමිත්තන්ති කත්වා. තස්ස පන අප්පනාචිත්තස්ස අනන්තරපච්චයභූතං ගොත්‍රභුචිත්තං සතිපි පරිත්තමහග්ගතභාවභෙදෙ පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවභෙදෙ ච එකිස්සායෙව සන්තතියා පරිණාමූපගමනතො එකසන්තතිපරිණාමනයෙන තථත්තං අප්පනාසමාධිවසෙන සමාහිතභාවං උපගච්ඡමානං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති නාම. එවං පටිපන්නත්තා තථත්තුපගමනෙන තත්ථ පක්ඛන්දති නාම. යස්මිඤ්හි ඛණෙ තථත්තං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපජ්ජති, තස්මිංයෙව ඛණෙ තථත්තුපගමනෙන අප්පනාසමාධිනා සමාහිතභාවූපගමනෙන තත්ථ පක්ඛන්දති නාම. එවං තාව පුරිමස්මිං ගොත්‍රභුචිත්තෙ විජ්ජමානා පරිපන්ථවිසුද්ධිමජ්ඣිමසමථප්පටිපත්තිපක්ඛන්දනාකාරා ආගමනවසෙන නිප්ඵජ්ජමානා පඨමස්ස ඣානස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව පටිපදාවිසුද්ධීති වෙදිතබ්බා. තෙයෙව හි ආකාරා පච්චයවිසෙසතො ඣානක්ඛණෙ නිප්ඵජ්ජමානා පටිපදාවිසුද්ධීති වුත්තා.

එවං විසුද්ධස්ස පන තස්ස චිත්තස්ස පුන සොධෙතබ්බාභාවතො විසොධනෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථභාවූපගමනෙන සමථප්පටිපන්නස්ස පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො සමථප්පටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථප්පටිපන්නභාවතො එව චස්ස කිලෙසසංසග්ගං පහාය එකත්තෙන උපට්ඨිතස්ස පුන එකත්තුපට්ඨානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. එවං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා වෙදිතබ්බා.

යෙ පනෙතෙ එවං උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතෙ තස්මිං ඣානචිත්තෙ ජාතා සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා යුගනද්ධධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තමානා හුත්වා පවත්තා, යානි ච සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසානි හුත්වා පවත්තානි, යඤ්චෙස තදුපගං තෙසං අනතිවත්තනඑකරසසභාවානං අනුච්ඡවිකං වීරියං වාහයති, යා චස්ස තස්මිං ඛණෙ පවත්තා ආසෙවනා, සබ්බෙපි තෙ ආකාරා යස්මා ඤාණෙන සංකිලෙසවොදානෙසු තං තං ආදීනවඤ්ච ආනිසංසඤ්ච දිස්වා තථා තථා සම්පහංසිතත්තා විසොධිතත්තා පරියොදාපිතත්තා නිප්ඵන්නා, තස්මා ධම්මානං අනතිවත්තනාදිභාවසාධනෙන පරියොදාපකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන සම්පහංසනා වෙදිතබ්බාති වුත්තං.

අථ කස්මා සම්පහංසනාව ‘‘පරියොසාන’’න්ති වුත්තා, න උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනාති? යස්මා තස්මිං භාවනාචිත්තෙ උපෙක්ඛාවසෙන ඤාණං පාකටං හොති, තස්මා ඤාණකිච්චභූතා සම්පහංසනා ‘‘පරියොසාන’’න්ති වුත්තා. තථා හි අප්පනාකාලෙ භාවනාය සමප්පවත්තියා පටිපක්ඛස්ස ච සුප්පහානතො පග්ගහාදීසු බ්‍යාපාරස්ස අකාතබ්බතො අජ්ඣුපෙක්ඛනාව හොති. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සමයෙ චිත්තස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනා විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛතී’’ති ච ආදි. සා පනායං අජ්ඣුපෙක්ඛනා ඤාණස්ස කිච්චසිද්ධියා හොති විසෙසතො ඤාණසාධනත්තා අප්පනාබ්‍යාපාරස්ස, තස්මා ඤාණකිච්චභූතා සම්පහංසනා ‘‘පරියොසාන’’න්ති වුත්තා. එවං තිවිධාය පටිපදාවිසුද්ධියා ලද්ධවිසෙසාය තිවිධාය උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනාය සාතිසයං පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තභාවෙන චතුබ්බිධාපි සම්පහංසනා සිජ්ඣතීති ආගමනුපෙක්ඛාඤාණකිච්චවසෙන දසපි ආකාරා ඣානෙ එව වෙදිතබ්බා.

එවං තිවිධත්තගතං චිත්තන්තිආදීනි තස්සෙව චිත්තස්ස ථොමනවචනානි. තත්ථ එවං තිවිධත්තගතන්ති එවං යථාවුත්තෙන විධිනා පටිපදාවිසුද්ධිපක්ඛන්දනඋපෙක්ඛානුබ්‍රූහනඤාණසම්පහංසනාවසෙන තිවිධභාවං ගතං. විතක්කසම්පන්නන්ති කිලෙසක්ඛොභවිරහිතත්තා විතක්කෙන සුන්දරභාවමුපගතං. චිත්තස්ස අධිට්ඨානසම්පන්නන්ති තස්මිංයෙව ආරම්මණෙ චිත්තස්ස නිරන්තරප්පවත්තිසඞ්ඛාතෙන අධිට්ඨානෙන සම්පන්නං අනූනං. යථා අධිට්ඨානවසියං අධිට්ඨානන්ති ඣානප්පවත්ති, තථා ඉධාපි චිත්තස්ස අධිට්ඨානන්ති චිත්තෙකග්ගතාපි යුජ්ජති. තෙන හි එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ චිත්තං අධිට්ඨාති, න එත්ථ වික්ඛිපතීති. සමාධිසම්පන්නන්ති විසුං වුත්තත්තා පන වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. අථ වා සමාධිස්සෙව ඣානඞ්ගසඞ්ගහිතත්තා ‘‘චිත්තස්ස අධිට්ඨානසම්පන්න’’න්ති ඣානඞ්ගපඤ්චකවසෙන වුත්තං. සමාධිසම්පන්නන්ති ඉන්ද්‍රියසඞ්ගහිතත්තා ඉන්ද්‍රියපඤ්චකවසෙන.

අසුභසඤ්ඤාපරිචිතෙනාති සකලං කායං අසුභන්ති පවත්තාය සඤ්ඤාය සහගතත්තා ඣානං අසුභසඤ්ඤා, තෙන පරිචිතෙන පරිභාවිතෙන. චෙතසාති චිත්තෙන. බහුලන්ති අභිණ්හං. විහරතොති විහරන්තස්ස, අසුභසමාපත්තිබහුලස්සාති අත්ථො. මෙථුනධම්මසමාපත්තියාති මෙථුනධම්මෙන සමඞ්ගිභාවතො. පටිලීයතීති එකපස්සෙන නිලීයති නිලීනං විය හොති. පටිකුටතීති සඞ්කුචති. පටිවත්තතීති නිවත්තති. න සම්පසාරීයතීති න විසරති, අභිරතිවසෙන න පක්ඛන්දතීති අත්ථො. අථ වා පටිලීයතීති සඞ්කුචති තත්ථ පටිකූලතාය සණ්ඨිතත්තා. පටිකුටතීති අපසක්කති න උපසක්කති. පටිවත්තතීති නිවත්තති, තතො එව න සම්පසාරීයතීති. න්හාරුදද්දුලන්ති න්හාරුඛණ්ඩං න්හාරුවිලෙඛනං වා.

අද්ධමාසන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. පටිසල්ලීයිතුන්ති යථාවුත්තකාලං පටි පටි දිවසෙ දිවසෙ සමාපත්තියං ධම්මචින්තාය චිත්තං නිලීයිතුං. පයුත්තවාචන්ති පච්චයපටිසංයුත්තවාචං, බුද්ධා ඉමෙසු දිවසෙසු පිණ්ඩාය න චරන්ති, විහාරෙයෙව නිසීදන්ති, තෙසං දින්නං මහප්ඵලං හොතීති ආදිවචනං.

කල්‍යාණූපනිස්සයවසෙනාති පබ්බජ්ජාය උපනිස්සයවසෙන. පරෙ කිරාති කිර-සද්දො අරුචිසූචනත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන ඉච්ඡාමත්ත’’න්ති, පවත්තිඅජානනං ආරොචයිතාභාවො ඤාතෙ නිවාරණඤ්චාති ඉදං තෙසං ඉච්ඡාමත්තං, න පන කාරණන්ති අත්ථො. අපරෙ පන වදන්ති ‘‘එතස්මිං කිර අඩ්ඪමාසෙ න කොචි බුද්ධවෙනෙය්‍යො අහොසි, අථ සත්ථා ඉමං අඩ්ඪමාසං ඵලසමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙස්සාමි, ඉති මය්හඤ්චෙව සුඛවිහාරො භවිස්සති, අනාගතෙ ච පච්ඡිමා ජනතා ‘සත්ථාපි ගණං පහාය එකකො විහාසි, කිමඞ්ගං පන මය’න්ති දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජිස්සති, තදස්ස භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායාති ඉමිනා කාරණෙන එවමාහා’’ති. නෙව කොචි භගවන්තං උපසඞ්කමතීති ඨපෙත්වා පිණ්ඩපාතනීහාරකං අඤ්ඤො කොචි නෙව භගවන්තං උපසඞ්කමති, භික්ඛුසඞ්ඝො පන සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා එකං භික්ඛුං අදාසි. සො පාතොව ගන්ධකුටිපරිවෙණසම්මජ්ජනමුඛොදකදන්තකට්ඨදානාදීනි සබ්බකිච්චානි තස්මිං තස්මිං ඛණෙ කත්වා අපගච්ඡති.

අනෙකකාරණසම්මිස්සොති එත්ථ කායස්ස අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලතාව අනෙකකාරණං. මණ්ඩනකපකතිකොති අලඞ්කාරකසභාවො. කොචි තරුණොපි යුවා න හොති, කොචි යුවාපි මණ්ඩනකජාතිකො න හොති යථා උපසන්තසභාවො ආලසියබ්‍යසනාදීහි වා අභිභූතො, ඉධ පන දහරො චෙව යුවා ච මණ්ඩනකජාතිකො ච අධිප්පෙතො. පඨමයොබ්බනං නාම පන්නරසවස්සතො යාව ද්වත්තිංස සංවච්ඡරානි, සොළසවස්සතො වා යාව තෙත්තිංස වස්සානි. කුණපන්ති මතකළෙවරං, අහිස්ස කුණපං අහිකුණපං. එවං ඉතරානිපි. අතිපටිකූලජිගුච්ඡනීයසභාවතො චෙත්ථ ඉමානෙව තීණි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. අඤ්ඤෙසඤ්හි සසසූකරාදීනං කුණපං මනුස්සා කටුකභණ්ඩාදීහි අභිසඞ්ඛරිත්වා පරිභුඤ්ජන්තිපි, ඉමෙසං පන කුණපං අභිනවම්පි ජිගුච්ඡන්තියෙව, කො පන වාදො කාලාතික්කමෙන පූතිභූතෙ. අතිපටිකූලජිගුච්ඡනීයතා ච නෙසං අතිවිය දුග්ගන්ධතාය, සා ච අහීනං තිඛිණකොපතාය කුක්කුරමනුස්සානං ඔදනකුම්මාසූපචයතාය ච සරීරස්ස හොතීති වදන්ති.

සමණකුත්තකොති සමණකිච්චකො, කාසාවනිවාසනාදිවසෙන සමණකිච්චකාරීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘සමණවෙසධාරකො’’ති. සබ්බමකංසූති පුථුජ්ජනා සාවජ්ජෙපි තත්ථ අනවජ්ජසඤ්ඤිනො හුත්වා කරණකාරාපනසමනුඤ්ඤතාදිභෙදං සබ්බමකංසු. ලොහිතකන්ති එත්ථ ‘‘ලොහිතගත’’න්තිපි පඨන්ති. වග්ගූති මතා වග්ගුමතා. පුඤ්ඤසම්මතාති පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනෙන සත්තානං පුනනෙන විසොධනෙන පුඤ්ඤන්ති සම්මතා. පවාහෙස්සාමීති ගමයිස්සාමි, විසොධෙස්සාමීති අත්ථො.

163. මාරධෙය්‍යං වුච්චති තෙභූමකා ධම්මා. වචනත්ථතො පන මාරස්ස ධෙය්‍යං මාරධෙය්‍යං. ධෙය්‍යන්ති ඨානං වත්ථු නිවාසො ගොචරො. මාරො වා එත්ථ ධියති තිට්ඨති පවත්තතීති මාරධෙය්‍යං, මාරොති චෙත්ථ කිලෙසමාරො අධිප්පෙතො, කිලෙසමාරවසෙනෙව ච දෙවපුත්තමාරස්ස කාමභවෙ ආධිපච්චන්ති. මාරවිසයං නාතික්කමිස්සතීති චින්තෙත්වාති එවමයං සංවෙගං පටිලභිත්වා මාරවිසයං අතික්කමෙය්‍යාපි, මයා පන එවං වුත්තෙ උප්පන්නං සංවෙගං පටිප්පස්සම්භෙත්වා මාරවිසයං නාතික්කමිස්සතීති එවං චින්තෙත්වා. ද්විවචනන්ති ද්වික්ඛත්තුං වචනං, ආමෙඩිතවචනන්ති වුත්තං හොති. නියොජෙන්තීති එත්ථ අයං අන්ධබාලා දෙවතා එවං උප්පන්නසංවෙගමූලකං සමණධම්මං කත්වා ‘‘අයං මාරවිසයං අතික්කමෙය්‍යාපී’’ති චින්තෙත්වා අත්තනො අඤ්ඤාණතාය ‘‘මතා සංසාරතො මුච්චන්තී’’ති එවංලද්ධිකාපි සමානා අත්තනො ලද්ධිවසෙන මතා භික්ඛූ සංසාරතො මුච්චන්තීති ඉමමත්ථං අනුපපරික්ඛිත්වා තං තත්ථ නියොජෙසීති වෙදිතබ්බං.

කිඤ්චාපි අසුභකථං කථෙන්තෙන භගවතා යථා තෙසං භික්ඛූනං මරණභයං න භවිස්සති, තථා දෙසිතත්තා භික්ඛූනඤ්ච තං ධම්මකථං සුත්වා අසුභභාවනානුයොගෙන කායෙ විගතඡන්දරාගතාය මරණස්ස අභිපත්ථිතභාවතො භයං නත්ථි, තං පන අසිහත්ථං තථා විචරන්තං දිස්වා තදඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං උප්පජ්ජනකභයං සන්ධාය ‘‘හොතියෙව භය’’න්තිආදි වුත්තන්ති වදන්ති. ‘‘අත්තනාපි අත්තානං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි ජීවිතා වොරොපෙන්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘සබ්බානිපි තානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි ජීවිතා වොරොපෙසී’’ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. අප්පකඤ්හි ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොතීති ‘‘පඤ්චසතානී’’ති වුත්තං. තස්මා යෙ ච අත්තනාව අත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච ජීවිතා වොරොපෙසුං, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසෙ පුථුජ්ජනභික්ඛූ සබ්බෙ ච අරියෙ අයං ජීවිතා වොරොපෙසීති වෙදිතබ්බං.

164. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතොති එත්ථ පටිසල්ලානන්ති තෙහි තෙහි සත්තසඞ්ඛාරෙහි පටිනිවත්තිත්වා අපසක්කිත්වා සල්ලානං නිලීයනං විවෙචනං, කායචිත්තෙහි තතො විවිත්තතා එකීභාවොති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘එකීභාවතො’’ති, පවිවෙකතොති අත්ථො. එකීභාවොති හි කායචිත්තවිවෙකො වුත්තො. වුට්ඨිතොති තතො දුවිධවිවෙකතො භවඞ්ගුප්පත්තියා රූපාරම්මණාදිසඞ්ඛාරසමායොගෙන ගහට්ඨපබ්බජිතාදිසත්තසමාගමෙන ච අපෙතො. උද්දෙසං පරිපුච්ඡං ගණ්හන්තීති අත්තනො අත්තනො ආචරියානං සන්තිකෙ ගණ්හන්ති. කාමං දසානුස්සතිග්ගහණෙනෙව ආනාපානස්සතිපි ගහිතා, සා පන තත්ථ සන්නිපතිතභික්ඛූසු බහූනං සප්පායා සාත්ථිකා ච, තස්මා පුන ගහිතා. තථා හි භගවා තමෙව කම්මට්ඨානං තෙසං භික්ඛූනං කථෙසි. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා අසුභකම්මට්ඨානසදිසා, චත්තාරො පන ආරුප්පා ආදිකම්මිකානං අනනුරූපාති තෙසං ඉධ අග්ගහණං දට්ඨබ්බං.

වෙසාලිං උපනිස්සායාති වෙසාලීනගරං ගොචරගාමං කත්වා. උපට්ඨානසාලායන්ති ධම්මසභායං. මුහුත්තෙනෙවාති සත්ථරි සද්ධම්මෙ ච ගාරවෙන උපගතභික්ඛූනං වචනසමනන්තරමෙව උට්ඨහිංසූති කත්වා වුත්තං. බුද්ධකාලෙ කිර භික්ඛූ භගවතො සන්දෙසං සිරසා සම්පටිච්ඡිතුං ඔහිතසොතා විහරන්ති. යස්සාති යස්ස කත්තබ්බස්ස. කාලන්ති දෙසනාකාලං සන්ධාය වදති.

පඨමපඤ්ඤත්තිනිදානවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආනාපානස්සතිසමාධිකථාවණ්ණනා

165. අරහත්තප්පත්තියාති අරහත්තප්පත්තිඅත්ථාය. අඤ්ඤං පරියායන්ති අරහත්තාධිගමත්ථාය අඤ්ඤම්පි කාරණං. ආචික්ඛන්තොති පසංසාපුබ්බකං දෙසෙන්තො, පසංසා ච තත්ථ අභිරුචිජනනෙන උස්සාහනත්ථා. තඤ්හි සුත්වා භික්ඛූ ‘‘භගවා ඉමං සමාධිං අනෙකෙහි ආකාරෙහි පසංසති, සන්තො කිරායං සමාධි පණීතො ච අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො, පාපධම්මෙ ච ඨානසො අන්තරධාපෙතී’’ති සඤ්ජාතාභිරුචිනො උස්සාහජාතා සක්කච්චං අනුයුඤ්ජිතබ්බං පටිපජ්ජිතබ්බං මඤ්ඤන්ති.

අත්ථයොජනක්කමන්ති අත්ථඤ්ච යොජනක්කමඤ්ච. භගවා අත්තනො පච්චක්ඛභූතං සමාධිං දෙසනානුභාවෙන තෙසම්පි භික්ඛූනං ආසන්නං පච්චක්ඛඤ්ච කරොන්තො සම්පිණ්ඩනවසෙන ‘‘අයම්පි ඛො’’තිආදිමාහ. අස්සාසපස්සාසපරිග්ගාහිකාති දීඝරස්සාදිවිසෙසෙහි සද්ධිං අස්සාසපස්සාසෙ පරිච්ඡිජ්ජ ගාහිකා, තෙ ආරබ්භ පවත්තාති අත්ථො.

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාළියා විභාවෙන්තො ආහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි. තත්ථ නො පස්සාසො නො අස්සාසොති සො සොයෙව අත්ථො පටිසෙධෙන විසෙසෙත්වා වුත්තො. අස්සාසවසෙනාති අස්සාසං ආරම්මණං කත්වාති වුත්තං හොති. පස්සාසවසෙනාති එත්ථාපි එසෙව නයො. උපට්ඨානං සතීති අසම්මුස්සනතාය තමෙව අස්සාසං පස්සාසඤ්ච උපගන්ත්වා ඨානං සති නාමාති අත්ථො. එත්තාවතා ආනාපානෙසු සති ආනාපානස්සතීති අයමත්ථො වුත්තො හොති. ඉදානි සතිවසෙනෙව පුග්ගලං නිද්දිසිතුකාමෙන ‘‘යො අස්සසති, තස්සුපට්ඨාති, යො පස්සසති, තස්සුපට්ඨාතී’’ති වුත්තං. යො අස්සසති, තස්ස සති අස්සාසං උපගන්ත්වා තිට්ඨති. යො පස්සසති, තස්ස සති පස්සාසං උපගන්ත්වා තිට්ඨතීති අත්ථො.

යුත්තොති සම්පයුත්තො. ආනාපානස්සතියන්ති ආනාපානස්සතියං පච්චයභූතායන්ති අත්ථො. පුරිමස්මිඤ්හි අත්ථෙ සමාධිස්ස සතියා සහජාතාදිපච්චයභාවො වුත්තො සම්පයුත්තවචනතො, දුතියස්මිං පන උපනිස්සයභාවොපි. උපචාරජ්ඣානසහගතා හි සති අප්පනාසමාධිස්ස උපනිස්සයො හොතීති උභයථාපි සහජාතාදීනං සත්තන්නම්පි පච්චයානං වසෙන පච්චයභාවං දස්සෙති. ‘‘පුන චපරං, උදායි, අක්ඛාතා මයා සාවකානං පටිපදා, යථාපටිපන්නා මෙ සාවකා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.247) උප්පාදනවඩ්ඪනට්ඨෙන භාවනාති වුච්චතීති තදුභයවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො චා’’ති ආහ. තත්ථ භාවං විජ්ජමානතං ඉතො ගතොති භාවිතො, උප්පාදිතො පටිලද්ධමත්තොති අත්ථො. උප්පන්නො පන ලද්ධාසෙවනො භාවිතො, පගුණභාවං ආපාදිතො වඩ්ඪිතොති අත්ථො. බහුලීකතොති බහුලං පවත්තිතො. තෙන ආවජ්ජනාදිවසීභාවප්පත්තිමාහ. යො හි වසීභාවං ආපාදිතො, සො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතබ්බතො පුනප්පුනං පවත්තිස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං කතො’’ති. යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241) විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති (දී. නි. 1.226; සං. නි. 2.152) ච එවමාදීසු පඨමපදෙ වුත්තො එව-සද්දො දුතියාදීසුපි වුත්තොයෙව හොති, එවමිධාපීති ආහ ‘‘උභයත්ථ එව-සද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො’’ති.

උභයපදනියමෙන ලද්ධගුණං දස්සෙතුං ‘‘අයං හී’’තිආදි වුත්තං. අසුභකම්මට්ඨානන්ති අසුභාරම්මණං ඣානමාහ. තඤ්හි අසුභෙසු යොගකම්මභාවතො යොගිනො සුඛවිසෙසානං කාරණභාවතො ච ‘‘අසුභකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. කෙවලන්ති ඉමිනා ආරම්මණං නිවත්තෙති. පටිවෙධවසෙනාති ඣානපටිවෙධවසෙන. ඣානඤ්හි භාවනාවිසෙසෙන ඉජ්ඣන්තං අත්තනො විසයං පටිවිජ්ඣන්තමෙව පවත්තති යථාසභාවතො පටිවිජ්ඣීයති චාති පටිවෙධොති වුච්චති. ඔළාරිකාරම්මණත්තාති බීභච්ඡාරම්මණත්තා. පටිකූලාරම්මණත්තාති ජිගුච්ඡිතබ්බාරම්මණත්තා. පරියායෙනාති කාරණෙන ලෙසන්තරෙන වා. ආරම්මණසන්තතායපීති අනුක්කමෙන විචෙතබ්බතං පත්තාරම්මණස්ස පරමසුඛුමතං සන්ධායාහ. සන්තෙ හි සන්නිසින්නෙ ආරම්මණෙ පවත්තමානො ධම්මො සයම්පි සන්නිසින්නොව හොති. තෙනාහ – ‘‘සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො’’ති, නිබ්බුතසබ්බපරිළාහොති අත්ථො. ආරම්මණසන්තතාය තදාරම්මණානං ධම්මානං සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි දීපෙතබ්බා.

නාස්ස සන්තපණීතභාවාවහං කිඤ්චි සෙචනන්ති අසෙචනකො, අසෙචනකත්තා අනාසිත්තකො, අනාසිත්තකත්තා එව අබ්බොකිණ්ණො අසම්මිස්සො පරිකම්මාදිනා, තතොයෙව පාටියෙක්කො, විසුංයෙවෙකො ආවෙණිකො අසාධාරණො. සබ්බමෙතං සරසතො එව සන්තභාවං දස්සෙතුං වුත්තං, පරිකම්මං වා සන්තභාවනිමිත්තං. පරිකම්මන්ති ච කසිණකරණාදිනිමිත්තුප්පාදපරියොසානං, තාදිසං ඉධ නත්ථීති අධිප්පායො. තදා හි කම්මට්ඨානං නිරස්සාදත්තා අසන්තං අප්පණීතං සියා. උපචාරෙන වා නත්ථි එත්ථ සන්තතාති යොජනා. යථා උපචාරක්ඛණෙ නීවරණවිගමෙන අඞ්ගපාතුභාවෙන ච පරෙසං සන්තතා හොති, න එවමිමස්ස. අයං පන ආදිමනසි…පෙ… පණීතො චාති යොජනා. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිකෙ සන්ධායාහ. අනාසිත්තකොති උපසෙචනෙන අනාසිත්තකො. තෙනාහ ‘‘ඔජවන්තො’’ති, ඔජවන්තසදිසොති අත්ථො. මධුරොති ඉට්ඨො. චෙතසිකසුඛප්පටිලාභසංවත්තනං තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන උපෙක්ඛාය වා සන්තභාවෙන සුඛගතිකත්තා සබ්බෙසම්පි වසෙන වෙදිතබ්බං. ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපඵුටසරීරතාවසෙන පන කායිකසුඛප්පටිලාභසංවත්තනං දට්ඨබ්බං, තඤ්ච ඛො ඣානතො වුට්ඨිතකාලෙ. ඉමස්මිං පක්ඛෙ අප්පිතප්පිතක්ඛණෙති ඉදං හෙතුම්හි භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං.

අවික්ඛම්භිතෙති ඣානෙන සකසන්තානතො අනීහටෙ අප්පහීනෙ. අකොසල්ලසම්භූතෙති අකොසල්ලං වුච්චති අවිජ්ජා, තතො සම්භූතෙ. අවිජ්ජාපුබ්බඞ්ගමා හි සබ්බෙ පාපධම්මා. ඛණෙනෙවාති අත්තනො පවත්තික්ඛණෙනෙව. අන්තරධාපෙතීති එත්ථ අන්තරධාපනං විනාසනං. තං පන ඣානකත්තුකස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා පරියුට්ඨානප්පහානං හොතීති ආහ ‘‘වික්ඛම්භෙතී’’ති. වූපසමෙතීති විසෙසෙන උපසමෙති. විසෙසෙන උපසමනං පන සම්මදෙව උපසමනං හොතීති ආහ ‘‘සුට්ඨු උපසමෙතී’’ති.

නනු ච අඤ්ඤොපි සමාධි අත්තනො පවත්තික්ඛණෙනෙව පටිපක්ඛධම්මෙ අන්තරධාපෙති වූපසමෙති, අථ කස්මා අයමෙව සමාධි එවං විසෙසෙත්වා වුත්තොති? පුබ්බභාගතො පට්ඨාය නානාවිතක්කවූපසමනසබ්භාවතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආනාපානස්සති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදායා’’ති (අ. නි. 9.1; උදා. 31). අපිච තික්ඛපඤ්ඤස්ස ඤාණුත්තරස්සෙතං කම්මට්ඨානං, ඤාණුත්තරස්ස ච කිලෙසප්පහානං ඉතරෙහි සාතිසයං යථා සද්ධාධිමුත්තෙහි දිට්ඨිප්පත්තස්ස, තස්මා ඉමං විසෙසං සන්ධාය ‘‘ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙතී’’ති වුත්තං. අථ වා නිමිත්තපාතුභාවෙ සති ඛණෙනෙව අඞ්ගපාතුභාවසබ්භාවතො අයමෙව සමාධි ‘‘ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙතී’’ති වුත්තො යථා තං මහතො අකාලමෙඝස්ස උට්ඨිතස්ස ධාරානිපාතෙ ඛණෙනෙව පථවියං රජොජල්ලස්ස වූපසමො. තෙනෙවාහ ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මහා අකාලමෙඝො උට්ඨිතො’’තිආදි. සාසනිකස්ස ඣානභාවනා යෙභුය්‍යෙන නිබ්බෙධභාගියාව හොතීති ආහ ‘‘නිබ්බෙධභාගියත්තා’’ති. බුද්ධානං පන එකංසෙන නිබ්බෙධභාගියාව හොති. ඉමමෙව හි කම්මට්ඨානං භාවෙත්වා සබ්බෙපි සම්මාසම්බුද්ධා සම්මාසම්බොධිං අධිගච්ඡන්ති, අරියමග්ගස්ස පාදකභූතො අයං සමාධි අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා අරියමග්ගභාවං උපගතො විය හොතීති ආහ ‘‘අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුඩ්ඪිප්පත්තො’’ති. අයං පනත්ථො විරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගානුපස්සනානං වසෙන සම්මදෙව යුජ්ජති.

කථන්ති ඉදං පුච්ඡනාකාරවිභාවනපදං, පුච්ඡා චෙත්ථ කථෙතුකම්‍යතාවසෙන අඤ්ඤෙසං අසම්භවතො, සා ච උපරි දෙසනං ආරුළ්හානං සබ්බෙසං පකාරවිසෙසානං ආමසනවසෙනාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කථන්ති…පෙ… විත්ථාරෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා’’ති ආහ. කථං බහුලීකතොති එත්ථාපි ආනාපානස්සතිසමාධීති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථ කථන්ති ආනාපානස්සතිසමාධිබහුලීකාරං නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. බහුලීකතො ආනාපානස්සතිසමාධීති තථා පුට්ඨධම්මනිදස්සනන්ති ඉමමත්ථං ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනායෙව අතිදිස්සති. හෙට්ඨා පපඤ්චවසෙන වුත්තමත්ථං සුඛග්ගහණත්ථං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො’’ති ආහ, පිණ්ඩත්ථොති වුත්තං හොති.

තමත්ථන්ති තං ‘‘කථං භාවිතො’’තිආදිනා පුච්ඡාවසෙන සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං. ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.291; අ. නි. 3.61) ඉධ-සද්දො ලොකං උපාදාය වුත්තො. ‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්සා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.369) ඔකාසං. ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.30) පදපූරණමත්තං. ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාතී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.73) පන සාසනං. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ’’ති ඉධාපි සාසනමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘භික්ඛවෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛූ’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘අයං හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකස්සාති සබ්බප්පකාරග්ගහණං සොළස පකාරෙ සන්ධාය. තෙ හි ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ. බාහිරකා හි ජානන්තා ආදිතො චතුප්පකාරමෙව ජානන්ති. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤසාසනස්ස තථාභාවප්පටිසෙධනො’’ති, යථාවුත්තස්ස පුග්ගලස්ස නිස්සයභාවප්පටිසෙධනොති අත්ථො. එතෙන ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ’’ති ඉදං අන්තොගධඑව-සද්දන්ති දස්සෙති. සන්ති හි එකපදානිපි අවධාරණානි යථා වායුභක්ඛොති. තෙනෙවාහ ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො’’තිආදි. පරිපුණ්ණසමණකරණධම්මො හි යො, සො සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකො. පරප්පවාදාති පරෙසං අඤ්ඤතිත්ථියානං නානප්පකාරවාදා තිත්ථායතනානි.

අරඤ්ඤාදිකස්සෙව භාවනානුරූපසෙනාසනතං දස්සෙතුං ‘‘ඉමස්ස හී’’තිආදි වුත්තං. දුද්දමො දමථං අනුපගතො ගොණො කූටගොණො. යථා ථනෙහි සබ්බසො ඛීරං න පග්ඝරති, එවං දොහපටිබන්ධිනී කූටධෙනු. අස්සාති ගොපස්ස. රූපසද්දාදිකෙ පටිච්ච උප්පජ්ජනකඅස්සාදො රූපාරම්මණාදිරසො. පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණන්ති පබ්බජිතතො පුබ්බෙ, අනාදිමති වා සංසාරෙ පරිචිතාරම්මණං. උපචාරවසෙන උපනිසීදති, අප්පනාවසෙන උපනිපජ්ජතීති යොජෙතබ්බං.

ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. නිබන්ධෙය්‍යාති බන්ධෙය්‍ය. සතියාති සම්මදෙව කම්මට්ඨානසල්ලක්ඛණවසප්පවත්තාය සතියා. ආරම්මණෙති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ. දළ්හන්ති ථිරං, යථා සතොකාරිස්ස උපචාරප්පනාභෙදො සමාධි ඉජ්ඣති, තථා ථාමගතං කත්වාති අත්ථො.

මුද්ධභූතන්ති සන්තතාදිවිසෙසගුණවන්තතාය බුද්ධාදීහි අරියෙහි සමාසෙවිතභාවතො ච මුද්ධසදිසං, උත්තමන්ති අත්ථො. විසෙසාධිගමදිට්ඨධම්මසුඛවිහාරපදට්ඨානන්ති සබ්බෙසං බුද්ධානං එකච්චානං පච්චෙකබුද්ධානං බුද්ධසාවකානඤ්ච විසෙසාධිගමස්ස චෙව අඤ්ඤකම්මට්ඨානෙන අධිගතවිසෙසානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරස්ස ච පදට්ඨානභූතං. වත්ථුවිජ්ජාචරියො විය භගවා යොගීනං අනුරූපනිවාසට්ඨානුපදිස්සනතො. භික්ඛු දීපිසදිසො අරඤ්ඤෙ එකකො විහරිත්වා පටිපක්ඛනිම්මථනෙන ඉච්ඡිතත්ථසාධනතො. ඵලමුත්තමන්ති සාමඤ්ඤඵලමාහ. පරක්කමජවයොග්ගභූමින්ති භාවනුස්සාහජවස්ස යොග්ගකරණභූමිභූතං.

එවං වුත්තලක්ඛණෙසූති අභිධම්මපරියායෙන සුත්තන්තපරියායෙන වුත්තලක්ඛණෙසු. රුක්ඛසමීපන්ති ‘‘යාවතා මජ්ඣන්හිකෙ කාලෙ සමන්තා ඡායා ඵරති, නිවාතෙ පණ්ණානි පතන්ති, එත්තාවතා රුක්ඛමූලන්ති වුච්චතී’’ති එවං වුත්තං රුක්ඛස්ස සමීපට්ඨානං. අවසෙසසත්තවිධසෙනාසනන්ති පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනප්පත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජන්ති එවං වුත්තං. උතුත්තයානුකූලං ධාතුචරියානුකූලන්ති ගිම්හාදිඋතුත්තයස්ස සෙම්හාදිධාතුත්තයස්ස මොහාදිචරිතත්තයස්ස ච අනුකූලං. තථා හි ගිම්හකාලෙ අරඤ්ඤං අනුකූලං සොම්මසීතලභාවතො, හෙමන්තෙ රුක්ඛමූලං හිමපාතනිවාරණතො, වස්සකාලෙ සුඤ්ඤාගාරං වස්සනිවාරණගෙහසම්භවතො. සෙම්හධාතුකස්ස සෙම්හපකතිකස්ස අරඤ්ඤං අනුකූලං දූරං ගන්ත්වා භික්ඛාචරණෙන සෙම්හස්ස වූපසමනතො, පිත්තධාතුකස්ස රුක්ඛමූලං අනුකූලං සීතවාතසම්ඵස්සසම්භවතො, වාතධාතුකස්ස සුඤ්ඤාගාරං අනුකූලං වාතනිවාරණතො. මොහචරිතස්ස අරඤ්ඤං අනුකූලං. මහාඅරඤ්ඤෙ හි චිත්තං න සඞ්කුචති විවටඞ්ගණභාවතො, දොසචරිතස්ස රුක්ඛමූලං අනුකූලං පසාදනීයභාවතො, රාගචරිතස්ස සුඤ්ඤාගාරං අනුකූලං විසභාගාරම්මණානං පවෙසනිවාරණතො. අලීනානුද්ධච්චපක්ඛිකන්ති අසඞ්කොචාවික්ඛෙපපක්ඛිකං. සයනඤ්හි කොසජ්ජපක්ඛිකං, ඨානචඞ්කමනානි උද්ධච්චපක්ඛිකානි, න එවං නිසජ්ජා. තතො එව තස්සා සන්තතා. නිසජ්ජාය දළ්හභාවං පල්ලඞ්කාභුජනෙන, අස්සාසපස්සාසානං පවත්තනසුඛතං උපරිමකායස්ස උජුකට්ඨපනෙන, ආරම්මණපරිග්ගහූපායං පරිමුඛං සතියා ඨපනෙන දස්සෙන්තො.

ඌරුබද්ධාසනන්ති ඌරූනමධොබන්ධනවසෙන නිසජ්ජා. හෙට්ඨිමකායස්ස අනුජුකං ඨපනං නිසජ්ජාවචනෙනෙව බොධිතන්ති. උජුං කායන්ති එත්ථ කාය-සද්දො උපරිමකායවිසයොති ආහ – ‘‘උපරිමං සරීරං උජුකං ඨපෙත්වා’’ති. තං පන උජුකට්ඨපනං සරූපතො පයොජනතො ච දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨාරසා’’තිආදි වුත්තං. න පණමන්තීති න ඔණමන්ති. න පරිපතතීති න විගච්ඡති වීථිං න විලඞ්ඝෙති, තතො එව පුබ්බෙනාපරං විසෙසුප්පත්තියා වුඩ්ඪිං ඵාතිං උපගච්ඡති. ඉධ පරි-සද්දො අභි-සද්දෙන සමානත්ථොති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති, බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙත්වා කම්මට්ඨානංයෙව පුරක්ඛත්වාති අත්ථො. පරීති පරිග්ගහට්ඨො ‘‘පරිණායිකා’’තිආදීසු (ධ. ස. 16, 20) විය. නිය්‍යානට්ඨො පටිපක්ඛතො නිග්ගමනට්ඨො, තස්මා පරිග්ගහිතනිය්‍යානන්ති සබ්බථා ගහිතාසම්මොසං පරිච්චත්තසම්මොසං සතිං කත්වා, පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. සතොවාති සතියා සමන්නාගතො එව සරන්තො එව අස්සසති, නාස්ස කාචි සතිවිරහිතා අස්සාසප්පවත්ති හොතීති අත්ථො. සතො පස්සසතීති එත්ථාපි සතොව පස්සසතීති එව-සද්දො ආනෙත්වා වත්තබ්බො. සතොකාරීති සතො එව හුත්වා සතියා එව වා කාතබ්බස්ස කත්තා, කරණසීලො වා.

බාත්තිංසාය ආකාරෙහීති චතූසු චතුක්කෙසු ආගතානි දීඝරස්සාදීනි සොළස පදානි අස්සාසපස්සාසවසෙන ද්විධා විභජිත්වා වුත්තෙහි දීඝමස්සාසං ආදිං කත්වා පටිනිස්සග්ගානුපස්සිපස්සාසපරියන්තෙහි බාත්තිංසාකාරෙහි. යදි ‘‘සතොව අස්සසති, සතො පස්සසතී’’ති එතස්ස විභඞ්ගෙ වුත්තං, අථ කස්මා ‘‘අස්සසති පස්සසති’’ච්චෙව අවත්වා ‘‘සතොකාරී’’ති වුත්තං? එකරසං දෙසනං කාතුකාමතාය. පඨමචතුක්කෙ පදද්වයමෙව හි වත්තමානකාලවසෙන ආගතං, ඉතරානි අනාගතකාලවසෙන, තස්මා එකරසං දෙසනං කාතුකාමතාය සබ්බත්ථ ‘‘සතොකාරි’’ච්චෙව වුත්තං. දීඝංඅස්සාසවසෙනාති දීඝඅස්සාසවසෙන, විභත්තිඅලොපං කත්වා නිද්දෙසො. දීඝන්ති වා භගවතා වුත්තඅස්සාසවසෙන. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපන්ති වික්ඛෙපස්ස පටිපක්ඛභාවතො අවික්ඛෙපොති ලද්ධනාමං චිත්තස්ස එකග්ගභාවං පජානතො සති උපට්ඨිතා ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨිතා හොති. තාය සතියා තෙන ඤාණෙනාති යථාවුත්තාය සතියා යථාවුත්තෙන ච ඤාණෙන. ඉදං වුත්තං හොති – දීඝං අස්සාසං ආරම්මණභූතං අවික්ඛිත්තචිත්තස්ස අසම්මොහතො වා සම්පජානන්තස්ස තත්ථ සති උපට්ඨිතාව හොති, තං සම්පජානන්තස්ස ආරම්මණකරණවසෙන අසම්මොහවසෙන වා සම්පජඤ්ඤං, තදධීනසතිසම්පජඤ්ඤෙන තංසමඞ්ගී යොගාවචරො සතොකාරී නාම හොතීති. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙනාති පටිනිස්සග්ගානුපස්සී හුත්වා අස්සසනස්ස වසෙන. ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සිඅස්සාසවසෙනා’’ති වා පාඨො, තස්ස පටිනිස්සග්ගානුපස්සිනො අස්සාසා පටිනිස්සග්ගානුපස්සිඅස්සාසා, තෙසං වසෙනාති අත්ථො.

අන්තො උට්ඨිතසසනං අස්සාසො, බහි උට්ඨිතසසනං පස්සාසොති ආහ – ‘‘අස්සාසොති බහිනික්ඛමනවාතො’’තිආදි. සුත්තන්තට්ඨකථායං පන බහි උට්ඨහිත්වාපි අන්තො සසනතො අස්සාසො, අන්තො උට්ඨහිත්වාපි බහි සසනතො පස්සාසොති කත්වා උප්පටිපාටියා වුත්තං. අථ වා මාතුකුච්ඡියං බහි නික්ඛමිතුං අලද්ධොකාසො නාසිකාවාතො මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තමත්තෙ පඨමං බහි නික්ඛමතීති විනයට්ඨකථායං උප්පත්තික්කමෙන ‘‘ආදිම්හි සාසො අස්සාසො’’ති බහිනික්ඛමනවාතො වුත්තො. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකාන’’න්තිආදි. සුත්තන්තට්ඨකථායං පන පවත්තියං භාවනාරම්භසමයෙ පඨමං නාසිකාවාතස්ස අන්තො ආකඩ්ඪිත්වා පච්ඡා බහි විස්සජ්ජනතො පවත්තික්කමෙන ‘‘ආදිම්හි සාසො අස්සාසො’’ති අන්තොපවිසනවාතො වුත්තො. සුත්තන්තනයොයෙව චෙත්ථ ‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා ච, පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති (පටි. ම. 1.157) ඉමාය පාළියා සමෙති. ‘‘භාවනාරම්භෙ පවත්තික්කමස්සෙව ඉච්ඡිතත්තා සුන්දරතරො’’ති වදන්ති. තාලුං ආහච්ච නිබ්බායතීති තාලුං ආහච්ච නිරුජ්ඣති. තෙන කිර සම්පතිජාතො බාලදාරකො ඛිපිතං කරොති. එවං තාවාතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනං. කෙචි ‘‘එවං තාවාති අනෙන පවත්තික්කමෙන අස්සාසො බහිනික්ඛමනවාතොති ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායො’’ති වදන්ති.

අද්ධානවසෙනාති කාලද්ධානවසෙන. අයඤ්හි අද්ධාන-සද්දො කාලස්ස දෙසස්ස ච වාචකොති. තත්ථ දෙසද්ධානං උදාහරණභාවෙන දස්සෙත්වා කාලද්ධානස්ස වසෙන අස්සාසපස්සාසානං දීඝරස්සතං විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඔකාසද්ධානන්ති ඔකාසභූතං අද්ධානං. ඵරිත්වාති බ්‍යාපෙත්වා. චුණ්ණවිචුණ්ණාපි අනෙකකලාපභාවෙන, දීඝමද්ධානන්ති දීඝං පදෙසං. තස්මාති සණිකං පවත්තියා දීඝසන්තානතාය දීඝාති වුච්චන්ති. එත්ථ ච හත්ථිආදිසරීරෙ සුනඛාදිසරීරෙ ච අස්සාසපස්සාසානං දෙසද්ධානවිසිට්ඨෙන කාලද්ධානවසෙනෙව දීඝරස්සතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා ‘‘සණිකං පූරෙත්වා සණිකමෙව නික්ඛමන්ති, සීඝං පූරෙත්වා සීඝමෙව නික්ඛමන්තී’’ති වචනතො. මනුස්සෙසූති සමානප්පමාණෙසුපි මනුස්සසරීරෙසු. දීඝං අස්සසන්තීති දීඝං අස්සාසප්පබන්ධං පවත්තෙන්තීති අත්ථො. පස්සසන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. සුනඛසසාදයො විය රස්සං අස්සසන්ති පස්සසන්ති චාති යොජනා. ඉදං පන දීඝං රස්සඤ්ච අස්සසනං පස්සසනඤ්ච තෙසං සත්තානං සරීරස්ස සභාවොති දට්ඨබ්බං. තෙසන්ති තෙසං සත්තානං. තෙති අස්සාසපස්සාසා. ඉත්තරමද්ධානන්ති අප්පකං කාලං. නවහාකාරෙහීති භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස පුබ්බෙනාපරං අලද්ධවිසෙසස්ස කෙවලං අද්ධානවසෙන ආදිතො වුත්තා තයො ආකාරා, තෙ ච ඛො එකච්චො අස්සාසං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙති, එකච්චො පස්සාසං, එකච්චො තදුභයන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං පුග්ගලානං වසෙන. කෙචි පන ‘‘අස්සසතිපි පස්සසතිපීති එකජ්ඣං වචනං භාවනාය නිරන්තරං පවත්තිදස්සනත්ථ’’න්ති වදන්ති. ඡන්දවසෙන පුබ්බෙ විය තයො, තථා පාමොජ්ජවසෙනාති ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහි.

කාමඤ්චෙත්ථ එකස්ස පුග්ගලස්ස තයො එව ආකාරා ලබ්භන්ති, තන්තිවසෙන පන සබ්බෙසං පාළිආරුළ්හත්තා තෙසං වසෙන පරිකම්මස්ස කාතබ්බත්තා ච ‘‘තත්‍රායං භික්ඛු නවහාකාරෙහී’’ති වුත්තං. එවං පජානතොති එවං යථාවුත්තෙහි ආකාරෙහි අස්සාසපස්සාසෙ පජානතො, තත්ථ මනසිකාරං පවත්තෙන්තස්ස. එකෙනාකාරෙනාති දීඝංඅස්සාසාදීසු චතූසු ආකාරෙසු එකෙන ආකාරෙන, නවසු තීසු වා එකෙන. තථා හි වක්ඛති –

‘‘දීඝො රස්සො ච අස්සාසො,

පස්සාසොපි ච තාදිසො;

චත්තාරො වණ්ණා වත්තන්ති,

නාසිකග්ගෙව භික්ඛුනො’’ති. (පාරා. අට්ඨ. 2.165);

අයං භාවනා අස්සාසපස්සාසකායානුපස්සනාති කත්වා වුත්තං ‘‘කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනා සම්පජ්ජතී’’ති.

ඉදානි පාළිවසෙනෙව තෙ නව ආකාරෙ භාවනාවිධිඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘යථාහා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ‘‘කථං පජානාතී’’ති පජානනවිධිං කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡති. දීඝං අස්සාසන්ති වුත්තලක්ඛණං දීඝං අස්සාසං. අද්ධානසඞ්ඛාතෙති අද්ධානන්ති සඞ්ඛං ගතෙ දීඝෙ කාලෙ, දීඝං ඛණන්ති අත්ථො. කොට්ඨාසපරියායො වා සඞ්ඛාත-සද්දො ‘‘ථෙය්‍යසඞ්ඛාත’’න්තිආදීසු විය, තස්මා අද්ධානසඞ්ඛාතෙති අද්ධානකොට්ඨාසෙ දෙසභාගෙති අත්ථො. ඡන්දො උප්පජ්ජතීති භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං ආවහන්තියා ලද්ධස්සාදත්තා තත්ථ සාතිසයො කත්තුකාමතාලක්ඛණො කුසලච්ඡන්දො උප්පජ්ජති. ඡන්දවසෙනාති තථාපවත්තඡන්දස්ස වසෙන විසෙසභාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස කම්මට්ඨානං වුඩ්ඪිං ඵාතිං ගමෙන්තස්ස. තතො සුඛුමතරන්ති යථාවුත්තඡන්දප්පවත්තියා පුරිමකතො සුඛුමතරං. භාවනාබලෙන හි පටිප්පස්සද්ධදරථපරිළාහතාය කායස්ස අස්සාසපස්සාසා සුඛුමතරා හුත්වා පවත්තන්ති. පාමොජ්ජං උප්පජ්ජතීති අස්සාසපස්සාසානං සුඛුමතරභාවෙන ආරම්මණස්ස සන්තතරතාය කම්මට්ඨානස්ස ච වීථිප්පටිපන්නතාය භාවනාචිත්තසහගතො පමොදො ඛුද්දිකාදිභෙදා තරුණපීති උප්පජ්ජති. චිත්තං විවත්තතීති අනුක්කමෙන අස්සාසපස්සාසානං අතිවිය සුඛුමතරභාවප්පත්තියා අනුපට්ඨහනෙ විචෙතබ්බාකාරප්පත්තෙහි තෙහි චිත්තං විනිවත්තතීති කෙචි. භාවනාබලෙන පන සුඛුමතරභාවප්පත්තෙසු අස්සාසපස්සාසෙසු තත්ථ පටිභාගනිමිත්තෙ උප්පන්නෙ පකතිඅස්සාසපස්සාසතො චිත්තං නිවත්තති. උපෙක්ඛා සණ්ඨාතීති තස්මිං පටිභාගනිමිත්තෙ උපචාරප්පනාභෙදෙ සමාධිම්හි උප්පන්නෙ පුන ඣානනිබ්බත්තනත්ථං බ්‍යාපාරාභාවතො අජ්ඣුපෙක්ඛනං හොති, සා පනායං උපෙක්ඛා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා.

ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහීති ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි නවහි පකාරෙහි පවත්තා. දීඝං අස්සාසපස්සාසා කායොති දීඝාකාරා අස්සාසපස්සාසා චුණ්ණවිචුණ්ණාපි සමූහට්ඨෙන කායො. අස්සාසපස්සාසෙ නිස්සාය උප්පන්නනිමිත්තම්පි එත්ථ අස්සාසපස්සාසසාමඤ්ඤවසෙන වුත්තං. උපට්ඨානං සතීති තං ආරම්මණං උපගන්ත්වා තිට්ඨතීති සති උපට්ඨානං නාම. අනුපස්සනා ඤාණන්ති සමථවසෙන නිමිත්තස්ස අනුපස්සනා විපස්සනාවසෙන අස්සාසපස්සාසෙ තන්නිස්සයඤ්ච කායං ‘‘රූප’’න්ති, චිත්තං තංසම්පයුත්තධම්මෙ ච ‘‘අරූප’’න්ති වවත්ථපෙත්වා නාමරූපස්ස අනුපස්සනා ච ඤාණං තත්ථ යථාභූතාවබොධො. කායො උපට්ඨානන්ති සො කායො ආරම්මණකරණවසෙන උපගන්ත්වා සති එත්ථ තිට්ඨතීති උපට්ඨානං නාම. එත්ථ ච ‘‘කායො උපට්ඨාන’’න්ති ඉමිනා ඉතරකායස්සපි සඞ්ගහොති තථා වුත්තං සම්මසනචාරස්සපි ඉධ ඉච්ඡිතත්තා. නො සතීති සො කායො සති නාම න හොති. සති උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච සරණට්ඨෙන උපට්ඨානට්ඨෙන ච. තාය සතියාති යථාවුත්තාය සතියා. තෙන ඤාණෙනාති යථාවුත්තෙනෙව ඤාණෙන. තං කායන්ති තං අස්සාසපස්සාසකායඤ්චෙව තන්නිස්සයරූපකායඤ්ච. අනුපස්සතීති ඣානසම්පයුත්තඤාණෙන චෙව විපස්සනාඤාණෙන ච අනු අනු පස්සති. තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානභාවනාති තෙන අනුපස්සනෙන යථාවුත්තෙ කායෙ අයං කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවනාති වුච්චති. ඉදං වුත්තං හොති – යා අයං යථාවුත්තෙ අස්සාසපස්සාසකායෙ තස්ස නිස්සයභූතෙ කරජකායෙ ච කායස්සෙව අනුපස්සනා අනුදකභූතාය මරීචියා උදකානුපස්සනා විය න අනිච්චාදිසභාවෙ කායෙ නිච්චාදිභාවානුපස්සනා, අථ ඛො යථාරහං අනිච්චදුක්ඛානත්තා සුභභාවස්සෙව අනුපස්සනා. අථ වා කායෙ ‘‘අහන්ති වා, මමන්ති වා, ඉත්ථීති වා, පුරිසො’’ති වා ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි අභාවතො තාදිසං අනනුපස්සිත්වා කායමත්තස්සෙව අනුපස්සනා කායානුපස්සනා, තාය කායානුපස්සනාය සම්පයුත්තා සතියෙව උපට්ඨානං සතිපට්ඨානං, තස්ස භාවනා වඩ්ඪනා කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානභාවනාති.

එසෙව නයොති ‘‘නවහි ආකාරෙහී’’තිආදිනා වුත්තවිධිං රස්ස-පදෙ අතිදිස්සති. එත්ථාති එතස්මිං යථාදස්සිතෙ ‘‘කථං දීඝං අස්සසන්තො’’තිආදිනා ආගතෙ පාළිනයෙ. ඉධාති ඉමස්මිං රස්සපදවසෙන ආගතෙ පාළිනයෙ. අයන්ති යොගාවචරො. අද්ධානවසෙනාති දීඝකාලවසෙන. ඉත්තරවසෙනාති පරිත්තකාලවසෙන. ඉමෙහි ආකාරෙහීති ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහි.

තාදිසොති දීඝො රස්සො ච. චත්තාරො වණ්ණාති චත්තාරො ආකාරා තෙ ච දීඝාදයො එව. නාසිකග්ගෙව භික්ඛුනොති ගාථාසුඛත්ථං රස්සං කත්වා වුත්තං. නාසිකග්ගෙ වාති වා-සද්දො අනියමත්ථො, තෙන උත්තරොට්ඨං සඞ්ගණ්හාති.

සබ්බකායප්පටිසංවෙදීති සබ්බස්ස කායස්ස පටි පටි පච්චෙකං සම්මදෙව වෙදනසීලො ජානනසීලො, තස්ස වා පටි පටි සම්මදෙව වෙදො එතස්ස අත්ථි, තං වා පටි පටි සම්මදෙව වෙදමානොති අත්ථො. තත්ථ තත්ථ සබ්බ-ග්ගහණෙන අස්සාසාදිකායස්ස අනවසෙසපරියාදානෙ සිද්ධෙපි අනෙකකලාපසමුදායභාවතො තස්ස සබ්බෙසම්පි භාගානං සංවෙදනදස්සනත්ථං පටි-සද්දග්ගහණං, තත්ථ සක්කච්චකාරිභාවදස්සනත්ථං සං-සද්දග්ගහණන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සකලස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යථා සමානෙසුපි අස්සාසපස්සාසෙසු යොගිනො පටිපත්තිවිධානෙ පච්චෙකං සක්කච්චංයෙව පටිපජ්ජිතබ්බන්ති දස්සෙතුං විසුං දෙසනා කතා, එවං තමෙවත්ථං දීපෙතුං සතිපි අත්ථස්ස සමානතාය ‘‘සකලස්සා’’තිආදිනා පදද්වයස්ස විසුං විසුං අත්ථවණ්ණනා කතාති වෙදිතබ්බා. පාකටං කරොන්තොති විභූතං කරොන්තො, සබ්බසො විභාවෙන්තොති අත්ථො. පාකටීකරණං විභාවනං තත්ථ අසම්මුය්හනඤාණෙනෙව නෙසං පවත්තනෙන හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘එවං විදිතං කරොන්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙනෙව අස්සාසපස්සාසෙ පවත්තෙති, න විප්පයුත්තචිත්තෙන, තස්මා එවංභූතො සබ්බකායප්පටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛතීති වුච්චති බුද්ධාදීහීති යොජනා. චුණ්ණවිචුණ්ණවිසටෙති අනෙකකලාපතාය චුණ්ණවිචුණ්ණභාවෙන විසටෙ. ආදි පාකටො හොති සතියා ඤාණස්ස ච වසෙන කතපුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස පවත්තත්තා. තාදිසෙන භවිතබ්බන්ති චතුත්ථපුග්ගලසදිසෙන භවිතබ්බං, පගෙව සතිං ඤාණඤ්ච පච්චුපට්ඨපෙත්වා තීසුපි ඨානෙසු ඤාණසම්පයුත්තමෙව චිත්තං පවත්තෙතබ්බන්ති අධිප්පායො.

එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන සබ්බකායප්පටිසංවෙදනවසෙනෙව. ඝටතීති උස්සහති. වායමතීති වායාමං කරොති, මනසිකාරං පවත්තෙතීති අත්ථො. තථාභූතස්සාති ආනාපානස්සතිං භාවෙන්තස්ස. සංවරොති සති වීරියම්පි වා. තාය සතියාති යා සා ආනාපානෙ ආරබ්භ පවත්තා සති, තාය. තෙන මනසිකාරෙනාති යො සො තත්ථ සතිපුබ්බඞ්ගමො භාවනාමනසිකාරො, තෙන සද්ධින්ති අධිප්පායො. ආසෙවතීති ‘‘තිස්සො සික්ඛායො’’ති වුත්තෙ අධිකුසලධම්මෙ ආසෙවති. තදාසෙවනඤ්හෙත්ථ සික්ඛනන්ති අධිප්පෙතං. පුරිමනයෙති පුරිමස්මිං භාවනානයෙ, පඨමවත්ථුද්වයෙති අධිප්පායො. තත්ථාපි කාමං ඤාණුප්පාදනං ලබ්භතෙව අස්සාසපස්සාසානං යාථාවතො දීඝරස්සභාවාවබොධසබ්භාවතො, තථාපි තං න දුක්කරං යථාපවත්තානං තෙසං ගහණමත්තභාවතොති තත්ථ වත්තමානකාලප්පයොගො කතො. ඉදං පන දුක්කරං පුරිසස්ස ඛුරධාරායං ගමනසදිසං, තස්මා සාතිසයෙනෙත්ථ පුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන භවිතබ්බන්ති දීපෙතුං අනාගතකාලප්පයොගො කතොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යස්මා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඤාණුප්පාදනාදීසූති ආදි-සද්දෙන කායසඞ්ඛාරපස්සම්භනපීතිපටිසංවෙදනාදිං සඞ්ගණ්හාති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘සංවරසමාදානානං සඞ්ගහො’’ති වදන්ති.

කායසඞ්ඛාරන්ති අස්සාසපස්සාසං. සො හි චිත්තසමුට්ඨානොපි සමානො කරජකායපටිබද්ධවුත්තිතාය තෙන සඞ්ඛරීයතීති කායසඞ්ඛාරොති වුච්චති. යො පන ‘‘කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො’’ති (ම. නි. 1.102) එවමාගතො කායසඞ්ඛාරො චෙතනාලක්ඛණො සතිපි ද්වාරන්තරුප්පත්තියං යෙභුය්‍යවුත්තියා තබ්බහුලවුත්තියා ච කායද්වාරෙන ලක්ඛිතො, සො ඉධ නාධිප්පෙතො. පස්සම්භෙන්තොතිආදීසු පච්ඡිමං පච්ඡිමං පදං පුරිමස්ස පුරිමස්ස අත්ථවචනං. තස්මා පස්සම්භනං නාම වූපසමනං, තඤ්ච තථාපයොගෙ අසති උප්පජ්ජනාරහස්ස ඔළාරිකස්ස කායසඞ්ඛාරස්ස පයොගසම්පත්තියා අනුප්පාදනන්ති දට්ඨබ්බං. තත්‍රාති ‘‘ඔළාරිකං කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙන්තො’’ති එත්ථ. අපරිග්ගහිතකාලෙති කම්මට්ඨානස්ස අනාරද්ධකාලෙ, තතො එව කායචිත්තානම්පි අපරිග්ගහිතකාලෙ. ‘‘නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධායා’’ති හි ඉමිනා කායපරිග්ගහො, ‘‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති ඉමිනා චිත්තපරිග්ගහො වුත්තො. තෙනෙවාහ – ‘‘කායොපි චිත්තම්පි පරිග්ගහිතා හොන්තී’’ති. කායොති කරජකායො. සදරථාති සපරිළාහා. සා ච නෙසං සදරථතා ගරුභාවෙන විය ඔළාරිකතාය අවිනාභාවිනීති ආහ ‘‘ඔළාරිකා’’ති. බලවතරාති සබලා ථූලා. සන්තා හොන්තීති චිත්තං තාව බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවෙන එකග්ගං හුත්වා කම්මට්ඨානං පරිග්ගහෙත්වා පවත්තමානං සන්තං හොති වූපසන්තං, තතො එව තංසමුට්ඨානා රූපධම්මා ලහුමුදුකම්මඤ්ඤභාවප්පත්තා, තදනුගුණතාය සෙසං තිසන්තතිරූපන්ති එවං චිත්තෙ කායෙ ච වූපසන්තෙ පවත්තමානෙ තන්නිස්සිතා අස්සාසපස්සාසා සන්තසභාවා අනුක්කමෙන සුඛුමසුඛුමතරසුඛුමතමා හුත්වා පවත්තන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘යදා පනස්ස කායොපී’’තිආදි. පස්සම්භෙමීති පඨමාවජ්ජනා. ආභුජනං ආභොගො, සම්මා අනු අනු ආහරණං සමන්නාහාරො, තස්මිංයෙව අත්ථෙ අපරාපරං පවත්තආවජ්ජනා තස්සෙව අත්ථස්ස මනසිකරණං චිත්තෙ ඨපනං මනසිකාරො, වීමංසා පච්චවෙක්ඛණා.

සාරද්ධෙති සදරථෙ සපරිළාහෙ. අධිමත්තන්ති බලවං ඔළාරිකං, ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. කායසඞ්ඛාරො හි අධිප්පෙතො. ‘‘අධිමත්තං හුත්වා පවත්තතී’’ති කිරියාවිසෙසනං වා එතං. සුඛුමන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. කායම්හීති එත්ථ චිත්තෙ චාති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

පඨමජ්ඣානතො වුට්ඨාය කරියමානං දුතියජ්ඣානස්ස නානාවජ්ජනං පරිකම්මං පඨමජ්ඣානං විය දූරසමුස්සාරිතපටිපක්ඛන්ති කත්වා තංසමුට්ඨානො කායසඞ්ඛාරො පඨමජ්ඣානෙ ච දුතියජ්ඣානූපචාරෙ ච ඔළාරිකොති සදිසො වුත්තො. එස නයො සෙසුපචාරද්වයෙපි. අථ වා දුතියජ්ඣානාදීනං අධිගමාය පටිපජ්ජතො දුක්ඛාපටිපදාදිවසෙන කිලමතො යොගිනො කායකිලමථචිත්තුපඝාතාදිවසෙන විතක්කාදිසඞ්ඛොභෙන සපරිප්ඵන්දතාය ච චිත්තප්පවත්තියා දුතියජ්ඣානාදිඋපචාරෙසු කායසඞ්ඛාරස්ස ඔළාරිකතා වෙදිතබ්බා. අතිසුඛුමොති අඤ්ඤත්ථ ලබ්භමානො කායසඞ්ඛාරො චතුත්ථජ්ඣානෙ අතික්කන්තසුඛුමො. සුඛුමභාවොපිස්ස තත්ථ නත්ථි කුතො ඔළාරිකතා අප්පවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘අප්පවත්තිමෙව පාපුණාතී’’ති.

ලාභිස්ස සතො අනුපුබ්බසමාපත්තිසමාපජ්ජනවෙලං එකාසනෙනෙව වා සබ්බෙසං ඣානානං පටිලාභං සන්ධාය මජ්ඣිමභාණකා හෙට්ඨිමහෙට්ඨිමජ්ඣානතො උපරූපරිඣානූපචාරෙපි සුඛුමතරං ඉච්ඡන්ති. තත්ථ හි සොපචාරානං ඣානානං උපරූපරි විසෙසවන්තතා සන්තතා ච සම්භවෙය්‍ය, එකාවජ්ජනූපචාරං වා සන්ධාය එවං වුත්තං. එවඤ්හි හෙට්ඨා වුත්තවාදෙන ඉමස්ස වාදස්ස අවිරොධො සිද්ධො භින්නවිසයත්තා. සබ්බෙසංයෙවාති උභයෙසම්පි. යස්මා තෙ සබ්බෙපි වුච්චමානෙන විධිනා පස්සද්ධිමිච්ඡන්තියෙව. අපරිග්ගහිතකාලෙ පවත්තකායසඞ්ඛාරො පරිග්ගහිතකාලෙ පටිප්පස්සම්භතීති ඉදං සදිසසන්තානතාය වුත්තං. න හි තෙ එව ඔළාරිකා අස්සාසාදයො සුඛුමා හොන්ති. පස්සම්භනාකාරො පන තෙසං හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

මහාභූතපරිග්ගහෙ සුඛුමොති චතුධාතුමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසං සන්ධාය වුත්තං. සකලරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො භාවනාය උපරූපරි පණීතභාවතො. තෙනෙවාහ ‘‘රූපාරූපපරිග්ගහෙ සුඛුමො’’ති. ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනායාති කලාපසම්මසනමාහ. නිබ්බිදානුපස්සනාතො පට්ඨාය බලවවිපස්සනා, තතො ඔරං දුබ්බලවිපස්සනා. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති ‘‘අපරිග්ගහිතකාලෙ’’තිආදිනා සමථනයෙ වුත්තනයෙන. ‘‘අපරිග්ගහෙ පවත්තො කායසඞ්ඛාරො මහාභූතපරිග්ගහෙ පටිප්පස්සම්භතී’’තිආදිනා විපස්සනානයෙපි පටිප්පස්සද්ධි යොජෙතබ්බාති වුත්තං හොති.

අස්සාති ඉමස්ස ‘‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාර’’න්ති පදස්ස. චොදනාසොධනාහීති අනුයොගපරිහාරෙහි. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. කථන්ති යං ඉදං ‘‘පස්සම්භයං…පෙ… සික්ඛතී’’ති වුත්තං, තං කථං කෙන පකාරෙන කායසඞ්ඛාරස්ස පස්සම්භනං යොගිනො ච සික්ඛනං හොතීති කථෙතුකාමතාය පුච්ඡිත්වා කායසඞ්ඛාරෙ සරූපතො ඔළාරිකසුඛුමතො වූපසමතො අනුයොගපරිහාරතො ච දස්සෙතුං ‘‘කතමෙ කායසඞ්ඛාරා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ කායිකාති රූපකායෙ භවා. කායප්පටිබද්ධාති කායසන්නිස්සිතා. කායෙ සති හොන්ති, අසති න හොන්ති, තතො එව තෙ අකායසමුට්ඨානාපි කායෙන සඞ්ඛරීයන්තීති කායසඞ්ඛාරා. පස්සම්භෙන්තොති ඔළාරිකොළාරිකං පස්සම්භෙන්තො.

සෙසපදද්වයං තස්සෙව වෙවචනං. ඔළාරිකඤ්හි කායසඞ්ඛාරං අවූපසන්තසභාවං සන්නිසීදාපෙන්තො ‘‘පස්සම්භෙන්තො’’ති වුච්චති, අනුප්පාදනිරොධං පාපෙන්තො ‘‘නිරොධෙන්තො’’ති, සුට්ඨු සන්තසභාවං නයන්තො ‘‘වූපසමෙන්තො’’ති.

යථාරූපෙහීති යාදිසෙහි. කායසඞ්ඛාරෙහීති ඔළාරිකෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි. ආනමනාති අභිමුඛෙන කායස්ස නමනා. විනමනාති විසුං විසුං පස්සතො නමනා. සන්නමනාති සබ්බතො, සුට්ඨු වා නමනා. පණමනාති පච්ඡතො නමනා. ඉඤ්ජනාදීනි ආනමනාදීනං වෙවචනානි, අධිමත්තානි වා අභිමුඛචලනාදීනි ආනමනාදයො, මන්දානි ඉඤ්ජනාදයො. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරන්ති තථාරූපං ආනමනාදීනං කාරණභූතං ඔළාරිකං කායසඞ්ඛාරං පටිප්පස්සම්භෙන්තො. තස්මිඤ්හි පස්සම්භිතෙ ආනමනාදයොපි පස්සම්භිතා එව හොන්ති.

සන්තං සුඛුමන්ති යථාරූපෙහි කායසඞ්ඛාරෙහි කායස්ස අපරිප්ඵන්දනහෙතූහි ආනමනාදයො න හොන්ති, තථාරූපං දරථාභාවතො සන්තං, අනොළාරිකතාය සුඛුමං. පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරන්ති සාමඤ්ඤතො එකං කත්වා වදති. අථ වා පුබ්බෙ ඔළාරිකොළාරිකං කායසඞ්ඛාරං පටිප්පස්සම්භෙන්තො අනුක්කමෙන කායස්ස අපරිප්ඵන්දනහෙතුභූතෙ සුඛුමසුඛුමතරෙ උප්පාදෙත්වා තෙපි පටිප්පස්සම්භෙත්වා පරමසුඛුමතාය කොටිප්පත්තං යං කායසඞ්ඛාරං පටිප්පස්සම්භෙති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සන්තං සුඛුමං පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාර’’න්ති.

ඉතීතිආදි චොදකවචනං. තත්ථ ඉතීති පකාරත්ථෙ නිපාතො, කිරාති අරුචිසූචනෙ, එවඤ්චෙති අත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො ‘‘වුත්තප්පකාරෙන යදි අතිසුඛුමම්පි කායසඞ්ඛාරං පස්සම්භෙතී’’ති. එවං සන්තෙති එවං සති තයා වුත්තාකාරෙ ලබ්භමානෙ. වාතූපලද්ධියාති වාතස්ස උපලද්ධියා. ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො, අස්සාසාදිවාතාරම්මණස්ස චිත්තස්ස පභාවනා උප්පාදනා පවත්තනා න හොති, තෙ ච තෙන පස්සම්භෙතබ්බාති අධිප්පායො. අස්සාසපස්සාසානඤ්ච පභාවනාති ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ භාවනාය පටිප්පස්සම්භෙත්වා සුඛුමානං තෙසං පභාවනා ච න හොති උභයෙසං තෙසං තෙන පටිප්පස්සම්භෙතබ්බතො. ආනාපානස්සතියාති ආනාපානාරම්මණාය සතියා ච පවත්තනං න හොති ආනාපානානං අභාවතො. තතො එව තංසම්පයුත්තස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා උප්පාදනාපි න හොති. න හි කදාචි ආරම්මණෙන විනා සාරම්මණා ධම්මා සම්භවන්ති. න ච නං තන්ති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං. තං වුත්තවිධානං සමාපත්තිං පණ්ඩිතා පඤ්ඤවන්තො න චෙව සමාපජ්ජන්තිපි තතො න වුට්ඨහන්තිපීති යොජනා. එවං චොදකො සබ්බෙන සබ්බං අභාවූපනයනං පස්සම්භනන්ති අධිප්පායෙන චොදෙති.

පුන ඉති කිරාතිආදි යථාවුත්තාය චොදනාය විස්සජ්ජනා. තත්ථ කිරාති යදීති එතස්ස අත්ථෙ නිපාතො. ඉති කිර සික්ඛති, මයා වුත්තාකාරෙන යදි සික්ඛතීති අත්ථො. එවං සන්තෙති එවං පස්සම්භනෙ සති. පභාවනා හොතීති යදිපි ඔළාරිකා කායසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති, සුඛුමා පන අත්ථෙවාති අනුක්කමෙන පරමසුඛුමභාවප්පත්තස්ස වසෙන නිමිත්තුප්පත්තියා ආනාපානස්සතියා ආනාපානස්සතිසමාධිස්ස ච පභාවනා ඉජ්ඣතෙවාති අධිප්පායො.

යථා කථං වියාති යථාවුත්තවිධානං තං කථං විය දට්ඨබ්බං, අත්ථි කිඤ්චි තදත්ථසම්පටිපාදනෙ ඔපම්මන්ති අධිප්පායො. ඉදානි ඔපම්මං දස්සෙතුං ‘‘සෙය්‍යථාපී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සෙය්‍යථාපීති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. කංසෙති කංසභාජනෙ. නිමිත්තන්ති නිමිත්තස්ස, තෙසං සද්දානං පවත්තාකාරස්සාති අත්ථො. සාමිඅත්ථෙ හි ඉදං උපයොගවචනං. සුග්ගහිතත්තාති සුට්ඨු ගහිතත්තා. සුමනසිකතත්තාති සුට්ඨු චිත්තෙ ඨපිතත්තා. සූපධාරිතත්තාති සම්මදෙව උපධාරිතත්තා සල්ලක්ඛිතත්තා. සුඛුමකා සද්දාති අනුරවෙ ආහ, යෙ අප්පකා. අප්පත්ථො හි අයං ක-සද්දො. සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපීති සුඛුමො සද්දොව නිමිත්තං සුඛුමසද්දනිමිත්තං, තදාරම්මණතායපීති වුත්තං හොති. කාමං තදා සුඛුමාපි සද්දා නිරුද්ධා, සද්දනිමිත්තස්ස පන සුග්ගහිතත්තා සුඛුමතරසද්දනිමිත්තාරම්මණභාවෙනපි චිත්තං පවත්තති. ආදිතො පට්ඨාය හි තස්ස තස්ස නිරුද්ධස්ස සද්දස්ස නිමිත්තං අවික්ඛිත්තෙන චිත්තෙන උපධාරෙන්තස්ස අනුක්කමෙන පරියොසානෙ අතිසුඛුමසද්දනිමිත්තම්පි ආරම්මණං කත්වා චිත්තං පවත්තතෙව. චිත්තං න වික්ඛෙපං ගච්ඡති තස්මිං යථාඋපට්ඨිතෙ නිමිත්තෙ සමාධානසබ්භාවතො.

එවං සන්තෙතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස නිගමනවසෙන වුත්තං. තත්ථ යස්ස සුත්තපදස්ස සද්ධිං චොදනාසොධනාහි අත්ථො වුත්තො, තං උද්ධරිත්වා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානානි විභාගතො දස්සෙතුං ‘‘පස්සම්භය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරන්ති වුත්තඅස්සාසපස්සාසා කායොති යොජනා වෙදිතබ්බා. අථ වා පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරන්ති එත්ථ අස්සාසපස්සාසා කායොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.372 ආදයො; ම. නි. 1.105 ආදයො) කායානුපස්සනං කථෙන්තෙන පඨමචතුක්කස්සෙව වුත්තත්තා, ආනාපානස්සතිසුත්තෙපි ‘‘යස්මිං සමයෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දීඝං වා අස්සසන්තො දීඝං අස්සසාමීති පජානාති…පෙ… පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති. කායෙ කායානුපස්සී, භික්ඛවෙ, තස්මිං සමයෙ භික්ඛු විහරතී’’ති (ම. නි. 2.149) වුත්තත්තා ච ‘‘කායානුපස්සනාවසෙන වුත්තස්ස පඨමචතුක්කස්සා’’ති වුත්තං.

ආදිකම්මිකස්ස කම්මට්ඨානවසෙනාති සමථකම්මට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං, විපස්සනාකම්මට්ඨානං පන ඉතරචතුක්කෙසුපි ලබ්භතෙව. එත්ථාති පඨමචතුක්කෙ. සහ පටිසම්භිදාහීති නිදස්සනමත්තමෙතං, පුඤ්ඤවන්තානං පන උපනිස්සයසම්පන්නානං අභිඤ්ඤාපි සිජ්ඣතියෙව. චතුබ්බිධන්ති පාතිමොක්ඛසංවරාදිවසෙන චතුබ්බිධං. අනාපජ්ජනන්ති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං අඤ්ඤතරස්ස අනාපජ්ජනං. ආපන්නවුට්ඨානන්ති ආපන්නසප්පටිකම්මාපත්තිතො යථාධම්මං පටිකම්මකරණෙන වුට්ඨානං, දෙසනාගාමිනිතො දෙසනාය, වුට්ඨානගාමිනිතො පරිවාසාදිවිනයකම්මකරණෙන වුට්ඨානන්ති වුත්තං හොති. දෙසනායපි හි ආපන්නාපත්තිතො වුට්ඨානං හොතීති සාපි වුට්ඨානෙනෙව සඞ්ගහිතා. කිලෙසෙහි ච අප්පටිපීළනන්ති කොධො උපනාහො මක්ඛො පලාසො ඉස්සා මච්ඡරියං මායා සාඨෙය්‍යං ථම්භො සාරම්භො මානො අතිමානො මදො පමාදොති එවමාදීහි පාපධම්මෙහි අප්පටිපීළනං, තෙසං අනුප්පාදනන්ති වුත්තං හොති.

යමිදං ආභිසමාචාරිකසීලං වුච්චතීති සම්බන්ධො. ද්වෙඅසීති ඛන්ධකවත්තානි චුද්දසවිධං මහාවත්තන්ති එත්ථ මහාවත්තං නාම වත්තක්ඛන්ධකෙ වුත්තානි ආගන්තුකවත්තං ආවාසිකගමිකඅනුමොදනභත්තග්ගපිණ්ඩචාරිකආරඤ්ඤිකසෙනාසනජන්තාඝරවච්චකුටිඋපජ්ඣායසද්ධිවිහාරිකආචරියඅන්තෙවාසිකවත්තන්ති චුද්දස වත්තානි. තතො අඤ්ඤානි පන කදාචි තජ්ජනීයකම්මකතාදිකාලෙයෙව චරිතබ්බානි ද්වාසීති ඛන්ධකවත්තානි, න සබ්බාසු අවත්ථාසු චරිතබ්බානි, තස්මා මහාවත්තෙසු අගණිතානි. තත්ථ ‘‘පාරිවාසිකානං භික්ඛූනං වත්තං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති ආරභිත්වා ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං…පෙ… න ඡමායං චඞ්කමන්තෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 76) වුත්තවත්තානි ඡසට්ඨි, තතො පරං ‘‘න, භික්ඛවෙ, පාරිවාසිකෙන භික්ඛුනා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරෙන භික්ඛුනා සද්ධිං මූලායපටිකස්සනාරහෙන, මානත්තාරහෙන, මානත්තචාරිකෙන, අබ්භානාරහෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදිනා (චූළව. 82) වුත්තානි පකතත්තෙ චරිතබ්බෙහි අනඤ්ඤත්තා විසුං තානි අගණෙත්වා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරාදීසු පුග්ගලන්තරෙසු චරිතබ්බත්තා තෙසං වසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා එකෙකං කත්වා ගණිතානි පඤ්චාති එකසත්තති වත්තානි, උක්ඛෙපනීයකම්මකතවත්තෙසු වත්තපඤ්ඤාපනවසෙන වුත්තං ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො අභිවාදනං…පෙ… නහානෙ පිට්ඨිපරිකම්මං සාදිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 51) ඉදං අභිවාදනාදීනං අසාදියනං එකං, ‘‘න පකතත්තො භික්ඛු සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසෙතබ්බො’’තිආදීනි (චූළව. 51) ච දසාති එවමෙතානි ද්වාසීති. එතෙස්වෙව පන කානිචි තජ්ජනීයකම්මාදිවත්තානි කානිචි පාරිවාසිකාදිවත්තානීති අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාසීති එව. අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථාපදෙසෙ අප්පකං ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොතීති අසීති ඛන්ධකවත්තානීති වුච්චති. ආභිසමාචාරිකසීලන්ති එත්ථ අභිසමාචාරොති උත්තමසමාචාරො, අභිසමාචාරොව ආභිසමාචාරිකං, අභිසමාචාරං වා ආරබ්භ පඤ්ඤත්තං ආභිසමාචාරිකං, තදෙව සීලන්ති ආභිසමාචාරිකසීලං. ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නස්ස සීලස්සෙතං අධිවචනං. අහං සීලං රක්ඛාමි, කිං ආභිසමාචාරිකෙනාතිආදීසු සීලන්ති උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නමෙව ගහෙතබ්බං ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නස්ස ආභිසමාචාරිකග්ගහණෙන ගහිතත්තා. පරිපූරෙති පරිපුණ්ණෙ, පරිපූරිතෙති වා අත්ථො.

තතොති යථාවුත්තසීලවිසොධනතො පරං. ආවාසොති ආවාසපලිබොධො. කුලන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. තත්ථ (විසුද්ධි. 1.41) ආවාසොති එකොපි ඔවරකො වුච්චති එකම්පි පරිවෙණං සකලොපි සඞ්ඝාරාමො. ස්වායං න සබ්බස්සෙව පලිබොධො හොති, යො පනෙත්ථ නවකම්මාදිඋස්සුක්කං වා ආපජ්ජති, බහුභණ්ඩසන්නිචයො වා හොති, යෙන කෙනචි වා කාරණෙන අපෙක්ඛවා පටිබද්ධචිත්තො, තස්සෙව පලිබොධො හොති, න ඉතරස්ස.

කුලන්ති ඤාතිකුලං වා උපට්ඨාකකුලං වා. එකච්චස්ස හි උපට්ඨාකකුලම්පි ‘‘සුඛිතෙ සුඛිතො’’තිආදිනා නයෙන සංසට්ඨස්ස විහරතො පලිබොධො හොති, සො කුලමානුසකෙහි විනා ධම්මස්සවනාය සාමන්තවිහාරම්පි න ගච්ඡති. එකච්චස්ස මාතාපිතරොපි පලිබොධා න හොන්ති කොරණ්ඩකවිහාරවාසිත්ථෙරස්ස භාගිනෙය්‍යදහරභික්ඛුනො විය.

ලාභොති චත්තාරො පච්චයා. තෙ කථං පලිබොධා හොන්ති? පුඤ්ඤවන්තස්ස හි භික්ඛුනො ගතගතට්ඨානෙ මනුස්සා මහාපරිවාරෙ පච්චයෙ දෙන්ති, සො තෙසං අනුමොදෙන්තො ධම්මං දෙසෙන්තො සමණධම්මං කාතුං ඔකාසං න ලභති, අරුණුග්ගමනතො යාව පඨමයාමො, තාව මනුස්සසංසග්ගො න උපච්ඡිජ්ජති, පුන බලවපච්චූසෙයෙව බාහුල්ලිකපිණ්ඩපාතිකා ආගන්ත්වා ‘‘භන්තෙ, අසුකො උපට්ඨාකො උපාසකො උපාසිකා අමච්චො අමච්චධීතා තුම්හාකං දස්සනකාමා’’ති වදන්ති, සො ‘‘ගණ්හාවුසො පත්තචීවර’’න්ති ගමනසජ්ජොව හොති නිච්චබ්‍යාවටො, තස්සෙව තෙ පච්චයා පලිබොධා හොන්ති. තෙන ගණං පහාය යත්ථ නං න ජානන්ති, තත්ථ එකකෙන චරිතබ්බං. එවං සො පලිබොධො උපච්ඡිජ්ජති.

ගණොති සුත්තන්තිකගණො වා ආභිධම්මිකගණො වා. යො තස්ස උද්දෙසං වා පරිපුච්ඡං වා දෙන්තො සමණධම්මස්ස ඔකාසං න ලභති, තස්ස ගණො පලිබොධො හොති. තෙන සො එවං උපච්ඡින්දිතබ්බො – සචෙ තෙසං භික්ඛූනං බහු කතං හොති, අප්පං අවසිට්ඨං, තං නිට්ඨපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිතබ්බං. සචෙ අප්පං කතං, බහු අවසිට්ඨං, යොජනතො පරං අගන්ත්වා අන්තොයොජනපරිච්ඡෙදෙ අඤ්ඤං ගණවාචකං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමෙ ආයස්මා උද්දෙසාදීහි සඞ්ගණ්හතූ’’ති වත්තබ්බං. එවම්පි අලභමානෙන ‘‘මය්හං, ආවුසො, එකං කිච්චං අත්ථි, තුම්හෙ යථාඵාසුකට්ඨානානි ගච්ඡථා’’ති ගණං පහාය අත්තනො කම්මං කාතබ්බං.

කම්මෙනාති කම්මපලිබොධෙන. ‘‘කම්මඤ්ච පඤ්චම’’න්තිපි පාඨො. තත්ථ කම්මන්ති නවකම්මං. තං කරොන්තෙන වඩ්ඪකීආදීහි ලද්ධාලද්ධං ජානිතබ්බං, කතාකතෙ උස්සුක්කං ආපජ්ජිතබ්බන්ති සබ්බථාපි පලිබොධො හොති. සොපි එවං උපච්ඡින්දිතබ්බො – සචෙ අප්පං අවසිට්ඨං හොති, නිට්ඨපෙතබ්බං. සචෙ බහු, සඞ්ඝිකං චෙ, නවකම්මං සඞ්ඝස්ස වා භාරහාරකභික්ඛූනං වා නිය්‍යාතෙතබ්බං. අත්තනො සන්තකං චෙ, අත්තනො භාරහාරකානං නිය්‍යාතෙතබ්බං. තාදිසං අලභන්තෙන සඞ්ඝස්ස පරිච්චජිත්වා ගන්තබ්බං.

අද්ධානන්ති මග්ගගමනං. යස්ස හි කත්ථචි පබ්බජ්ජාපෙක්ඛො වා හොති, පච්චයජාතං වා කිඤ්චි ලද්ධබ්බං හොති. සචෙ තං අලභන්තො න සක්කොති අධිවාසෙතුං, අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තස්සපි ගමිකචිත්තං නාම දුප්පටිවිනොදයං හොති, තස්මා ගන්ත්වා තං කිච්චං තීරෙත්වාව සමණධම්මෙ උස්සුක්කං කාතබ්බං.

ඤාතීති විහාරෙ ආචරියුපජ්ඣායසද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකසමානාචරියකා, ඝරෙ මාතා පිතා භාතාති එවමාදිකා. තෙ ගිලානා ඉමස්ස පලිබොධා හොන්ති. තස්මා සො පලිබොධො තෙ උපට්ඨහිත්වා තෙසං පාකතිකකරණෙන උපච්ඡින්දිතබ්බො. තත්ථ උපජ්ඣායො තාව ගිලානො සචෙ ලහුං න වුට්ඨාති, යාවජීවං පටිජග්ගිතබ්බො, තථා පබ්බජ්ජාචරියො උපසම්පදාචරියො සද්ධිවිහාරිකො උපසම්පාදිතපබ්බාජිතඅන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකා ච. නිස්සයාචරියඋද්දෙසාචරියනිස්සයන්තෙවාසිකඋද්දෙසන්තෙවාසිකසමානාචරියකා පන යාව නිස්සයඋද්දෙසා අනුපච්ඡින්නා, තාව පටිජග්ගිතබ්බා. පහොන්තෙන තතො උද්ධම්පි පටිජග්ගිතබ්බා එව. මාතාපිතූසු උපජ්ඣායෙ විය පටිජග්ගිතබ්බං. සචෙපි හි තෙ රජ්ජෙ ඨිතා හොන්ති, පුත්තතො ච උපට්ඨානං පච්චාසීසන්ති, කාතබ්බමෙව. අථ තෙසං භෙසජ්ජං නත්ථි, අත්තනො සන්තකං දාතබ්බං. අසති, භික්ඛාචරියාය පරියෙසිත්වාපි දාතබ්බමෙව. භාතුභගිනීනං පන තෙසං සන්තකමෙව යොජෙත්වා දාතබ්බං. සචෙ නත්ථි, අත්තනො සන්තකං තාවකාලිකං දත්වා පච්ඡා ලභන්තෙන ගණ්හිතබ්බං, අලභන්තෙන න චොදෙතබ්බා. අඤ්ඤාතකස්ස භගිනියා සාමිකස්ස භෙසජ්ජං නෙව කාතුං, න දාතුං වට්ටති, ‘‘තුය්හං සාමිකස්ස දෙහී’’ති වත්වා පන භගිනියා දාතබ්බං. භාතු ජායායපි එසෙව නයො, තෙසං පන පුත්තා ඉමස්ස ඤාතකායෙවාති තෙසං කාතුං වට්ටති.

ආබාධොති යො කොචි රොගො. සො බාධයමානො පලිබොධො හොති, තස්මා භෙසජ්ජකරණෙන උපච්ඡින්දිතබ්බො. සචෙ පන කතිපාහං භෙසජ්ජං කරොන්තස්සපි න වූපසම්මති, ‘‘නාහං තුය්හං දාසො, න භතකො, තංයෙවම්හි පොසෙන්තො අනමතග්ගෙ සංසාරවට්ටෙ දුක්ඛප්පත්තො’’ති අත්තභාවං ගරහිත්වා සමණධම්මො කාතබ්බො.

ගන්ථොති පරියත්තිපරිහරණං. තං සජ්ඣායාදීහි නිච්චබ්‍යාවටස්සෙව පලිබොධො හොති, න ඉතරස්ස.

ඉද්ධියාති ඉද්ධිපලිබොධෙන. ‘‘ඉද්ධීති තෙ දසා’’තිපි පාඨො. තත්ථ ඉද්ධීති පොථුජ්ජනිකා ඉද්ධි. සා හි උත්තානසෙය්‍යකදාරකො විය තරුණසස්සං විය ච දුප්පරිහාරා හොති, අප්පමත්තකෙන ච භිජ්ජති. සා පන විපස්සනාය පලිබොධො හොති, න සමාධිස්ස සමාධිං පත්වා පත්තබ්බතො, තස්මා විපස්සනාත්ථිකෙන ඉද්ධිපලිබොධො උපච්ඡින්දිතබ්බො, ඉතරෙන අවසෙසාති. කම්මට්ඨානභාවනං පරිබුන්ධෙති උපරොධෙති පවත්තිතුං න දෙතීති පලිබොධො, ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා වුත්තො, පරිපන්ථොති අත්ථො. උපච්ඡින්දිතබ්බොති සමාපනෙන සඞ්ගහණෙන උපරුන්ධිතබ්බො, අපලිබොධො කාතබ්බොති අත්ථො.

කම්මට්ඨානෙ නියුත්තො කම්මට්ඨානිකො, භාවනමනුයුඤ්ජන්තො. තෙන කම්මට්ඨානිකෙන. පරිච්ඡින්දිත්වාති ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ’’ති එවං පරිච්ඡින්දිත්වා. සහවාසීනන්ති සහවාසීනං භික්ඛූනං. මුදුචිත්තතං ජනෙතීති අත්තනි මුදුචිත්තතං උප්පාදෙති. අයඤ්ච සහවාසීනං චිත්තමද්දවජනනාදිඅත්ථො ‘‘මනුස්සානං පියො හොතී’’තිආදිනයප්පවත්තෙන මෙත්තානිසංසසුත්තෙන (අ. නි. 8.1) දීපෙතබ්බො.

අනොලීනවුත්තිකො හොතීති සම්මාපටිපත්තියං ඔලීනවුත්තිකො හීනවීරියො න හොති, ආරද්ධවීරියො හොතීති අත්ථො. දිබ්බෙසුපි ආරම්මණෙසු, පගෙව ඉතරෙසූති අධිප්පායො. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං සමණකරණීයෙ, සබ්බස්මිං වා කම්මට්ඨානානුයොගෙ. අත්ථයිතබ්බන්ති පුබ්බාසෙවනවසෙන අත්ථයිතබ්බං. යොගස්ස භාවනාය අනුයුඤ්ජනං යොගානුයොගො, තදෙව කරණීයට්ඨෙන කම්මං, තස්ස යොගානුයොගකම්මස්ස. පදට්ඨානත්තාති නිප්ඵත්තිහෙතුත්තා.

ඔදාතකසිණෙ ආලොකකසිණං, කසිණුග්ඝාටිමාකාසකසිණෙ පරිච්ඡින්නාකාසකසිණඤ්ච අන්තොගධං කත්වා පාළියං පථවීකසිණාදීනං රූපජ්ඣානාරම්මණානං අට්ඨන්නංයෙව කසිණානං සරූපතො වුත්තත්තා ආකාසකසිණං ආලොකකසිණඤ්ච වජ්ජෙත්වා ‘‘අට්ඨතිංසාරම්මණෙසූ’’ති පාළියං ආගතනයෙනෙව වුත්තං. අට්ඨකථානයෙන පන ආකාසකසිණෙ ආලොකකසිණෙ ච විසුං ගහිතෙ චත්තාලීසංයෙව කම්මට්ඨානානි. තත්‍රිමානි චත්තාලීස කම්මට්ඨානානි – දස කසිණා, දස අසුභා, දස අනුස්සතියො, චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා, චත්තාරො ආරුප්පා, එකා සඤ්ඤා, එකං වවත්ථානන්ති. තත්ථ පථවීකසිණං ආපොකසිණං තෙජොකසිණං වායොකසිණං නීලකසිණං පීතකසිණං ලොහිතකසිණං ඔදාතකසිණං ආලොකකසිණං පරිච්ඡින්නාකාසකසිණන්ති ඉමෙ දස කසිණා. උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකං විච්ඡිද්දකං වික්ඛායිතකං වික්ඛිත්තකං හතවික්ඛිත්තකං ලොහිතකං පුළවකං අට්ඨිකන්ති ඉමෙ දස අසුභා. බුද්ධානුස්සති ධම්ම සඞ්ඝ සීල චාග දෙවතානුස්සති මරණස්සති කායගතාසති ආනාපානස්සති උපසමානුස්සතීති ඉමා දස අනුස්සතියො. මෙත්තා කරුණා මුදිතා උපෙක්ඛාති ඉමෙ චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා. ආකාසානඤ්චායතනං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනන්ති ඉමෙ චත්තාරො ආරුප්පා. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා එකා සඤ්ඤා. චතුධාතුවවත්ථානං එකං වවත්ථානන්ති.

යං යස්ස චරිතානුකූලන්ති එත්ථ රාගචරිතස්ස තාව දස අසුභා කායගතාසතීති එකාදස කම්මට්ඨානානි අනුකූලානි, දොසචරිතස්ස චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා චත්තාරි වණ්ණකසිණානීති අට්ඨ, මොහචරිතස්ස ච විතක්කචරිතස්ස ච එකං ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානමෙව, සද්ධාචරිතස්ස පුරිමා ඡ අනුස්සතියො, බුද්ධිචරිතස්ස මරණස්සති උපසමානුස්සති චතුධාතුවවත්ථානං ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤාති චත්තාරි, සෙසකසිණානි චත්තාරො ච ආරුප්පා සබ්බචරිතානං අනුකූලානි. කසිණෙසු ච යං කිඤ්චි පරිත්තං විතක්කචරිතස්ස, අප්පමාණං මොහචරිතස්ස අනුකූලන්ති වෙදිතබ්බං. යථාවුත්තෙනෙව නයෙනාති ‘‘යොගානුයොගකම්මස්ස පදට්ඨානත්තා’’ති ඉමමත්ථං අතිදිසති.

යං කම්මට්ඨානං ගහෙතුකාමො හොති, තස්සෙව වසෙන චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපදට්ඨානං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ආසවක්ඛයප්පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස සන්තිකෙ ගහෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘ඉමිනාව කම්මට්ඨානෙන…පෙ… උග්ගහෙතබ්බ’’න්ති. අරහන්තාදයො හීතිආදි එකච්චඛීණාසවතො බහුස්සුතොව කම්මට්ඨානදානෙ සෙය්‍යොති දස්සනත්ථං ආරද්ධං. මහාහත්ථිපථං නීහරන්තො වියාති කම්මට්ඨානපථවිං මහාහත්ථිපථං කත්වා දස්සෙන්තො විය. සප්පායාසප්පායං පරිච්ඡින්දිත්වාති යස්ස කම්මට්ඨානං ආචික්ඛති, තස්ස උපකාරානුපකාරං යුත්තිමග්ගනෙන පරිච්ඡින්දිත්වා.

ඉදානි කම්මට්ඨානදායකස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්තෙන ධොතමක්ඛිතෙහි පාදෙහි උපාහනා ආරුහිත්වා ඡත්තං ගහෙත්වා තෙලනාළිමධුඵාණිතාදීනි ගාහාපෙත්වා අන්තෙවාසිකපරිවුතෙන න ගන්තබ්බං, ගමිකවත්තං පන පූරෙත්වා අත්තනො පත්තචීවරං සයමෙව ගහෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ යං යං විහාරං පවිසති, සබ්බත්ථ පවිට්ඨකාලෙ ආගන්තුකවත්තං, නික්ඛමනකාලෙ ගමිකවත්තන්ති යථාරහං තං තං වත්තං පූරෙන්තෙන සල්ලහුකපරික්ඛාරෙන පරමසල්ලෙඛවුත්තිනා හුත්වා ගන්තබ්බන්ති ඉමමත්ථං සඞ්ඛිපිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘සල්ලහුකවුත්තිනා විනයාචාරසම්පන්නෙනා’’ති ආහ. එවං පන ගන්ත්වා තං විහාරං පවිසන්තෙන අන්තරායෙව දන්තකට්ඨං කප්පියං කාරාපෙත්වා ගහෙත්වා පවිසිතබ්බං, න ච මුහුත්තං විස්සමිත්වා පාදධොවනමක්ඛනාදීනි කත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමීති අඤ්ඤං පරිවෙණං පවිසිතබ්බං. කස්මා? සචෙ හිස්ස තත්‍ර ආචරියස්ස විසභාගා භික්ඛූ භවෙය්‍යුං, තං තෙ ආගමනකාරණං පුච්ඡිත්වා ආචරියස්ස අවණ්ණං පකාසෙත්වා ‘‘නට්ඨොසි, සචෙ තස්ස සන්තිකං ආගතො’’ති විප්පටිසාරං උප්පාදෙය්‍යුං, යෙන තතොව පටිනිවත්තෙය්‍ය, තස්මා ආචරියස්ස වසනට්ඨානං පුච්ඡිත්වා උජුකං තත්ථෙව ගන්තබ්බං.

වුත්තප්පකාරමාචරියන්ති –

‘‘පියො ගරු භාවනීයො, වත්තා ච වචනක්ඛමො;

ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා, නො චට්ඨානෙ නියොජකො’’ති. (අ. නි. 7.37; නෙත්ති. 113) –

එවමාදිනා වුත්තප්පකාරං සද්ධාදිගුණසමන්නාගතං එකන්තහිතෙසිං වුඩ්ඪිපක්ඛෙ ඨිතං කල්‍යාණමිත්තං ආචරියං. වත්තපටිපත්තියා ආරාධිතචිත්තස්සාති එත්ථ සචෙ ආචරියො දහරතරො හොති, පත්තචීවරපටිග්ගහණාදීනි න සාදිතබ්බානි. සචෙ වුඩ්ඪතරො, ගන්ත්වා ආචරියං වන්දිත්වා ඨාතබ්බං. ‘‘නික්ඛිපාවුසො, පත්තචීවර’’න්ති වුත්තෙන නික්ඛිපිතබ්බං. ‘‘පානීයං පිවා’’ති වුත්තෙන සචෙ ඉච්ඡති, පාතබ්බං. ‘‘පාදෙ ධොවා’’ති වුත්තෙන න තාව ධොවිතබ්බා. සචෙ හි ආචරියෙන ආභතමුදකං භවෙය්‍ය, න සාරුප්පං සියා. ‘‘ධොවාවුසො, න මයා ආභතං, අඤ්ඤෙහි ආභත’’න්ති වුත්තෙන පන යත්ථ ආචරියො න පස්සති, එවරූපෙ පටිච්ඡන්නෙ වා ඔකාසෙ අබ්භොකාසවිහාරස්සපි වා එකමන්තෙ නිසීදිත්වා පාදා ධොවිතබ්බා. සචෙ ආචරියො තෙලනාළිං ආහරති, උට්ඨහිත්වා උභොහි හත්ථෙහි සක්කච්චං ගහෙතබ්බා. සචෙ හි න ගණ්හෙය්‍ය, ‘‘අයං භික්ඛු ඉතො එව පට්ඨාය සම්භොගං කොපෙතී’’ති ආචරියස්ස අඤ්ඤථත්තං භවෙය්‍ය. ගහෙත්වා පන න ආදිතොව පාදා මක්ඛෙතබ්බා. සචෙ හි තං ආචරියස්ස ගත්තබ්භඤ්ජනතෙලං භවෙය්‍ය, න සාරුප්පං සියා, තස්මා පඨමං සීසං මක්ඛෙත්වා ඛන්ධාදීනි මක්ඛෙතබ්බානි. ‘‘සබ්බපාරිහාරියතෙලමිදං, ආවුසො, පාදෙපි මක්ඛෙහී’’ති වුත්තෙන පන පාදෙ මක්ඛෙත්වා ‘‘ඉමං තෙලනාළිං ඨපෙමි, භන්තෙ’’ති වත්වා ආචරියෙ ගණ්හන්තෙ දාතබ්බා.

ගතදිවසතො පට්ඨාය ‘‘කම්මට්ඨානං මෙ, භන්තෙ, කථෙථ’’ඉච්චෙවං න වත්තබ්බං. දුතියදිවසතො පන පට්ඨාය සචෙ ආචරියස්ස පකතිඋපට්ඨාකො අත්ථි, තං යාචිත්වා වත්තං කාතබ්බං. සචෙ යාචිතොපි න දෙති, ඔකාසෙ ලද්ධෙයෙව කාතබ්බං. කරොන්තෙන ච ඛුද්දකමජ්ඣිමමහන්තානි තීණි දන්තකට්ඨානි උපනාමෙතබ්බානි. සීතං උණ්හන්ති දුවිධං මුඛධොවනුදකඤ්ච න්හානොදකඤ්ච පටියාදෙතබ්බං. තතො යං ආචරියො තීණි දිවසානි පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව නිච්චං උපට්ඨාපෙතබ්බං, නියමං අකත්වා යං වා තං වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස යථාලද්ධං උපනාමෙතබ්බං. කිං බහුනා වුත්තෙන, යං තං භගවතා ‘‘අන්තෙවාසිකෙන, භික්ඛවෙ, ආචරියම්හි සම්මා වත්තිතබ්බං. තත්‍රායං සම්මාවත්තනා – කාලස්සෙව වුට්ඨාය උපාහනා ඔමුඤ්චිත්වා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා දන්තකට්ඨං දාතබ්බං, මුඛොදකං දාතබ්බං, ආසනං පඤ්ඤපෙතබ්බං. සචෙ යාගු හොති, භාජනං ධොවිත්වා යාගු උපනාමෙතබ්බා’’තිආදිකං (මහාව. 66) ඛන්ධකෙ වත්තං පඤ්ඤත්තං, තං සබ්බම්පි කාතබ්බං. ඉති ඉමිනා යථාවුත්තෙන නයෙන පටිපජ්ජන්තො වත්තපටිපත්තියා චිත්තං ආරාධෙතීති දට්ඨබ්බං.

පඤ්චසන්ධිකන්ති පඤ්චපබ්බං, පඤ්චභාගන්ති අත්ථො. කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනන්ති කම්මට්ඨානගන්ථස්ස උග්ගණ්හනං, තදත්ථපරිපුච්ඡා කම්මට්ඨානස්ස පරිපුච්ඡනා. අථ වා ගන්ථතො අත්ථතො ච කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනං උග්ගහො, තත්ථ සංසයපරිපුච්ඡනා පරිපුච්ඡා. කම්මට්ඨානස්ස උපට්ඨානන්ති නිමිත්තුපට්ඨානං, එවං භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස ‘‘එවමිදං නිමිත්තං උපට්ඨාතී’’ති උපධාරණං, තථා කම්මට්ඨානප්පනා ‘‘එවං ඣානමප්පෙතී’’ති. කම්මට්ඨානස්ස ලක්ඛණන්ති ගණනානුබන්ධනාඵුසනානං වසෙන භාවනං උස්සුක්කාපෙත්වා ඨපනාය සම්පත්ති, තතො පරම්පි වා සල්ලක්ඛණාදිවසෙන මත්ථකප්පත්තීති කම්මට්ඨානසභාවස්ස සල්ලක්ඛණං. තෙනාහ – ‘‘කම්මට්ඨානසභාවුපධාරණන්ති වුත්තං හොතී’’ති.

අත්තනාපි න කිලමති ඔධිසො කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනතො, තතො එව ආචරියම්පි න විහෙඨෙති ධම්මාධිකරණම්පි භාවනාය මත්ථකං පාපනතො. තස්මාති තංනිමිත්තං අත්තනොඅකිලමනආචරියාවිහෙඨනහෙතු. ථොකන්ති ථොකං ථොකං. තත්ථාති යත්ථ ආචරියො වසති, තත්ථ. සප්පායං හොතීති ආවාසසප්පායාදිලාභෙන මනසිකාරඵාසුතා භාවනානුකූලතා හොති. යොජනපරමන්ති ඉමිනා ගාවුතඅඩ්ඪයොජනානිපි සඞ්ගණ්හාති. යස්මා පන මන්දපඤ්ඤො ගාවුතෙ අඩ්ඪයොජනෙ යොජනමත්තෙ වා වසන්තො කම්මට්ඨානස්ස කිස්මිඤ්චිදෙව ඨානෙ සන්දෙහෙ වා සතිසම්මොසෙ වා ජාතෙ කාලස්සෙව විහාරෙ වත්තං කත්වා අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙයෙව ආචරියස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා තං දිවසං ආචරියස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා දුතියදිවසෙ ආචරියං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා අන්තරාමග්ගෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා අකිලමන්තොයෙව අත්තනො වසනට්ඨානං ආගන්තුං සක්ඛිස්සති, තස්මා වුත්තං ‘‘මන්දපඤ්ඤො යොජනපරමං ගන්ත්වා’’ති. සචෙ තික්ඛපඤ්ඤො යොජනපරමෙ ඵාසුකට්ඨානං න ලභති, තෙන කම්මට්ඨානෙ සබ්බං ගණ්ඨිට්ඨානං ඡින්දිත්වා විසුද්ධං ආවජ්ජනපටිබද්ධං කම්මට්ඨානං කත්වා යොජනපරමතො දූරම්පි ගන්තුං වට්ටතීති ආහ ‘‘තික්ඛපඤ්ඤො දූරම්පි ගන්ත්වා’’ති.

අට්ඨාරසසෙනාසනදොසවිවජ්ජිතන්ති මහත්තං, නවත්තං, ජිණ්ණත්තං, පන්ථනිස්සිතත්තං, සොණ්ඩී, පණ්ණං, පුප්ඵං, ඵලං, පත්ථනීයතා, නගරසන්නිස්සිතතා, දාරුසන්නිස්සිතතා, ඛෙත්තසන්නිස්සිතතා, විසභාගානං පුග්ගලානං අත්ථිතා, පට්ටනසන්නිස්සිතතා, පච්චන්තසන්නිස්සිතතා, රජ්ජසීමසන්නිස්සිතතා, අසප්පායතා, කල්‍යාණමිත්තානං අලාභොති ඉමෙහි අට්ඨාරසහි සෙනාසනදොසෙහි විවජ්ජිතං. ඉමෙසඤ්හි අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතං සෙනාසනං භාවනාය අනනුරූපං.

කස්මා? මහාවිහාරෙ (විසුද්ධි. 1.52) තාව බහූ නානාඡන්දා සන්නිපතන්ති, තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිවිරුද්ධතාය වත්තං න කරොන්ති, බොධියඞ්ගණාදීනි අසම්මට්ඨානෙව හොන්ති, අනුපට්ඨාපිතං පානීයං පරිභොජනීයං. තත්‍රායං ‘‘ගොචරගාමෙ පිණ්ඩාය චරිස්සාමී’’ති පත්තචීවරමාදාය නික්ඛන්තොපි සචෙ පස්සති වත්තං අකතං, පානීයඝටං වා රිත්තං, අථානෙන වත්තං කාතබ්බං හොති, පානීයං උපට්ඨාපෙතබ්බං, අකරොන්තො වත්තභෙදෙ දුක්කටං ආපජ්ජති. කරොන්තස්ස කාලො අතික්කමති, අතිදිවා පවිට්ඨො නිට්ඨිතාය භික්ඛාය කිඤ්චි න ලභති. පටිසල්ලානගතොපි සාමණෙරදහරභික්ඛූනං උච්චාසද්දෙන සඞ්ඝකම්මෙහි ච වික්ඛිපති. යත්ථ පන සබ්බං වත්තං කතමෙව හොති, අවසෙසාපි ච ඝට්ටනා නත්ථි, එවරූපෙ මහාවිහාරෙපි විහාතබ්බං.

නවවිහාරෙ බහු නවකම්මං හොති, අකරොන්තං උජ්ඣායන්ති. යත්ථ පන භික්ඛූ එවං වදන්ති ‘‘ආයස්මා යථාසුඛං සමණධම්මං කරොතු, මයං නවකම්මං කරිස්සාමා’’ති, එවරූපෙ විහාතබ්බං.

ජිණ්ණවිහාරෙ පන බහු පටිජග්ගිතබ්බං හොති, අන්තමසො අත්තනො සෙනාසනමත්තම්පි අප්පටිජග්ගන්තං උජ්ඣායන්ති, පටිජග්ගන්තස්ස කම්මට්ඨානං පරිහායති.

පන්ථනිස්සිතෙ මහාපථවිහාරෙ රත්තින්දිවං ආගන්තුකා සන්නිපතන්ති. විකාලෙ ආගතානං අත්තනො සෙනාසනං දත්වා රුක්ඛමූලෙ වා පාසාණපිට්ඨෙ වා වසිතබ්බං හොති, පුනදිවසෙපි එවමෙවාති කම්මට්ඨානස්ස ඔකාසො න හොති. යත්ථ පන එවරූපො ආගන්තුකසම්බාධො න හොති, තත්ථ විහාතබ්බං.

සොණ්ඩී නාම පාසාණපොක්ඛරණී හොති. තත්ථ පානීයත්ථං මහාජනො සමොසරති, නගරවාසීනං රාජකුලූපකත්ථෙරානං අන්තෙවාසිකා රජනකම්මත්ථාය ආගච්ඡන්ති, තෙසං භාජනදාරුදොණිකාදීනි පුච්ඡන්තානං ‘‘අසුකෙ ච අසුකෙ ච ඨානෙ’’ති දස්සෙතබ්බානි හොන්ති. එවං සබ්බකාලම්පි නිච්චබ්‍යාවටො හොති.

යත්ථ නානාවිධං සාකපණ්ණං හොති, තත්ථස්ස කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා දිවාවිහාරං නිසින්නස්සපි සන්තිකෙ සාකහාරිකා ගායමානා පණ්ණං උච්චිනන්තියො විසභාගසද්දසඞ්ඝට්ටනෙන කම්මට්ඨානන්තරායං කරොන්ති.

යත්ථ පන නානාවිධා මාලාගච්ඡා සුපුප්ඵිතා හොන්ති, තත්‍රාපි තාදිසොයෙව උපද්දවො.

යත්ථ නානාවිධං අම්බජම්බුපනසාදිඵලං හොති, තත්ථ ඵලත්ථිකා ආගන්ත්වා යාචන්ති, අදෙන්තස්ස කුජ්ඣන්ති, බලක්කාරෙන වා ගණ්හන්ති, සායන්හසමයෙ විහාරමජ්ඣෙ චඞ්කමන්තෙන තෙ දිස්වා ‘‘කිං උපාසකා එවං කරොථා’’ති වුත්තා යථාරුචි අක්කොසන්ති, අවාසායපිස්ස පරක්කමන්ති.

පත්ථනීයෙ පන ලොකසම්මතෙ දක්ඛිණගිරිහත්ථිකුච්ඡිචෙතියගිරිචිත්තලපබ්බතසදිසෙ විහාරෙ විහරන්තං ‘‘අයං අරහා’’ති සම්භාවෙත්වා වන්දිතුකාමා මනුස්සා සමන්තා ඔසරන්ති, තෙනස්ස න ඵාසු හොති. යස්ස පන තං සප්පායං හොති, තෙන දිවා අඤ්ඤත්ථ ගන්ත්වා රත්තිං වසිතබ්බං.

නගරසන්නිස්සිතෙ විසභාගාරම්මණානි ආපාථමාගච්ඡන්ති, කුම්භදාසියොපි ඝටෙහි නිඝංසන්තියො ගච්ඡන්ති, ඔක්කමිත්වා මග්ගං න දෙන්ති, ඉස්සරමනුස්සාපි විහාරමජ්ඣෙ සාණිං පරික්ඛිපිත්වා නිසීදන්ති.

දාරුසන්නිස්සයෙ පන යත්ථ කට්ඨානි ච දබ්බුපකරණරුක්ඛා ච සන්ති, තත්ථ කට්ඨහාරිකා පුබ්බෙ වුත්තසාකපුප්ඵහාරිකා විය අඵාසුකං කරොන්ති. විහාරෙ රුක්ඛා සන්ති, තෙ ‘‘ඡින්දිත්වා ඝරානි කරිස්සාමා’’ති මනුස්සා ආගන්ත්වා ඡින්දන්ති. සචෙ සායන්හසමයෙ පධානඝරා නික්ඛමිත්වා විහාරමජ්ඣෙ චඞ්කමන්තො තෙ දිස්වා ‘‘කිං උපාසකා එවං කරොථා’’ති වදති, යථාරුචි අක්කොසන්ති, අවාසායපිස්ස පරක්කමන්ති.

යො පන ඛෙත්තසන්නිස්සිතො හොති සමන්තා ඛෙත්තෙහි පරිවාරිතො, තත්ථ මනුස්සා විහාරමජ්ඣෙයෙව ඛලං කත්වා ධඤ්ඤං මද්දන්ති, පමුඛෙසු සයන්ති, අඤ්ඤම්පි බහුං අඵාසුං කරොන්ති. යත්‍රපි මහාසඞ්ඝභොගො හොති, ආරාමිකකුලානං ගාවො රුන්ධන්ති, උදකවාරං පටිසෙධෙන්ති, මනුස්සා වීහිසීසං ගහෙත්වා ‘‘පස්සථ තුම්හාකං ආරාමිකකුලානං කම්ම’’න්ති සඞ්ඝස්ස දස්සෙන්ති. තෙන තෙන කාරණෙන රාජරාජමහාමත්තානං ඝරද්වාරං ගන්තබ්බං හොති, අයම්පි ඛෙත්තසන්නිස්සිතෙනෙව සඞ්ගහිතො.

යත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගා වෙරී භික්ඛූ විහරන්ති, යෙ කලහං කරොන්තා ‘‘මා, භන්තෙ, එවං කරොථා’’ති වාරියමානා ‘‘එතස්ස පංසුකූලිකස්ස ආගතකාලතො පට්ඨාය නට්ඨාම්හා’’ති වත්තාරො භවන්ති.

යොපි උදකපට්ටනං වා ථලපට්ටනං වා සන්නිස්සිතො හොති, තත්ථ අභිණ්හං නාවාහි ච සත්ථෙහි ච ආගතමනුස්සා ‘‘ඔකාසං දෙථ, පානීයං දෙථ, ලොණං දෙථා’’ති ඝට්ටයන්තා අඵාසුං කරොන්ති.

පච්චන්තසන්නිස්සිතෙ පන මනුස්සා බුද්ධාදීසු අප්පසන්නා හොන්ති.

රජ්ජසීමසන්නිස්සිතෙ රාජභයං හොති. තඤ්හි පදෙසං එකො රාජා ‘‘න මය්හං වසෙ වත්තතී’’ති පහරති, ඉතරොපි ‘‘න මය්හං වසෙ වත්තතී’’ති. තත්‍රායං භික්ඛු කදාචි ඉමස්ස රඤ්ඤො විජිතෙ විචරති, කදාචි එතස්ස, අථ නං ‘‘චරපුරිසො අය’’න්ති මඤ්ඤමානා අනයබ්‍යසනං පාපෙන්ති.

අසප්පායතාති විසභාගරූපාදිආරම්මණසමොසරණෙන වා අමනුස්සපරිග්ගහිතතාය වා අසප්පායතා. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො කිර ථෙරො අරඤ්ඤෙ වසති. අථස්ස එකා යක්ඛිනී පණ්ණසාලද්වාරෙ ඨත්වා ගායි. සො නික්ඛමිත්වා ද්වාරෙ අට්ඨාසි, සා ගන්ත්වා චඞ්කමනසීසෙ ගායි. ථෙරො චඞ්කමනසීසං අගමාසි, සා සතපොරිසෙ පපාතෙ ඨත්වා ගායි. ථෙරො පටිනිවත්ති, අථ නං සා වෙගෙන ගන්ත්වා ගහෙත්වා ‘‘මයා, භන්තෙ, න එකො, න ද්වෙ තුම්හාදිසා ඛාදිතා’’ති ආහ.

යත්ථ න සක්කා හොති ආචරියං වා ආචරියසමං වා උපජ්ඣායං වා උපජ්ඣායසමං වා කල්‍යාණමිත්තං ලද්ධුං, තත්ථ සො කල්‍යාණමිත්තානං අලාභො මහාදොසොයෙව. තස්මා ඉමෙසං අට්ඨාරසන්නං දොසානං අඤ්ඤතරෙන සමන්නාගතං සෙනාසනං භාවනාය අනනුරූපන්ති වෙදිතබ්බං. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථාසු –

‘‘මහාවාසං නවාවාසං, ජරාවාසඤ්ච පන්ථනිං;

සොණ්ඩිං පණ්ණඤ්ච පුප්ඵඤ්ච, ඵලං පත්ථිතමෙව ච.

‘‘නගරං දාරුනා ඛෙත්තං, විසභාගෙන පට්ටනං;

පච්චන්තසීමාසප්පායං, යත්ථ මිත්තො න ලබ්භති.

‘‘අට්ඨාරසෙතානි ඨානානි, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, මග්ගං සප්පටිභයං යථා’’ති. (විසුද්ධි. 1.52);

පඤ්චසෙනාසනඞ්ගසමන්නාගතන්ති ගාමතො නාතිදූරනාච්චාසන්නතාදීහි පඤ්චහි සෙනාසනඞ්ගෙහි සමන්නාගතං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නං, දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙන උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා, තෙ කාලෙන කාලං උපසඞ්කමිත්වා පරිපුච්ඡති පරිපඤ්හති ‘ඉදං, භන්තෙ, කථං, ඉමස්ස කො අත්ථො’ති. තස්ස තෙ ආයස්මන්තො අවිවටඤ්චෙව විවරන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච උත්තානිං කරොන්ති, අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්ති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11).

එත්ථ ච නාතිදූරං නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නන්ති එකං අඞ්ගං, දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසන්ති එකං, අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සන්ති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස…පෙ… පරික්ඛාරාති එකං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා…පෙ… කඞ්ඛං පටිවිනොදෙන්තීති එකං. එවං පඤ්චඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි.

උපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙනාති එත්ථ පන ඛුද්දකපලිබොධෙ උපච්ඡින්දන්තෙන දීඝානි කෙසනඛලොමානි ඡින්දිතබ්බානි, ජිණ්ණචීවරෙසු අග්ගළඅනුවාතපරිභණ්ඩදානාදිනා දළ්හීකම්මං වා තන්තුච්ඡෙදාදීසු තුන්නකම්මං වා කාතබ්බං, කිලිට්ඨානි වා රජිතබ්බානි. සචෙ පත්තෙ මලං හොති, පත්තො පචිතබ්බො, මඤ්චපීඨාදීනි සොධෙතබ්බානි. භත්තසම්මදං පටිවිනොදෙත්වාති භොජනනිමිත්තං පරිස්සමං විනොදෙත්වා. ආහාරෙ හි ආසයං පවිට්ඨමත්තෙ තස්ස ආගන්තුකතාය යෙභුය්‍යෙන සියා සරීරස්ස කොචි පරිස්සමො, තං වූපසමෙත්වා. තස්මිඤ්හි අවූපසන්තෙ සරීරඛෙදෙන චිත්තං එකග්ගතං න ලභෙය්‍යාති. උග්ගහෙතබ්බතො උග්ගහො, සබ්බොපි කම්මට්ඨානවිධි, න පුබ්බෙ වුත්තඋග්ගහමත්තං. ආචරියතො උග්ගහො ආචරියුග්ගහො, තතො. එකපදම්පීති එකකොට්ඨාසම්පි.

අනුබන්ධනාති අස්සාසපස්සාසානං අනුගමනවසෙන සතියා නිරන්තරං අනුපවත්තනා. ඵුසනාති අස්සාසපස්සාසෙ ගණෙන්තස්ස ගණනං පටිසංහරිත්වා තෙ සතියා අනුබන්ධන්තස්ස යථා අප්පනා හොති, තථා චිත්තං ඨපෙන්තස්ස ච නාසිකග්ගාදිට්ඨානස්ස නෙසං ඵුසනා. යස්මා පන ගණනාදිවසෙන විය ඵුසනාදිවසෙන විසුං මනසිකාරො නත්ථි, ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව ගණනා කාතබ්බාති දස්සෙතුං ඉධ ඵුසනාගහණන්ති දීපෙන්තො ‘‘ඵුසනාති ඵුට්ඨට්ඨාන’’න්ති ආහ. ඨපනාති සමාධානං. තඤ්හි සම්මදෙව ආරම්මණෙ චිත්තස්ස ආධානං ඨපනං හොති. තථා හි සමාධි ‘‘චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිතී’’ති නිද්දිට්ඨො. සමාධිප්පධානා පන අප්පනාති ආහ ‘‘ඨපනාති අප්පනා’’ති. අනිච්චතාදීනං සංලක්ඛණතො සල්ලක්ඛණා විපස්සනා. පවත්තතො නිමිත්තතො ච විනිවට්ටනතො විනිවට්ටනා මග්ගො. සකලසංකිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභාවතො සබ්බසො සුද්ධීති පාරිසුද්ධි ඵලං. තෙසන්ති විවට්ටනාපාරිසුද්ධීනං. පටිපස්සනාති පති පති දස්සනං පෙක්ඛනං. තෙනාහ ‘‘පච්චවෙක්ඛණා’’ති.

ඛණ්ඩන්ති එකං තීණි පඤ්චාති එවං ගණනාය ඛණ්ඩනං. ඔකාසෙති ගණනාවිධිං සන්ධායාහ, ගණනානිස්සිතොව න කම්මට්ඨානනිස්සිතො. සිඛාප්පත්තං නු ඛොති ඉදං චිරතරං ගණනාය මනසිකරොන්තස්ස වසෙන වුත්තං. සො හි තථා ලද්ධං අවික්ඛෙපමත්තං නිස්සාය එවං මඤ්ඤෙය්‍ය. අස්සාසපස්සාසෙසු යො උපට්ඨාති, තං ගහෙත්වාති ඉදං අස්සාසපස්සාසෙසු යස්ස එකොව පඨමං උපට්ඨාති, තං සන්ධාය වුත්තං. යස්ස පන උභොපි උපට්ඨහන්ති, තෙන උභයම්පි ගහෙත්වා ගණෙතබ්බං. යො උපට්ඨාතීති ඉමිනා ච ද්වීසු නාසාපුටවාතෙසු යො පාකටතරො උපට්ඨාති, සො ගහෙතබ්බොති අයම්පි අත්ථො දීපිතොති දට්ඨබ්බං. පවත්තමානං පවත්තමානන්ති ආමෙඩිතවචනෙන නිරන්තරං අස්සාසපස්සාසානං උපලක්ඛණං දස්සෙති. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන උපලක්ඛෙත්වාවාති අත්ථො. පඨමං එකෙකස්මිං උපට්ඨිතෙපි උපලක්ඛෙත්වාව ගණෙන්තස්ස කමෙන උභොපි පාකටා හොන්තීති ආහ – ‘‘අස්සාසපස්සාසා පාකටා හොන්තී’’ති. තෙන ‘‘උපලක්ඛෙත්වාව ගණෙතබ්බ’’න්ති ඉමස්ස ‘‘තස්සෙවං ගණයතො…පෙ… පාකටා හොන්තී’’ති ඉදං කාරණවචනං දට්ඨබ්බං. තත්ථ පාකටා හොන්තීති ගණනාවසෙන බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො විභූතා හොන්ති.

පලිඝාය පරිවත්තනකං යත්ථ නික්ඛිපන්ති, සො පලිඝත්ථම්භො. තියාමරත්තින්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. පුරිමනයෙනාති සීඝගණනාය, ගොපාලකගණනායාති අත්ථො. එකො ද්වෙ තීණි චත්තාරි පඤ්චාති ගණනාවිධිදස්සනං. තස්මා අට්ඨාතිආදීසුපි එකතො පට්ඨායෙව පච්චෙකං අට්ඨාදීනි පාපෙතබ්බානි. ‘‘සීඝං සීඝං ගණෙතබ්බමෙවා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණං නිදස්සනඤ්ච දස්සෙති ‘‘ගණනාපටිබද්ධෙ හී’’තිආදිනා. තත්ථ අරීයති තෙන නාවාති අරිත්තං, පාජනදණ්ඩො. අරිත්තෙන උපත්ථම්භනං අරිත්තුපත්ථම්භනං, තස්ස වසෙන.

නිප්පරියායතො නිරන්තරප්පවත්ති නාම ඨපනායමෙවාති ආහ ‘‘නිරන්තරප්පවත්තං වියා’’ති. අන්තො පවිසන්තං මනසිකරොන්තො අන්තො චිත්තං පවෙසෙති නාම. බහි චිත්තනීහරණෙපි එසෙව නයො. වාතබ්භාහතන්ති අබ්භන්තරගතවාතං බහුලං මනසිකරොන්තස්ස වාතෙන තං ඨානං අබ්භාහතං විය මෙදෙන පූරිතං විය ච හොති, තථා උපට්ඨාති. නීහරතොති ඵුට්ඨොකාසං මුඤ්චිත්වා නීහරතො. තථා පන නීහරතො වාතස්ස ගතිසමන්වෙසනමුඛෙන නානාරම්මණෙසු චිත්තං විධාවතීති ආහ ‘‘පුථුත්තාරම්මණෙ චිත්තං වික්ඛිපතී’’ති.

එතන්ති එතං අස්සාසපස්සාසජාතං. අනුගමනන්ති පවත්තපවත්තානං අස්සාසපස්සාසානං ආරම්මණකරණවසෙන සතියා අනු අනු පවත්තනං අනුගච්ඡනං. තෙනෙවාහ – ‘‘තඤ්ච ඛො ආදිමජ්ඣපරියොසානානුගමනවසෙනා’’ති. නාභි ආදි තත්ථ පඨමං උප්පජ්ජනතො. පඨමුප්පත්තිවසෙන හි ඉධ ආදිචින්තා, න උප්පත්තිමත්තවසෙන. තථා හි තෙ නාභිතො පට්ඨාය යාව නාසිකග්ගා සබ්බත්ථ උප්පජ්ජන්තෙව. යත්ථ යත්ථ ච උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති ධම්මානං ගමනාභාවතො. යථාපච්චයං පන දෙසන්තරප්පත්තියං ගතිසමඤ්ඤා. හදයං මජ්ඣන්ති හදයසමීපං තස්ස උපරිභාගො මජ්ඣං. නාසිකග්ගං පරියොසානන්ති නාසිකට්ඨානං තස්ස පරියොසානං අස්සාසපස්සාසානං සමඤ්ඤාය තදවධිභාවතො. තථා හෙතෙ චිත්තසමුට්ඨානා වුත්තා, න ච බහිද්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං සම්භවො අත්ථි. තෙනාහ ‘‘අබ්භන්තරපවිසනවාතස්ස නාසිකග්ගං ආදී’’ති. පවිසනනික්ඛමනපරියායො පන තංසදිසවසෙනෙව වුත්තොති වෙදිතබ්බො. වික්ඛෙපගතන්ති වික්ඛෙපං උපගතං, වික්ඛිත්තං අසමාහිතන්ති අත්ථො. සාරද්ධායාති සදරථභාවාය. ඉඤ්ජනායාති කම්මට්ඨානමනසිකාරස්ස චලනාය. වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනං, ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ වා. සාරද්ධාති සදරථා. ඉඤ්ජිතාති ඉඤ්ජනකා චලනකා, තථා ඵන්දිතා.

ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙනාතිආදිමජ්ඣපරියොසානානුගමනවසෙන න මනසි කාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අනුබන්ධනාය මනසිකරොන්තෙන ඵුසනාවසෙන ඨපනාවසෙන ච මනසි කාතබ්බ’’න්ති යෙන අධිප්පායෙන වුත්තං, තං විවරිතුං ‘‘ගණනානුබන්ධනාවසෙන වියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විසුං මනසිකාරො නත්ථීති ගණනාය අනුබන්ධනාය ච විනා යථාක්කමං කෙවලං ඵුසනාවසෙන ඨපනාවසෙන ච කම්මට්ඨානමනසිකාරො නත්ථි. නනු ඵුසනාය විනා ඨපනාය විය ඵුසනාය විනා ගණනායපි මනසිකාරො නත්ථියෙවාති? යදිපි නත්ථි, ගණනා පන යථා කම්මට්ඨානමනසිකාරස්ස මූලභාවතො පධානභාවෙන ගහෙතබ්බා, එවං අනුබන්ධනා ඨපනාය තාය විනා ඨපනාය අසම්භවතො. තස්මා සතිපි ඵුසනාය නානන්තරිකභාවෙ ගණනානුබන්ධනා එව මූලභාවතො පධානභාවෙන ගහෙත්වා ඉතරාසං තදභාවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ගණනානුබන්ධනාවසෙන විය හි ඵුසනාඨපනාවසෙන විසුං මනසිකාරො නත්ථී’’ති. යදි එවං තා කස්මා උද්දෙසෙ විසුං ගහිතාති ආහ ‘‘ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙවා’’තිආදි. තත්ථ ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව ගණෙන්තොති ඉමිනා ගණනාය ඵුසනා අඞ්ගන්ති දස්සෙති. තෙනාහ – ‘‘ගණනාය ච ඵුසනාය ච මනසි කරොතී’’ති. තත්ථෙවාති ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව. තෙති අස්සාසපස්සාසෙ. සතියා අනුබන්ධන්තොති ගණනාවිධිං අනුගන්ත්වා සතියා නිබන්ධන්තො, ඵුට්ඨොකාසෙයෙව තෙ නිරන්තරං උපධාරෙන්තොති අත්ථො. අප්පනාවසෙන චිත්තං ඨපෙන්තොති යථා අප්පනා හොති, එවං යථාඋපට්ඨිතෙ නිමිත්තෙ චිත්තං ඨපෙන්තො සමාදහන්තො. අනුබන්ධනාය චාතිආදීසු අනුබන්ධනාය ච ඵුසනාය ච ඨපනාය ච මනසි කරොතීති වුච්චතීති යොජනා. ස්වායමත්ථොති ය්වායං ‘‘ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව ගණෙන්තො තත්ථෙව ගණනං පටිසංහරිත්වා තෙ සතියා අනුබන්ධන්තො’’ති වුත්තො, සො අයමත්ථො. යා අච්චන්තාය න මිනොති න විනිච්ඡිනති, සා මානස්ස සමීපෙති උපමා යථා ගොණො විය ගවයොති.

පඞ්ගුළොති පීඨසප්පී. දොලාති පෙඞ්ඛොලො. කීළතන්ති කීළන්තානං. මාතාපුත්තානන්ති අත්තනො භරියාය පුත්තස්ස ච. උභො කොටියොති ආගච්ඡන්තස්ස පුරිමකොටිං, ගච්ඡන්තස්ස පච්ඡිමකොටින්ති ද්වෙපි කොටියො. මජ්ඣඤ්චාති දොලාඵලකස්සෙව මජ්ඣං. උපනිබන්ධනත්ථම්භො වියාති උපනිබන්ධනත්ථම්භො, නාසිකග්ගං මුඛනිමිත්තං වා, තස්ස මූලෙ සමීපෙ ඨත්වා. කථං ඨත්වා? සතියා වසෙන. සතිඤ්හි තත්ථ සූපට්ඨිතං කරොන්තො යොගාවචරො තත්ථ ඨිතො නාම හොති අවයවධම්මෙන සමුදායස්ස අපදිසිතබ්බතො. නිමිත්තෙති නාසිකග්ගාදිනිමිත්තෙ. සතියා නිසින්නොති සතිවසෙන නිසීදන්තො. ‘‘සතිඤ්හි තත්ථා’’තිආදිනා ඨානෙ විය වත්තබ්බං. තත්ථාති ඵුට්ඨට්ඨානෙ. තෙති නගරස්ස අන්තො බහි ච ගතා මනුස්සා තෙසං සඞ්ගහා ච හත්ථගතා. ආදිතො පභුතීති උපමෙය්‍යත්ථදස්සනතො පට්ඨාය.

ගාථායං නිමිත්තන්ති උපනිබන්ධනනිමිත්තං. අනාරම්මණමෙකචිත්තස්සාති එකස්ස චිත්තස්ස න ආරම්මණං, ආරම්මණං න හොන්තීති අත්ථො. අජානතො ච තයො ධම්මෙති නිමිත්තං අස්සාසො පස්සාසොති ඉමෙ නිමිත්තාදයො තයො ධම්මෙ ආරම්මණකරණවසෙන අවින්දන්තස්ස. ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ. භාවනාති ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනා. නුපලබ්භතීති න උපලබ්භති න සිජ්ඣතීති අයං චොදනාගාථාය අත්ථො. දුතියා පන පරිහාරගාථා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව.

කථන්ති තාසං චොදනාපරිහාරගාථානං අත්ථං විවරිතුං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. ඉමෙ තයො ධම්මාතිආදීසු පදයොජනාය සද්ධිං අයමත්ථනිද්දෙසො – ඉමෙ නිමිත්තාදයො තයො ධම්මා එකචිත්තස්ස කථං ආරම්මණං න හොන්ති, අසතිපි ආරම්මණභාවෙ න චිමෙ න ච ඉමෙ තයො ධම්මා අවිදිතා හොන්ති, කථඤ්ච න හොන්ති අවිදිතා, තෙසඤ්හි අවිදිතත්තෙ චිත්තඤ්ච කථං වික්ඛෙපං න ගච්ඡති, පධානඤ්ච භාවනාය නිප්ඵාදකං වීරියඤ්ච කථං පඤ්ඤායති, නීවරණානං වික්ඛම්භකං සම්මදෙව සමාධානාවහං භාවනානුයොගසඞ්ඛාතං පයොගඤ්ච යොගී කථං සාධෙති, උපරූපරි ලොකියලොකුත්තරඤ්ච විසෙසං කථමධිගච්ඡතීති.

ඉදානි තමත්ථං කකචොපමාය සාධෙතුං ‘‘සෙය්‍යථාපී’’තිආදි වුත්තං. භූමිභාගස්ස විසමතාය චඤ්චලෙ රුක්ඛෙ ඡෙදනකිරියා න සුකරා සියා, තථා ච සති කකචදන්තගති දුවිඤ්ඤෙය්‍යාති ආහ – ‘‘සමෙ භූමිභාගෙ’’ති. කකචෙනාති ඛුද්දකෙන ඛරපත්තෙන. තෙනාහ ‘‘පුරිසො’’ති. ඵුට්ඨකකචදන්තානන්ති ඵුට්ඨඵුට්ඨකකචදන්තානං වසෙන. තෙන කකචදන්තෙහි ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව පුරිසස්ස සතියා උපට්ඨානං දස්සෙති. තෙනාහ – ‘‘න ආගතෙ වා ගතෙ වා කකචදන්තෙ මනසි කරොතී’’ති.

කකචස්ස ආකඩ්ඪනකාලෙ පුරිසාභිමුඛං පවත්තා ආගතා, පෙල්ලනකාලෙ තතො විගතා ගතාති වුත්තා, න ච ආගතා වා ගතා වා කකචදන්තා අවිදිතා හොන්ති සබ්බත්ථ සතියා උපට්ඨිතත්තා ඡින්දිතබ්බට්ඨානං අඵුසිත්වා ගච්ඡන්තානං ආගච්ඡන්තානඤ්ච කකචදන්තානං අභාවතො. පධානන්ති රුක්ඛස්ස ඡෙදනවීරියං. පයොගන්ති තස්සෙව ඡෙදනකිරියං. උපමායං ‘‘විසෙසමධිගච්ඡතී’’ති පදං පාළියං නත්ථි, යොජෙත්වා පන දස්සෙතබ්බං. තෙනෙව විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.227) උපමායම්පි ‘‘විසෙසමධිගච්ඡතී’’ති පදං යොජෙත්වාව වුත්තං. තංසංවණ්ණනායඤ්ච ‘‘විසෙසන්ති අනෙකභාවාපාදනං, තෙන ච සාධෙතබ්බං පයොජනවිසෙස’’න්ති අත්ථො වුත්තො.

යථා රුක්ඛොතිආදි උපමාසංසන්දනං. උපනිබන්ධති ආරම්මණෙ චිත්තං එතායාති සති උපනිබන්ධනා නාම, තස්සා අස්සාසපස්සාසානං සල්ලක්ඛණස්ස නිමිත්තන්ති උපනිබන්ධනානිමිත්තං, නාසිකග්ගං මුඛනිමිත්තං වා. එවමෙවන්ති යථා සො පුරිසො කකචෙන රුක්ඛං ඡින්දන්තො ආගතගතෙ කකචදන්තෙ අමනසිකරොන්තොපි ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙයෙව සතියා උපට්ඨපනෙන ආගතගතෙ කකචදන්තෙ ජානාති, සුත්තපදඤ්ච අවිරජ්ඣන්තො අත්ථකිච්චං සාධෙති, එවමෙවං. නාසිකග්ගෙ මුඛනිමිත්තෙති දීඝනාසිකො නාසිකග්ගෙ, ඉතරො මුඛං අසනං නිමීයති ඡාදීයති එතෙනාති මුඛනිමිත්තන්ති ලද්ධනාමෙ උත්තරොට්ඨෙ.

ඉදං පධානන්ති යෙන වීරියාරම්භෙන ආරද්ධවීරියස්ස යොගිනො කායොපි චිත්තම්පි කම්මනියං භාවනාකම්මක්ඛමං භාවනාකම්මයොග්ගං හොති, ඉදං වීරියං පධානන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උපක්කිලෙසා පහීයන්තීති චිත්තස්ස උපක්කිලෙසභූතානි නීවරණානි වික්ඛම්භනවසෙන පහීයන්ති. විතක්කා වූපසම්මන්තීති තතො එව කාමවිතක්කාදයො මිච්ඡාවිතක්කා උපසමං ගච්ඡන්ති, නීවරණප්පහානෙන වා පඨමජ්ඣානාධිගමං දස්සෙත්වා විතක්කවූපසමාපදෙසෙන දුතියජ්ඣානාදීනමධිගමමාහ. අයං පයොගොති අයං ඣානාධිගමස්ස හෙතුභූතො කම්මට්ඨානානුයොගො පයොගො. සංයොජනා පහීයන්තීති දසපි සංයොජනානි මග්ගප්පටිපාටියා සමුච්ඡෙදවසෙන පහීයන්ති. අනුසයා බ්‍යන්තී හොන්තීති තථා සත්තපි අනුසයා අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන භඞ්ගමත්තස්සපි අනවසෙසතො විගතන්තා හොන්ති. එත්ථ ච සංයොජනප්පහානං නාම අනුසයනිරොධෙනෙව හොති, පහීනෙසු ච සංයොජනෙසු අනුසයානං ලෙසොපි න භවිස්සතීති ච දස්සනත්ථං ‘‘සංයොජනා පහීයන්ති, අනුසයා බ්‍යන්තී හොන්තී’’ති වුත්තං. අයං විසෙසොති ඉමං සමාධිං නිස්සාය අනුක්කමෙන ලබ්භමානො අයං සංයොජනප්පහානාදිකො ඉමස්ස සමාධිස්ස විසෙසොති අත්ථො.

යස්සාති යෙන. අනුපුබ්බන්ති අනුක්කමෙන. පරිචිතාති පරිචිණ්ණා. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – ආනාපානස්සති යථා බුද්ධෙන භගවතා දෙසිතා, තථා යෙන දීඝරස්සපජආනනාදිවිධිනා අනුපුබ්බං පරිචිතා සුට්ඨු භාවිතා, තතො එව පරිපුණ්ණා සොළසන්නං වත්ථූනං පාරිපූරියා සබ්බසො පුණ්ණා, සො භික්ඛු ඉමං අත්තනො ඛන්ධාදිලොකං පඤ්ඤොභාසෙන පභාසෙති. යථා කිං? අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා අබ්භාදිඋපක්කිලෙසවිමුත්තො චන්දිමා තාරකරාජා වියාති. ‘‘අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා’’ති හි පදස්ස නිද්දෙසෙ මහිකාදීනම්පි වුත්තත්තා එත්ථ ආදි-සද්දලොපො කතොති වෙදිතබ්බො.

ඉධාති කකචූපමාය. අස්සාති යොගිනො. ඉධාති වා ඉමස්මිං ඨානෙ. අස්සාති උපමාභූතස්ස කකචස්ස. ආගතගතවසෙන යථා තස්ස පුරිසස්ස අමනසිකාරො, එවං අස්සාසපස්සාසානං ආගතගතවසෙන අමනසිකාරමත්තමෙව ආනයනප්පයොජනං. න චිරෙනෙවාති ඉදං කතාධිකාරං සන්ධාය වුත්තං. නිමිත්තන්ති පටිභාගනිමිත්තං. අවසෙසජ්ඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතාති විතක්කාදිඅවසෙසජ්ඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතාති වදන්ති, විචාරාදීති පන වත්තබ්බං නිප්පරියායෙන විතක්කස්ස අප්පනාභාවතො. සො හි පාළියං ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති නිද්දිට්ඨො, තංසම්පයොගතො වා යස්මා ඣානං අප්පනාති අට්ඨකථාවොහාරො, ඣානඞ්ගෙසු ච සමාධි පධානං, තස්මා තං අප්පනාති දස්සෙන්තො ‘‘අවසෙසජ්ඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතා අප්පනාසඞ්ඛාතා ඨපනා ච සම්පජ්ජතී’’ති ආහ. කස්සචි පන ගණනාවසෙනෙව මනසිකාරකාලතො පභුතීති එත්ථ ‘‘අනුක්කමතො…පෙ… පත්තං විය හොතී’’ති එත්තකොව ගන්ථො පරිහීනො, පුරාණපොත්ථකෙසු පන කත්ථචි සො ගන්ථො ලිඛිතොයෙව තිට්ඨති.

සාරද්ධකායස්ස කස්සචි පුග්ගලස්ස. ඔනමති වත්ථිකාදිපලම්බනෙන. විකූජතීති සද්දං කරොති. වලිං ගණ්හාතීති. තත්ථ තත්ථ වලිනං හොති. කස්මා? යස්මා සාරද්ධකායො ගරුකො හොතීති. කායදරථවූපසමෙන සද්ධිං සිජ්ඣමානො ඔළාරිකඅස්සාසපස්සාසනිරොධො බ්‍යතිරෙකමුඛෙන තස්ස සාධනං විය වුත්තො. ඔළාරිකඅස්සාසපස්සාසනිරොධවසෙනාති අන්වයවසෙන තදත්ථස්ස සාධනං. කායදරථෙ වූපසන්තෙති චිත්තජරූපානං ලහුමුදුකම්මඤ්ඤභාවෙන යො සෙසතිසන්තතිරූපානම්පි ලහුආදිභාවො, සො ඉධ කායස්ස ලහුභාවොති අධිප්පෙතො. ස්වායං යස්මා චිත්තස්ස ලහුආදිභාවෙන විනා නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘කායොපි චිත්තම්පි ලහුකං හොතී’’ති.

ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ නිරුද්ධෙතිආදි හෙට්ඨා වුත්තනයම්හි විචෙතබ්බාකාරප්පත්තස්ස කායසඞ්ඛාරස්ස විචයනවිධිං දස්සෙතුං ආනීතං.

උපරූපරි විභූතානීති භාවනාබලෙන උද්ධං උද්ධං පාකටානි හොන්ති. දෙසතොති පකතියා ඵුසනදෙසතො, පුබ්බෙ අත්තනො ඵුසනවසෙන උපධාරිතට්ඨානතො.

‘‘කත්ථ නත්ථී’’ති ඨානවසෙන ‘‘කස්ස නත්ථී’’ති පුග්ගලවසෙන ච වීමංසියමානමත්ථං එකජ්ඣං කත්වා විභාවෙතුං ‘‘අන්තොමාතුකුච්ඡිය’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘යථා උදකෙ නිමුග්ගස්ස නිරුද්ධොකාසතාය අස්සාසපස්සාසා න පවත්තන්ති, එවං අන්තොමාතුකුච්ඡියං. යථා මතානං සමුට්ඨාපකචිත්තාභාවතො, එවං අසඤ්ඤීභූතානං මුච්ඡාපරෙතානං අසඤ්ඤීසු වා ජාතානං, තථා නිරොධසමාපන්නාන’’න්ති ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන වුත්තං. මහාගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘මුච්ඡාපරෙතානං චිත්තප්පවත්තියා දුබ්බලභාවතො’’ති කාරණං වුත්තං. චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නානං ධම්මතාවසෙනෙව නෙසං අනුප්පජ්ජනං, තථා රූපාරූපභවසමඞ්ගීනං. කෙචි පන ‘‘අනුපුබ්බතො සුඛුමභාවප්පත්තියා චතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නස්ස, රූපභවෙ රූපානං භවඞ්ගස්ස ච සුඛුමභාවතො රූපභවසමඞ්ගීනං නත්ථී’’ති කාරණං වදන්ති. අත්ථියෙව තෙ අස්සාසපස්සාසා පාරිසෙසතොති අධිප්පායො යථාවුත්තසත්තට්ඨානවිනිමුත්තස්ස අස්සාසපස්සාසානං අනුප්පජ්ජනට්ඨානස්ස අභාවතො. පකතිඵුට්ඨවසෙනාති පකතියා ඵුසනට්ඨානවසෙන. නිමිත්තං ඨපෙතබ්බන්ති සතියා තත්ථ සුඛප්පවත්තනත්ථං ථිරතරං සඤ්ඤාණං පවත්තෙතබ්බං. ථිරසඤ්ඤාපදට්ඨානා හි සති. ඉමමෙවාති ඉමං එව අනුපට්ඨහන්තස්ස කායසඞ්ඛාරස්ස කණ්ටකුට්ඨාපනඤායෙන උපට්ඨාපනවිධිමෙව. අත්ථවසන්ති හෙතුං. අත්ථො හි ඵලං. සො යස්ස වසෙන පවත්තති, සො අත්ථවසොති. මුට්ඨස්සතිස්සාති විනට්ඨස්සතිස්ස. අසම්පජානස්සාති සම්පජඤ්ඤවිරහිතස්ස, භාවෙන්තස්ස අනුක්කමෙන අනුපට්ඨහන්තෙ අස්සාසපස්සාසෙ වීමංසිත්වා ‘‘ඉමෙ තෙ’’ති උපධාරෙතුං සම්මදෙව ජානිතුඤ්ච සමත්ථාහි සතිපඤ්ඤාහි විරහිතස්සාති අධිප්පායො. ඉතො අඤ්ඤං කම්මට්ඨානං. ගරුකන්ති භාරියං. සා චස්ස ගරුකතා භාවනාය සුදුක්කරභාවෙනාති ආහ ‘‘ගරුකභාවන’’න්ති.

උපරූපරි සන්තසුඛුමභාවාපත්තිතො ‘‘බලවතී සුවිසදා සූරා ච සති පඤ්ඤා ච ඉච්ඡිතබ්බා’’ති වත්වා සුඛුමස්ස නාම අත්ථස්ස සාධනෙනපි සුඛුමෙනෙව භවිතබ්බන්ති දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. ඉදානි අනුපට්ඨහන්තානං අස්සාසපස්සාසානං පරියෙසනුපායං දස්සෙන්තො ‘‘තාහි ච පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනුපදන්ති පදානුපදං. චරිත්වාති ගොචරං ගහෙත්වා. තස්මිංයෙව ඨානෙති උපනිබන්ධනනිමිත්තසඤ්ඤිතෙ ඨානෙ. යොජෙත්වාති මනසිකාරෙන යොජෙත්වා. ‘‘සතිරස්මියා බන්ධිත්වා’’ති වා වුත්තමෙවත්ථමාහ ‘‘තස්මිංයෙව ඨානෙ යොජෙත්වා’’ති. න හි උපමෙය්‍යෙ බන්ධනයොජනට්ඨානානි විසුං ලබ්භන්ති. නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං පටිභාගනිමිත්තං වා. උභයම්පි හි ඉධ එකජ්ඣං වුත්තං. තථා හි තූලපිචුආදි උපමත්තයං උග්ගහෙ යුජ්ජති, සෙසං උභයත්ථ. එකච්චෙති එකෙ ආචරියා.