2. දුතියපාරාජිකං

අදුතියෙන ජිනෙන යං දුතියං පාරාජිකං පකාසිතං, තස්ස ඉදානි යස්මා සංවණ්ණනාක්කමො පත්තො, තස්මා යං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං, යඤ්ච පුබ්බෙ පකාසිතං, තං සබ්බං වජ්ජයිත්වා අස්ස දුතියස්ස අයං සංවණ්ණනා හොතීති සම්බන්ධො.

ධනියවත්ථුවණ්ණනා

84. රාජගහෙති එත්ථ දුග්ගජනපදට්ඨානවිසෙසසම්පදාදියොගතො පධානභාවෙන රාජූහි ගහිතං පරිග්ගහිතන්ති රාජගහන්ති ආහ ‘‘මන්ධාතු…පෙ… වුච්චතී’’ති. තත්ථ මහාගොවින්දෙන මහාසත්තෙන පරිග්ගහිතං රෙණුනා පරිග්ගහිතමෙව හොතීති මහාගොවින්දග්ගහණං. මහාගොවින්දපඅග්ගහිතතාකිත්තනඤ්හි තදා රෙණුනා මගධරාජෙන පරිග්ගහිතභාවූපලක්ඛණං. තස්ස හි සො පුරොහිතො. ‘‘මහාගොවින්දොති මහානුභාවො පුරාතනො එකො මගධරාජා’’ති කෙචි. පරිග්ගහිතත්තාති රාජධානීභාවෙන පරිග්ගහිතත්තා. ගය්හතීති ගහො, රාජූනං ගහොති රාජගහං, නගරසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙති ‘‘නගරමාපනෙන රඤ්ඤා කාරිතසබ්බගහත්තා රාජගහං, ගිජ්ඣකූටාදීහි පරික්ඛිත්තත්තා පබ්බතරාජෙහි පරික්ඛිත්තගෙහසදිසන්තිපි රාජගහං, සම්පන්නභවනතාය රාජමානං ගෙහන්තිපි රාජගහං, සුවිහිතාරක්ඛතාය අනත්ථාවහභාවෙන උපගතානං පටිරාජූනං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං, රාජූහි දිස්වා සම්මා පතිට්ඨාපිතත්තා තෙසං ගහං ගෙහභූතන්තිපි රාජගහං. ආරාමරාමණෙය්‍යකාදීහි රාජතෙ, නිවාසසුඛතාදිනා සත්තෙහි මමත්තවසෙන ගය්හති පරිග්ගය්හතීති වා රාජගහ’’න්ති එදිසෙ පකාරෙ. සො පදෙසො ඨානවිසෙසභාවෙන උළාරසත්තපරිභොගොති ආහ ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදි. තත්ථ බුද්ධකාලෙ චක්කවත්තිකාලෙ චාති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. තෙසන්ති යක්ඛානං. වසනවනන්ති ආපානභූමිභූතං උපවනං. ගිජ්ඣා එත්ථ සන්තීති ගිජ්ඣං, කූටං. තං එතස්සාති ගිජ්ඣකූටො. ගිජ්ඣො වියාති වා ගිජ්ඣං, කූටං. තං එතස්සාති ගිජ්ඣකූටො, පබ්බතො. ගිජ්ඣසදිසකූටොති ගිජ්ඣකූටොති වා මජ්ඣෙපදලොපීසමාසො යථා ‘‘සාකපත්ථවො’’ති, තස්මිං ගිජ්ඣකූටෙ. තෙනාහ ‘‘ගිජ්ඣා’’තිආදි.

තතො පරං සඞ්ඝොති තිණ්ණං ජනානං උපරි සඞ්ඝො චතුවග්ගකරණීයාදිකම්මප්පත්තත්තා. තස්මිං පබ්බතෙ සන්නිපතිත්වා සමාපත්තියා වීතිනාමෙන්තීති යථාඵාසුකට්ඨානෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චා ආගන්ත්වා චෙතියගබ්භෙ යමකමහාද්වාරං විවරන්තා විය තං පබ්බතං ද්විධා කත්වා අන්තො පවිසිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි මාපෙත්වා තත්ථ සමාපත්තියා වීතිනාමෙන්ති.

කදා පනෙතෙ තත්ථ වසිංසු? අතීතෙ කිර අනුප්පන්නෙ තථාගතෙ බාරාණසිං උපනිස්සාය එකස්මිං ගාමකෙ එකා කුලධීතා ඛෙත්තං රක්ඛති, තස්සා ඛෙත්තකුටියා වීහයො භජ්ජන්තියා තත්ථ මහාකරඤ්ජපුප්ඵප්පමාණා මහන්තමහන්තා මනොහරා පඤ්චසතමත්තා ලාජා ජායිංසු. සා තෙ ගහෙත්වා මහති පදුමිනිපත්තෙ ඨපෙසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ එකො පච්චෙකසම්බුද්ධො තස්සා අනුග්ගහත්ථං අවිදූරෙ ඛෙත්තපාළියා ගච්ඡති. සා තං දිස්වා පසන්නමානසා සුපුප්ඵිතං මහන්තං එකං පදුමං ගහෙත්වා තත්ථ ලාජෙ පක්ඛිපිත්වා පච්චෙකබුද්ධං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චහි ලාජසතෙහි සද්ධිං තං පදුමපුප්ඵං දත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ‘‘ඉමස්ස, භන්තෙ, පුඤ්ඤස්ස ආනුභාවෙන ආනුභාවසම්පන්නෙ පඤ්චසතපුත්තෙ ලභෙය්‍ය’’න්ති පඤ්ච පුත්තසතානි පත්ථෙසි. තස්මිංයෙව ඛණෙ පඤ්චසතා මිගලුද්දකා සම්භතසම්භාරා පරිපක්කපච්චෙකබොධිඤාණා තස්සෙව පච්චෙකබුද්ධස්ස මධුරමංසං දත්වා ‘‘එතිස්සා පුත්තා භවෙය්‍යාමා’’ති පත්ථයිංසු. අතීතාසු අනෙකාසු ජාතීසු තස්සා පුත්තභාවෙන ආගතත්තා තථා තෙසං අහොසි. සා යාවතායුකං ඨත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති, තතො චුතා ජාතස්සරෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්ති. තමෙකො තාපසො දිස්වා පටිජග්ගි. තස්සා පදසා විචරන්තියා පදුද්ධාරෙ පදුද්ධාරෙ භූමිතො පදුමානි උට්ඨහන්ති. එකො වනචරකො දිස්වා බාරාණසිරඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිං අකාසි, තස්සා ගබ්භො සණ්ඨාති. මහාපදුමකුමාරො මාතුකුච්ඡියං වසි, සෙසා බහි නික්ඛන්තං ගබ්භමලං නිස්සාය සංසෙදජභාවෙන නිබ්බත්තා. ‘‘ඔපපාතිකභාවෙනා’’ති කෙචි. තෙ වයප්පත්තා උය්‍යානෙ පදුමස්සරෙ කීළන්තා එකෙකස්මිං පදුමෙ නිසීදිත්වා ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තයිංසු. අයං තෙසං බ්‍යාකරණගාථා අහොසි –

‘‘සරොරුහං පදුමපලාසමත්‍රජං, සුපුප්ඵිතං භමරගණානුචිණ්ණං;

අනිච්චතායං වයතං විදිත්වා, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. –

තස්මිං කාලෙ තෙ තත්ථ වසිංසු. තදා චස්ස පබ්බතස්ස ‘‘ඉසිගිලී’’ති සමඤ්ඤා උදපාදි. ඉමෙ ඉසයොති ඉමෙ පච්චෙකබුද්ධඉසී. සමා ඤායති එතායාති සමඤ්ඤා, නාමන්ති අත්ථො.

තිණච්ඡදනා කුටියො මජ්ඣෙපදලොපීසමාසං කත්වා, එකදෙසෙ වා සමුදායවොහාරවසෙන ‘‘තිණකුටියො’’ති වුත්තා. ‘‘වස්සං උපගච්ඡිංසූ’’ති වචනතො වස්සූපගමනාරහා සද්වාරබන්ධා එව වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘තිණච්ඡදනා සද්වාරබන්ධා කුටියො’’ති. වස්සං උපගච්ඡන්තෙනාති වස්සාවාසං උපගච්ඡන්තෙන. නාලකපටිපදන්ති ‘‘මොනෙය්‍යං තෙ උපඤ්ඤිස්ස’’න්තිආදිනා (සු. නි. 721) සත්ථාරා නාලකත්ථෙරස්ස දෙසිතං පුථුජ්ජනකාලතො පභුති කිලෙසචිත්තං අනුප්පාදෙත්වා පටිපජ්ජිතබ්බං මොනෙය්‍යපටිපදං. තං පන පටිපදං සුත්වා නාලකත්ථෙරො තීසු ඨානෙසු අප්පිච්ඡො අහොසි දස්සනෙ සවනෙ පුච්ඡායාති. සො හි දෙසනාපරියොසානෙ පසන්නචිත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා වනං පවිට්ඨො. පුන ‘‘අහො වතාහං භගවන්තං පස්සෙය්‍ය’’න්ති ලොලභාවං න ජනෙසි, අයමස්ස දස්සනෙ අප්පිච්ඡතා. තථා ‘‘අහො වතාහං පුන ධම්මදෙසනං සුණෙය්‍ය’’න්ති ලොලභාවං න ජනෙසි, අයමස්ස සවනෙ අප්පිච්ඡතා. තථා ‘‘අහො වතාහං පුන මොනෙය්‍යපටිපදං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති ලොලභාවං න ජනෙසි, අයමස්ස පුච්ඡාය අප්පිච්ඡතා.

සො එවං අප්පිච්ඡො සමානො පබ්බතපාදං පවිසිත්වා එකවනසණ්ඩෙ ද්වෙ දිවසානි න වසි, එකරුක්ඛමූලෙ ද්වෙ දිවසානි න නිසීදි, එකස්මිං ගාමෙ ද්වෙ දිවසානි පිණ්ඩාය න පාවිසි. ඉති වනතො වනං, රුක්ඛතො රුක්ඛං, ගාමතො ගාමං ආහිණ්ඩන්තො අනුරූපපටිපදං පටිපජ්ජිත්වා අග්ගඵලෙ පතිට්ඨාසි. එකස්ස භගවතො කාලෙ එකොයෙව නං පූරෙති. ඉමඤ්හි මොනෙය්‍යපටිපදං උක්කට්ඨං කත්වා පූරෙන්තො භික්ඛු සත්තෙව මාසානි ජීවති, මජ්ඣිමං කත්වා පූරෙන්තො සත්ත වස්සානි, මුදුකං කත්වා පූරෙන්තො සොළස වස්සානි. අයං පන ථෙරො උක්කට්ඨං කත්වා පූරෙසි, තස්මා සත්ත මාසෙ ඨත්වා අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරස්ස පරික්ඛයං ඤත්වා නහායිත්වා නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා දිගුණං සඞ්ඝාටිං පාරුපිත්වා දසබලාභිමුඛො පඤ්චපතිට්ඨිතෙන තං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා හිඞ්ගුලකපබ්බතං නිස්සාය ඨිතකොව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. තස්ස පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා භගවා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගාහාපෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා අගමාසි. එවරූපං පටිපදං පටිපන්නෙනපි වස්සං උපගච්ඡන්තෙන ඡන්නෙ සද්වාරබන්ධෙයෙව ඨානෙ උපගන්තබ්බං. අප්පිච්ඡතං නිස්සායපි සික්ඛාපදස්ස අනතික්කමනීයත්තං දස්සෙතුං ‘‘නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනපී’’ති වුත්තං.

පඤ්චන්නං ඡදනානන්ති තිණපණ්ණඉට්ඨකසිලාසුධාසඞ්ඛාතානං පඤ්චන්නං ඡදනානං. ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බන්ති (මහාව. 204) වචීභෙදං කත්වා වස්සූපගමනං සන්ධායෙව පටික්ඛෙපො, න ආලයකරණවසෙන උපගමනං සන්ධායා’’ති වදන්ති. පාළියං පන අවිසෙසත්තා අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනපී’’තිආදිනා අවිසෙසෙනෙව දළ්හං කත්වා වුත්තත්තා අසෙනාසනිකස්ස නාවාදිං විනා අඤ්ඤත්ථ ආලයො න වට්ටතීති අම්හාකං ඛන්ති. නාවාසත්ථවජෙසුයෙව හි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, නාවායං වස්සං උපගන්තු’’න්තිආදිනා (මහාව. 203) සති අසති වා සෙනාසනෙ වස්සූපගමනස්ස විසුං අනුඤ්ඤාතත්තා ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බ’’න්ති අයං පටික්ඛෙපො තත්ථ න ලබ්භතීති අසති සෙනාසනෙ ආලයවසෙනපි නාවාදීසු උපගමනං වුත්තං. අනුධම්මතාති වත්තං. රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනීති ආදි-සද්දෙන වච්චකුටිපස්සාවට්ඨානාදිං සඞ්ගණ්හාති.

කතිකවත්තානි ච ඛන්ධකවත්තානි ච අධිට්ඨායාති පරියත්තිධම්මො නාම තිවිධම්පි සද්ධම්මං පතිට්ඨාපෙති, තස්මා සක්කච්චං උද්දිසථ උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, පධානඝරෙ වසන්තානං සඞ්ඝට්ටනං අකත්වා අන්තොවිහාරෙ නිසීදිත්වා උද්දිසථ උද්දිසාපෙථ, සජ්ඣායං කරොථ, ධම්මස්සවනං සමිද්ධං කරොථ, පබ්බාජෙන්තා සොධෙත්වා පබ්බාජෙථ, සොධෙත්වා උපසම්පාදෙථ, සොධෙත්වා නිස්සයං දෙථ. එකොපි හි කුලපුත්තො පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා සකලං සාසනං පතිට්ඨාපෙති. අත්තනො ථාමෙන යත්තකානි සක්කොථ, තත්තකානි ධුතඞ්ගානි සමාදියථ, අන්තොවස්සං නාමෙතං සකලදිවසං රත්තියා ච පඨමපච්ඡිමයාමෙසු අප්පමත්තෙහි භවිතබ්බං, වීරියං ආරභිතබ්බං. පොරාණකමහආථෙරාපි සබ්බපලිබොධෙ ඡින්දිත්වා අන්තොවස්සෙ එකචරියවත්තං පූරයිංසු. භස්සෙ මත්තං ජානිත්වා දසවත්ථුකකථං දසඅසුභදසානුස්සතිඅට්ඨතිංසාරම්මණකථං කාතුං වට්ටති. ආගන්තුකානං වත්තං කාතුං, සත්තාහකරණීයෙන ගතානං අපලොකෙත්වා දාතුං වට්ටති. විග්ගාහිකපිසුණඵරුසවචනානි මා වදථ, දිවසෙ දිවසෙ සීලානි ආවජ්ජෙන්තා චතුරාරක්ඛං අහාපෙන්තා මනසිකාරබහුලා විහරථ, චෙතියං වා බොධිං වා වන්දන්තෙන ගන්ධමාලං වා පූජෙන්තෙන පත්තං වා ථවිකාය පක්ඛිපන්තෙන න කථෙතබ්බං, අන්තොගාමෙ මනුස්සෙහි සද්ධිං පච්චයසංයුත්තකථා වා විසභාගකථා වා න කථෙතබ්බා, රක්ඛිතින්ද්‍රියෙහි භවිතබ්බං, ඛන්ධකවත්තඤ්ච සෙඛියවත්තඤ්ච පූරෙතබ්බන්ති එවමාදිනා කතිකවත්තානි ඛන්ධකවත්තානි ච අධිට්ඨහිත්වා.

‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සංවුට්ඨානං තීහි ඨානෙහි පවාරෙතු’’න්ති (මහාව. 209) වුට්ඨවස්සානං පවාරණාය අනුඤ්ඤාතත්තා ඉමස්ස සුත්තස්ස වසෙන පවාරණාදිවසස්ස අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය අප්පවාරිතාපි ‘‘වුට්ඨවස්සා’’ති වුච්චන්ති. කිඤ්චාපි ‘‘ඉමං තෙමාසං වස්සං උපෙමී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 184) වචනතො පවාරණාදිවසස්ස තෙමාසන්තොගධත්තා තං දිවසං යාව න පවාරෙන්ති, තාව වස්සං වසන්තා නාම හොන්ති, තථාපි එකදෙසෙන අවුට්ඨම්පි තං දිවසං වුට්ඨභාගාපෙක්ඛාය වුට්ඨමෙව හොතීති කත්වා එවං වුත්තං කතාකතභාගාපෙක්ඛාය සමුදායෙ පවත්තකතාකතවොහාරො විය. විප්පකතඤ්හි යං කිඤ්චි ‘‘කතාකත’’න්ති වුච්චති. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සංවුට්ඨානං කථිනං අත්ථරිතු’’න්ති (මහාව. 306) ඉමස්ස පන සුත්තස්ස වසෙන නිප්පරියායතො මහාපවාරණාය පවාරිතා පාටිපදදිවසතො පට්ඨාය ‘‘වුට්ඨවස්සා’’ති වුච්චන්තීති දස්සෙතුං ‘‘මහාපවාරණාය පවාරිතා’’තිආදි වුත්තං. පාටිපදදිවසතො පට්ඨාය හි වස්සානස්ස පච්ඡිමෙ මාසෙ කථිනත්ථාරො අනුඤ්ඤාතො පරිවාරෙ ‘‘කථිනස්ස අත්ථාරමාසො ජානිතබ්බොති වස්සානස්ස පච්ඡිමො මාසො ජානිතබ්බො’’ති (පරි. 412) වුත්තත්තා. ‘‘මහාපවාරණාය පවාරිතා’’ති ඉදඤ්ච පුරිමිකාය වස්සූපගතානං සභාවදස්සනමත්තං, කෙනචි අන්තරායෙන අප්පවාරිතාපි ‘‘වුට්ඨවස්සා’’ඉච්චෙව වුච්චන්ති.

‘‘ආපුච්ඡිතබ්බා’’ති වත්වා ඉදානි ආපුච්ඡනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘සචෙ ඉමං කුටි’’න්තිආදිමාහ. පටිජග්ගනකං වා න ලභතීති විහාරපච්චන්තෙ කතෙ පටිජග්ගනකං න ලභති. තෙ පන භික්ඛූ ජනපදචාරිකං පක්කමිංසූති සම්බන්ධො. අද්ධානගමනෙ චාරිකාවොහාරො සාසනෙ නිරුළ්හො. කිඤ්චාපි අයං චාරිකා නාම මහාජනසඞ්ගහත්ථං බුද්ධානංයෙව ලබ්භති, බුද්ධෙ උපාදාය පන රුළ්හීසද්දවසෙන සාවකානම්පි වුච්චති කිලඤ්ජාදීහි කතබීජනීනම්පි තාලවණ්ටවොහාරො විය. සඞ්ගොපෙත්වාති එකස්මිං පදෙසෙ රාසිං කත්වා. ඉදානි තමෙව සඞ්ගොපනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘යථා ච ඨපිත’’න්තිආදිමාහ. න ඔවස්සීයතීති අනොවස්සකං, කම්මනි අක-සද්දො දට්ඨබ්බො. යථා ච ඨපිතං න ඔවස්සීයති න තෙමීයතීති අත්ථො.

අනවයොති එත්ථ වයොති හානි ‘‘ආයවයො’’තිආදීසු විය. නත්ථි එතස්ස අත්තනො සිප්පෙ වයො ඌනතාති අවයොති ආහ ‘‘අනූනො පරිපුණ්ණසිප්පො’’ති. ආචරියස්ස කම්මං ආචරියකන්ති ආහ ‘‘ආචරියකම්මෙ’’ති. පිට්ඨසඞ්ඝාටො ද්වාරබාහා, කට්ඨකම්මං ථම්භාදි. තෙලතම්බමත්තිකායාති තෙලමිස්සතම්බමත්තිකාය.

85. කුටිකාය කරණභාවන්ති කුටියා කතභාවං. සද්දසත්ථවිදූහි කිං-සද්දයොගෙ අනාගතවචනස්ස ඉච්ඡිතත්තා වුත්තං ‘‘තස්ස ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බ’’න්ති. මෙත්තාපුබ්බභාගන්ති මෙත්තාඣානස්ස පුබ්බභාගභූතං සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණමත්තං. කස්මා පනෙතං වුත්තං, නනු අනුද්දයා-සද්දො කරුණාය පවත්තතීති? සච්චමෙතං, අයං පන අනුද්දයාසද්දො අනුරක්ඛණමත්ථං අන්තොනීතං කත්වා පවත්තමානො මෙත්තාය කරුණාය ච පවත්තතීති ඉධ මෙත්තාය පවත්තමානො වුත්තො, තස්මා සුවුත්තමෙතං ‘‘එතෙන මෙත්තාපුබ්බභාගං දස්සෙතී’’ති. කරුණාපුබ්බභාගන්ති කරුණාඣානස්ස පුබ්බභාගභූතං සත්තෙසු අනුකම්පමත්තං. චික්ඛල්ලං මත්තිකා, තස්ස මද්දනං උදකං ආසිඤ්චිත්වා හත්ථාදීහි පරිමද්දනං. මෙත්තාකරුණානන්ති අප්පනාප්පත්තමෙත්තාකරුණානං. කිඤ්චාපි ථෙරෙන සඤ්චිච්ච ඛුද්දානුඛුද්දකා පාණා මරණාධිප්පායෙන න බ්‍යාබාධිතා, තථාපි කරුණාය අභාවෙන ‘‘එවං කතෙ ඉමෙ පාණා විනස්සිස්සන්තී’’ති අනුපපරික්ඛිත්වා කතත්තා ථෙරං විගරහි. ජනානං සමූහො ජනතාති ආහ ‘‘පච්ඡිමො ජනසමූහො’’ති. පාතබ්‍යභාවන්ති විනාසෙතබ්බතං. පාණාතිපාතං කරොන්තානන්ති ථෙරෙන අකතෙපි පාණාතිපාතෙ පරෙහි සල්ලක්ඛණාකාරං දස්සෙති. ඉමස්ස දිට්ඨානුගතින්ති ඉමස්ස දිට්ඨියා අනුගමනං. ඝංසිතබ්බෙති ඝට්ටයිතබ්බෙ, විනාසිතබ්බෙති අත්ථො. එවං මඤ්ඤීති යථා ථෙරෙන කතං, එවං මා මඤ්ඤි. ‘‘මා පච්ඡිමා ජනතා පාණෙසු පාතබ්‍යතං ආපජ්ජී’’ති වචනතො යො භික්ඛු ඉට්ඨකපචනපත්තපචනකුටිකරණවිහාරකාරාපනවිහාරසම්මජ්ජනපටග්ගිදානකූපපොක්ඛරණීඛණාපනාදීසු යත්ථ ‘‘ඛුද්දානුඛුද්දකානං පාණානං විහිංසා භවිස්සතී’’ති ජානාති, තෙන තාදිසෙ පදෙසෙ කප්පියවචනං වත්වාපි න තං කම්මං කාරෙතබ්බන්ති දස්සෙති.

තත්ථ තත්ථ වුත්තමෙව ආපත්තින්ති පථවීඛණනභූතගාමපාතබ්‍යතාදීසු වුත්තපාචිත්තියාදිආපත්තිං. ආදිකම්මිකත්තා අනාපත්තීති කුටිකරණපච්චයා අනාපත්ති. සික්ඛාපදං අතික්කමිත්වාති ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, සබ්බමත්තිකාමයා කුටිකා කාතබ්බා, යො කරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තසික්ඛාපදං අතික්කමිත්වා. යදි අඤ්ඤෙන කතං ලභිත්වා වසන්තස්ස අනාපත්ති සියා, න භගවා තං කුටිකං භින්දාපෙය්‍යාති ආහ – ‘‘කතං ලභිත්වා තත්ථ වසන්තානම්පි දුක්කටමෙවා’’ති. යථා වා තථා වා මිස්සා හොතූති හෙට්ඨා මත්තිකා උපරි දබ්බසම්භාරාතිආදිනා යෙන කෙනචි ආකාරෙන මිස්සා හොතු. ගිඤ්ජකාවසථසඞ්ඛෙපෙනාති එත්ථ ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහි එව කතො ආවසථො ගිඤ්ජකාවසථො. ඉට්ඨකාමයස්ස ආවසථස්සෙතං අධිවචනං. තං කිර ආවසථං යථා සුධාපරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා ඡාදෙත්වා කරොන්ති, තුලාදණ්ඩකවාටඵලකානි පන දාරුමයානෙව. විකිරන්තාති චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තා.

කිස්සාති කෙන කාරණෙන. වයකම්මම්පි අත්ථීති ද්වාරකවාටාදිඅභිසඞ්ඛරණාදීසු කතවයකම්මම්පි අත්ථි. භික්ඛූනං අකප්පියත්තා එව තිත්ථියවතානුරූපත්තා තිත්ථියධජො. මහාඅට්ඨකථායං වුත්තකාරණෙසු අත්තනො අධිප්පෙතකාරණද්වයං පතිට්ඨාපෙත්වා අපරානිපි තත්ථ වුත්තකාරණානි දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤානිපි කාරණානි වුත්තානී’’තිආදි. තත්ථ සත්තානුද්දයායාති තාදිසාය කුටිකාය කරණපච්චයා විනස්සමානසත්තෙසු අනුද්දයාය. යස්මා සබ්බමත්තිකාමයා කුටි සුකරා භින්දිතුං, තස්මා තත්ථ ඨපිතං පත්තචීවරාදි අගුත්තං හොති, චොරාදීහි අවහරිතුං සක්කා. තෙන වුත්තං ‘‘පත්තචීවරගුත්තත්ථායා’’ති. සෙනාසනබාහුල්ලපටිසෙධනත්ථායාති සෙනාසනානං බහුභාවනිසෙධනත්ථාය, තාදිසස්ස වා සෙනාසනස්ස අභිසඞ්ඛරණෙ භික්ඛූනං උද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනි සෙසකම්මානි පරිච්චජිත්වා නිච්චබ්‍යාවටතානිසෙධනත්ථං. අනුපවජ්ජොති දොසං ආරොපෙත්වා න වත්තබ්බො.

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයවණ්ණනා

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයෙසු තඤ්ච ඛො…පෙ… න වණ්ණමට්ඨත්ථායාති ඉදං ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකසලාකපඤ්ජරවිනන්ධනං සන්ධායාති වදන්ති. සබ්බත්ථාති ඡත්තදණ්ඩෙ සබ්බත්ථ. ආරග්ගෙනාති නිඛාදනමුඛෙන. ඝටකම්පි වාළරූපම්පි භින්දිත්වා ධාරෙතබ්බන්ති සචෙ තාදිසං අකප්පියඡත්තං ලභති, ඝටකම්පි වාළරූපම්පි භින්දිත්වා තච්ඡෙත්වා ධාරෙතබ්බං. සුත්තකෙන වා දණ්ඩො වෙඨෙතබ්බොති යථා ඡත්තදණ්ඩෙ ලෙඛා න පඤ්ඤායති, තථා වෙඨෙතබ්බො. දණ්ඩබුන්දෙති දණ්ඩමූලෙ, ඡත්තදණ්ඩස්ස හෙට්ඨිමතලෙති අත්ථො. ඡත්තමණ්ඩලිකන්ති ඡත්තස්ස අන්තො ඛුද්දකමණ්ඩලං. උක්කිරිත්වාති උට්ඨපෙත්වා. සා වට්ටතීති යදිපි රජ්ජුකෙහි න බන්ධන්ති, බන්ධිතුං පන යුත්තට්ඨානත්තා වට්ටති.

නානාසුත්තකෙහීති නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි. ඉදඤ්ච තථා කරොන්තානං කරණප්පකාරදස්සනත්ථං වුත්තං, එකවණ්ණසුත්තකෙනපි වුත්තප්පකාරෙන සිබ්බිතුං න වට්ටතියෙව. පට්ටමුඛෙති පට්ටකොටියං. ද්වින්නං පට්ටානං සඞ්ඝට්ටිතට්ඨානං සන්ධායෙතං වුත්තං. පරියන්තෙති චීවරපරියන්තෙ. චීවරඅනුවාතං සන්ධායෙතං වුත්තං. වෙණින්ති වරකසීසාකාරෙන සිබ්බනං. සඞ්ඛලිකන්ති බිළාලබන්ධනාකාරෙන සිබ්බනං. ‘‘වෙණිං සඞ්ඛලික’’න්ති චෙත්ථ උපයොගවචනං ‘‘කරොන්තී’’ති කරණකිරියාපෙක්ඛං. අග්ඝියගයමුග්ගරාදීනීති එත්ථ අග්ඝියං නාම චෙතියසණ්ඨානෙන සිබ්බනං, මූලෙ තනුකං අග්ගෙ මහන්තං කත්වා ගදාකාරෙන සිබ්බනං ගයා, මූලෙ ච අග්ගෙ ච එකසදිසං කත්වා මුග්ගරාකාරෙන සිබ්බනං මුග්ගරො. කක්කටක්ඛීනි උක්කිරන්තීති ගණ්ඨිකපට්ටපාසකපට්ටානං අන්තෙ පාළිබද්ධං කත්වා කක්කටකානං අක්ඛිසණ්ඨානං උට්ඨපෙන්ති, කරොන්තීති අත්ථො. ‘‘කොණසුත්තපිළකාති ගණ්ඨිකපාසකපට්ටානං කොණෙහි නීහටසුත්තානං කොටියො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කථං පන තා පිළකා දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා කාතබ්බාති? කොණෙහි නීහටසුත්තානං අන්තෙසු එකවාරං ගණ්ඨිකකරණෙන වා පුන නිවත්තෙත්වා සිබ්බනෙන වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවං කත්වා සුත්තකොටියො රස්සං කත්වා ඡින්දිතබ්බා. ධම්මසිරිත්ථෙරෙන පන –

‘‘කොණසුත්තා ච පිළකා, දුවිඤ්ඤෙය්‍යාව කප්පරෙ’’ති –

වුත්තං. තථා ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙනපි –

‘‘සුත්තා ච පිළකා තත්ථ, දුවිඤ්ඤෙය්‍යාව දීපිතා’’ති –

වුත්තං. තස්මා තෙසං මතෙන කොණසුත්තා ච පිළකා ච කොණසුත්තපිළකාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

මණිනාති මසාරගල්ලාදිපාසාණෙන. න ඝට්ටෙතබ්බන්ති න ඝංසිතබ්බං, අංසබද්ධකකායබන්ධනානි පන සඞ්ඛාදීහි ඝංසිතුං වට්ටති. පාසකං කත්වා බන්ධිතබ්බන්ති රජනකාලෙ බන්ධිතබ්බං, සෙසකාලෙ මොචෙත්වා ඨපෙතබ්බං. ගණ්ඨිකෙති දන්තමයාදිගණ්ඨිකෙ. පිළකාති බින්දුං බින්දුං කත්වා උට්ඨාපෙතබ්බපිළකා.

‘‘තෙලවණ්ණොති සමණසාරුප්පවණ්ණං සන්ධාය වුත්තං, මණිවණ්ණං පන පත්තං අඤ්ඤෙන කතං ලභිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. පත්තමණ්ඩලෙති තිපුසීසාදිමයෙ පත්තමණ්ඩලෙ. ‘‘න, භික්ඛවෙ, චිත්‍රානි පත්තමණ්ඩලානි ධාරෙතබ්බානි රූපකාකිණ්ණානි භිත්තිකම්මකතානී’’ති (චූළව. 253) වුත්තත්තා ‘‘භිත්තිකම්මං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මකරදන්තකං ඡින්දිතු’’න්ති වචනතො ‘‘මකරදන්තකං පන වට්ටතී’’ති වුත්තං.

මකරමුඛන්ති මකරමුඛසණ්ඨානං. දෙඩ්ඪුභසීසන්ති උදකසප්පසීසසණ්ඨානං. අච්ඡීනීති කුඤ්ජරච්ඡිසණ්ඨානානි. රජ්ජුකකායබන්ධනං එකමෙව වට්ටතීති රජ්ජුකං බන්ධන්තෙන එකගුණමෙව කත්වා බන්ධිතුං වට්ටති, මජ්ඣෙ භින්දිත්වා දිගුණං කත්වා බන්ධිතුං න වට්ටති, දිගුණං පන අකත්වා එකරජ්ජුකමෙව සතවාරම්පි පුනප්පුනං ආවිජ්ජිත්වා බන්ධිතුං වට්ටති. එකම්පි න වට්ටතීති එකගුණම්පි කත්වා බන්ධිතුං න වට්ටති. බහුරජ්ජුකෙ…පෙ... වට්ටතීති ඉදං කායබන්ධනං සන්ධාය වුත්තං, න දසා සන්ධාය. ඊදිසඤ්හි කායබන්ධනං බන්ධිතුං වට්ටති. තෙනෙව ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙන වුත්තං –

‘‘එකරජ්ජුමයං වුත්තං, මුනිනා කායබන්ධනං;

පඤ්චපාමඞ්ගසණ්ඨානං, එකම්පි ච න වට්ටති.

‘‘රජ්ජුකෙ එකතො කත්වා, බහූ එකාය රජ්ජුයා;

නිරන්තරඤ්හි වෙඨෙත්වා, කතං වට්ටති බන්ධිතු’’න්ති.

මුරජං පන කායබන්ධනං න වට්ටති ‘‘න, භික්ඛවෙ, උච්චාවචානි කායබන්ධනානි ධාරෙතබ්බානි කලාබුකං දෙඩ්ඪුභකං මුරජං මද්දවීණං, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (චූළව. 278) වුත්තත්තා. කිං පන බහුරජ්ජුකෙ එකතො කත්වා එකෙන නිරන්තරං වෙඨෙත්වා කතං මුරජසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති? ආම න ගච්ඡති. මුරජඤ්හි නාම නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි මුරජවට්ටිසණ්ඨානං වෙඨෙත්වා කතං. කෙචි පන ‘‘මුරජන්ති බහුරජ්ජුකෙ එකතො සඞ්කඩ්ඪිත්වා එකාය රජ්ජුයා පලිවෙඨෙත්වා කතරජ්ජූ’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. යදි චෙතං මුරජං සියා, ‘‘බහුරජ්ජුකෙ එකතො කත්වා එකෙන නිරන්තරං වෙඨෙත්වා කතං බහුරජ්ජුක’’න්ති න වත්තබ්බං, ‘‘තං වට්ටතී’’ති ඉදං විරුජ්ඣෙය්‍ය. මුරජං පන පාමඞ්ගසණ්ඨානඤ්ච දසාසු වට්ටති ‘‘කායබන්ධනස්ස දසා ජීරන්ති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මුරජං මද්දවීණ’’න්ති (චූළව. 278) වුත්තත්තා. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මුරජං මද්දවීණන්ති ඉදං දසාසුයෙව අනුඤ්ඤාත’’න්ති.

කායබන්ධනවිධෙති ‘‘කායබන්ධනස්ස පවනන්තො ජීරති. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විධ’’න්ති වුත්තත්තා කායබන්ධනස්ස පාසන්තෙ දසාමූලෙ තස්ස ථිරභාවත්ථං කත්තබ්බෙ දන්තවිසාණාදිමයෙ විධෙ. ‘‘අට්ඨ මඞ්ගලානි නාම සඞ්ඛො චක්කං පුණ්ණකුම්භො ගයා සිරීවච්ඡො අඞ්කුසො ධජං සොවත්ථික’’න්ති වදන්ති. පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තන්ති උභොසු කොටීසු කාතබ්බපරිච්ඡෙදරාජිමත්තං. ‘‘උජුකමෙවා’’ති වුත්තත්තා චතුරස්සාදිවඞ්කගතිකං න වට්ටති. ‘‘ඡත්තදණ්ඩධම්මකරණඅඤ්ජනනාළිකා නානාවණ්ණලෙඛාපඅකම්මකතා න වට්ටන්තී’’ති වදන්ති.

ආරකණ්ටකෙති පොත්ථකාදිඅභිසඞ්ඛරණත්ථං කතෙ දීඝමුඛසත්ථකෙ. වට්ටමණිකන්ති වට්ටං කත්වා අග්ගකොටියං උට්ඨාපෙතබ්බපුබ්බුළං. අඤ්ඤං වා වණ්ණමට්ඨන්ති ඉමිනා පිළකාදිං සඞ්ගණ්හාති. මණිකන්ති එකාවට්ටමණි. පිළකන්ති සාසපමත්තිකා මුත්තරාජිසදිසා බහුවට්ටලෙඛා. ‘‘ඉමස්මිං අධිකාරෙ අවුත්තත්තා ලෙඛනියං යං කිඤ්චි වණ්ණමට්ඨං වට්ටතී’’ති වදන්ති. වලිතකන්ති මජ්ඣෙ වලිං උට්ඨාපෙත්වා. මණ්ඩලං හොතීති උත්තරාරණියා පවෙසනත්ථං ආහටමණ්ඩලං හොති.

කිඤ්චාපි එත්ථ දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසියෙව වුත්තා, මහාවාසියම්පි පන න වට්ටතියෙව. උජුකමෙව බන්ධිතුන්ති සම්බන්ධො. ‘‘උභොසු වා පස්සෙසු එකපස්සෙවා’’ති වචනසෙසො. කත්තරයට්ඨිකොටියං කතඅයොවලයානිපි වට්ටන්ති, යෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ඝට්ටනෙන සද්දො නිච්ඡරති.

ආමණ්ඩසාරකෙති ආමලකෙහි කතභාජනෙ. භූමත්ථරණෙති චිත්තකටසාරකචිත්තත්ථරණාදිකෙ පරිකම්මකතාය භූමියා අත්ථරිතබ්බඅත්ථරණෙ. පානීයඝටෙති ඉමිනා කුණ්ඩිකසරකෙපි සඞ්ගණ්හාති. බීජනෙති චතුරස්සබීජනෙ. සබ්බං…පෙ… වට්ටතීති යථාවුත්තෙසු මඤ්චපීඨාදීසු ඉත්ථිරූපං විනා සබ්බං මාලාකම්මලතාකම්මාදි වණ්ණමට්ඨං භික්ඛුනො වට්ටති. සෙනාසනෙ කිඤ්චි පටිසෙධෙතබ්බං නත්ථි අඤ්ඤත්‍ර විරුද්ධසෙනාසනාති එත්ථායමධිප්පායො – සෙනාසනපරික්ඛාරෙසු පටිසෙධෙතබ්බං නාම කිඤ්චි නත්ථි, විරුද්ධසෙනාසනං පන සයමෙව පටික්ඛිපිතබ්බන්ති. අඤ්ඤෙසන්ති සීමසාමිනො වුත්තා. රාජවල්ලභා පරනිකායිකාපි එකනිකායිකාපි උපොසථපවාරණානං අන්තරායකරා අලජ්ජිනො රාජකුලූපගා වුච්චන්ති. තෙසං ලජ්ජිපරිසාති තෙසං සීමසාමිකානං පක්ඛා හුත්වා අනුබලං දාතුං සමත්ථා ලජ්ජිපරිසා. සුකතමෙවාති අඤ්ඤෙසං සන්තකෙපි අත්තනො සීමාය අන්තොවුත්තවිධිනා කතං සුකතමෙව.

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

86. දෙවෙන ගහිතදාරූනීති රඤ්ඤා පරිග්ගහිතදාරූනි, රඤ්ඤො සන්තකානීති වුත්තං හොති. ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරොන්තොති ඛුද්දකං මහන්තඤ්ච ඛණ්ඩං කරොන්තො.

87. කුලභොගඉස්සරියාදීහි මහතී මත්තා පමාණං එතස්සාති මහාමත්තො. තෙනාහ – ‘‘මහතියා ඉස්සරියමත්තාය සමන්නාගතො’’ති.

88. අවජ්ඣායන්තීති හෙට්ඨා කත්වා ඔලොකෙන්ති, චින්තෙන්ති වා. තෙනාහ ‘‘අවජානන්තා’’තිආදි. ලාමකතො වා චින්තෙන්තීති නිහීනතො චින්තෙන්ති. කථෙන්තීති ‘‘කිං නාමෙතං කිං නාමෙත’’න්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්ති.

කථං පනෙත්ථ ‘‘දාරූනී’’ති බහුවචනං ‘‘අදින්න’’න්ති එකවචනෙන සද්ධිං සම්බන්ධමුපගච්ඡතීති ආහ – ‘‘අදින්නං ආදියිස්සතීති අයං උජ්ඣායනත්ථො’’තිආදි. උජ්ඣායනස්ස අදින්නාදානවිසයත්තා අදින්නාදානං උජ්ඣායනත්ථොති වුත්තං. සතිපි පනෙත්ථ ගොපකෙන දින්නදාරූනං ගහණෙ උජුකං අවත්වා ලෙසෙන ගහිතත්තා ථෙරො ‘‘අදින්නං ආදියී’’ති වෙදිතබ්බො. වචනභෙදෙති එකවචනබහුවචනානං භෙදෙ.

සබ්බාවන්තං පරිසන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීආදිසබ්බාවයවවන්තං පරිසං. සබ්බා චතුපරිසසඞ්ඛආතා පජා එත්ථ අත්ථීති සබ්බාවන්තා, පරිසා. සෙනා එතස්ස අත්ථීති සෙනිකො, සෙනිකො එව සෙනියො. බිම්බිසාරොති තස්ස නාමන්ති එත්ථ බිම්බීති සුවණ්ණං, තස්මා සාරසුවණ්ණසදිසවණ්ණතාය බිම්බිසාරොති වුච්චතීති වෙදිතබ්බො. චතුත්ථො භාගො පාදොති වෙදිතබ්බොති ඉමිනාව සබ්බජනපදෙසු කහාපණස්ස වීසතිමො භාගො මාසකොති ඉදඤ්ච වුත්තමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං. පොරාණසත්ථානුරූපං ලක්ඛණසම්පන්නා උප්පාදිතා නීලකහාපණාති වෙදිතබ්බා. රුද්‍රදාමෙන උප්පාදිතො රුද්‍රදාමකො. සො කිර නීලකහාපණස්ස තිභාගං අග්ඝති. යස්මිං පදෙසෙ නීලකහාපණා න සන්ති, තත්ථාපි නීලකහාපණානං වළඤ්ජනට්ඨානෙ ච අවළඤ්ජනට්ඨානෙ ච සමානඅග්ඝවසෙන පවත්තමානං භණ්ඩං ගහෙත්වා නීලකහාපණවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො කාතබ්බොති වදන්ති.

ධනියවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තස්සත්ථො…පෙ… වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති ඉමිනා ‘‘භගවතා භික්ඛූනං ඉදං සික්ඛාපදං එවං පඤ්ඤත්තං හොති ච, ඉදඤ්ච අඤ්ඤං වත්ථු උදපාදී’’ති එවං පඨමපාරාජිකවණ්ණනායං (පාරා. අට්ඨ. 1.39) වුත්තනයෙන තස්සත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘ඉදානි යං තං අඤ්ඤං වත්ථු උප්පන්නං, තං දස්සෙතුං ‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’තිආදිමාහා’’ති එවං අනුපඤ්ඤත්තිසම්බන්ධො ච තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති දස්සෙති.

90-91. රජකා අත්ථරන්ති එත්ථාති රජකත්ථරණං, රජකත්ථරණන්ති රජකතිත්ථං වුච්චතීති ආහ ‘‘රජකතිත්ථං ගන්ත්වා’’ති. වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි.

පදභාජනීයවණ්ණනා

92. ‘‘අභිනවනිවිට්ඨො එකකුටිකාදිගාමො යාව මනුස්සා පවිසිත්වා වාසං න කප්පෙන්ති, තාව ගාමසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති වදන්ති, තස්මා තත්ථ ගාමප්පවෙසනාපුච්ඡාදිකිච්චම්පි නත්ථි. යක්ඛපරිග්ගහභූතොති සඋපද්දවවසෙන වුත්තං, යක්ඛනගරාදිං වා සඞ්ගණ්හාති. යක්ඛනගරම්පි ආපණාදීසු දිස්සමානෙසු ගාමසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, අදිස්සමානෙසු න ගච්ඡති, තස්මා යක්ඛනගරම්පි පවිසන්තෙන ආපණාදීසු දිස්සමානෙසු සබ්බං ගාමප්පවෙසනවත්තං කාතබ්බං, අදිස්සමානෙසු න කාතබ්බන්ති වදන්ති. පුනපි ආගන්තුකාමාති ඉමිනා තෙසං තත්ථ සාපෙක්ඛභාවං දස්සෙති. යතො පන නිරපෙක්ඛාව හුත්වා පක්කමන්ති, සො ගාමසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති, තස්මා තත්ථ ගාමප්පවෙසනාපුච්ඡාදිකිච්චම්පි නත්ථි.

නනු ච ‘‘ගාමා වා අරඤ්ඤා වා’’ති එත්තකමෙව මාතිකායං වුත්තං, තස්මා ගාමලක්ඛණං දස්සෙත්වා අරඤ්ඤමෙව දස්සෙතබ්බං සියා, ගාමූපචාරො නාමාතිආදි පන කස්මා වුත්තන්ති ආහ – ‘‘ගාමූපචාරොතිආදි අරඤ්ඤපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති. ගාමූපචාරෙ හි දස්සිතෙ ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච අවසෙසං අරඤ්ඤං නාමාති අරඤ්ඤපරිච්ඡෙදො සක්කා දස්සෙතුං, ඉදඤ්ච ගාමගාමූපචාරෙ අසඞ්කරතො දස්සෙතුං වුත්තං. මාතිකායං පන ගාමග්ගහණෙනෙව ගාමූපචාරොපි සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බං. ගාමූපචාරො හි ලොකෙ ගාමසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. එවඤ්ච කත්වා මාතිකාය අනවසෙසඅවහරණට්ඨානපරිග්ගහො සිද්ධො හොති. ඉන්දඛීලෙති උම්මාරෙ. අරඤ්ඤසඞ්ඛෙපං ගච්ඡතීති ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤ’’න්ති (විභ. 529) අභිධම්මෙ වුත්තත්තා. වෙමජ්ඣමෙව ඉන්දඛීලොති වුච්චතීති ඉන්දඛීලට්ඨානියත්තා අසතිපි ඉන්දඛීලෙ වෙමජ්ඣමෙව තථා වුච්චති. යත්ථ පන ද්වාරබාහාපි නත්ථි, තත්ථ උභොසු පස්සෙසු වතියා වා පාකාරස්ස වා කොටිවෙමජ්ඣමෙව ඉන්දඛීලට්ඨානියත්තා ‘‘ඉන්දඛීලො’’ති ගහෙතබ්බං. උඩ්ඩාපෙන්තොති පලාපෙන්තො. ලුඨිත්වාති පරිවත්තෙත්වා.

මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්සාති ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස. ඉමිනා පන වචනෙන සුප්පමුසලපාතොපි බලදස්සනවසෙනෙව කතොති දට්ඨබ්බං. කුරුන්දට්ඨකථායං මහාපච්චරියඤ්ච ඝරූපචාරො ගාමොති අධිප්පායෙන ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො ගාමූපචාරො’’ති වුත්තං. ද්වාරෙති නිබ්බකොසස්ස උදකපතනට්ඨානතො අබ්භන්තරං සන්ධාය වුත්තං. අන්තොගෙහෙති ච පමුඛස්ස අබ්භන්තරමෙව සන්ධාය වුත්තං. කතපරික්ඛෙපොති ඉමිනාව ඝරස්ස සමන්තතො තත්තකො පරිච්ඡෙදො ඝරූපචාරො නාමාති වුත්තං හොති. යස්ස පන ඝරස්ස සමන්තතො ගොරූපානං පවෙසනනිවාරණත්ථං පාකාරවතිආදීහි පරික්ඛෙපො කතො හොති, තත්ථ සොව පරික්ඛෙපො ඝරූපචාරො, සුප්පපාතාදිපරිච්ඡෙදො පන අපරික්ඛිත්තඝරං සන්ධාය වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ඉදමෙත්ථ පමාණන්ති විකාලගාමප්පවෙසනාදීසු ගාමගාමූපචාරානං අසඞ්කරතො විනිච්ඡයස්ස වෙදිතබ්බත්තා. කුරුන්දීආදීසු වුත්තනයෙන හි ඝරූපචාරස්ස ගාමොති ආපන්නත්තා ඝරඝරූපචාරගාමගාමූපචාරානං සඞ්කරො සියා. එවං සබ්බත්ථාති ඉමිනා ඉතො පුබ්බෙපි පච්ඡිමස්සෙව වාදස්ස පමාණභාවං දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘ඉතො පට්ඨාය වක්ඛමානවාදං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං.

සෙසම්පීති ගාමූපචාරලක්ඛණං සන්ධාය වදති. තත්‍රාති තස්මිං ගාමූපචාරග්ගහණෙ. තස්ස ගාමපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථන්ති තස්ස අපරිච්ඡෙදස්ස ගාමස්ස ගාමපරිච්ඡෙදං දස්සෙතුන්ති අත්ථො. යදි එවං ‘‘ගාමො නාමා’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති කස්මා න වුත්තන්ති? ‘‘ගාමො නාමාති ඉධ අවුත්තම්පි අධිකාරවසෙන ලබ්භතියෙවා’’ති වදන්ති. අපරෙ පන භණන්ති ‘‘ගාමූපචාරො නාමාති ඉමිනාව ගාමස්ස ච ගාමූපචාරස්ස ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. කථං? ‘ගාමස්ස උපචාරො ගාමූපචාරො’ති එවං විග්ගහෙ කරියමානෙ ‘පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඉන්දඛීලෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’ති ඉමිනා පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ගාමූපචාරලක්ඛණං දස්සිතං හොති, ‘ගාමසඞ්ඛාතො උපචාරො ගාමූපචාරො’ති එවං පන ගය්හමානෙ ‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’ති ඉමිනා අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ගාමපරිච්ඡෙදො දස්සිතොති සක්කා විඤ්ඤාතු’’න්ති. ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති ඉමිනා පරික්ඛිත්තස්සපි ගාමස්ස සචෙ ලෙඩ්ඩුපාතතො දූරෙ පරික්ඛෙපො හොති, ලෙඩ්ඩුපාතොයෙව ගාමපරිච්ඡෙදොති ගහෙතබ්බන්ති වදන්ති. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙවාති පරික්ඛිත්තගාමෙ වුත්තනයෙනෙව.

සඞ්කරීයතීති මිස්සීයති. එත්ථාති ඝරඝරූපචාරගාමගාමූපචාරෙසු. ‘‘විකාලෙ ගාමප්පවෙසනෙ පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස පරික්ඛෙපං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති (පාචි. 513) වුත්තත්තා ගාමගාමූපචාරානං අසඞ්කරතා ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ – ‘‘අසඞ්කරතො චෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාදීසූ’’ති. එත්ථ ච ‘‘පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස පරික්ඛෙපං, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං අතික්කමන්තස්ස විකාලගාමප්පවෙසනාපත්ති හොතී’’ති කෙචි වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං පදභාජනියං පන ‘‘පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස පරික්ඛෙපං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස, අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති (පාචි. 513) වුත්තත්තා. අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරතො පට්ඨාය දුතියලෙඩ්ඩුපාතසඞ්ඛාතස්ස ගාමූපචාරස්ස ඔක්කමනෙ ආපත්ති වෙදිතබ්බා. තෙනෙව විකාලගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 512) ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො අදින්නාදානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. මාතිකාට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘ය්වායං අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො දස්සිතො, තස්ස වසෙන විකාලගාමප්පවෙසනාදීසු ආපත්ති පරිච්ඡින්දිතබ්බා’’ති. යදි එවං ‘‘විකාලෙ ගාමං පවිසෙය්‍යා’’ති ඉමිනා විරුජ්ඣතීති? න විරුජ්ඣති ගාමූපචාරස්සපි ගාමග්ගහණෙන ගහිතත්තා. තස්මා පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස පරික්ඛෙපං අතික්කමන්තස්ස, අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්ස විකාලගාමප්පවෙසනාපත්ති හොතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාදීසූති ආදි-සද්දෙන ඝරඝරූපචාරාදීසු ඨිතානං උප්පන්නලාභභාජනාදිං සඞ්ගණ්හාති.

නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලාති ඉන්දඛීලතො බහි නික්ඛමිත්වාති අත්ථො. එත්ථ ච විනයපරියායෙන තාව ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච අවසෙසං අරඤ්ඤ’’න්ති (පාරා. 92) ආගතං, සුත්තන්තපරියායෙන ආරඤ්ඤිකං භික්ඛුං සන්ධාය ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ආගතං. විනයසුත්තන්තා උභොපි පරියායදෙසනා නාම, අභිධම්මො පන නිප්පරියායදෙසනා. නිප්පරියායතො ච ගාමවිනිමුත්තං ඨානං අරඤ්ඤමෙව හොතීති අභිධම්මපරියායෙන අරඤ්ඤං දස්සෙතුං ‘‘නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලා’’ති (විභ. 529) වුත්තං. ‘‘ආචරියධනු නාම පකතිහත්ථෙන නවවිදත්ථිප්පමාණං, ජියාය පන ආරොපිතාය චතුහත්ථප්පමාණ’’න්ති වදන්ති. ලෙසොකාසනිසෙධනත්ථන්ති ‘‘මයා නෙව ගාමෙ, න අරඤ්ඤෙ හටං, ඝරෙ වා ඝරූපචාරෙසු වා ගාමූපචාරෙසු වා අඤ්ඤතරස්මි’’න්ති වත්තුං මා ලභතූති වුත්තං හොති.

කප්පියන්ති අනුරූපවසෙන වුත්තං. අකප්පියම්පි පන අප්පටිග්ගහිතඤ්චෙ, අදින්නසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති. පරිච්චාගාදිම්හි අකතෙ ‘‘ඉදං මය්හං සන්තක’’න්ති අවිදිතම්පි පරපරිග්ගහිතමෙව මාතාපිතූනං අච්චයෙන මන්දානං උත්තානසෙය්‍යකානං දාරකානං සන්තකමිව.

යස්ස වසෙන පුරිසො ථෙනොති වුච්චති, තං ථෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘අවහරණචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. සඞ්ඛා-සද්දො ඤාණකොට්ඨාසපඤ්ඤත්තිගණනාදීසු දිස්සති. ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.168) හි ඤාණෙ දිස්සති. ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා සමුදාචරන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.204) කොට්ඨාසෙ. ‘‘තෙසං තෙසං ධම්මානං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා’’තිආදීසු (ධ. ස. 1313) පඤ්ඤත්තියං. ‘‘න සුකරං සඞ්ඛාතු’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 196; අප. ථෙර. 1.10.2) ගණනායං. තත්ථ කොට්ඨාසවචනං සඞ්ඛා-සද්දං සන්ධායාහ ‘‘සඞ්ඛාසඞ්ඛාතන්ති අත්ථතො එක’’න්ති. තෙනාහ ‘‘කොට්ඨාසස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. පපඤ්චසඞ්ඛාති තණ්හාමානදිට්ඨිසඞ්ඛාතා පපඤ්චකොට්ඨාසා. ‘‘එකො චිත්තකොට්ඨාසොති යඤ්ච පුබ්බභාගෙ අවහරිස්සාමීති පවත්තං චිත්තං, යඤ්ච ගමනාදිසාධකං පරාමසනාදිසාධකං වා මජ්ඣෙ පවත්තං, යඤ්ච ඨානාචාවනප්පයොගසාධකං, තෙසු අයමෙවෙකො පච්ඡිමො චිත්තකොට්ඨාසො ඉධාධිප්පෙතො’’ති කෙචි වදන්ති. චූළගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ඌනමාසකමාසකඌනපඤ්චමාසකපඤ්චමාසකාවහරණචිත්තෙසු එකො චිත්තකොට්ඨාසො’’ති වුත්තං. ‘‘අනෙකප්පභෙදත්තා චිත්තස්ස එකො චිත්තකොට්ඨාසොති වුත්ත’’න්ති මහාගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං. ඉදමෙවෙත්ථ සුන්දරතරං ‘‘ථෙය්‍යචිත්තසඞ්ඛාතො එකො චිත්තකොට්ඨාසො’’ති වුත්තත්තා. ථෙය්‍යසඞ්ඛාතෙනාති ථෙය්‍යචිත්තකොට්ඨාසෙන කරණභූතෙන, න විස්සාසතාවකාලිකාදිගාහවසප්පවත්තචිත්තකොට්ඨාසෙනාති වුත්තං හොති.

අභියොගවසෙනාති අඩ්ඩකරණවසෙන. අභියුඤ්ජතීති චොදෙති, අඩ්ඩං කරොතීති අත්ථො. පරිකප්පිතට්ඨානන්ති ඔකාසපරිකප්පනවසෙන පරිකප්පිතප්පදෙසං. සුඞ්කඝාතන්ති එත්ථ රාජූනං දෙය්‍යභාගස්ස එතං අධිවචනං සුඞ්කොති, සො එත්ථ හඤ්ඤති අදත්වා ගච්ඡන්තෙහීති සුඞ්කඝාතො. ‘‘එත්ථ පවිට්ඨෙහි සුඞ්කො දාතබ්බො’’ති රුක්ඛපබ්බතාදිසඤ්ඤාණෙන නියමිතප්පදෙසස්සෙතං අධිවචනං.

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථාවණ්ණනා

ආකුලාති සඞ්කුලා. ලුළිතාති විලොළිතා. කත්ථචීති එකිස්සාය අට්ඨකථායං. එකං පඤ්චකං දස්සිතන්ති ‘‘පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොති, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤී ච, ගරුකො ච හොති පරික්ඛාරො පඤ්චමාසකො වා අතිරෙකපඤ්චමාසකො වා, ථෙය්‍යචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 122) එවං වුත්තපඤ්චඅවහාරඞ්ගානි එකං පඤ්චකන්ති දස්සිතං. ද්වෙ පඤ්චකානි දස්සිතානීති ‘‘ඡහාකාරෙහි අදින්නං ආදියන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්ස. න ච සකසඤ්ඤී, න ච විස්සාසග්ගාහී, න ච තාවකාලිකං, ගරුකො ච හොති පරික්ඛාරො පඤ්චමාසකො වා අතිරෙකපඤ්චමාසකො වා, ථෙය්‍යචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, ආමසති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති එවං වුත්තෙසු ඡසු පදෙසු එකං අපනෙත්වා අවසෙසානි පඤ්ච පදානි එකං පඤ්චකන්ති දස්සෙත්වා හෙට්ඨා වුත්තපඤ්චකඤ්ච ගහෙත්වා ද්වෙ පඤ්චකානි දස්සිතානි. එත්ථ පනාති ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අදින්නං ආදියන්තස්සා’’තිආදීසු. සබ්බෙහිපි පදෙහීති ‘‘පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොතී’’තිආදීහි පදෙහි. ලබ්භමානානියෙව පඤ්චකානීති පඤ්චවීසතියා අවහාරෙසු ලබ්භමානපඤ්චකානි.

පඤ්චන්නං අවහාරානං සමූහො පඤ්චකං, සකො හත්ථො සහත්ථො, තෙන නිබ්බත්තො, තස්ස වා සම්බන්ධීති සාහත්ථිකො, අවහාරො. සාහත්ථිකාදි පඤ්චකං සාහත්ථිකපඤ්චකන්ති ආදිපදවසෙන නාමලාභො දට්ඨබ්බො කුසලාදිත්තිකස්ස කුසලත්තිකවොහාරො විය. ඉමිනාව නයෙන පුබ්බපයොගාදි පඤ්චකං පුබ්බපයොගපඤ්චකං, ථෙය්‍යාවහාරාදි පඤ්චකං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකන්ති නාමලාභො දට්ඨබ්බොති. තතියපඤ්චමෙසු පඤ්චකෙසූති සාහත්ථිකපඤ්චකථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකෙසු. ලබ්භමානපදවසෙනාති සාහත්ථිකපඤ්චකෙ ලබ්භමානස්ස නිස්සග්ගියාවහාරපදස්ස වසෙන ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකෙ ලබ්භමානස්ස පරිකප්පාවහාරපදස්ස ච වසෙන යොජෙතබ්බන්ති අත්ථො.

ආණත්තියා නිබ්බත්තො අවහාරො ආණත්තිකො. නිස්සජ්ජනං නිස්සග්ගො, සුඞ්කඝාතට්ඨානෙ පරිකප්පිතොකාසෙ වා ඨත්වා භණ්ඩස්ස බහි පාතනං. නිස්සග්ගොව නිස්සග්ගියො. කිරියාසිද්ධිතො පුරෙතරමෙව පාරාජිකාපත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථං සාධෙතීති අත්ථසාධකො. ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං යදා සක්කොසි, තදා අවහරා’’ති එවරූපො හි ආණාපනපයොගො පරස්ස තෙලකුම්භියා පාදග්ඝනකං තෙලං අවස්සං පිවනකානං උපාහනාදීනං නික්ඛෙපපයොගො ච ආණත්තස්ස භණ්ඩග්ගහණතො උපාහනාදීනං තෙලපාතනතො ච පුරෙතරමෙව පාරාජිකාපත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථං සාධෙති. සාහත්ථිකපයොගොපි හි එවරූපො අත්ථසාධකොති වුච්චති. වුත්තඤ්හෙතං මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා) –

‘‘අත්ථසාධකො නාම ‘අසුකස්ස භණ්ඩං යදා සක්කොසි, තදා තං අවහරා’ති ආණාපෙති. තත්ථ සචෙ පරො අනන්තරායිකො හුත්වා තං අවහරති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. පරස්ස වා පන තෙලකුම්භියා පාදග්ඝනකං තෙලං අවස්සං පිවනකානි උපාහනාදීනි පක්ඛිපති, හත්ථතො මුත්තමත්තෙයෙව පාරාජික’’න්ති.

ධුරස්ස නික්ඛිපනං ධුරනික්ඛෙපො. ආරාමාභියුඤ්ජනාදීසු අත්තනො ච පරස්ස ච දානග්ගහණෙසු නිරුස්සාහභාවාපජ්ජනං. සහත්ථා අවහරතීති සහත්ථෙන ගණ්හාති. ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං අවහරා’’ති අඤ්ඤං ආණාපෙතීති එත්ථාපි ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව ආපත්ති දට්ඨබ්බා. යදි එවං ඉමස්ස, අත්ථසාධකස්ස ච කො විසෙසොති? තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ගහණෙ නියුඤ්ජනං ආණත්තිකපයොගො, කාලන්තරෙන ගහණත්ථං නියොගො අත්ථසාධකොති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනෙවාහ – ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං යදා සක්කොසි, තදා අවහරාති ආණාපෙතී’’ති. එත්ථ ච ආණාපනපයොගොව අත්ථසාධකොති දස්සිතො, සාහත්ථිකවසෙනපි අත්ථසාධකපයොගො පන උපරි ආවි භවිස්සති. ධුරනික්ඛෙපො පන උපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන වෙදිතබ්බොති ඉදං නිදස්සනමත්තං. ආරාමාභියුඤ්ජනාදීසුපි තාවකාලිකභණ්ඩදෙය්‍යානං අදානෙපි එසෙව නයො.

‘‘ආණත්තිවසෙන පුබ්බපයොගො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තත්තා අනන්තරායෙන ගණ්හන්තස්ස ‘අසුකස්ස භණ්ඩං අවහරා’ති ආණාපනං භණ්ඩග්ගහණතො පුබ්බත්තා පුබ්බපයොගො, පයොගෙන සහ වත්තමානො අවහාරො සහපයොගො, ‘‘අසුකං නාම භණ්ඩං හරිස්සාමා’’ති සංවිදහිත්වා සම්මන්තයිත්වා අවහරණං සංවිදාවහාරො. සඞ්කෙතකම්මං නාම පුබ්බණ්හාදිකාලපරිච්ඡෙදවසෙන සඤ්ජානනකම්මං, නිමිත්තකම්මං නාම සඤ්ඤුප්පාදනත්ථං අක්ඛිනිඛණනාදිනිමිත්තකරණං. ඨානාචාවනවසෙන සහපයොගොති ඉදං පන නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, ඛිලසඞ්කමනාදීසුපි අසති ච ඨානාචාවනෙ සහපයොගො දට්ඨබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා) ‘‘ඨානාචාවනවසෙන ඛිලාදීනි සඞ්කාමෙත්වා ඛෙත්තාදිග්ගහණවසෙන ච සහපයොගො වෙදිතබ්බො’’ති.

ථෙනො වුච්චති චොරො, තස්ස භාවො ථෙය්‍යං, තෙන අවහරණං ථෙය්‍යාවහාරො. යො හි සන්ධිච්ඡෙදාදීනි කත්වා අදිස්සමානො අවහරති, තුලාකූටමානකූටකූටකහාපණාදීහි වා වඤ්චෙත්වා ගණ්හාති, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො ථෙය්‍යාවහාරො. පසය්හ අභිභවිත්වා අවහරණං පසය්හාවහාරො. යො හි පසය්හ බලක්කාරෙන පරෙසං සන්තකං ගණ්හාති ගාමඝාතකාදයො විය, අත්තනො පත්තබලිතො වා වුත්තනයෙන අධිකං ගණ්හාති රාජභටාදයො විය, තස්සෙවං ගණ්හතො අවහාරො පසය්හාවහාරො. භණ්ඩවසෙන ච ඔකාසවසෙන ච පරිකප්පෙත්වා අවහරණං පරිකප්පාවහාරො. තිණපණ්ණාදීහි අඞ්ගුලිමුද්දිකාදිං පටිච්ඡාදෙත්වා පච්ඡා තස්ස පටිච්ඡන්නස්ස අවහරණං පටිච්ඡන්නාවහාරො. කුසං සඞ්කාමෙත්වා අවහරණං කුසාවහාරො.

තුලයිත්වාති උපපරික්ඛිත්වා. සාමීචීති වත්තං, ආපත්ති පන නත්ථීති අධිප්පායො. මහාජනසම්මද්දොති මහාජනසඞ්ඛොභො. භට්ඨෙ ජනකායෙති අපගතෙ ජනකායෙ. ‘‘ඉදඤ්ච කාසාවං අත්තනො සන්තකං කත්වා එතස්සෙව භික්ඛුනො දෙහී’’ති කිංකාරණා එවමාහ? චීවරසාමිකෙන යස්මා ධුරනික්ඛෙපො කතො, තස්මා තස්ස අදින්නං ගහෙතුං න වට්ටති. අවහාරකොපි විප්පටිසාරස්ස උප්පන්නකාලතො පට්ඨාය චීවරසාමිකං පරියෙසන්තො විචරති ‘‘දස්සාමී’’ති, චීවරසාමිකෙන ච ‘‘මමෙත’’න්ති වුත්තෙ එතෙනපි අවහාරකෙන ආලයො පරිච්චත්තො, තස්මා එවමාහ. යදි එවං චීවරසාමිකොයෙව ‘‘අත්තනො සන්තකං ගණ්හාහී’’ති කස්මා න වුත්තොති? උභින්නම්පි කුක්කුච්චවිනොදනත්ථං. කථං? අවහාරකස්ස ‘‘මයා සහත්ථෙන න දින්නං, භණ්ඩදෙය්‍යමෙත’’න්ති කුක්කුච්චං උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඉතරස්ස ‘‘මයා පඨමං ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පච්ඡා අදින්නං ගහිත’’න්ති කුක්කුච්චං උප්පජ්ජෙය්‍යාති.

සමග්ඝන්ති අප්පග්ඝං. දාරුඅත්ථං ඵරතීති දාරූහි කත්තබ්බකිච්චං සාධෙති. මයි සන්තෙතිආදි සබ්බං රඤ්ඤා පසාදෙන වුත්තං, ‘‘ථෙරෙන පන අනනුච්ඡවිකං කත’’න්ති න මඤ්ඤිතබ්බං.

එකදිවසං දන්තකට්ඨච්ඡෙදනාදිනා යා අයං අග්ඝහානි වුත්තා, සා සබ්බා භණ්ඩසාමිනා

කිණිත්වා ගහිතමෙව සන්ධාය වුත්තා, සබ්බං පනෙතං අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන ගහෙතබ්බං. පාසාණඤ්ච සක්ඛරඤ්ච පාසාණසක්ඛරං. ධාරෙය්‍යත්ථං විචක්ඛණොති ඉමස්සෙව විවරණං ‘‘ආපත්තිං වා අනාපත්තිං වා’’තිආදි.

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අක්ඛදස්සාති එත්ථ අක්ඛ-සද්දෙන කිර විනිච්ඡයසාලා වුච්චති. තත්ථ නිසීදිත්වා වජ්ජාවජ්ජං පස්සන්තීති අක්ඛදස්සා වුච්චන්ති ධම්මවිනිච්ඡනකා. හනෙය්‍යුන්ති එත්ථ හනනං නාම හත්ථපාදාදීහි පොථනඤ්චෙව සීසාදිච්ඡෙදනඤ්ච හොතීති ආහ – ‘‘හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්චා’’ති. තෙනෙව පදභාජනියඤ්ච ‘‘හත්ථෙන වා පාදෙන වා කසාය වා වෙත්තෙන වා අඩ්ඪදණ්ඩකෙන වා ඡෙජ්ජාය වා හනෙය්‍යු’’න්ති වුත්තං. තත්ථ අඩ්ඪදණ්ඩකෙනාති ද්විහත්ථප්පමාණෙන රස්සමුග්ගරෙන වෙළුපෙසිකාය වා. ඡෙජ්ජායාති හත්ථපාදසීසාදීනං ඡෙදනෙන. නීහරෙය්‍යුන්ති ගාමනිගමාදිතො නීහරෙය්‍යුං. චොරොසි…පෙ… ථෙනොසීති එත්ථ ‘‘පරිභාසෙය්‍යු’’න්ති පදං අජ්ඣාහරිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘චොරොසීති එවමාදීනි ච වත්වා පරිභාසෙය්‍යු’’න්ති.

93. යං තං භණ්ඩං දස්සිතන්ති සම්බන්ධො. යත්ථ යත්ථ ඨිතන්ති භූමිආදීසු යත්ථ යත්ථ ඨිතං. යථා යථා ආදානං ගච්ඡතීති භූමිආදීසු ඨිතං භණ්ඩං සබ්බසො අග්ගහණෙපි යෙන යෙන ආකාරෙන ගහණං උපගච්ඡති.

භූමට්ඨකථාවණ්ණනා

94. ඵන්දාපෙති, සබ්බත්ථ දුක්කටමෙවාති එත්ථ ‘‘උට්ඨහිස්සාමී’’ති ඵන්දාපෙත්වා පුන අනුට්ඨහිත්වා තත්ථෙව සයන්තස්සපි අඞ්ගපච්චඞ්ගං අඵන්දාපෙත්වා එකපයොගෙන උට්ඨහන්තස්සපි දුක්කටමෙවාති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤස්මිං වා ගමනස්ස අනුපකාරෙති යථා ද්වාරපිදහනෙ කුම්භිට්ඨානගමනස්ස අනුපකාරත්තා අනාපත්ති, එවං අඤ්ඤස්මිං වා ගමනස්ස අනුපකාරෙ කායවචීකම්මෙ අනාපත්ති. වාචාය වාචායාති එකෙකත්ථදීපිකාය වාචාය වාචාය. උපලද්ධොති ඤාතො. පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාමාති එත්ථ ‘‘මුසාවාදං කත්වා පුඤ්ඤානි කරිස්සාමාති වදන්තස්ස දුක්කටමෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තං ඉමස්මිංයෙව පදෙසෙ අට්ඨකථාවචනෙන විරුජ්ඣති. තථා හි ‘‘යං යං වචනං මුසා, තත්ථ තත්ථ පාචිත්තිය’’න්ති ච ‘‘න හි අදින්නාදානස්ස පුබ්බපයොගෙ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටං නාම අත්ථී’’ති ච වක්ඛති. එවං පන වුත්තෙ න විරුජ්ඣති ‘‘මුසාවාදං කත්වා පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාමාති වදන්තස්ස පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කට’’න්ති. තථා හි ‘‘අකප්පියපථවිං ඛණන්තානං දුක්කටෙහි සද්ධිං පාචිත්තියානීති මහාපච්චරියං වුත්ත’’න්ති ච ‘‘යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටා න මුච්චතී’’ති ච වක්ඛති. සචෙ පන කුසලචිත්තො ‘‘පුඤ්ඤානි කරිස්සාමා’’ති වදති, අනාපත්ති ‘‘බුද්ධපූජං වා ධම්මපූජං වා සඞ්ඝභත්තං වා කරිස්සාමාති කුසලං උප්පාදෙති, කුසලචිත්තෙන ගමනෙ අනාපත්තී’’ති ච ‘‘යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ අථෙය්‍යචිත්තස්ස අනාපත්තී’’ති ච වක්ඛමානත්තා.

පමාදලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බන්ති අපරභාගෙ පොත්ථකාරුළ්හකාලෙ පමජ්ජිත්වා ලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. පාළියං සෙසඅට්ඨකථාසු ච ‘‘කුදාලං වා පිටකං වා’’ති ඉදමෙව ද්වයං වත්වා වාසිඵරසූනං අවුත්තත්තා තෙසම්පි සඞ්ඛෙපට්ඨකථාදීසු ආගතභාවං දස්සෙතුං ‘‘සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන මහාපච්චරියඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. ථෙය්‍යචිත්තෙන කතත්තා ‘‘දුක්කටෙහි සද්ධිං පාචිත්තියානී’’ති වුත්තං. තතො පරං සබ්බකිරියාසූති බීජග්ගහණතො පරං කත්තබ්බකිරියාසු. සබ්බං පුරිමනයෙනෙවාති යාව පිටකපරියොසානා හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටං.

ථෙරෙහි දස්සිතන්ති පුබ්බපයොගසහපයොගදුක්කටෙසු අසම්මොහත්ථං සමොධානෙත්වා ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි දස්සිතං. ‘‘සබ්බෙසම්පි දුක්කටානං ඉමෙසුයෙව අට්ඨසු සඞ්ගහෙතබ්බභාවතො ඉතරෙහි සත්තහි දුක්කටෙහි විනිමුත්තං විනයදුක්කටෙයෙව සඞ්ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති. දසවිධං රතනන්ති ‘‘මුත්තා මණි වෙළුරියො සඞ්ඛො සිලා පවාළං රජතං ජාතරූපං ලොහිතඞ්ගො මසාරගල්ල’’න්ති එවමාගතං දසවිධං රතනං.

‘‘මණි මුත්තා වෙළුරියො ච සඞ්ඛො,

සිලා පවාළං රජතඤ්ච හෙමං;

සලොහිතඞ්ගඤ්ච මසාරගල්ලං,

දසෙති ධීරො රතනානි ජඤ්ඤා’’ති. –

හි වුත්තං.

සත්තවිධං ධඤ්ඤන්ති සාලි වීහි යවො කඞ්ගු කුද්‍රූසො වරකො ගොධුමොති ඉදං සත්තවිධං ධඤ්ඤං. ආවුධභණ්ඩාදින්ති ආදි-සද්දෙන තූරියභණ්ඩඉත්ථිරූපාදිං සඞ්ගණ්හාති. අනාමසිතබ්බෙ වත්ථුම්හි දුක්කටං අනාමාසදුක්කටං. දුරුපචිණ්ණදුක්කටන්ති ‘‘න කත්තබ්බ’’න්ති වාරිතස්ස කතත්තා දුට්ඨු ආචිණ්ණං චරිතන්ති දුරුපචිණ්ණං, තස්මිං දුක්කටං දුරුපචිණ්ණදුක්කටං. විනයෙ පඤ්ඤත්තං දුක්කටං විනයදුක්කටං. ‘‘සඞ්ඝභෙදාය පරක්කමතී’’ති සුත්වා තංනිවාරණත්ථාය ඤාතෙ අත්ථෙ අවදන්තස්ස ඤාතදුක්කටං. එකාදස සමනුභාසනා නාම භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙ චත්තාරො යාවතතියකා සඞ්ඝාදිසෙසා, අරිට්ඨසික්ඛාපදන්ති පඤ්ච, භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛෙ එකං යාවතතියකං පාරාජිකං, චත්තාරො සඞ්ඝාදිසෙසා, චණ්ඩකාළීසික්ඛාපදන්ති ඡ. වස්සාවාසාදිං පටිස්සුණිත්වා න සම්පාදෙන්තස්ස පටිස්සවනිමිත්තං දුක්කටං පටිස්සවදුක්කටං.

පුබ්බසහපයොගෙ ච, අනාමාසදුරුපචිණ්ණෙ;

විනයෙ චෙව ඤාතෙ ච, ඤත්තියා ච පටිස්සවෙ;

අට්ඨෙතෙ දුක්කටා වුත්තා, විනයෙ විනයඤ්ඤුනා.

සහපයොගතො පට්ඨාය චෙත්ථ පුරිමා පුරිමා ආපත්තියො පටිප්පස්සම්භන්තීති ආහ ‘‘අථ ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා’’ති වුත්තත්තා ධුරනික්ඛෙපං කත්වා ඛණන්තස්ස පුරිමාපත්තියො න පටිප්පස්සම්භන්තීති දට්ඨබ්බං. වියූහනදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, උද්ධරණදුක්කටෙ පතිට්ඨාතීති ඉදං පාළියං ආගතානුක්කමෙන දස්සෙතුං වුත්තං. යදි පන පංසුං උද්ධරිත්වා සඋස්සාහොව පුන ඛණති, උද්ධරණදුක්කටං පටිප්පස්සම්භති, ඛණනදුක්කටෙ පතිට්ඨාති.

කතං කරණං කිරියාති අත්ථතො එකන්ති ආහ ‘‘විරූපා සා කිරියා’’ති. ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං පරිවාරපාළියා නිදස්සෙන්තො ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අපරද්ධං විරද්ධං ඛලිතන්ති සබ්බමෙතං යඤ්ච දුක්කටන්ති එත්ථ වුත්තස්ස දුක්කටස්ස පරියායවචනං. යඤ්හි දුට්ඨු කතං, විරූපං වා කතං, තං දුක්කටං. තං පනෙතං යථා සත්ථාරා වුත්තං, එවං අකතත්තා අපරද්ධං, කුසලං විරජ්ඣිත්වා පවත්තත්තා විරද්ධං, අරියවංසප්පටිපදං අනාරුළ්හත්තා ඛලිතං. යං මනුස්සො කරෙති ඉදං පනෙත්ථ ඔපම්මනිදස්සනං. තස්සත්ථො – යථා යං ලොකෙ මනුස්සො ආවි වා යදි වා රහො පාපං කරොති, තං දුක්කටන්ති පවෙදෙන්ති, එවමිදම්පි බුද්ධපටිකුට්ඨෙන ලාමකභාවෙන පාපං, තස්මා දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බන්ති.

යථා දුක්ඛා, කුච්ඡිතා වා ගති දුගතීති වත්තබ්බෙ ‘‘දුග්ගතී’’ති වුත්තං, යථා ච කටුකං ඵලමෙතස්සාති කටුකඵලන්ති වත්තබ්බෙ ‘‘කටුකප්ඵල’’න්ති වුත්තං, එවමිධාපි ථූලත්තා අච්චයත්තා ච ථූලච්චයන්ති වත්තබ්බෙ ‘‘ථුල්ලච්චය’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘සම්පරායෙ ච දුග්ගතී’’තිආදිමාහ. සංයොගෙ පන කතෙ සංයොගපරස්ස රස්සත්තං සිද්ධමෙවාති මනසි කත්වා ‘‘සංයොගභාවො වෙදිතබ්බො’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. එකස්ස මූලෙති එකස්ස සන්තිකෙ. අච්චයො තෙන සමො නත්ථීති දෙසනාගාමීසු අච්චයෙසු තෙන සමො ථූලො අච්චයො නත්ථි. තෙනෙතං ඉති වුච්චතීති ථූලත්තා අච්චයස්ස එතං ථුල්ලච්චයන්ති වුච්චතීති අත්ථො.

‘‘සබ්බත්ථාපි ආමසනෙ දුක්කටං ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයඤ්ච විසුං විසුං ථෙය්‍යචිත්තෙන ආමසනඵන්දාපනපයොගං කරොන්තස්සෙව හොති, එකපයොගෙන ගණ්හන්තස්ස පන උද්ධාරෙ පාරාජිකමෙව, න දුක්කටථුල්ලච්චයානී’’ති වදන්ති. සහපයොගං පන අකත්වාති එත්ථ ‘‘පුබ්බපයොගෙ ආපන්නාපත්තීනං පටිප්පස්සද්ධියා අභාවතො සහපයොගං කත්වාපි ලජ්ජිධම්මං ඔක්කන්තෙන පුබ්බපයොගෙ ආපන්නාපත්තියො දෙසෙතබ්බා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අට්ඨකථාවචනං පන කතෙ සහපයොගෙ පුබ්බපයොගෙ ආපන්නාපත්තීනම්පි පටිප්පස්සද්ධිං දීපෙති, අඤ්ඤථා ‘‘සහපයොගං පන අකත්වා’’ති ඉදං විසෙසනමෙව නිරත්ථකං සියා. යඤ්ච හෙට්ඨා වුත්තං ‘‘සචෙ පනස්ස තත්ථජාතකෙ තිණරුක්ඛලතාදිම්හි ඡින්නෙපි ලජ්ජිධම්මො ඔක්කමති, සංවරො උප්පජ්ජති, ඡෙදනපච්චයා දුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චතී’’ති, තම්පි සහපයොගෙ කතෙ පුබ්බපයොගෙ ආපන්නාපත්තීනං පටිප්පස්සද්ධිමෙව දීපෙති සහපයොගෙ ඡෙදනපච්චයා ආපන්නදුක්කටස්සෙව දෙසනාය වුත්තත්තා. සහපයොගතො පට්ඨායෙවාති ච ඉදං සහපයොගං පත්තස්ස තතො පුබ්බෙ ආපන්නානං පුබ්බපයොගාපත්තීනම්පි පටිප්පස්සද්ධිං දීපෙති. තෙන හි අයමත්ථො විඤ්ඤායති ‘‘යාව සහපයොගං න පාපුණාති, තාව පුබ්බෙ ආපන්නාපත්තීනං පටිප්පස්සද්ධි න හොති, සහපයොගං පත්තකාලතො පන පට්ඨාය තාසම්පි පටිප්පස්සද්ධි හොතී’’ති, තස්මා සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

බහුකාපි ආපත්තියො හොන්තු, එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතීති එත්ථායමධිප්පායො – සචෙ ඛණනවියූහනුද්ධරණෙසු දස දස කත්වා ආපත්තියො ආපන්නා, තාසු උද්ධරණෙ දස ආපත්තියො දෙසෙත්වා මුච්චති විසභාගකිරියං පත්වා පුරිමාපුරිමාපත්තීනං පටිප්පස්සද්ධත්තාති. ජාතිවසෙන පන සමානකිරියාය ආපන්නාපත්තියො එකත්තෙන ගහෙත්වා ‘‘එකමෙව දෙසෙත්වා’’ති වුත්තං, තස්මා ඉමිනාපි කුරුන්දට්ඨකථාවචනෙන පඨමං මහාඅට්ඨකථායං වුත්තපුරිමාපත්තිපටිප්පස්සද්ධිමෙව සමත්ථයති, න පන උභින්නං අට්ඨකථානං අත්ථතො නානාකරණං අත්ථි. අපරම්පෙත්ථ පකාරං වණ්ණයන්ති ‘‘සමානකිරියාසුපි පුරිමපුරිමඛණනපච්චයා ආපන්නාපත්තියො පච්ඡිමපච්ඡිමඛණනං පත්වා පටිප්පස්සම්භන්තීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘පංසුඛණනාදීසු ච ලජ්ජිධම්මෙ උප්පන්නෙ බහුකාපි ආපත්තියො හොන්තු, එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතීති කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්ත’’’න්ති. ‘‘එවඤ්ච සති ‘බහුකාපි ආපත්තියො හොන්තූ’ති න වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, වුත්තඤ්ච, තස්මා විසභාගකිරියමෙව පත්වා පුරිමාපත්තීනං පටිප්පස්සද්ධිං ඉච්ඡන්තෙනෙව බහුකාසුපි ආපත්තීසු එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතීති ඉමස්මිං ඨානෙ විසුංයෙවෙකො දෙසනාක්කමො දස්සිතො’’තිපි වදන්ති. අයමෙතෙසං අධිප්පායො – යථා ඉධ පුරිමාපත්තීනං පටිප්පස්සද්ධි අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන ගහිතා, එවං බහුකාසුපි ආපත්තීසු එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතීති ඉදම්පි ඉධ අට්ඨකථාචරියප්පමාණතොයෙව වෙදිතබ්බං. යථා ච පාළියං පාචිත්තියට්ඨානෙපි දුක්කටමෙව හොතීති ඉධ ආවෙණිකං කත්වා ආපත්තිවිසෙසො දස්සිතො, එවං පුරිමාපත්තීනං පටිප්පස්සද්ධිවිසෙසො ච දෙසනාවිසෙසො ච අට්ඨකථාචරියෙහි දස්සිතොති.

හෙට්ඨතො ඔසීදෙන්තොති ‘‘සාමිකෙසු ආගන්ත්වා අපස්සිත්වා ගතෙසු ගණ්හිස්සාමී’’ති ථෙය්‍යචිත්තෙන හෙට්ඨාභූමියං ඔසීදෙන්තො. බුන්දෙනාති කුම්භියා හෙට්ඨිමතලෙන. එවං එකට්ඨානෙ ඨිතාය කුම්භියා ඨානාචාවනං ඡහි ආකාරෙහි වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. වලයං නීහරති, පාරාජිකන්ති ආකාසගතං අකත්වා ඝංසිත්වා නීහරන්තස්ස ඡින්නකොටිතො නීහටමත්තෙ පාරාජිකං. ඉතො චිතො ච සාරෙතීති ඝංසන්තොයෙව ආකාසගතං අකත්වා සාරෙති.

ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකන්ති අවස්සං චෙ පතති, ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. පරිච්ඡෙදොති ‘‘පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා’’ති වුත්තගණනපරිච්ඡෙදො. අපබ්‍යූහන්තොති ‘‘හෙට්ඨා ඨිතං ගණ්හිස්සාමී’’ති හත්ථෙන ද්විධා කරොන්තො. උපඩ්ඪකුම්භියන්ති උපඩ්ඪපුණ්ණාය කුම්භියා. නනු ච අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන සඞ්ඛෙපට්ඨකථාදීසු වුත්තම්පි කස්මා න ගහෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘විනයවිනිච්ඡයෙ හි ආගතෙ ගරුකෙ ඨාතබ්බ’’න්ති. විනයධම්මතාති විනයගරුකානං ධම්මතා. විනයගරුකා හි විනයවිනිච්ඡයෙ ආගතෙ ගරුකෙ තිට්ඨන්ති. විනයගරුකතාබ්‍යාපනත්ථඤ්හි විනයගරුකොයෙවෙත්ථ විනය-සද්දෙන වුත්තො, විනයස්ස වා එසා ධම්මතා තෙසං ගරුගාරවට්ඨානස්ස විනයවිසයත්තා.

ඉදානි සඞ්ඛෙපට්ඨකථාදීසු වුත්තං පාළියාපි න සමෙතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචා’’තිආදි. භාජනන්ති පත්තාදිභාජනං. පත්තාදිං අපූරෙත්වා ගණ්හන්තස්ස අනුද්ධටෙපි මුඛවට්ටිපරිච්ඡෙදො හොති, පූරෙත්වා ගණ්හන්තස්ස පන උද්ධරණකාලෙ හොතීති ආහ ‘‘මුඛවට්ටිපරිච්ඡෙදෙන වා උද්ධාරෙන වා’’ති. යදා පන තෙලකුම්භීආදීසු තෙලාදීනං අබහුභාවතො භාජනං නිමුජ්ජාපෙත්වා ගණ්හිතුං න සක්කා හොති, තදා මුඛවට්ටිපරිච්ඡෙදෙනෙව හොති. චික්කනන්ති ථද්ධං. ආකඩ්ඪනවිකඩ්ඪනයොග්ගන්ති එත්ථ අභිමුඛං කඩ්ඪනං ආකඩ්ඪනං, පරතො කඩ්ඪනං විකඩ්ඪනං. පටිනීහරිතුන්ති අත්තනො භාජනතො පටිනීහරිතුං. හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකන්ති ථෙය්‍යචිත්තෙන පරසන්තකග්ගහණපයොගස්ස කතත්තා. මහාඅට්ඨකථායමෙව ‘‘සචෙපි මරියාදං දුබ්බලං කත්වා සුක්ඛතළාකස්ස උදකනිබ්බහනට්ඨානං උදකනිද්ධමනතුම්බං වා පිදහති, අඤ්ඤතො ච ගමනමග්ගෙ වා පාළිං බන්ධති, සුක්ඛමාතිකං වා උජුං කරොති, පච්ඡා දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං ආගන්ත්වා මරියාදං භින්දති, සබ්බත්ථ භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘තං පන තත්ථෙව සුක්ඛතළාකෙ සුක්ඛමාතිකාය උජුකරණවිනිච්ඡයෙන විරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං.

අවහාරලක්ඛණන්ති පඤ්චවීසතියා අවහාරෙසු එකම්පි අවහාරලක්ඛණං, ඨානාචාවනපයොගො එව වා. උද්ධාරෙති කුම්භියා ඵුට්ඨට්ඨානතො කෙසග්ගමත්තෙපි උද්ධටෙ. යුත්තන්ති ඨානාචාවනපයොගසබ්භාවතො යුත්තං. සඞ්ගොපනත්ථායාති ඉමිනා සුද්ධචිත්තතං දස්සෙති. පලිබුජ්ඣිස්සතීති නිවාරෙස්සති. වුත්තනයෙනෙව පාරාජිකන්ති හත්ථතො මුත්තමත්තෙයෙව පාරාජිකං. සුද්ධචිත්තොව උද්ධරතීති කුම්භියං තෙලස්ස ආකිරණතො පුරෙතරමෙව සුද්ධචිත්තො නික්ඛිපිත්වා පච්ඡා සුද්ධචිත්තොව උද්ධරති. නෙව අවහාරොති ථෙය්‍යචිත්තෙන අවහරණපයොගස්ස අකතත්තා. අත්තනො භාජනත්තා පන ‘‘න ගීවා’’ති වුත්තං, අනාපත්තිමත්තමෙව වුත්තං, න පන එවං විචාරිතන්ති අධිප්පායො. අථ වා අනාපත්තිමත්තමෙව වුත්තන්ති ඉමිනාපි තත්ථ ‘‘ගීවා’’ති වචනාභාවතො ‘‘න ගීවා’’ති පුබ්බෙ වුත්තමහාඅට්ඨකථාවාදමෙව පතිට්ඨාපෙති, පච්ඡා දස්සිතෙන කුරුන්දිවාදෙනපි මහාඅට්ඨකථාවාදොව සමත්ථිතො. අත්තනො භණ්ඩන්ති තෙලාකිරණතො පුරෙතරමෙව අත්තනො කුම්භියං සුද්ධචිත්තෙන ඨපිතං පීතතෙලං අත්තනො පරික්ඛාරං. සම්මොහට්ඨානන්ති ආපත්තිවිනිච්ඡයවසෙන සම්මොහට්ඨානං.

බහිගතං නාම හොතීති තතො පට්ඨාය තෙලස්ස අට්ඨානභාවතො අධොමුඛභාවතො ච බහිගතං නාම හොති. අන්තො පට්ඨාය ඡිද්දෙ කරියමානෙ තෙලස්ස නික්ඛමිත්වා ගතගතට්ඨානං භාජනසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති ආහ – ‘‘බාහිරන්තතො පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජික’’න්ති. යථා තථා වා කතස්සාති බාහිරන්තතො අබ්භන්තරතො වා පට්ඨාය කතස්ස. මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා කතඡිද්දෙති මජ්ඣෙ ථොකං කපාලං ඨපෙත්වා පච්ඡා තං ඡින්දන්තෙන කතඡිද්දෙ. ‘‘මරියාදච්ඡෙදනෙ අන්තො ඨත්වා බහිමුඛො ඡින්දන්තො බහි අන්තෙන කාරෙතබ්බො, බහි ඨත්වා අන්තොමුඛො ඡින්දන්තො අන්තො අන්තෙන කාරෙතබ්බො, අන්තො ච බහි ච ඡින්දිත්වා මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා තං ඡින්දන්තො මජ්ඣෙන කාරෙතබ්බො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.108) වුත්තත්තා ‘‘තළාකස්ස ච මරියාදභෙදෙන සමෙතී’’ති වුත්තං. ඉදමෙත්ථ යුත්තන්ති අන්තො ච බහි ච පට්ඨාය කතඡිද්දෙ මජ්ඣෙන කාරෙතබ්බො. අන්තො පට්ඨාය කතෙ පන බාහිරන්තෙන, බහි පට්ඨාය කතෙ අබ්භන්තරෙන කාරෙතබ්බොති අයං තිප්පකාරොපි එත්ථ වෙමට්ඨඡිද්දෙ යුත්තො. උදකෙ කතපයොගස්ස අභාවතො ‘‘ඨානාචාවනපයොගස්ස අභාවා’’ති වුත්තං.

අට්ඨකථායං තාව වුත්තන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. පත්ථින්නස්ස ඛාදනං ඉතරස්ස පානඤ්ච සප්පිආදීනං පරිභොගොති ආහ – ‘‘අඛාදිතබ්බං වා අපාතබ්බං වා කරොතී’’ති. කථං පන තථා කරොතීති ආහ ‘‘උච්චාරං වා පස්සාවං වා’’තිආදි. කස්මා පනෙත්ථ දුක්කටං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඨානාචාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කට’’න්ති. පුරිමද්වයන්ති භෙදනං ඡඩ්ඩනඤ්ච. කස්මා න සමෙතීති ආහ ‘‘තඤ්හී’’තිආදි. කුම්භිජජ්ජරකරණෙනාති පුණ්ණකුම්භියා ජජ්ජරකරණෙන. මාතිකාඋජඋකරණෙනාති උදකපුණ්ණාය මාතිකාය උජුකරණෙන. එකලක්ඛණන්ති භෙදනං කුම්භිජජ්ජරකරණෙන ඡඩ්ඩනං මාතිකාය උජුකරණෙන සද්ධිං එකසභාවං ඨානාචාවනපයොගසබ්භාවතො. පච්ඡිමං පන ද්වයන්ති ඣාපනං අපරිභොගකරණඤ්ච.

එත්ථ එවං විනිච්ඡයං වදන්තීති එත්ථ මහාඅට්ඨකථායං වුත්තෙ එකෙ ආචරියා එවං විනිච්ඡයං වදන්ති. පච්ඡිමද්වයං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ පුරිමද්වයෙ විනිච්ඡයො හෙට්ඨා වුත්තානුසාරෙන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති තත්ථ කිඤ්චි අවත්වා පච්ඡිමද්වයං සන්ධාය ඨානාචාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කටන්ති ඉදං වුත්තන්ති අධිප්පායො. ථෙය්‍යචිත්තෙනාති අත්තනො වා පරස්ස වා කාතුකාමතාවසෙන උප්පන්නථෙය්‍යචිත්තෙන. විනාසෙතුකාමතායාති හත්ථපාදාදිං ඡින්දන්තො විය කෙවලං විනාසෙතුකාමතාය. පුරිමද්වයෙ කිං හොති, කිං අධිප්පායෙන න කිඤ්චි වුත්තන්ති ආහ – ‘‘පුරිමද්වයෙ පන…පෙ… පාරාජික’’න්ති. තත්ථ වුත්තනයෙන භින්දන්තස්ස වා ඡඩ්ඩෙන්තස්ස වාති මුග්ගරෙන පොථෙත්වා භින්දන්තස්ස උදකං වා වාලිකං වා ආකිරිත්වා උත්තරාපෙන්තස්සාති අත්ථො. අයුත්තන්ති චෙති පාළියං පුරිමපදද්වයෙපි දුක්කටස්සෙව වුත්තත්තා ‘‘පුරිමද්වයෙ…පෙ… පාරාජිකන්ති ඉදං අයුත්ත’’න්ති යදි තුම්හාකං සියාති අත්ථො. නාති අයුත්තභාවප්පසඞ්ගං නිසෙධෙත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බත්ථතො’’ති. කථං පනෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘පාළියං හී’’තිආදි. නාසෙතුකාමතාපක්ඛෙ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්ථස්ස අවිරුජ්ඣනතො ‘‘ථෙය්‍යචිත්තපක්ඛෙ’’ති වුත්තං. ‘‘එවං විනිච්ඡයං වදන්තී’’ති ඉතො පට්ඨාය වුත්තස්ස සබ්බස්සපි එකස්සෙව වචනත්තා ‘‘එවමෙකෙ වදන්තී’’ති නිගමනවසෙන වුත්තං.

ඉදානි යථාවුත්තවසෙන පාළියා අත්ථෙ ගය්හමානෙ මහාඅට්ඨකථායං චතුන්නම්පි සාමඤ්ඤතො වුත්තස්ස පච්ඡිමද්වයං සන්ධාය වුත්තන්ති වචනෙ විසෙසාභාවතො පාළියං වුත්තෙසු චතූසු පදෙසු ‘‘ඡඩ්ඩෙති වා අපරිභොගං වා කරොතී’’ති ඉමෙසං පදානං විසෙසාභාවප්පසඞ්ගතො ච සයං අඤ්ඤථා පාළිං අට්ඨකථඤ්ච සංසන්දිත්වා අත්ථං දස්සෙතුකාමො ‘‘අයං පනෙත්ථ සාරො’’තිආදිමාහ. විනීතවත්ථුම්හි ‘‘සඞ්ඝස්ස පුඤ්ජකිතං තිණං ථෙය්‍යචිත්තො ඣාපෙසී’’සි (පාරා. 156) වුත්තත්තා විනීතවත්ථුම්හි තිණජ්ඣාපකො වියාති ඉමිනාව ඨානා අචාවෙතුකාමොවාති එත්ථාපි ථෙය්‍යචිත්තෙන ඨානා අචාවෙතුකාමොති ඉදං වුත්තමෙව හොතීති දට්ඨබ්බං. අඡඩ්ඩෙතුකාමොයෙවාති එත්ථාපි ථෙය්‍යචිත්තෙනාති සම්බන්ධිතබ්බං. ඉදඤ්හි ථෙය්‍යචිත්තපක්ඛං සන්ධාය වුත්තං නාසෙතුකාමතාපක්ඛස්ස වක්ඛමානත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘නාසෙතුකාමතාපක්ඛෙ පනා’’තිආදි. ඉතරථාපි යුජ්ජතීති ථෙය්‍යචිත්තාභාවා ඨානා චාවෙතුකාමස්සපි දුක්කටං යුජ්ජතීති වුත්තං හොති.

භූමට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආකාසට්ඨකථාවණ්ණනා

96. ආකාසට්ඨකථායං මුඛතුණ්ඩකෙනාති මුඛග්ගෙන. කලාපග්ගෙනාති පිඤ්ඡකලාපස්ස අග්ගෙන. පසාරෙතීති ගහණත්ථං පසාරෙති. අග්ගහෙත්වා වාති ලෙඩ්ඩුආදීහි පහරිත්වා නයනවසෙන අග්ගහෙත්වා වා. ආකාසට්ඨවිනිච්ඡයෙ වුච්චමානෙපි තප්පසඞ්ගෙන ආකාසට්ඨස්ස වෙහාසට්ඨාදිභාවමුපගතෙපි අසම්මොහත්ථං ‘‘යස්මිං අඞ්ගෙ නිලීයතී’’තිආදි වුත්තං. අන්තොවත්ථුම්හීති පරික්ඛිත්තවත්ථුස්ස අන්තො. අන්තොගාමෙති පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස අන්තො. අපරික්ඛිත්තෙ පන වත්ථුම්හි, ගාමෙ වා ඨිතට්ඨානමෙව ඨානං. අටවිමුඛං කරොතීති අරඤ්ඤාභිමුඛං කරොති. රක්ඛතීති තෙන පයොගෙන තස්ස ඉච්ඡිතට්ඨානං අගතත්තා රක්ඛති. භූමියා ගච්ඡන්තං සන්ධාය ‘‘දුතියපදවාරෙ වා’’ති වුත්තං. ගාමතො නික්ඛන්තස්සාති පරික්ඛිත්තගාමතො නික්ඛන්තස්ස. කපිඤ්ජරො නාම එකා පක්ඛිජාති.

ආකාසට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වෙහාසට්ඨකථාවණ්ණනා

97. වෙහාසට්ඨකථායං පන චීවරවංසෙ ඨපිතස්ස චීවරස්ස ආකඩ්ඪනෙ යථාවුත්තප්පදෙසාතික්කමො එකද්වඞ්ගුලමත්තාකඩ්ඪනෙන සියාති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘එකද්වඞ්ගුලමත්තාකඩ්ඪනෙනෙව පාරාජික’’න්ති. ඉදඤ්ච තාදිසං නාතිමහන්තං චීවරවංසදණ්ඩකං සන්ධාය වුත්තං, මහන්තෙ පන තතො අධිකමත්තාකඩ්ඪනෙනෙව සියා. රජ්ජුකෙන බන්ධිත්වාති එකාය රජ්ජුකොටියා චීවරං බන්ධිත්වා අපරාය කොටියා චීවරවංසං බන්ධිත්වා ඨපිතචීවරං. මුත්තමත්තෙ අට්ඨත්වා පතනකසභාවත්තා ‘‘මුත්තෙ පාරාජික’’න්ති වුත්තං.

එකමෙකස්ස ඵුට්ඨොකාසමත්තෙ අතික්කන්තෙ පාරාජිකන්ති භිත්තිං අඵුසාපෙත්වා ඨපිතත්තා වුත්තං. භිත්තිං නිස්සාය ඨපිතන්ති පටිපාටියා ඨපිතෙසු නාගදන්තාදීසුයෙව ආරොපෙත්වා භිත්තිං ඵුසාපෙත්වා ඨපිතං. පණ්ණන්තරං ආරොපෙත්වා ඨපිතාති අඤ්ඤෙහි ඨපිතං සන්ධාය වුත්තං.

වෙහාසට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උදකට්ඨකථාවණ්ණනා

98. උදකට්ඨකථායං සන්දමානඋදකෙ නික්ඛිත්තං න තිට්ඨතීති ආහ ‘‘අසන්දනකෙ උදකෙ’’ති. අනාපත්තීති හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටාපත්තියා අභාවං සන්ධාය වුත්තං. කඩ්ඪතීති හෙට්ඨතො ඔසාරෙති. උප්පලාදීසූති ආදි-සද්දෙන පදුමපුණ්ඩරීකාදිං සඞ්ගණ්හාති. රත්තං පදුමං, සෙතං පුණ්ඩරීකං. සෙතං වා පදුමං, රත්තං පුණ්ඩරීකං. අථ වා රත්තං වා හොතු සෙතං වා සතපත්තං පදුමං, ඌනසතපත්තං පුණ්ඩරීකං. වත්ථු පූරතීති පාරාජිකවත්ථු පහොති. තස්මිං ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකන්ති උදකතො අච්චුග්ගතස්ස උදකවිනිමුත්තට්ඨානතො ඡෙදනං සන්ධාය වුත්තං. යං වත්ථුං පූරෙතීති යං පුප්ඵං පාරාජිකවත්ථුං පූරෙති. දසහි පුප්ඵෙහි කතකලාපො හත්ථකො, මහන්තං කලාපං කත්වා බද්ධං භාරබද්ධං. රජ්ජුකෙසු තිණානි සන්ථරිත්වාති එත්ථ ‘‘ද්වෙ රජ්ජුකානි උදකපිට්ඨෙ ඨපෙත්වා තෙසං උපරි තිරියතො තිණානි සන්ථරිත්වා තෙසං උපරි බන්ධිත්වා වා අබන්ධිත්වා වා තිරියතොයෙව පුප්ඵානි ඨපෙත්වා හෙට්ඨතො ගතානි ද්වෙ රජ්ජුකානි උක්ඛිපිත්වා පුප්ඵමත්ථකෙ ඨපෙන්තී’’ති වදන්ති.

කෙසග්ගමත්තම්පි යථාඨිතට්ඨානතො චාවෙතීති පාරිමන්තෙන ඵුට්ඨොකාසං, ඔරිමන්තෙන කෙසග්ගමත්තං චාවෙති. සකලමුදකන්ති දණ්ඩෙන ඵුට්ඨොකාසගතං සකලමුදකං. න උදකං ඨානන්ති අත්තනා කතට්ඨානස්ස අට්ඨානත්තා. ඉදං උභයන්ති එත්ථ ‘‘බන්ධනං අමොචෙත්වා…පෙ… පාරාජික’’න්ති ඉදමෙවෙකං, ‘‘පඨමං බන්ධනං…පෙ… ඨානපරිච්ඡෙදො’’ති ඉදං දුතියං. පදුමිනියන්ති පදුමගච්ඡෙ. උප්පාටිතායාති පරෙහි අත්තනො අත්ථාය උප්පාටිතාය.

බහි ඨපිතෙති උදකතො බහි ඨපිතෙ. හත්ථකවසෙන ඛුද්දකං කත්වා

බද්ධං කලාපබද්ධං. මුළාලන්ති කන්දං. පත්තං වා පුප්ඵං වාති ඉදං කද්දමස්ස අන්තො පවිසිත්වා ඨිතං සන්ධාය වුත්තං. සකලමුදකන්ති වාපිආදීසු පරියාපන්නං සකලමුදකං. නිද්ධමනතුම්බන්ති වාපියා උදකස්ස නික්ඛමනමග්ගං. උදකවාහකන්ති මහාමාතිකං. න අවහාරොති ඉදං පුබ්බසදිසං න හොතීති ආහ – ‘‘කස්මා…පෙ… එවරූපා හි තත්ථ කතිකා’’ති. අවහාරො නත්ථීති සබ්බසාධාරණෙ අපරිග්ගහට්ඨානෙ ගහිතත්තා. මාතිකං ආරොපෙත්වාති ඛුද්දකමාතිකං ආරොපෙත්වා. මරිත්වා…පෙ… තිට්ඨන්තීති එත්ථ ‘‘මතමච්ඡානංයෙව තෙසං සන්තකත්තා අමතෙ ගණ්හන්තස්ස නත්ථි අවහාරො’’ති වදන්ති.

උදකට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නාවට්ඨකථාවණ්ණනා

99. නාවට්ඨකථායං පන යා බන්ධනා මුත්තමත්තෙ ඨානා න චවතීති ඉමිනා චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවං පටික්ඛිපති. තාව දුක්කටන්ති ‘‘බන්ධනං මොචෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති එවං මොචෙන්තස්ස පඤ්ඤත්තං දුක්කටං සන්ධාය වුත්තං. ථුල්ලච්චයම්පි පාරාජිකම්පි හොතීති එත්ථ පඨමං ඨානා අචාවෙත්වා මුත්තෙ ථුල්ලච්චයං, පඨමං ඨානා චාවෙත්වා මුත්තෙ පාරාජිකන්ති වෙදිතබ්බං.

‘‘පාසෙ බද්ධසූකරො වියා’’තිආදිනා වුත්තං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථ යුත්ති පුබ්බෙ වුත්තා එවා’’ති. විප්පනට්ඨා නාවාති විසමවාතාදීහි විනාසං පත්වා උදකෙ නිමුජ්ජිත්වා හෙට්ඨා භූමිතලං අප්පත්වා මජ්ඣෙ ඨිතං සන්ධාය වදති. තෙනෙව ‘‘අධො වා ඔපිලාපෙන්තස්ස…පෙ… නාවාතලෙන ඵුට්ඨොකාසං මුඛවට්ටිං අතික්කන්තමත්තෙ පාරාජික’’න්ති වුත්තං. ඔපිලාපෙන්තස්සාති ඔසීදාපෙන්තස්ස. අතික්කන්තමත්තෙති ඵුට්ඨොකාසං අතික්කන්තමත්තෙ. එසෙව නයොති මුත්තමත්තෙ පාරාජිකන්ති දස්සෙති.

නාවාකඩ්ඪනයොග්ගමහායොත්තතාය යොත්තකොටිතො පට්ඨාය සකලම්පි ‘‘ඨාන’’න්ති වුත්තං.

අසතිපි වාතෙ යථා වාතං ගණ්හාති, තථා ඨපිතත්තා ‘‘වාතං ගණ්හාපෙතී’’ති වුත්තං. බලවා ච වාතො ආගම්මාති ඉමිනා අසති වාතෙ අයං පයොගො කතොති දස්සෙති. තෙනෙව ‘‘පුග්ගලස්ස නත්ථි අවහාරො’’ති වුත්තං. සති පන වාතෙ කතො පයොගො ඨානාචාවනපයොගොයෙවාති මාතිකාඋජුකරණෙ විය අත්ථෙව අවහාරොති දට්ඨබ්බං. ඨානාචාවනපයොගො න හොතීති සුක්ඛමාතිකාඋජුකරණෙ විය අසති වාතෙ කතපයොගත්තා. භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොතීති නාවාසාමිකස්ස භණ්ඩදෙය්‍යං හොති.

නාවට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

යානට්ඨකථාවණ්ණනා

100. යානට්ඨකථායං දුකයුත්තස්සාති ද්වීහි ගොණෙහි යුත්තස්ස. අයුත්තකන්ති ගොණෙහි අයුත්තං. කප්පකතාති යථා ද්වීහි භාගෙහි හෙට්ඨා පතිට්ඨාති, එවං කතා. තීණි වා චත්තාරි වා ඨානානීති අකප්පකතාය උපත්ථම්භනියා වසෙන තීණි ඨානානි, කප්පකතාය වසෙන චත්තාරි ඨානානීති. තථා පථවියං ඨපිතස්ස තීණි ඨානානීති සම්බන්ධො. තන්ති ඵලකස්ස වා දාරුකස්ස වා උපරි ඨපිතං පථවියං ඨපිතඤ්ච. ද්වීහි අක්ඛසීසෙහීති ද්වීහි අක්ඛකොටීහි. දාරූනං උපරි ඨපිතස්සාති ද්වින්නං දාරූනං උපරි ද්වීහි අක්ඛකොටීහි ඔලම්බෙත්වා සකටසාලායං ඨපිතස්ස. හෙට්ඨිමතලස්සාති සකටබාහාය භූමිං ඵුසිත්වා ඨිතස්ස හෙට්ඨිමභාගස්ස. සෙසං නාවායං වුත්තසදිසන්ති ඉමිනා ‘‘යදි පන තං එවං ගච්ඡන්තං පකතිගමනං උපච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං දිසාභාගං නෙති, පාරාජිකං. සයමෙව යං කඤ්චි ගාමං සම්පත්තං ඨානා අචාවෙන්තොව වික්කිණිත්වා ගච්ඡති, නෙවත්ථි අවහාරො, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොතී’’ති ඉමං නයං අතිදිස්සති.

යානට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භාරට්ඨකථාවණ්ණනා

101. භාරට්ඨකථායං පුරිමගලෙ ගලවාටකොති පුරිමගලෙ උපරිමගලවාටකො. උරපරිච්ඡෙදමජ්ඣෙති උරපරියන්තස්ස මජ්ඣෙ. අනාණත්තත්තාති ‘‘අසුකට්ඨානං නෙහී’’ති අනාණත්තත්තා. යො චායං සීසභාරෙ වුත්තොති යො චායං විනිච්ඡයො සීසභාරෙ වුත්තො. සීසාදීහි වා ගහිතො හොතූති සම්බන්ධො. තාදිසන්ති තප්පටිච්ඡාදනසමත්ථං.

භාරට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආරාමට්ඨකථාවණ්ණනා

102. ආරාමට්ඨකථායං බන්ධනන්ති පුප්ඵානං වණ්ටෙ පතිට්ඨිතට්ඨානං. අභියුඤ්ජතීති චොදෙති අඩ්ඩං කරොති. අදින්නාදානස්ස පයොගත්තාති සහපයොගමාහ වත්ථුම්හියෙව කතපයොගත්තා. සහපයොගවසෙන හෙතං දුක්කටං. විනිච්ඡයප්පසුතන්ති විනිච්ඡයෙ නියුත්තං. කක්ඛළොති දාරුණො. ධුරං නික්ඛිපතීති උස්සාහං ඨපෙති, අත්තනො සන්තකකරණෙ නිරුස්සාහො හොතීති අත්ථො. කූටඩ්ඩකාරකොපි සචෙ ධුරං න නික්ඛිපති, නත්ථි අවහාරොති ආහ ‘‘සචෙ සයම්පි කතධුරනික්ඛෙපො හොතී’’ති. සයම්පීති අභියුඤ්ජකොපි. කතධුරනික්ඛෙපොති ‘‘න දානි නං ඉමස්ස දස්සාමී’’ති එවං තස්ස දානෙ කතධුරනික්ඛෙපො. කිඞ්කාරප්පටිස්සාවිභාවෙති ‘‘කිං කරොමි කිං කරොමී’’ති එවං කිඞ්කාරමෙව පටිස්සුණන්තො විචරතීති කිඞ්කාරපටිස්සාවී, තස්ස භාවො කිඞ්කාරපටිස්සාවිභාවො, තස්මිං, අත්තනො වසවත්තිභාවෙති වුත්තං හොති.

උක්කොචං දත්වාති ලඤ්ජං දත්වා. කූටවිනිච්ඡයිකානන්ති කූටවිනිච්ඡයෙ නියුත්තානං විනයධරානං. ‘‘ගණ්හා’’ති අවත්වා ‘‘අසාමිකස්ස සාමිකො අය’’න්තිආදිනා පරියායෙන වුත්තෙපි තස්ස සන්තකභාවං පරිච්ඡින්දිත්වා පවත්තවචනත්තා කූටවිනිච්ඡයං කරොන්තානං කූටසක්ඛීනඤ්ච පාරාජිකමෙව. අසතිපි චෙත්ථ ඨානාචාවනෙ උභින්නං ධුරනික්ඛෙපොයෙව ඨානාචාවනට්ඨානෙ තිට්ඨති. ඉමස්මිං ධුරනික්ඛෙපෙ පාරාජිකෙ සාමිකස්ස විමතුප්පාදනපයොගෙ කතෙ ථුල්ලච්චයං, තස්සෙව ධුරනික්ඛෙපපයොගෙ නිප්ඵාදිතෙ පාරාජිකං. සයං පරාජයං පාපුණාතීති කූටඩ්ඩකාරකො පරාජයං පාපුණාති.

ආරාමට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විහාරට්ඨකථාවණ්ණනා

103. විහාරට්ඨකථායං විහාරොපි පරිවෙණම්පි ආවාසොපි විහාරොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘විහාරං වා’’තිආදි. තත්ථ විහාරන්ති මහාවිහාරං. පරිවෙණන්ති මහාවිහාරස්ස අබ්භන්තරෙ විසුං විසුං පාකාරපරිච්ඡින්නට්ඨානං. ආවාසන්ති එකං ආවසථං. අභියොගෙ කතෙපි අවහාරස්ස අසිජ්ඣනතො වුත්තං ‘‘අභියොගො න රුහතී’’ති. ගණසන්තකෙ පන පරිච්ඡින්නසාමිකත්තා සක්කා ධුරං නික්ඛිපාපෙතුන්ති ආහ ‘‘දීඝභාණකාදිභෙදස්ස පන ගණස්සා’’ති. ඉධාපි සචෙ එකොපි ධුරං න නික්ඛිපති, රක්ඛතියෙව. සබ්බෙසං ධුරනික්ඛෙපෙනෙව හි පාරාජිකං.

විහාරට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඛෙත්තට්ඨකථාවණ්ණනා

104. ඛෙත්තට්ඨකථායං සත්ත ධඤ්ඤානීති සාලිවීහියවකඞ්ගුකුද්‍රූසවරකගොධුමානං වසෙන සත්ත ධඤ්ඤානි. නිරුම්භිත්වා වාතිආදීසු ‘‘ගණ්හන්තස්සා’’ති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. තත්ථ නිරුම්භිත්වා ගහණං නාම වීහිසීසං අච්ඡින්දිත්වා යථාඨිතමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා බීජමත්තස්සෙව ගහණං. එකමෙකන්ති එකමෙකං වීහිසීසං. උප්පාටෙත්වා වාති මුග්ගමාසාදීනි උද්ධරිත්වා වා. යස්මිං බීජෙ වාතිආදි නිරුම්භිත්වා ගහණාදීසු යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. සාලිසීසාදීනි නිරුම්භිත්වා ගණ්හන්තස්ස යස්මිං බීජෙ වත්ථු පූරති, එකමෙකං හත්ථෙනෙව ඡින්දිත්වා ගණ්හන්තස්ස යස්මිං සීසෙ වත්ථු පූරති, අසිතෙන ලායිත්වා ගණ්හන්තස්ස යස්සං මුට්ඨියං වත්ථු පූරති, බහූනි එකතො උප්පාටෙත්වා ගණ්හන්තස්ස යස්මිං මුග්ගමාසාදිඵලෙ වත්ථු පූරතීති එවමෙත්ථ යථාක්කමො වෙදිතබ්බො. ‘‘තස්මිං බන්ධනා මොචිතමත්තෙ’’ති වචනතො තස්මිං බීජාදිම්හි බන්ධනා මොචිතෙ සති තතො අනපනීතෙපි පාරාජිකමෙවාති දට්ඨබ්බං. අච්ඡිජ්ජමානොති අච්ඡින්නො හුත්වා ඨිතො. ජටිතානීති ඡින්දිතානි අච්ඡින්නෙහි සද්ධිං ජටිතානි හොන්තීති අත්ථො. සභුසන්ති පලාලසහිතං. අභුසන්ති පලාලරහිතං.

ඛීලෙනාති ඛාණුකෙන. එත්ථ ච ඛීලසඞ්කමනාදීසු උභයං සම්භවති සහපයොගො ධුරනික්ඛෙපො ච. යදා හි පරස්ස ඛෙත්තාදීසු එකදෙසං ඛීලසඞ්කමනාදිවසෙන අත්තනො සන්තකං කරොති, තදා සතිපි පඨමතරං සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙ ඛීලසඞ්කමනාදිසහපයොගං විනා න හොතීති සහපයොගෙනෙව පාරාජිකං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘ඨානාචාවනවසෙන ඛීලාදීනි සඞ්කාමෙත්වා ඛෙත්තාදිග්ගහණවසෙන ච සහපයොගො වෙදිතබ්බො’’ති. යදා පන අසති ධුරනික්ඛෙපෙ ඛීලසඞ්කමනාදිමත්තං කතං, තදා විනා ධුරනික්ඛෙපෙන න හොතීති ධුරනික්ඛෙපෙනෙව පාරාජිකං. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘තඤ්ච ඛො සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙනා’’ති වුත්තං. එවං සබ්බත්ථාති යථාවුත්තමත්ථං රජ්ජුසඞ්කමනාදීසුපි අතිදිසති.

යට්ඨින්ති මානදණ්ඩං. එකස්මිං අනාගතෙ ථුල්ලච්චයං, තස්මිං ආගතෙ පාරාජිකන්ති එත්ථ සචෙ දාරූනි නිඛණිත්වා තත්තකෙනෙව ගණ්හිතුකාමො හොති, අවසානෙ දාරුම්හි පාරාජිකං. සචෙ තත්ථ සාඛායොපි කත්වා ගහෙතුකාමො හොති, අවසානසාඛාය පාරාජිකන්ති වෙදිතබ්බං. තත්තකෙන අසක්කොන්තොති දාරූනි නිඛණිත්වා වතිං කාතුං අසක්කොන්තො. ඛෙත්තමරියාදන්ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘කෙදාරපාළි’’න්ති වුත්තං. විත්ථතං කරොතීති පුබ්බෙ විජ්ජමානමෙව මරියාදං විත්ථිණ්ණං කරොති. අකතං වා පන පතිට්ඨපෙතීති පුබ්බෙ අකතං වා මරියාදං ඨපෙති.

ඛෙත්තට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

වත්ථුට්ඨකථාවණ්ණනා

105. වත්ථුට්ඨකථායං තිණ්ණං පාකාරානන්ති ඉට්ඨකසිලාදාරූනං වසෙන තිණ්ණං පාකාරානං. එතෙනෙව නයෙනාති ඉමිනා ‘‘කෙවලං භූමිං සොධෙත්වා…පෙ… අපරික්ඛිපිත්වා වා’’ති වුත්තමත්ථං නිදස්සෙති.

ගාමට්ඨකථාවණ්ණනා

106. ගාමට්ඨකථායං ගාමො නාමාති පාළියං න වුත්තං සබ්බසො ගාමලක්ඛණස්ස පුබ්බෙ වුත්තත්තා.

අරඤ්ඤට්ඨකථාවණ්ණනා

107. අරඤ්ඤට්ඨකථායං අරඤ්ඤං නාමාති ඉදං පන න කෙවලං පුබ්බෙ වුත්තඅරඤ්ඤලක්ඛණප්පත්තිමත්තෙන අරඤ්ඤං ඉධාධිප්පෙතං, කින්තු යං අත්තනො අරඤ්ඤලක්ඛණෙන අරඤ්ඤං පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොති, තං අරඤ්ඤං ඉධාධිප්පෙතන්ති දස්සෙතුං වුත්තං. තෙනාති පුන අරඤ්ඤවචනෙන. න පරිග්ගහිතභාවො අරඤ්ඤස්ස ලක්ඛණන්ති යදි හි පරිග්ගහිතභාවො අරඤ්ඤලක්ඛණං සියා, ‘‘අරඤ්ඤං නාම යං මනුස්සානං පරිග්ගහිත’’න්ති එත්තකමෙව වදෙය්‍යාති අධිප්පායො. යන්ති ඉමිනා පුබ්බෙ වුත්තලක්ඛණමෙව අරඤ්ඤං පරාමට්ඨන්ති ආහ ‘‘යං පන අත්තනො අරඤ්ඤලක්ඛණෙන අරඤ්ඤ’’න්ති.

විනිවිජ්ඣිත්වාති උජුකමෙව විනිවිජ්ඣිත්වා. පණ්ණං වාති තාලපණ්ණාදි පණ්ණං වා. අද්ධගතොපීති චිරකාලං තත්ථෙව ඨිතොපි. න ගහෙතබ්බොති එත්ථ පන යො පරෙහි අරඤ්ඤසාමිකානං හත්ථතො කිණිත්වා තච්ඡෙත්වා තත්ථෙව ඨපිතො, සො අරඤ්ඤසාමිකෙන අනුඤ්ඤාතොපි න ගහෙතබ්බො. සාමිකෙහි ඡඩ්ඩිතොති ගහෙතුං වට්ටතීති පංසුකූලසඤ්ඤාය ගහණං වුත්තං. ලක්ඛණච්ඡින්නස්සාපීති අරඤ්ඤසාමිකානං හත්ථතො කිණිත්වා ගණ්හන්තෙහි කතසඤ්ඤාණස්ස. ඡල්ලියා පරියොනද්ධං හොතීති ඉමිනා සාමිකානං නිරපෙක්ඛතං දීපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘ගහෙතුං වට්ටතී’’ති. යදි සාමිකානං සාපෙක්ඛතා අත්ථි, න වට්ටති. තානි කතානි අජ්ඣාවුත්ථානි ච හොන්තීති තානි ගෙහාදීනි කතානි පරිනිට්ඨිතානි මනුස්සෙහි ච අජ්ඣාවුත්ථානි හොන්ති. දාරූනිපීති ගෙහාදීනං කතත්තා තතො අවසිට්ඨදාරූනිපි. එතෙසන්ති එතෙසං යථාවුත්තදාරූනං.

තෙසං ආරක්ඛට්ඨානන්ති තෙසං අරඤ්ඤපාලානං ඨිතට්ඨානං. දෙහීති වුත්තෙ දාතබ්බමෙවාති එත්ථ ‘‘දෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘දස්සාමී’’ති ආභොගසබ්භාවතො ‘‘දෙහී’’ති අවුත්තෙ අදත්වාපි ගන්තුං වට්ටතියෙව. ගන්තුං දෙථාති ගමනං දෙථ. අදිස්වා ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යන්ති පරිසුද්ධචිත්තෙන ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යං. යත්ථ කත්ථචි නීතානම්පි දාරූනං අරඤ්ඤසාමිකානංයෙව සන්තකත්තා සුද්ධචිත්තෙන නික්ඛන්තොපි පුන ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වා ගච්ඡති, පාරාජිකමෙවාති වදන්ති.

අරඤ්ඤට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උදකකථාවණ්ණනා

108. උදකකථායං මහාකුච්ඡිකා උදකචාටි උදකමණිකො. ‘‘සමෙඛලා චාටි උදකමණිකො’’තිපි වදන්ති. තත්ථාති තෙසු භාජනෙසු. නිබ්බහනඋදකන්ති ‘‘මහොදකං ආගන්ත්වා තළාකමරියාදං මා ඡින්දී’’ති තළාකරක්ඛණත්ථං තස්ස එකපස්සෙන විස්සජ්ජිතඋදකං. නිද්ධමනතුම්බන්ති සස්සාදීනං අත්ථාය උදකනික්ඛමනමග්ගං. මරියාදං දුබ්බලං කත්වාති ඉදං අවස්සං ඡින්නසභාවදස්සනත්ථං භණ්ඩදෙය්‍යවිසයදස්සනත්ථඤ්ච වුත්තං. මරියාදං දුබ්බලං අකත්වාපි යථාවුත්තප්පයොගෙ කතෙ මරියාදං ඡින්දිත්වා නික්ඛන්තඋදකග්ඝානුරූපෙන අවහාරෙන කාරෙතබ්බමෙව.

අනිග්ගතෙති අනික්ඛමිත්වා තළාකස්මිංයෙව උදකෙ ඨිතෙ. අසම්පත්තෙවාති තළාකතො නික්ඛමිත්වා මහාමාතිකාය එව ඨිතෙ. අනික්ඛන්තෙති තළාකතො අනික්ඛන්තෙ උදකෙ. සුබද්ධාති භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘නික්ඛන්තෙ බද්ධා භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති, තළාකතො නික්ඛමිත්වා පරෙසං ඛුද්දකමාතිකාමුඛං අපාපුණිත්වා මහාමාතිකායංයෙව ඨිතෙ බද්ධා චෙ, භණ්ඩදෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘අනික්ඛන්තෙ බද්ධා සුබද්ධා, නික්ඛන්තෙ බද්ධා භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති හි ඉදං ද්වයං හෙට්ඨා වුත්තවිකප්පද්වයස්ස යථාක්කමෙන වුත්තං. නත්ථි අවහාරොති එත්ථ ‘‘අවහාරො නත්ථි, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොතී’’ති කෙචි වදන්ති, තළාකගතඋදකස්ස සබ්බසාධාරණත්තා තං අයුත්තං විය දිස්සති, ‘‘අනික්ඛන්තෙ බද්ධා සුබද්ධා’’ති ඉමිනා ච අට්ඨකථාවචනෙන න සමෙති. වත්ථුං…පෙ… න සමෙතීති එත්ථ තළාකගතඋදකස්ස සබ්බසාධාරණත්තා අපරිග්ගහිතං ඉධ වත්ථුන්ති අධිප්පායො.

උදකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දන්තපොනකථාවණ්ණනා