4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

108-110. චතුත්ථෙ හිමවස්සෙනාති හිමමෙව වුත්තං. අපඤ්ඤාතෙති අප්පතීතෙ, අප්පසිද්ධෙති අත්ථො. ‘‘මණ්ඩපෙ වා රුක්ඛමූලෙ වාති වචනතො විවටඞ්ගණෙපි නික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ගොචරප්පසුතාති ගොචරට්ඨානං පටිපන්නා. ‘‘අට්ඨ මාසෙ’’ති ඉමිනා වස්සානං චාතුමාසං චෙපි දෙවො න වස්සති, පටික්ඛිත්තමෙවාති ආහ ‘‘අට්ඨ මාසෙති වචනතො…පෙ… නික්ඛිපිතුං න වට්ටතියෙවා’’ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙති වස්සානස්ස චත්තාරො මාසෙ. අවස්සිකසඞ්කෙතෙති ඉමිනා අනුඤ්ඤාතෙපි අට්ඨ මාසෙ යත්ථ හෙමන්තෙ දෙවො වස්සති, තත්ථ අපරෙපි චත්තාරො මාසා පටික්ඛිත්තාති ආහ ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතෙති වචනතො’’තිආදි. ඉමිනා ඉමං දීපෙති ‘‘යස්මිං දෙසෙ හෙමන්තෙ දෙවො වස්සති, තත්ථ අට්ඨ මාසෙ පටික්ඛිපිත්වා චත්තාරො මාසා අනුඤ්ඤාතා. යත්ථ පන වස්සානෙයෙව වස්සති, තත්ථ චත්තාරො මාසෙ පටික්ඛිපිත්වා අට්ඨ මාසා අනුඤ්ඤාතා’’ති.

ඉමිනාව නයෙන මජ්ඣිමපදෙසෙ යත්ථ හෙමන්තෙ හිමවස්සං වස්සති, තත්ථාපි අට්ඨෙව මාසා පටික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා. තස්මා වස්සානකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙ ඔවස්සකමණ්ඩපෙ රුක්ඛමූලෙ ච සන්ථරිතුං න වට්ටති, හෙමන්තකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙ ඔවස්සකමණ්ඩපාදීසුපි වට්ටති. තඤ්ච ඛො යත්ථ හිමවස්සෙන සෙනාසනං න තෙමති, ගිම්හකාලෙපි පකතිඅජ්ඣොකාසාදීසු වට්ටතියෙව, තඤ්ච ඛො අකාලමෙඝාදස්සනෙ, කාකාදීනං නිබද්ධවාසරුක්ඛමූලෙ පන කදාචිපි න වට්ටතීති එවමෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

ඉමඤ්ච පන අත්ථවිසෙසං ගහෙත්වා භගවතා පඨමමෙව සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති විසුං අනුපඤ්ඤත්ති න වුත්තා. තෙනෙව හි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘ඉති යත්ථ ච යදා ච සන්ථරිතුං න වට්ටති, තං සබ්බමිධ අජ්ඣොකාසසඞ්ඛමෙව ගත’’න්ති. අථ වා අවිසෙසෙන අජ්ඣොකාසෙ සන්ථරණසන්ථරාපනානි පටික්ඛිපිත්වා ‘‘ඊදිසෙ කාලෙ ඊදිසෙ ච පදෙසෙ ඨපෙථා’’ති අනුජානනමත්තෙනෙව අලන්ති න සික්ඛාපදෙ විසුං අනුපඤ්ඤත්ති උද්ධටාති වෙදිතබ්බා. පරිවාරෙ (පරි. 65-67) පන ඉමස්සෙව සික්ඛාපදස්ස අනුරූපවසෙන පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘එකා අනුපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තං.

නවවායිමො සීඝං න නස්සතීති ආහ ‘‘නවවායිමො වා’’ති. ඔනද්ධකොති චම්මෙන ඔනද්ධො. උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකොති ඉදං තස්ස පරිවිතක්කදස්සනමත්තං, උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකස්ස පන චීවරකුටි න වට්ටතීති නත්ථි. කායානුගතිකත්තාති භික්ඛුනො තත්ථෙව සන්නිහිතභාවං සන්ධාය වුත්තං. ඉමිනා ච තස්මිංයෙව කාලෙ අනාපත්ති වුත්තා, චීවරකුටිතො නික්ඛමිත්වා පන අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පිණ්ඩාය පවිසන්තස්සපි ආපත්තියෙව. ‘‘යස්මා පන දායකෙහි දානකාලෙයෙව සහස්සග්ඝනකම්පි කම්බලං ‘පාදපුඤ්ඡනිං කත්වා පරිභුඤ්ජථා’ති දින්නං තථෙව පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, තස්මා ‘ඉමං මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනං අබ්භොකාසෙපි යථාසුඛං පරිභුඤ්ජථා’ති දායකෙහි දින්නං චෙ, සබ්බස්මිම්පි කාලෙ අබ්භොකාසෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. පෙසෙත්වා ගන්තබ්බන්ති එත්ථ ‘‘යො භික්ඛු ඉමං ඨානං ආගන්ත්වා වසති, තස්ස දෙථා’’ති වත්වා පෙසෙතබ්බං.

වලාහකානං අනුට්ඨිතභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාති ඉමිනා ච ගිම්හානෙපි මෙඝෙ උට්ඨිතෙ මඤ්චපීඨාදිං යංකිඤ්චි සෙනාසනං අජ්ඣොකාසෙ නික්ඛිපිතුං න වට්ටතීති දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පාදට්ඨානාභිමුඛාති නිසීදන්තානං පාදපතනට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති කෙචි. ‘‘සම්මජ්ජන්තස්ස පාදට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති අපරෙ. ‘‘බහි වාලුකාය අගමනනිමිත්තං පාදට්ඨානාභිමුඛා වාලිකා හරිතබ්බාති වුත්ත’’න්ති එකෙ. කචවරං හත්ථෙහි ගහෙත්වා බහි ඡට්ටෙතබ්බන්ති ඉමිනා කචවරං ඡඩ්ඩෙස්සාමීති වාලිකා න ඡඩ්ඩෙතබ්බාති දීපෙති.

111. අන්තො සංවෙඨෙත්වා බද්ධන්ති එරකපත්තාදීහි වෙණිං කත්වා තාය වෙණියා උභොසු පස්සෙසු විත්ථතට්ඨානෙසු බහුං වෙඨෙත්වා තතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣට්ඨානං, තාව අන්තො ආකඩ්ඪනවසෙන වෙඨෙත්වා මජ්ඣෙ සඞ්ඛිපිත්වා තිරියං තත්ථ තත්ථ බන්ධිත්වා කතං. කප්පං ලභිත්වාති ගච්ඡාති වුත්තවචනෙන කප්පං ලභිත්වා. ථෙරස්ස හි ආණත්තියා ගච්ඡන්තස්ස අනාපත්ති. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘නිසීදිත්වා සයං ගච්ඡන්තො’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව. අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡතීති තං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති. ලෙඩ්ඩුපාතුපචාරතො බහි ඨිතත්තා ‘‘පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පඨමපාදුද්ධාරෙ දුක්කටං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො. පාකතිකං අකත්වාති අප්පටිසාමෙත්වා. අන්තරසන්නිපාතෙති අන්තරන්තරා සන්නිපාතෙ.

ආවාසිකානංයෙව පලිබොධොති එත්ථ ආගන්තුකෙහි ආගන්ත්වා කිඤ්චි අවත්වා තත්ථ නිසින්නෙපි ආවාසිකානංයෙව පලිබොධොති අධිප්පායො. මහාපච්චරිවාදෙ පන ‘‘අඤ්ඤෙසු ආගන්ත්වා නිසින්නෙසූ’’ති ඉදං අම්හාකන්ති වත්වා වා අවත්වා වා නිසින්නෙසූති අධිප්පායො. මහාඅට්ඨකථාවාදෙ ‘‘ආපත්තී’’ති පාචිත්තියමෙව වුත්තං. මහාපච්චරියං පන සන්ථරණසන්ථරාපනෙ සති පාචිත්තියෙන භවිතබ්බන්ති අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තත්තා දුක්කටං වුත්තං. ‘‘ඉදං උස්සාරකස්ස, ඉදං ධම්මකථිකස්සා’’ති විසුං පඤ්ඤත්තත්තා අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තෙපි පාචිත්තියෙනෙව භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘තස්මිං ආගන්ත්වා නිසින්නෙ තස්ස පලිබොධො’’ති වුත්තං. කෙචි පන වදන්ති ‘‘අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තෙපි ධම්මකථිකස්ස අනුට්ඨාපනීයත්තා පාචිත්තියෙන භවිතබ්බං, ආගන්තුකස්ස පන පච්ඡා ආගතෙහි වුඩ්ඪතරෙහි උට්ඨාපෙතබ්බත්තා දුක්කටං වුත්ත’’න්ති.

112. භූමියං අත්ථරිතබ්බාති චිමිලිකාය සති තස්සා උපරි, අසති සුද්ධභූමියං අත්ථරිතබ්බා. සීහචම්මාදීනං පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බොති ඉමිනා –

‘‘න, භික්ඛවෙ, මහාචම්මානි ධාරෙතබ්බානි සීහචම්මං බ්‍යග්ඝචම්මං දීපිචම්මං, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 255) –

එවං වුත්තාය ඛන්ධකපාළියා අධිප්පායං විභාවෙති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අන්තොපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, බහිපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්තී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තත්තා මඤ්චපීඨෙසු අත්ථරිත්වා පරිභොගොයෙව පටික්ඛිත්තො, භූමත්ථරණවසෙන පරිභොගො පන අප්පටික්ඛිත්තොති. යදි එවං ‘‘පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො’’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? යථා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සබ්බං පාසාදපරිභොග’’න්ති (චූළව. 320) වචනතො පුග්ගලිකෙපි සෙනාසනෙ සෙනාසනපරිභොගවසෙන නියමිතං සුවණ්ණඝටාදිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටමානම්පි කෙවලං අත්තනො සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති, එවමිදං භූමත්ථරණවසෙන පරිභුඤ්ජියමානම්පි අත්තනො සන්තකං කත්වා තං තං විහාරං හරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘‘පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. දාරුමයපීඨන්ති ඵලකමයමෙව පීඨං වුත්තං. පාදකථලිකන්ති අධොතපාදට්ඨපනකං. අජ්ඣොකාසෙ රජනං පචිත්වා…පෙ… පටිසාමෙතබ්බන්ති එත්ථ ථෙවෙ අසති රජනකම්මෙ නිට්ඨිතෙ පටිසාමෙතබ්බං.

113. ‘‘භික්ඛු වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා ලජ්ජී හොතීති වුත්තත්තා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘කිඤ්චාපි ‘එත්තකං දූරං ගන්තබ්බ’න්ති පරිච්ඡෙදො නත්ථි, තථාපි ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කම්ම නාතිදූරං ගන්තබ්බ’’න්ති වදන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. මඤ්චාදීනං සඞ්ඝිකතා, වුත්තලක්ඛණෙ දෙසෙ සන්ථරණං වා සන්ථරාපනං වා, අපලිබුද්ධතා, ආපදාය අභාවො, ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමොති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යාති එත්ථ ‘‘යො භික්ඛු වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා ලජ්ජී හොති, අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤති, තථාරූපං අනාපුච්ඡිත්වා තං සෙනාසනං තස්ස අනිය්‍යාතෙත්වා නිරපෙක්ඛො ගච්ඡති, ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කමෙය්‍ය, එකෙන පාදෙන ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ දුක්කටං, දුතියපාදාතික්කමෙ පාචිත්තිය’’න්ති වත්වා අඞ්ගෙසුපි නිරපෙක්ඛතාය සද්ධිං ඡ අඞ්ගානි වුත්තානි. පාළියං පන අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘නිරපෙක්ඛො ගච්ඡතී’’ති අයං විසෙසො න දිස්සති. ‘‘ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතී’’ති ච ඔතාපනවිසයෙ එව සාපෙක්ඛගමනෙ අනාපත්ති වුත්තා. යදි අඤ්ඤත්ථාපි සාපෙක්ඛගමනෙ අනාපත්ති සියා, ‘‘අනාපත්ති සාපෙක්ඛො ගච්ඡතී’’ති අවිසෙසෙන වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තස්මා වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බන්ති.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.