2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

89. සෙනාසනවග්ගස්ස පඨමෙ නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තොති සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො. ඉමිනා පන වචනෙන දාරකස්ස තත්ථ උපනීතභාවො තෙන ච දිට්ඨභාවො වුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. තෙන හි භික්ඛුනා තං රුක්ඛං ඡින්දිතුං ආරද්ධෙ තත්ථ නිබ්බත්තා එකා තරුණපුත්තා දෙවධීතා පුත්තං අඞ්කෙනාදාය ඨිතා තං යාචි ‘‘මා මෙ සාමි විමානං ඡින්දි, න සක්ඛිස්සාමි පුත්තකං ආදාය අනාවාසා විචරිතු’’න්ති. සො ‘‘අහං අඤ්ඤත්ථ ඊදිසං රුක්ඛං න ලභිස්සාමී’’ති තස්සා වචනං නාදියි. සා ‘‘ඉමම්පි තාව දාරකං ඔලොකෙත්වා ඔරමිස්සතී’’ති පුත්තං රුක්ඛසාඛාය ඨපෙසි. සො භික්ඛු උක්ඛිත්තං ඵරසුං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො දාරකස්ස බාහං ඡින්දි. එවඤ්ච සයිතො විමානෙ සයිතො නාම හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘රුක්ඛට්ඨකදිබ්බවිමානෙ නිපන්නස්සා’’ති.

රුක්ඛට්ඨකදිබ්බවිමානෙති ච සාඛට්ඨකවිමානං සන්ධාය වුත්තං. රුක්ඛස්ස උපරි නිබ්බත්තඤ්හි විමානං රුක්ඛපටිබද්ධත්තා ‘‘රුක්ඛට්ඨකවිමාන’’න්ති වුච්චති. සාඛට්ඨකවිමානං පන සබ්බසාඛාසන්නිස්සිතං හුත්වා තිට්ඨති. තත්ථ යං රුක්ඛට්ඨකවිමානං හොති, තං යාව රුක්ඛස්ස මූලමත්තම්පි තිට්ඨති, තාව න නස්සති. සාඛට්ඨකවිමානං පන සාඛාසු භිජ්ජමානාසු තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජිත්වා සබ්බසාඛාසු භින්නාසු සබ්බං භිජ්ජති, ඉදම්පි ච විමානං සාඛට්ඨකං, තස්මා රුක්ඛෙ ඡින්නෙ තං විමානං සබ්බසො විනට්ඨං, තෙනෙව සා දෙවතා භගවතො සන්තිකා ලද්ධෙ අඤ්ඤස්මිං විමානෙ වසි. බාහුං ථනමූලෙයෙව ඡින්දීති අංසෙන සද්ධිං බාහං ඡින්දි. ඉමිනා ච රුක්ඛදෙවතානං ගත්තානි ඡිජ්ජන්ති, න චාතුමහාරාජිකාදීනං විය අච්ඡෙජ්ජානීති දට්ඨබ්බං. රුක්ඛධම්මෙති රුක්ඛපකතියං, රුක්ඛසභාවෙති අත්ථො. රුක්ඛානං විය ඡෙදනාදීසු අකුප්පනඤ්හි රුක්ඛධම්මො නාම.

උප්පතිතන්ති උප්පන්නං. භන්තන්ති ධාවන්තං. වාරයෙති නිග්ගණ්හෙය්‍ය. ඉදං වුත්තං හොති – යථා නාම ඡෙකො සාරථි අතිවෙගෙන ධාවන්තං රථං නිග්ගහෙත්වා යථිච්ඡකං පෙසෙති, එවං යො පුග්ගලො උප්පන්නං කොධං වාරයෙ නිග්ගණ්හිතුං සක්කොති, තමහං සාරථිං බ්‍රූමි. ඉතරො පන රාජඋපරාජාදීනං රථසාරථිජනො රස්මිග්ගාහො නාම හොති, න උත්තමසාරථීති.

දුතියගාථාය පන අයමත්ථො – යොති (සු. නි. අට්ඨ. 1.1) යො යාදිසො ඛත්තියකුලා වා පබ්බජිතො බ්‍රාහ්මණකුලා වා පබ්බජිතො නවො වා මජ්ඣිමො වා ථෙරො වා. උප්පතිතන්ති උද්ධමුද්ධං පතිතං, ගතං පවත්තන්ති අත්ථො, උප්පන්නන්ති වුත්තං හොති. කොධන්ති ‘‘අනත්ථං මෙ චරතීති ආඝාතො ජායතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.340; අ. නි. 9.29) නයෙන සුත්තෙ වුත්තානං නවන්නං, ‘‘අත්ථං මෙ න චරතී’’තිආදීනඤ්ච තප්පටිපක්ඛතො සිද්ධානං නවන්නමෙවාති අට්ඨාරසන්නං ඛාණුකණ්ටකාදිනා අට්ඨානෙන සද්ධිං එකූනවීසතියා ආඝාතවත්ථූනං අඤ්ඤතරාඝාතවත්ථුසම්භවං ආඝාතං. විසටන්ති විත්ථතං. සප්පවිසන්ති සප්පස්ස විසං. ඉවාති ඔපම්මවචනං. ඉ-කාරලොපං කත්වා ව-ඉච්චෙව වුත්තං. ඔසධෙහීති අගදෙහි. ඉදං වුත්තං හොති – යථා විසතිකිච්ඡකො වෙජ්ජො සප්පෙන දට්ඨො සබ්බං කායං ඵරිත්වා ඨිතං විසටං සප්පවිසං මූලඛන්ධතචපත්තපුප්ඵාදීනං අඤ්ඤතරෙහි, නානාභෙසජ්ජෙහි පයොජෙත්වා කතෙහි වා ඔසධෙහි ඛිප්පමෙව විනෙය්‍ය, එවමෙව යො යථාවුත්තෙන ආඝාතවත්ථුනා උප්පතිතං චිත්තසන්තානං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං කොධං විනයනුපායෙසු තදඞ්ගවිනයාදීසු යෙන කෙනචි උපායෙන විනෙති නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තිං කරොති, සො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං. සො එවං කොධං විනෙන්තො භික්ඛු යස්මා කොධො තතියමග්ගෙන සබ්බසො පහීයති, තස්මා ඔරපාරසඤ්ඤිතානි පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානි ජහාතීති. අවිසෙසෙන හි පාරන්ති තීරස්ස නාමං, තස්මා ඔරානි ච තානි සංසාරසාගරස්ස පාරභූතානි චාති කත්වා ‘‘ඔරපාර’’න්ති වුච්චති.

අථ වා යො උප්පතිතං විනෙති කොධං විසටං සප්පවිසංව ඔසධෙහි, සො තතියමග්ගෙන සබ්බසො කොධං විනෙත්වා අනාගාමිඵලෙ ඨිතො භික්ඛු ජහාති ඔරපාරං. තත්ථ ඔරන්ති සකත්තභාවො. පාරන්ති පරත්තභාවො. ඔරං වා ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, පාරං ඡ බාහිරායතනානි. තථා ඔරං මනුස්සලොකො, පාරං දෙවලොකො. ඔරං කාමධාතු, පාරං රූපාරූපධාතු. ඔරං කාමරූපභවො, පාරං අරූපභවො. ඔරං අත්තභාවො, පාරං අත්තභාවසුඛුපකරණානි. එවමෙතස්මිං ඔරපාරෙ චතුත්ථමග්ගෙන ඡන්දරාගං පජහන්තො ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුච්චති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි අනාගාමිනො කාමරාගස්ස පහීනත්තා ඉධත්තභාවාදීසු ඡන්දරාගො එව නත්ථි, අපිච ඛො පනස්ස වණ්ණප්පකාසනත්ථං සබ්බමෙතං ඔරපාරභෙදං සඞ්ගහෙත්වා තත්ථ ඡන්දරාගප්පහානෙන ‘‘ජහාති ඔරපාර’’න්ති වුත්තං.

ඉදානි තස්සත්ථස්ස විභාවනත්ථාය උපමං ආහ ‘‘උරගො ජිණ්ණමිවත්තචං පුරාණ’’න්ති. තත්ථ උරෙන ගච්ඡතීති උරගො, සප්පස්සෙතං අධිවචනං. සො දුවිධො කාමරූපී ච අකාමරූපී ච. කාමරූපීපි දුවිධො ජලජො ථලජො ච. ජලජො ජලෙ එව කාමරූපං ලභති, න ථලෙ සඞ්ඛපාලජාතකෙ (ජා. 2.17.143 ආදයො) සඞ්ඛපාලනාගරාජා විය. ථලජො ථලෙ එව, න ජලෙ. සො ජජ්ජරභාවෙන ජිණ්ණං, චිරකාලතාය පුරාණඤ්චාති සඞ්ඛං ගතං තචං ජහන්තො චතුබ්බිධෙන ජහති සජාතියං ඨිතො ජිගුච්ඡන්තො නිස්සාය ථාමෙනාති. සජාති නාම සප්පජාති දීඝත්තභාවො. උරගා හි පඤ්චසු ඨානෙසු සජාතිං නාතිවත්තන්ති උපපත්තියං චුතියං විස්සට්ඨනිද්දොක්කමනෙ සජාතියා මෙථුනපටිසෙවනෙ ජිණ්ණතචාපනයනෙ චාති. තස්මා යදා තචං ජහති, තදා සජාතියංයෙව ඨත්වා ජහති. සජාතියං ඨිතොපි ච ජිගුච්ඡන්තො ජහති. ජිගුච්ඡන්තො නාම යදා උපඩ්ඪට්ඨානෙ මුත්තො හොති, උපඩ්ඪට්ඨානෙ අමුත්තො ඔලම්බති, තදා නං අට්ටීයන්තො ජහති, එවං ජිගුච්ඡන්තොපි ච දණ්ඩන්තරං වා මූලන්තරං වා පාසාණන්තරං වා නිස්සාය ජහති. නිස්සාය ජහන්තොපි ච ථාමං ජනෙත්වා උස්සාහං කරිත්වා වීරියෙන වඞ්කං නඞ්ගුට්ඨං කත්වා පස්සසන්තොව ඵණං කරිත්වා ජහති. එවං ජහිත්වා යෙනකාමං පක්කමති.

එවමෙව අයම්පි භික්ඛු ඔරපාරං ජහිතුකාමො චතුබ්බිධෙන ජහති සජාතියං ඨිතො ජිගුච්ඡන්තො නිස්සාය ථාමෙනාති. සජාති නාම භික්ඛුනො ‘‘අරියාය ජාතියා ජාතො’’ති (ම. නි. 2.351) වචනතො සීලං. තෙනෙවාහ ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො’’ති (සං. නි. 1.23, 192). එවමෙතිස්සං සජාතියං ඨිතො භික්ඛු තං සකත්තභාවාදිභෙදං ඔරපාරං ජිණ්ණපුරාණත්තචමිව තං දුක්ඛං ජනෙන්තං තත්ථ තත්ථ ආදීනවදස්සනෙන ජිගුච්ඡන්තො කල්‍යාණමිත්තෙ නිස්සාය අධිමත්තසම්මාවායාමසඞ්ඛාතං ථාමං ජනෙත්වා ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (අ. නි. 3.16; 4.37) වුත්තනයෙන රත්තින්දිවං ඡධා විභජිත්වා ඝටෙන්තො වායමන්තො උරගො විය වඞ්කං නඞ්ගුට්ඨං පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උරගො විය පස්සසන්තො අයම්පි අසිථිලපරක්කමතාය වායමන්තො උරගොව ඵණං කරිත්වා අයම්පි ඤාණවිප්ඵාරං ජනෙත්වා උරගොව තචං ඔරපාරං ජහති, ජහිත්වා ච උරගො විය ඔහිතතචො යෙනකාමං පක්කමති, අයම්පි ඔහිතභාරො අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුදිසං පක්කමතීති.

90. භවන්තීති ඉමිනා විරුළ්හමූලෙ නීලභාවං ආපජ්ජිත්වා වඩ්ඪමානකෙ තරුණගච්ඡෙ දස්සෙති. අහුවුන්ති ඉමිනා පන වඩ්ඪිත්වා ඨිතෙ මහන්තෙ රුක්ඛගච්ඡාදිකෙ දස්සෙති. භවන්තීති ඉමස්ස විවරණං ‘‘ජායන්ති වඩ්ඪන්තී’’ති, අහුවුන්ති ඉමස්ස ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. රාසීති සුද්ධට්ඨකධම්මසමූහො. භූතානන්ති තථාලද්ධසමඤ්ඤානං අට්ඨධම්මානං. ‘‘භූතානං ගාමො’’ති වුත්තෙපි අවයවවිනිමුත්තස්ස සමුදායස්ස අභාවතො භූතසඤ්ඤිතා තෙයෙව තිණරුක්ඛලතාදයො ගය්හන්ති. ‘‘භූමියං පතිට්ඨහිත්වා හරිතභාවමාපන්නා රුක්ඛගච්ඡාදයො දෙවතාහි පරිග්ගය්හන්ති, තස්මා භූතානං නිවාසට්ඨානතාය භූතානං ගාමො’’තිපි වදන්ති. රුක්ඛාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ඔසධිගච්ඡලතාදයො වෙදිතබ්බා.

නනු ච රුක්ඛාදයො චිත්තරහිතතාය න ජීවා, චිත්තරහිතතා ච පරිප්ඵන්දාභාවතො ඡින්නෙපි රුහනතො විසදිසජාතිකභාවතො චතුයොනිඅපරියාපන්නතො ච වෙදිතබ්බා, වුඩ්ඪි පන පවාළසිලාලවණානම්පි විජ්ජතීති න තෙසං ජීවභාවෙ කාරණං, විසයග්ගහණඤ්ච නෙසං පරිකප්පනාමත්තං සුපනං විය චිඤ්චාදීනං, තථා දොහළාදයො, තත්ථ කස්මා භූතගාමස්ස ඡෙදනාදිපච්චයා පාචිත්තියං වුත්තන්ති? සමණසාරුප්පතො තංනිවාසසත්තානුරක්ඛණතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘ජීවසඤ්ඤිනො හි මොඝපුරිසා මනුස්සා රුක්ඛස්මි’’න්තිආදි.

91. ‘‘මූලෙ ජායන්තී’’තිආදීසු අත්ථො උපරි අත්තනා වුච්චමානප්පකාරෙන සීහළට්ඨකථායං වුත්තොති ආහ ‘‘එවං සන්තෙපි…පෙ… න සමෙන්තී’’ති. විජාත-සද්දො ඉධ වි-සද්දලොපං කත්වා නිද්දිට්ඨොති ආහ ‘‘විජාතානී’’ති. විජාත-සද්දො ච ‘‘විජාතා ඉත්ථී’’තිආදීසු විය පසූතවචනොති ආහ ‘‘පසූතානී’’ති. පසූති ච නාමෙත්ථ නිබ්බත්තපණ්ණමූලතාති ආහ ‘‘නිබ්බත්තපණ්ණමූලානී’’ති. ඉමිනා ඉමං දීපෙති ‘‘නිබ්බත්තපණ්ණමූලානි බීජානි භූතගාමසඞ්ඛමෙව ගච්ඡන්ති, තෙසු ච වත්තමානො බීජජාත-සද්දො රුළ්හීවසෙන රුක්ඛාදීසුපි වත්තතී’’ති. පුරිමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ පන බීජෙහි ජාතානං රුක්ඛලතාදීනංයෙව භූතගාමතා වුත්තා.

තානි දස්සෙන්තොති තානි බීජානි දස්සෙන්තො. මූලබීජන්තිආදීසු මූලමෙව බීජං මූලබීජං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ඵළුබීජන්ති පබ්බබීජං. පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරුහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො. තදත්ථසංසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති මූලාදිතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජසද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘රූපරූපං, දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති ච යථා. බීජතො නිබ්බත්තෙන බීජං දස්සිතන්ති කාරියොපචාරෙන කාරණං දස්සිතන්ති දීපෙති.

92. බීජෙ බීජසඤ්ඤීති එත්ථ කාරණූපචාරෙන කාරියං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදිමාහ. භූතගාමපරිමොචනං කත්වාති භූතගාමතො මොචෙත්වා, වියොජෙත්වාති අත්ථො. යං බීජං භූතගාමො නාම හොතීති බීජානි ච තානි ජාතානි චාති වුත්තමත්ථං සන්ධාය වදති. තත්ථ යං බීජන්ති යං නිබ්බත්තපණ්ණමූලං බීජං. තස්මිං බීජෙති තස්මිං භූතගාමසඤ්ඤිතෙ බීජෙ. එත්ථ ච බීජජාත-සද්දස්ස විය රුළ්හීවසෙන රුක්ඛාදීසු බීජ-සද්දස්සපි පවත්ති වෙදිතබ්බා. යථාරුතන්ති යථාපාළි.

යත්ථ කත්ථචීති මූලෙ අග්ගෙ මජ්ඣෙ වා. සඤ්චිච්ච උක්ඛිපිතුං න වට්ටතීති එත්ථ සචෙපි සරීරෙ ලග්ගභාවං ජානන්තොව උදකතො උට්ඨහති, ‘‘තං උද්ධරිස්සාමී’’ති සඤ්ඤාය අභාවතො වට්ටති. උප්පාටිතානීති උද්ධටානි. බීජගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති භූතගාමතො පරිමොචිතත්තා වුත්තං. අනන්තක-ග්ගහණෙන සාසපමත්තිකා ගහිතා. නාමඤ්හෙතං තස්සා සෙවාලජාතියා. මූලපණ්ණානං අසම්පුණ්ණත්තා ‘‘අසම්පුණ්ණභූතගාමො නාමා’’ති වුත්තං. අභූතගාමමූලත්තාති එත්ථ භූතගාමො මූලං කාරණං එතස්සාති භූතගාමමූලො, භූතගාමස්ස වා මූලං කාරණන්ති භූතගාමමූලං. බීජගාමො හි නාම භූතගාමතො සම්භවති, භූතගාමස්ස ච කාරණං හොති, අයං පන තාදිසො න හොතීති ‘‘අභූතගාමමූලත්තා’’ති වුත්තං. තත්‍රට්ඨකත්තා වුත්තං ‘‘සො බීජගාමෙන සඞ්ගහිතො’’ති. ඉදඤ්ච ‘‘අභූතගාමමූලත්තා’’ති එත්ථ පඨමං වුත්තඅත්ථසම්භවතො වුත්තං. කිඤ්චාපි හි තාලනාළිකෙරාදීනං ඛාණු උද්ධං අවඩ්ඪනතො භූතගාමස්ස කාරණං න හොති, තථාපි භූතගාමසඞ්ඛ්‍යුපගතනිබ්බත්තපණ්ණමූලබීජතො සම්භූතත්තා භූතගාමතො උප්පන්නො නාම හොතීති බීජගාමෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති.

‘‘අඞ්කුරෙ හරිතෙ’’ති වත්වා තමෙව විභාවෙති ‘‘නීලපණ්ණවණ්ණෙ ජාතෙ’’ති, නීලපණ්ණස්ස වණ්ණසදිසෙ වණ්ණෙ ජාතෙති අත්ථො. ‘‘නීලවණ්ණෙ ජාතෙ’’ති වා පාඨො ගහෙතබ්බො. අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතීති නාළිකෙරස්ස ආවෙණිකං කත්වා වදති. ‘‘පානීයඝටාදීනං බහි සෙවාලො උදකෙ අට්ඨිතත්තා බීජගාමානුලොමත්තා ච දුක්කටවත්ථූ’’ති වදන්ති. කණ්ණකම්පි අබ්බොහාරිකමෙවාති නීලවණ්ණම්පි අබ්බොහාරිකමෙව. සෙලෙය්‍යකං නාම සිලාය සම්භූතා එකා සුගන්ධජාති. ‘‘රුක්ඛත්තචං විකොපෙතීති වුත්තත්තා රුක්ඛෙ ජාතං යං කිඤ්චි ඡත්තකං රුක්ඛත්තචං අවිකොපෙත්වා මත්ථකතො ඡින්දිත්වා ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. රුක්ඛතො මුච්චිත්වා තිට්ඨතීති එත්ථ ‘‘යදිපි කිඤ්චිමත්තං රුක්ඛෙ අල්ලීනා හුත්වා තිට්ඨති, රුක්ඛතො ගය්හමානො පන රුක්ඛච්ඡවිං න විකොපෙති, වට්ටතී’’ති වදන්ති. අල්ලරුක්ඛතො න වට්ටතීති එත්ථාපි රුක්ඛත්තචං අවිකොපෙත්වා මත්ථකතො තච්ඡෙත්වා ගහෙතුං වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. හත්ථකුක්කුච්චෙනාති හත්ථානං අසංයතභාවෙන, හත්ථචාපල්ලෙනාති වුත්තං හොති. පානීයං න වාසෙතබ්බන්ති ඉදං අත්තනො අත්ථාය නාමිතං සන්ධාය වුත්තං. කෙවලං අනුපසම්පන්නස්ස අත්ථාය නාමිතෙ පන පච්ඡා තතො ලභිත්වා න වාසෙතබ්බන්ති නත්ථි. ‘‘යෙසං රුක්ඛානං සාඛා රුහතීති වුත්තත්තා යෙසං සාඛා න රුහති, තත්ථ කප්පියකරණකිච්චං නත්ථී’’ති වදන්ති.

93. පඤ්චහි සමණකප්පෙහීති පඤ්චහි සමණවොහාරෙහි. කිඤ්චාපි හි බීජානං අග්ගිනා ඵුට්ඨමත්තෙන නඛාදීහි විලිඛනමත්තෙන ච අවිරුළ්හීධම්මතා න හොති, තථාපි එවං කතෙයෙව සමණානං කප්පතීති අග්ගිපරිජිතාදයො සමණවොහාරා නාම ජාතා, තස්මා තෙහි සමණවොහාරෙහි කරණභූතෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං අනුජානාමීති අධිප්පායො. අබීජනිබ්බට්ටබීජානිපි සමණානං කප්පන්තීති පඤ්ඤත්තපණ්ණත්තිභාවතො සමණවොහාරාඉච්චෙව සඞ්ඛං ගතානි. අථ වා අග්ගිපරිජිතාදීනං පඤ්චන්නං කප්පියභාවතොයෙව පඤ්චහි සමණකප්පියභාවසඞ්ඛාතෙහි කාරණෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං අනුජානාමීති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අග්ගිපරිජිතන්තිආදීසු ‘‘පරිචිත’’න්තිපි පඨන්ති. අබීජං නාම තරුණම්බඵලාදි. නිබ්බට්ටබීජං නාම අම්බපනසාදි, යං බීජං නිබ්බට්ටෙත්වා විසුං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං සක්කා හොති. ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වාව කාතබ්බන්ති යො කප්පියං කරොති, තෙන කත්තබ්බාකාරස්සෙව වුත්තත්තා භික්ඛුනා අවුත්තෙපි කාතුං වට්ටතීති න ගහෙතබ්බං. පුන ‘‘කප්පියං කාරෙතබ්බ’’න්ති කාරාපනස්ස පඨමමෙව කථිතත්තා භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති වුත්තෙයෙව අනුපසම්පන්නෙන ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වා අග්ගිපරිජිතාදි කාතබ්බන්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘කප්පියන්ති වචනං පන යාය කායචි භාසාය වත්තුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘කප්පියන්ති වත්වාව කාතබ්බ’’න්ති වචනතො පඨමං ‘‘කප්පිය’’න්ති වත්වා පච්ඡා අග්ගිආදිනා ඵුසනාදි කාතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පඨමං අග්ගිං නික්ඛිපිත්වා නඛාදිනා වා විජ්ඣිත්වා තං අනුද්ධරිත්වාව ‘කප්පිය’න්ති වත්තුම්පි වට්ටතී’’ති වදන්ති.

එකස්මිං බීජෙ වාතිආදීසු ‘‘එකංයෙව කාරෙමීති අධිප්පායෙ සතිපි එකාබද්ධත්තා සබ්බං කතමෙව හොතී’’ති වදන්ති. දාරුං විජ්ඣතීති එත්ථ ‘‘ජානිත්වාපි විජ්ඣති වා විජ්ඣාපෙති වා, වට්ටතියෙවා’’ති වදන්ති. භත්තසිත්ථෙ විජ්ඣතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘තං විජ්ඣති, න වට්ටතීති රජ්ජුආදීනං භාජනගතිකත්තා’’ති වදන්ති. මරිචපක්කාදීහි මිස්සෙත්වාති එත්ථ භත්තසිත්ථසම්බන්ධවසෙන එකාබද්ධතා වෙදිතබ්බා, න ඵලානංයෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධවසෙන. භින්දාපෙත්වා කප්පියං කාරාපෙතබ්බන්ති බීජතො මුත්තස්ස කටාහස්ස භාජනගතිකත්තා වුත්තං.

නික්ඛාමෙතුන්ති තං භික්ඛුං නික්ඛාමෙතුං. ‘‘සචෙ එතස්ස අනුලොම’’න්ති සෙනාසනරක්ඛණත්ථාය අනුඤ්ඤාතම්පි පටග්ගිදානාදිං අත්තනාපි කාතුං වට්ටතීති එත්තකෙනෙව ඉදම්පි එතස්ස අනුලොමන්ති එවමධිප්පායො සියා. පටග්ගිදානං පරිත්තකරණඤ්ච අත්තනො පරස්ස වා සෙනාසනරක්ඛණත්ථාය වට්ටතියෙව. තස්මා සචෙ තස්ස සුත්තස්ස එතං අනුලොමං සියා, අත්තනො න වට්ටති, අඤ්ඤස්ස වට්ටතීති අයං විසෙසො කුතො ලබ්භතීති ආහ ‘‘අත්තනො න වට්ටති…පෙ… න සක්කා ලද්ධු’’න්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. භූතගාමො, භූතගාමසඤ්ඤිතා, විකොපනං වා විකොපාපනං වාති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

94-98. දුතියෙ අඤ්ඤං වචනන්ති යං චොදකෙන චුදිතකස්ස දොසවිභාවනවචනං වුත්තං, තං තතො අඤ්ඤෙනෙව වචනෙන පටිචරති. අථ වා අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන කාරණෙන අඤ්ඤං කාරණං පටිචරතීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො, යං චොදකෙන චුදිතකස්ස දොසවිභාවනකාරණං වුත්තං, තතො අඤ්ඤෙන චොදනාය අමූලකභාවදීපකෙන කාරණෙන පටිචරතීති වුත්තං හොති. පටිචරතීති ච පටිච්ඡාදනවසෙන චරති, පවත්තතීති අත්ථො. පටිච්ඡාදනත්ථො එව වා චරති-සද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. තෙනාහ ‘‘පටිච්ඡාදෙතී’’ති. කො ආපන්නොතිආදිනා පාළියං චොදනං අවිස්සජ්ජෙත්වා වික්ඛෙපාපජ්ජනවසෙන අඤ්ඤෙන අඤ්ඤං පටිචරණං දස්සිතං. අපරම්පි පන චොදනං විස්සජ්ජෙත්වා බහිද්ධා කථාඅපනාමවසෙන පවත්තං පාළිමුත්තකං අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං වෙදිතබ්බං. ‘‘ඉත්ථන්නාමං ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුට්ඨො ‘‘පාටලිපුත්තං ගතොම්හී’’ති වත්වා පුන ‘‘න තව පාටලිපුත්තගමනං පුච්ඡාම, ආපත්තිං පුච්ඡාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘තතො රාජගහං ගතොම්හී’’ති වත්වා ‘‘රාජගහං වා යාහි බ්‍රාහ්මණගහං වා, ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘තත්ථ මෙ සූකරමංසං ලද්ධ’’න්තිආදීනි වත්වාව කථං බහිද්ධා වික්ඛිපන්තොපි හි ‘‘අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරති’’ච්චෙව සඞ්ඛං ගච්ඡති.

යදෙතං අඤ්ඤෙන අඤ්ඤං පටිචරණවසෙන පවත්තවචනං, තදෙව පුච්ඡිතමත්ථං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං වදතීති අඤ්ඤවාදකන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සෙතං නාම’’න්ති. තුණ්හීභූතස්සෙතං නාමන්ති තුණ්හීභාවස්සෙතං නාමං, අයමෙව වා පාඨො. අඤ්ඤවාදකං ආරොපෙතූති අඤ්ඤවාදකකම්මං ආරොපෙතු, අඤ්ඤවාදකත්තං වා ඉදානි කරියමානෙන කම්මෙන ආරොපෙතූති අත්ථො. විහෙසකං ආරොපෙතූති එත්ථාපි විහෙසකකම්මං විහෙසකභාවං වා ආරොපෙතූති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

අනාරොපිතෙ අඤ්ඤවාදකෙ වුත්තදුක්කටං පාළියං ආගතඅඤ්ඤෙනඤ්ඤංපටිචරණවසෙන යුජ්ජති. අට්ඨකථායං ආගතෙන පන පාළිමුත්තකඅඤ්ඤෙනඤ්ඤංපටිචරණවසෙන අනාරොපිතෙ අඤ්ඤවාදකෙ මුසාවාදෙන පාචිත්තියං, ආරොපිතෙ ඉමිනාව පාචිත්තියන්ති වෙදිතබ්බං. කෙචි පන ‘‘ආරොපිතෙ අඤ්ඤවාදකෙ මුසාවාදෙන ඉමිනා ච පාචිත්තියද්වයං හොතී’’ති වදන්ති, තං වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. යා සා ආදිකම්මිකස්ස අනාපත්ති වුත්තා, සාපි පාළියං ආගතඅඤ්ඤෙනඤ්ඤංපටිචරණවසෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බා, ඉමිනා සික්ඛාපදෙන අනාපත්තිදස්සනත්ථං වා. සෙසං උත්තානමෙව. ධම්මකම්මෙන ආරොපිතතා, ආපත්තියා වා වත්ථුනා වා අනුයුඤ්ජියමානතා, ඡාදෙතුකාමතාය අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං වා තුණ්හීභාවො වාති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

103. තතියෙ ධාතුපාඨෙ ඣෙ-සද්දො චින්තායං පඨිතොති ආහ ‘‘ලාමකතො වා චින්තාපෙන්තී’’තිආදි. අයමෙව ච අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං ඔලොකනත්ථොපි හොතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘අක්ඛරාය වාචෙතී’’තිආදීසු (පාචි. 46) විය ‘‘ඡන්දායා’’ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඡන්දෙනා’’ති.

105. යෙන වචනෙනාති යෙන ‘‘ඡන්දාය ඉත්ථන්නාමො ඉදං නාම කරොතී’’තිආදිවචනෙන. යෙන ච ඛිය්‍යන්තීති යෙන ‘‘ඡන්දාය ඉත්ථන්නාමො’’තිආදිවචනෙන තත්ථ තත්ථ භික්ඛූනං සවනූපචාරෙ ඨත්වා අවණ්ණං පකාසෙන්ති.

106. අඤ්ඤං අනුපසම්පන්නං උජ්ඣාපෙතීති අඤ්ඤෙන අනුපසම්පන්නෙන උජ්ඣාපෙති. තස්ස වා තං සන්තිකෙ ඛිය්‍යතීති තස්ස අනුපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ තං සඞ්ඝෙන සම්මතං උපසම්පන්නං ඛිය්‍යති, අවණ්ණං වදන්තො වා පකාසෙති. අනුපසම්පන්නං සඞ්ඝෙන සම්මතන්ති එත්ථ සම්මතපුබ්බො සම්මතොති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. යස්මා උජ්ඣාපනං ඛිය්‍යනඤ්ච මුසාවාදවසෙනෙව පවත්තං, තස්මා ආදිකම්මිකස්ස අනාපත්තීති පාචිත්තියට්ඨානෙ දුක්කටට්ඨානෙ ච ඉමිනාව අනාපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා උජ්ඣාපෙන්තස්ස ඛිය්‍යන්තස්ස ච එකක්ඛණෙ ද්වෙ ද්වෙ ආපත්තියො හොන්තීති ආපන්නං. අථ වා ඊදිසං සික්ඛාපදං මුසාවාදතො පඨමං පඤ්ඤත්තන්ති ගහෙතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ධම්මකම්මෙන සම්මතතා, උපසම්පන්නතා, අගතිගමනාභාවො, තස්ස අවණ්ණකාමතා, යස්ස සන්තිකෙ වදති, තස්ස උපසම්පන්නතා, උජ්ඣාපනං වා ඛිය්‍යනං වාති ඉමානි පනෙත්ථ ඡ අඞ්ගානි.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

108-110. චතුත්ථෙ හිමවස්සෙනාති හිමමෙව වුත්තං. අපඤ්ඤාතෙති අප්පතීතෙ, අප්පසිද්ධෙති අත්ථො. ‘‘මණ්ඩපෙ වා රුක්ඛමූලෙ වාති වචනතො විවටඞ්ගණෙපි නික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ගොචරප්පසුතාති ගොචරට්ඨානං පටිපන්නා. ‘‘අට්ඨ මාසෙ’’ති ඉමිනා වස්සානං චාතුමාසං චෙපි දෙවො න වස්සති, පටික්ඛිත්තමෙවාති ආහ ‘‘අට්ඨ මාසෙති වචනතො…පෙ… නික්ඛිපිතුං න වට්ටතියෙවා’’ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙති වස්සානස්ස චත්තාරො මාසෙ. අවස්සිකසඞ්කෙතෙති ඉමිනා අනුඤ්ඤාතෙපි අට්ඨ මාසෙ යත්ථ හෙමන්තෙ දෙවො වස්සති, තත්ථ අපරෙපි චත්තාරො මාසා පටික්ඛිත්තාති ආහ ‘‘අවස්සිකසඞ්කෙතෙති වචනතො’’තිආදි. ඉමිනා ඉමං දීපෙති ‘‘යස්මිං දෙසෙ හෙමන්තෙ දෙවො වස්සති, තත්ථ අට්ඨ මාසෙ පටික්ඛිපිත්වා චත්තාරො මාසා අනුඤ්ඤාතා. යත්ථ පන වස්සානෙයෙව වස්සති, තත්ථ චත්තාරො මාසෙ පටික්ඛිපිත්වා අට්ඨ මාසා අනුඤ්ඤාතා’’ති.

ඉමිනාව නයෙන මජ්ඣිමපදෙසෙ යත්ථ හෙමන්තෙ හිමවස්සං වස්සති, තත්ථාපි අට්ඨෙව මාසා පටික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බා. තස්මා වස්සානකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙ ඔවස්සකමණ්ඩපෙ රුක්ඛමූලෙ ච සන්ථරිතුං න වට්ටති, හෙමන්තකාලෙ පකතිඅජ්ඣොකාසෙ ඔවස්සකමණ්ඩපාදීසුපි වට්ටති. තඤ්ච ඛො යත්ථ හිමවස්සෙන සෙනාසනං න තෙමති, ගිම්හකාලෙපි පකතිඅජ්ඣොකාසාදීසු වට්ටතියෙව, තඤ්ච ඛො අකාලමෙඝාදස්සනෙ, කාකාදීනං නිබද්ධවාසරුක්ඛමූලෙ පන කදාචිපි න වට්ටතීති එවමෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

ඉමඤ්ච පන අත්ථවිසෙසං ගහෙත්වා භගවතා පඨමමෙව සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති විසුං අනුපඤ්ඤත්ති න වුත්තා. තෙනෙව හි මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘ඉති යත්ථ ච යදා ච සන්ථරිතුං න වට්ටති, තං සබ්බමිධ අජ්ඣොකාසසඞ්ඛමෙව ගත’’න්ති. අථ වා අවිසෙසෙන අජ්ඣොකාසෙ සන්ථරණසන්ථරාපනානි පටික්ඛිපිත්වා ‘‘ඊදිසෙ කාලෙ ඊදිසෙ ච පදෙසෙ ඨපෙථා’’ති අනුජානනමත්තෙනෙව අලන්ති න සික්ඛාපදෙ විසුං අනුපඤ්ඤත්ති උද්ධටාති වෙදිතබ්බා. පරිවාරෙ (පරි. 65-67) පන ඉමස්සෙව සික්ඛාපදස්ස අනුරූපවසෙන පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘එකා අනුපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තං.

නවවායිමො සීඝං න නස්සතීති ආහ ‘‘නවවායිමො වා’’ති. ඔනද්ධකොති චම්මෙන ඔනද්ධො. උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකොති ඉදං තස්ස පරිවිතක්කදස්සනමත්තං, උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකස්ස පන චීවරකුටි න වට්ටතීති නත්ථි. කායානුගතිකත්තාති භික්ඛුනො තත්ථෙව සන්නිහිතභාවං සන්ධාය වුත්තං. ඉමිනා ච තස්මිංයෙව කාලෙ අනාපත්ති වුත්තා, චීවරකුටිතො නික්ඛමිත්වා පන අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පිණ්ඩාය පවිසන්තස්සපි ආපත්තියෙව. ‘‘යස්මා පන දායකෙහි දානකාලෙයෙව සහස්සග්ඝනකම්පි කම්බලං ‘පාදපුඤ්ඡනිං කත්වා පරිභුඤ්ජථා’ති දින්නං තථෙව පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, තස්මා ‘ඉමං මඤ්චපීඨාදිසෙනාසනං අබ්භොකාසෙපි යථාසුඛං පරිභුඤ්ජථා’ති දායකෙහි දින්නං චෙ, සබ්බස්මිම්පි කාලෙ අබ්භොකාසෙ නික්ඛිපිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. පෙසෙත්වා ගන්තබ්බන්ති එත්ථ ‘‘යො භික්ඛු ඉමං ඨානං ආගන්ත්වා වසති, තස්ස දෙථා’’ති වත්වා පෙසෙතබ්බං.

වලාහකානං අනුට්ඨිතභාවං සල්ලක්ඛෙත්වාති ඉමිනා ච ගිම්හානෙපි මෙඝෙ උට්ඨිතෙ මඤ්චපීඨාදිං යංකිඤ්චි සෙනාසනං අජ්ඣොකාසෙ නික්ඛිපිතුං න වට්ටතීති දීපිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘පාදට්ඨානාභිමුඛාති නිසීදන්තානං පාදපතනට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති කෙචි. ‘‘සම්මජ්ජන්තස්ස පාදට්ඨානාභිමුඛ’’න්ති අපරෙ. ‘‘බහි වාලුකාය අගමනනිමිත්තං පාදට්ඨානාභිමුඛා වාලිකා හරිතබ්බාති වුත්ත’’න්ති එකෙ. කචවරං හත්ථෙහි ගහෙත්වා බහි ඡට්ටෙතබ්බන්ති ඉමිනා කචවරං ඡඩ්ඩෙස්සාමීති වාලිකා න ඡඩ්ඩෙතබ්බාති දීපෙති.

111. අන්තො සංවෙඨෙත්වා බද්ධන්ති එරකපත්තාදීහි වෙණිං කත්වා තාය වෙණියා උභොසු පස්සෙසු විත්ථතට්ඨානෙසු බහුං වෙඨෙත්වා තතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣට්ඨානං, තාව අන්තො ආකඩ්ඪනවසෙන වෙඨෙත්වා මජ්ඣෙ සඞ්ඛිපිත්වා තිරියං තත්ථ තත්ථ බන්ධිත්වා කතං. කප්පං ලභිත්වාති ගච්ඡාති වුත්තවචනෙන කප්පං ලභිත්වා. ථෙරස්ස හි ආණත්තියා ගච්ඡන්තස්ස අනාපත්ති. පුරිමනයෙනෙවාති ‘‘නිසීදිත්වා සයං ගච්ඡන්තො’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව. අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡතීති තං මග්ගං අතික්කමිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති. ලෙඩ්ඩුපාතුපචාරතො බහි ඨිතත්තා ‘‘පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස පඨමපාදුද්ධාරෙ දුක්කටං, දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියන්ති අත්ථො. පාකතිකං අකත්වාති අප්පටිසාමෙත්වා. අන්තරසන්නිපාතෙති අන්තරන්තරා සන්නිපාතෙ.

ආවාසිකානංයෙව පලිබොධොති එත්ථ ආගන්තුකෙහි ආගන්ත්වා කිඤ්චි අවත්වා තත්ථ නිසින්නෙපි ආවාසිකානංයෙව පලිබොධොති අධිප්පායො. මහාපච්චරිවාදෙ පන ‘‘අඤ්ඤෙසු ආගන්ත්වා නිසින්නෙසූ’’ති ඉදං අම්හාකන්ති වත්වා වා අවත්වා වා නිසින්නෙසූති අධිප්පායො. මහාඅට්ඨකථාවාදෙ ‘‘ආපත්තී’’ති පාචිත්තියමෙව වුත්තං. මහාපච්චරියං පන සන්ථරණසන්ථරාපනෙ සති පාචිත්තියෙන භවිතබ්බන්ති අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තත්තා දුක්කටං වුත්තං. ‘‘ඉදං උස්සාරකස්ස, ඉදං ධම්මකථිකස්සා’’ති විසුං පඤ්ඤත්තත්තා අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තෙපි පාචිත්තියෙනෙව භවිතබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘තස්මිං ආගන්ත්වා නිසින්නෙ තස්ස පලිබොධො’’ති වුත්තං. කෙචි පන වදන්ති ‘‘අනාණත්තියා පඤ්ඤත්තෙපි ධම්මකථිකස්ස අනුට්ඨාපනීයත්තා පාචිත්තියෙන භවිතබ්බං, ආගන්තුකස්ස පන පච්ඡා ආගතෙහි වුඩ්ඪතරෙහි උට්ඨාපෙතබ්බත්තා දුක්කටං වුත්ත’’න්ති.

112. භූමියං අත්ථරිතබ්බාති චිමිලිකාය සති තස්සා උපරි, අසති සුද්ධභූමියං අත්ථරිතබ්බා. සීහචම්මාදීනං පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බොති ඉමිනා –

‘‘න, භික්ඛවෙ, මහාචම්මානි ධාරෙතබ්බානි සීහචම්මං බ්‍යග්ඝචම්මං දීපිචම්මං, යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 255) –

එවං වුත්තාය ඛන්ධකපාළියා අධිප්පායං විභාවෙති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අන්තොපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, බහිපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්තී’’ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තත්තා මඤ්චපීඨෙසු අත්ථරිත්වා පරිභොගොයෙව පටික්ඛිත්තො, භූමත්ථරණවසෙන පරිභොගො පන අප්පටික්ඛිත්තොති. යදි එවං ‘‘පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො’’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? යථා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සබ්බං පාසාදපරිභොග’’න්ති (චූළව. 320) වචනතො පුග්ගලිකෙපි සෙනාසනෙ සෙනාසනපරිභොගවසෙන නියමිතං සුවණ්ණඝටාදිකං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටමානම්පි කෙවලං අත්තනො සන්තකං කත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති, එවමිදං භූමත්ථරණවසෙන පරිභුඤ්ජියමානම්පි අත්තනො සන්තකං කත්වා තං තං විහාරං හරිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති දස්සනත්ථං ‘‘පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. දාරුමයපීඨන්ති ඵලකමයමෙව පීඨං වුත්තං. පාදකථලිකන්ති අධොතපාදට්ඨපනකං. අජ්ඣොකාසෙ රජනං පචිත්වා…පෙ… පටිසාමෙතබ්බන්ති එත්ථ ථෙවෙ අසති රජනකම්මෙ නිට්ඨිතෙ පටිසාමෙතබ්බං.

113. ‘‘භික්ඛු වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා ලජ්ජී හොතීති වුත්තත්තා අලජ්ජිං ආපුච්ඡිත්වා ගන්තුං න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතීති එත්ථ ‘‘කිඤ්චාපි ‘එත්තකං දූරං ගන්තබ්බ’න්ති පරිච්ඡෙදො නත්ථි, තථාපි ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කම්ම නාතිදූරං ගන්තබ්බ’’න්ති වදන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. මඤ්චාදීනං සඞ්ඝිකතා, වුත්තලක්ඛණෙ දෙසෙ සන්ථරණං වා සන්ථරාපනං වා, අපලිබුද්ධතා, ආපදාය අභාවො, ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමොති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන අනාපුච්ඡං වා ගච්ඡෙය්‍යාති එත්ථ ‘‘යො භික්ඛු වා සාමණෙරො වා ආරාමිකො වා ලජ්ජී හොති, අත්තනො පලිබොධං විය මඤ්ඤති, තථාරූපං අනාපුච්ඡිත්වා තං සෙනාසනං තස්ස අනිය්‍යාතෙත්වා නිරපෙක්ඛො ගච්ඡති, ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතං අතික්කමෙය්‍ය, එකෙන පාදෙන ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ දුක්කටං, දුතියපාදාතික්කමෙ පාචිත්තිය’’න්ති වත්වා අඞ්ගෙසුපි නිරපෙක්ඛතාය සද්ධිං ඡ අඞ්ගානි වුත්තානි. පාළියං පන අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘නිරපෙක්ඛො ගච්ඡතී’’ති අයං විසෙසො න දිස්සති. ‘‘ඔතාපෙන්තො ගච්ඡතී’’ති ච ඔතාපනවිසයෙ එව සාපෙක්ඛගමනෙ අනාපත්ති වුත්තා. යදි අඤ්ඤත්ථාපි සාපෙක්ඛගමනෙ අනාපත්ති සියා, ‘‘අනාපත්ති සාපෙක්ඛො ගච්ඡතී’’ති අවිසෙසෙන වත්තබ්බං භවෙය්‍ය, තස්මා වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බන්ති.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

116. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදෙ එත්තකමෙව වුත්තන්ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. ‘‘ඉදඤ්ච අට්ඨකථාසු තථාවුත්තභාවදස්සනත්ථං වුත්තං, අඤ්ඤම්පි තාදිසං මඤ්චපීඨෙසු අත්ථරිතං පච්චත්ථරණමෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. මාතිකාට්ඨකථායං පන ‘‘පච්චත්ථරණං නාම පාවාරො කොජවොති එත්තකමෙවා’’ති නියමෙත්වා වුත්තං, තස්මා ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං ඉමිනා න සමෙති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. සෙනාසනතොති සබ්බපච්ඡිමසෙනාසනතො. යො කොචීති තස්ස ඤාතකො වා අඤ්ඤාතකො වා යො කොචි.

117. පරිවෙණන්ති එකෙකස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපබ්භන්තරං. කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තමෙවත්ථං සවිසෙසං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්චාපි වුත්තො’’තිආදි ආරද්ධං. ‘‘අපරිච්ඡන්නෙ මණ්ඩපෙ’’ති විසුං යොජෙතබ්බං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘අපරිච්ඡන්නමණ්ඩපෙ වා පරිච්ඡන්නෙ වාපි බහූනං සන්නිපාතභූතෙ’’ති වුත්තං. භොජනසාලායම්පි අයං විසෙසො ලබ්භතියෙව. වත්තබ්බං නත්ථීති විසෙසෙත්වා කිඤ්චි වත්තබ්බං නත්ථි. පලුජ්ජතීති විනස්සති. නස්සෙය්‍යාති චොරාදීහි විනස්සෙය්‍ය.

118. යෙන මඤ්චං වා පීඨං වා විනන්ති, තං මඤ්චපීඨකවානං. සිලුච්චයලෙණන්ති සිලුච්චයෙ ලෙණං, පබ්බතගුහාති අත්ථො. ‘‘සෙනාසනං උපචිකාහි ඛායිත’’න්ති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තත්තා වත්ථුඅනුරූපවසෙන අට්ඨකථායං උපචිකාසඞ්කාය අභාවෙ අනාපත්ති වුත්තා. වත්තක්ඛන්ධකෙ ගමිකවත්තං පඤ්ඤපෙන්තෙන ‘‘සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා කෙවලං ඉතිකත්තබ්බාකාරමත්තදස්සනත්ථං ‘‘ආපුච්ඡනං පන වත්ත’’න්ති වුත්තං, න පන වත්තභෙදෙන දුක්කටන්ති දස්සනත්ථං. තෙනෙව අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බ’’න්ති එත්ථ ‘‘යං පාසාණපිට්ඨියං වා පාසාණත්ථම්භෙසු වා කතසෙනාසනං යත්ථ උපචිකා නාරොහන්ති, තං අනාපුච්ඡන්තස්සපි අනාපත්තී’’ති වක්ඛති, තස්මා යං වුත්තං ගණ්ඨිපදෙ ‘‘තාදිසෙ සෙනාසනෙ අනාපුච්ඡා ගච්ඡන්තස්ස පාචිත්තියං නත්ථි, ගමිකවත්තවසෙන පන අනාපුච්ඡා ගච්ඡතො වත්තභෙදො හොති, තස්මා දුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති, තං න ගහෙතබ්බං.

පච්ඡිමස්ස ආභොගෙන මුත්ති නත්ථීති තස්ස පච්ඡතො ගච්ඡන්තස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො වුත්තං. එකං වා පෙසෙත්වා ආපුච්ඡිතබ්බන්ති එත්ථ ගමනචිත්තස්ස උප්පන්නට්ඨානතො අනාපුච්ඡිත්වා ගච්ඡතො දුතියපාදුද්ධාරෙ පාචිත්තියං. කිඤ්චාපි මඤ්චං වා පීඨං වා අජ්ඣොකාසෙ නික්ඛිපිත්වා ගච්ඡන්තස්ස ඉධ විසුං ආපත්ති න වුත්තා, තථාපි අකාලෙ අජ්ඣොකාසෙ මඤ්චපීඨානි පඤ්ඤපෙත්වා ගච්ඡන්තස්ස ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමෙ පුරිමසික්ඛාපදෙන පාචිත්තියං, පරික්ඛෙපාතික්කමෙ ඉමිනා දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘මණ්ඩපෙ වා රුක්ඛමූලෙ වා’’ති ඉමිනා අජ්ඣොකාසොපි සඞ්ගහිතොයෙවාති තත්ථාපි දුක්කටං ඉධ වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. සෙය්‍යං පන අජ්ඣොකාසෙ සන්ථරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස උභයෙනපි දුක්කටමෙව. ‘‘සඞ්ඝිකෙ විහාරෙ සඞ්ඝිකංයෙව සෙය්‍යං සන්ථරිත්වා පක්කමන්තස්ස පාචිත්තියං වුත්තන්ති උභොසු එකෙකස්මිං සඞ්ඝිකෙ දුක්කට’’න්ති වදන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. වුත්තලක්ඛණසෙය්‍යා, තස්සා සඞ්ඝිකතා, වුත්තලක්ඛණෙ විහාරෙ සන්ථරණං වා සන්ථරාපනං වා, අපලිබුද්ධතා, ආපදාය අභාවො, අනපෙක්ඛස්ස දිසාපක්කමනං, උපචාරසීමාතික්කමොති ඉමානි පනෙත්ථ සත්ත අඞ්ගානි.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

119-121. ඡට්ඨෙ අනුපවිසිත්වාති සමීපං පවිසිත්වා. බහූපකාරතං ගුණවිසිට්ඨතඤ්ච සල්ලක්ඛෙන්තොති භණ්ඩාගාරිකස්ස බහූපකාරතං ධම්මකථිකාදීනං ගුණවිසිට්ඨතඤ්ච සල්ලක්ඛෙන්තො. සමන්තා දියඩ්ඪො හත්ථොති මජ්ඣෙ පඤ්ඤත්තමඤ්චපීඨං සන්ධාය වුත්තං.

122. උපචාරං ඨපෙත්වාති වුත්තලක්ඛණං උපචාරං ඨපෙත්වා. එකවිහාරෙති එකස්මිං සෙනාසනෙ. එකපරිවෙණෙති තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපබ්භන්තරෙ. ‘‘ගිලානො පවිසතීතිආදීසු අනාපත්තිකාරණසබ්භාවතො ගිලානාදිතාය පවිසිස්සාමීති උපචාරං පවිසන්තස්ස සතිපි සම්බාධෙතුකාමතාය අනාපත්ති වුත්තායෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. එවඤ්ච සති අගිලානාදිභාවොපි විසුං අඞ්ගෙසු වත්තබ්බො සියා, මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන ‘‘සඞ්ඝිකවිහාරතා, අනුට්ඨාපනීයභාවජානනං, සම්බාධෙතුකාමතා, උපචාරෙ නිසීදනං වා නිපජ්ජනං වාති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, තස්මා වීමංසිතබ්බං.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

126. සත්තමෙ කොට්ඨකානීති ද්වාරකොට්ඨකානි. ‘‘නික්ඛමාති වචනං සුත්වාපි අත්තනො රුචියා නික්ඛමති, අනාපත්තී’’ති වදන්ති.

128. අලජ්ජිං නික්කඩ්ඪතීතිආදීසු පඨමං අලජ්ජීආදිභාවෙන නික්කඩ්ඪිස්සාමීති චින්තෙත්වා නික්කඩ්ඪන්තස්ස චිත්තස්ස ලහුපරිවත්තිතාය කොපෙ උප්පන්නෙපි අනාපත්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. සඞ්ඝිකවිහාරො, උපසම්පන්නස්ස භණ්ඩනකාරකභාවාදිවිනිමුත්තතා, කොපෙන නික්කඩ්ඪනං වා නික්කඩ්ඪාපනං වාති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

129-131. අට්ඨමෙ උපරිමතලෙ පදරානං අසන්ථරිතත්තා ‘‘උපරිඅච්ඡන්නතලායා’’ති වුත්තං. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙවාති අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. සඞ්ඝිකො විහාරො, අසීසඝට්ටා වෙහාසකුටි, හෙට්ඨා සපරිභොගතා, අපටාණිදින්නෙ ආහච්චපාදකෙ නිසීදනං වා නිපජ්ජනං වාති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

135. නවමෙ ‘‘මහල්ලකො නාම විහාරො සසාමිකො’’ති වුත්තත්තා සඤ්ඤාචිකාය කුටියා අනාපත්ති. ‘‘අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථම්පී’’ති උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන වුත්තවචනං පාළියා සමෙතීති ආහ ‘‘තං සුවුත්ත’’න්ති. ‘‘පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණස්ස ඔකාසස්ස දස්සිතත්තා කවාටං අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථවිත්ථාරතො ඌනකං වා හොතු අධිකං වා, අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණංයෙව ඔකාසො’’ති වදන්ති.

යස්ස වෙමජ්ඣෙති යස්ස විහාරස්ස වෙමජ්ඣෙ. සා අපරිපූරඋපචාරාපි හොතීති විවරියමානං කවාටං යං භිත්තිං ආහනති, සා සමන්තා කවාටවිත්ථාරප්පමාණඋපචාරරහිතාපි හොතීති අත්ථො. ආලොකං සන්ධෙති පිධෙතීති ආලොකසන්ධි. ‘‘පුනප්පුනං ඡාදාපෙසි, පුනප්පුනං ලිම්පාපෙසීති ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං උප්පන්නදොසෙන සික්ඛාපදස්ස පඤ්ඤත්තත්තා ලෙපං අනුජානන්තෙන ච ද්වාරබන්ධස්ස සමන්තා අඩ්ඪතෙය්‍යහත්ථප්පමාණෙයෙව පදෙසෙ පුනප්පුනං ලෙපස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා තතො අඤ්ඤත්ථ පුනප්පුනං ලිම්පෙන්තස්ස වා ලිම්පාපෙන්තස්ස වා භිත්තියං මත්තිකාය කත්තබ්බකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා පුන චතුත්ථලෙපෙ දින්නෙ පාචිත්තියෙන භවිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ‘‘පුනප්පුනං ලෙපදානස්ස වුත්තප්පමාණතො අඤ්ඤත්ථ පටික්ඛිත්තමත්තං ඨපෙත්වා පාචිත්තියස්ස අවුත්තත්තා දුක්කටං අනුරූප’’න්ති වුත්තං.

අධිට්ඨාතබ්බන්ති සංවිධාතබ්බං. අප්පහරිතෙති එත්ථ අප්ප-සද්දො ‘‘අප්පිච්ඡො’’තිආදීසු විය අභාවත්ථොති ආහ ‘‘අහරිතෙ’’ති. පතනොකාසොති පතනොකාසත්තා තත්‍ර ඨිතස්ස භික්ඛුනො උපරි පතෙය්‍යාති අධිප්පායො. සචෙ හරිතෙ ඨිතො අධිට්ඨෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති වචනෙන ඉමමත්ථං දීපෙති – සචෙ විහාරස්ස සමන්තා වුත්තප්පමාණෙ පරිච්ඡෙදෙ පුබ්බණ්ණාදීනි න සන්ති, තත්ථ විහාරො කාරෙතබ්බො. යත්ථ පන සන්ති, තත්ථ කාරාපෙන්තස්ස දුක්කටන්ති.

136. එකෙකං මග්ගං උජුකමෙව උට්ඨපෙත්වා ඡාදනං මග්ගෙන ඡාදනං නාම හොතීති දස්සෙතුං ‘‘මග්ගෙන ඡාදෙන්තස්සා’’ති වුත්තං. ඉමිනා පන නයෙන සබ්බස්මිං විහාරෙ එකවාරං ඡාදිතෙ තං ඡදනං එකමග්ගන්ති ගහෙත්වා ‘‘ද්වෙ මග්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. ‘‘පරියායෙන ඡාදනෙපි ඉමිනාව නයෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තං ‘‘පුනප්පුනං ඡාදාපෙසී’’ති ඉමාය පාළියා ‘‘සබ්බම්පි චෙතං ඡදනං ඡදනූපරි වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන ච සමෙති, තස්මා ද්වෙ මග්ගෙ අධිට්ඨහිත්වා තතියාය මග්ගං ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බන්ති එත්ථ ද්වෙ ඡදනානි අධිට්ඨහිත්වා තතියං ඡදනං ‘‘එවං ඡාදෙහී’’ති ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බන්ති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො.

කෙචි පන ‘‘පඨමං තාව එකවාරං අපරිසෙසං ඡාදෙත්වා පුන ඡදනදණ්ඩකෙ බන්ධිත්වා දුතියවාරං තථෙව ඡාදෙතබ්බං, තතියවාරචතුත්ථවාරෙ සම්පත්තෙ ද්වෙ මග්ගෙ අධිට්ඨහිත්වා ආණාපෙත්වා පක්කමිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘පඨමවාරෙයෙව තයොපි මග්ගෙ අධිට්ඨාතුං වට්ටති, චතුත්ථතො පට්ඨාය ආපත්ති පාචිත්තිය’’න්ති වදන්ති. තදුභයම්පි පාළියා අට්ඨකථාය ච න සමෙති. තතියාය මග්ගන්ති එත්ථ තතියායාති උපයොගත්ථෙ සම්පදානවචනං, තතියං මග්ගන්ති අත්ථො. තිණ්ණං මග්ගානන්ති මග්ගවසෙන ඡාදිතානං තිණ්ණං ඡදනානං. තිණ්ණං පරියායානන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. චතුත්ථෙ මග්ගෙ වා පරියායෙ වාති ච තථා ඡාදෙන්තානං චතුත්ථං ඡාදනමෙව වුත්තං. සෙසං උත්තානමෙව. මහල්ලකවිහාරතා, අත්තනො වාසාගාරතා, උත්තරි අධිට්ඨානන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

140. දසමෙ ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස ‘‘සිඤ්චෙය්‍ය වා සිඤ්චාපෙය්‍ය වා’’ති බාහිරපරිභොගවසෙන පඨමං පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘සප්පාණකං උදකං පරිභුඤ්ජෙය්‍යා’’ති සික්ඛාපදං අත්තනො නහානපානාදිපරිභොගවසෙන පඤ්ඤත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තස්මිං වා පඨමං පඤ්ඤත්තෙපි අත්තනො පරිභොගවසෙනෙව පඤ්ඤත්තත්තා පුන ඉමං සික්ඛාපදං බාහිරපරිභොගවසෙනෙව පඤ්ඤත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

සප්පාණකසඤ්ඤිස්ස ‘‘පරිභොගෙන පාණකා මරිස්සන්තී’’ති පුබ්බභාගෙ ජානන්තස්සපි සිඤ්චනසිඤ්චාපනං ‘‘පදීපෙ නිපතිත්වා පටඞ්ගාදිපාණකා මරිස්සන්තී’’ති ජානන්තස්ස පදීපුජ්ජලනං විය විනාපි වධකචෙතනාය හොතීති ආහ ‘‘පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්ති. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. උදකස්ස සප්පාණකතා, ‘‘සිඤ්චනෙන පාණකා මරිස්සන්තී’’ති ජානනං, තාදිසමෙව ච උදකං, විනා වධකචෙතනාය කෙනචිදෙව කරණීයෙන තිණාදීනං සිඤ්චනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො සෙනාසනවග්ගො දුතියො.

භූතගාමවග්ගොතිපි ඉමස්සෙව නාමං.