පාචිත්තියකථාවණ්ණනා

889. එවං නාතිවිත්ථාරසඞ්ඛෙපතො නිස්සග්ගියවිනිච්ඡයං දස්සෙත්වා ඉදානි තදනන්තරං නිද්දිට්ඨස්ස පාචිත්තියකණ්ඩස්ස විනිච්ඡයං දස්සෙතුං ‘‘සම්පජානමුසාවාදෙ’’තිආදි ආරද්ධං. සම්පජානමුසාවාදෙති අත්තනො වචනස්ස මුසාභාවං ඤත්වා, අදිට්ඨං ‘‘දිට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන මුසාවාදෙ සම්පජානන්තස්ස මුසාභණනෙතිපි අත්ථො ගහෙතබ්බො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘ජානිත්වා ජානන්තස්ස ච මුසාභණනෙ’’ති (පාචි. අට්ඨ. 2). ‘‘මුසාවාදෙ’’ති හි නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, මුසාවාදනිමිත්තන්ති අත්ථො.

දවා භණන්තස්සාති යොජනා. අනුපපරික්ඛිත්වා වෙගෙන දිට්ඨම්පි ‘‘අදිට්ඨං මෙ’’ති වදන්තස්සාති අත්ථො. යථාහ ‘‘දවා භණති නාම සහසා භණතී’’ති පදභාජනීඅට්ඨකථායං ‘‘සහසා භණතීති අවීමංසිත්වා අනුපධාරෙත්වා වෙගෙන දිට්ඨම්පි ‘අදිට්ඨං මෙ’ති භණතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 11). රවා භණන්තස්සාති ‘‘චීවර’’න්ති වත්තුකාමස්ස ‘‘චීර’’න්ති වචනං විය මන්දත්තා මොමූහත්තා ‘‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’’ති අඤ්ඤං භණන්තස්ස. යථාහ ‘‘රවා භණති නාම ‘අඤ්ඤං භණිස්සාමී’ති අඤ්ඤං භණතී’’ති.

890. අඤ්ඤත්ථාති චතුත්ථපාරාජිකාදීසු. අත්තනා අලද්ධං උත්තරිමනුස්සධම්මං ‘‘ලද්ධං මයා’’ති මුසා යස්ස භණති, තෙන තඞ්ඛණමෙව සුත්වා තදත්ථෙ ඤාතෙ පාරාජිකස්ස, අඤ්ඤාතෙ කාලන්තරෙන ඤාතෙ ච පරියායවචනෙ ච ඤාතෙ ථුල්ලච්චයස්ස, පරියායවචනෙ අවිඤ්ඤාතෙ දුක්කටස්ස, දුට්ඨදොසසික්ඛාපදෙ පාරාජිකං අනාපන්නස්ස ‘‘ආපන්නො’’ති මුසාභණනෙ සඞ්ඝාදිසෙසස්ස, ඔමසවාදසික්ඛාපදෙ දුබ්භාසිතස්ස ච වුත්තත්තා ආහ ‘‘මුසාවාදස්ස කාරණා පඤ්ච ආපත්තියො’’ති. ඉමාය පාචිත්තියා සද්ධිං ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා හොන්ති.

සම්පජානමුසාවාදකථාවණ්ණනා.

891-3. වුත්තෙසු ජාතිආදීසු දසසු අක්කොසවත්ථූසූති යොජනා, පදභාජනෙ වුත්තෙසු ජාතිනාමගොත්තකම්මසිප්පආබාධලිඞ්ගකිලෙසආපත්තිඅක්කොසානං වසෙන දසසු අක්කොසවත්ථූසූති අත්ථො. තෙසු කිලෙසං විනා සබ්බෙතෙ හීනුක්කට්ඨවසෙන ද්විප්පකාරා හොන්ති. යථාහ පදභාජනෙ ‘‘ජාති නාම ද්වෙ ජාතියො හීනා ච ජාති උක්කට්ඨා ච ජාතී’’තිආදි.

තත්ථ චණ්ඩාලාදිජාති හීනා, ඛත්තියබ්‍රාහ්මණජාතියො උක්කට්ඨා. නාමෙසු අවකණ්ණකජවකණ්ණකාදිනාමානි දාසනාමත්තා හීනානි, බුද්ධරක්ඛිතාදිනාමානි උක්කට්ඨානි. කොසියාදිගොත්තං හීනං, ගොතමාදිගොත්තං උක්කට්ඨං. කම්මෙසු වඩ්ඪකිමණිකාරාදිකම්මානි හීනානි, කසිවාණිජ්ජාගොරක්ඛකම්මානි උක්කට්ඨානි. සිප්පෙසු නළකාරකුම්භකාරාදිසිප්පං හීනං, මුද්දාගණනාදිසිප්පං උක්කට්ඨං. ආබාධෙසු සබ්බෙපි ආබාධා හීනා, අපිච මධුමෙහො පීළාජනකත්තාභාවා උක්කට්ඨො. ලිඞ්ගෙසු අතිදීඝතාදයො හීනා, නාතිදීඝතාදයො උක්කට්ඨා. සබ්බෙපි කිලෙසා හීනා. සබ්බාපත්තියොපි හීනා, අපිච සොතාපත්තිසමාපත්ති උක්කට්ඨා. අක්කොසෙසු ‘‘ඔට්ඨොසි මෙණ්ඩොසි ගොණොසී’’තිආදිකො හීනො, ‘‘පණ්ඩිතොසි බ්‍යත්තොසී’’තිආදිකො උක්කට්ඨො.

අඤ්ඤත්‍රඤ්ඤාපදෙසෙනාති පරියායකථනෙන විනා. ඔමසන්තස්සාති වචනපතොදෙන ඔවිජ්ඣන්තස්ස. සම්බුද්ධෙන පකාසිතාති ‘‘චණ්ඩාලොසි වෙනොසි නෙසාදොසි රථකාරොසි පුක්කුසොසී’ති භණති, ආපත්ති වාචාය වාචාය පාචිත්තියස්සා’’ති සාමං සබ්බධම්මාවබොධතො ‘‘සම්බුද්ධො’’ති පඤ්ඤාතෙන භගවතා දෙසිතා.

894. තෙහෙවාති ජාතිආදීහි අක්කොසවත්ථූහෙව. අඤ්ඤාපදෙසෙන භූතෙන වා…පෙ… ආපන්නමෙව වා අනුපසම්පන්නං අක්කොසන්තස්ස දුක්කටං සම්බුද්ධෙන පකාසිතන්ති සම්බන්ධො. ඉධ භූතාභූතපදානි තෙහීති අපෙක්ඛිත්වා බහුවචනන්තානි යොජෙතබ්බානි. එතෙන ‘‘සන්ති ඉධෙකච්චෙ’’තිආදිදුතියවාරත්ථං (පාචි. 26) දස්සෙන්තෙන දුක්කටසාධනත්ථෙන තදෙකකාරියං තතියං යෙනූනවාරඤ්ච චතුත්ථං න මයන්තිආදිවාරඤ්ච සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘සන්ති ඉධෙකච්චෙ’ති වාරෙ පන පරිහරිත්වා වුත්තභාවෙන දුක්කටං. එසෙව නයො ‘යෙනූන…පෙ… න මය’න්ති වාරෙසුපී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 26).

පාළිමුත්තපදෙහිපීති එත්ථාපි තථෙව ‘‘භූතෙන වා’’තිආදීනි පදානි සම්බන්ධිතබ්බානි. ‘‘චොරොසි, ගණ්ඨිභෙදකොසී’’තිආදි පාළිමුත්තපදං නාම. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු චතූසු වාරෙසු, පාළිමුත්තපදෙසු ච. වුත්තඤ්හි ‘‘අනුපසම්පන්නෙ පන චතූසුපි වාරෙසු දුක්කටමෙව. ‘චොරොසි, ගණ්ඨිභෙදකොසී’තිආදිවචනෙහි පන උපසම්පන්නෙපි අනුපසම්පන්නෙපි සබ්බවාරෙසු දුක්කටමෙවා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 26). ‘‘අනුපසම්පන්න’’න්ති ඉමිනා ‘‘ඉමස්මිඤ්ච සික්ඛාපදෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුං භික්ඛුනිආදයො සබ්බෙ සත්තා අනුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඨිතා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 26) අට්ඨකථායං වුත්තා අනුපසම්පන්නා සඞ්ගහිතා. තෙනෙවෙත්ථාපි වක්ඛති ‘‘පවිට්ඨානුපසම්පන්නට්ඨානෙ ඉධ ච භික්ඛුනී’’ති.

895. දවකම්‍යතාති එත්ථ ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.22, 23, 422; අ. නි. 6.58; 9.9; මහානි. 206; විභ. 518) විය ය-කාරලොපො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු වුත්තපාචිත්තියවත්ථූසු ච දුක්කටවත්ථූසු චාති සබ්බත්ථෙව. දුබ්භාසිතමුදීරිතන්ති ‘‘චණ්ඩාලොසි…පෙ… පුක්කුසොසී’ති භණති, ආපත්ති වාචාය වාචාය දුබ්භාසිතස්සා’’ති (පාචි. 32) වුත්තන්ති අත්ථො. පරම්මුඛා පන පාචිත්තියවත්ථූහි ච දුක්කටවත්ථූහි ච අක්කොසනෙ දුක්කටමෙව. තථා දවකම්‍යතාය පරම්මුඛා වදන්තස්සාපි දුබ්භාසිතමෙවාති ආචරියා වදන්ති.

896-7. අත්ථං පුරක්ඛත්වා වදතො භික්ඛුස්ස අනාපත්තීති යොජනා. ධම්මො නාම ‘‘චණ්ඩාලොසී’’තිආදිපාළියෙව. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘පාළිං වාචෙන්තො ධම්මපුරෙක්ඛාරො’’ති (පාචි. අට්ඨ. 35). අනුසාසනී නාම ‘‘ඉදානිපි චණ්ඩාලොසි, මා පාපධම්මං අකාසි, මා තමො තමපරායනො අහොසී’’තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 35) නයෙන අට්ඨකථායං වුත්තසරූපායෙව අනුසාසනීපුරෙක්ඛතාය ඨත්වා වදන්තස්ස චිත්තස්ස ලහුපරිවත්තිතභාවතො අන්තරා කොධෙ උප්පන්නෙපි අනාපත්ති.

එත්ථාති ඉමස්මිං ඔමසවාදසික්ඛාපදෙ. පටිඝසම්පයුත්තචිත්තෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා මානසිකදුක්ඛවෙදනාව හොති.

ඔමසවාදකථාවණ්ණනා.

898. දුවිධාකාරතො භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙ ආපත්ති සියාති යොජනා. පිසතීති පිසුණා, වාචා, සමග්ගෙ සත්තෙ අවයවභූතෙ වග්ගෙ භින්නෙ කරොතීති අත්ථො. පිසුණා එව පෙසුඤ්ඤං, තාය වාචාය සමන්නාගතො පුග්ගලො සහචරියනයෙන පිසුණො, තස්ස කම්මං පෙසුඤ්ඤං, භික්ඛූනං පෙසුඤ්ඤං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤං, තස්මිං භික්ඛුපෙසුඤ්ඤෙ. පදභාජනෙ ‘‘උපසම්පන්නො උපසම්පන්නස්ස සුත්වා උපසම්පන්නස්ස පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති ‘ඉත්ථන්නාමො තං ‘චණ්ඩාලො…පෙ… පුක්කුසො’ති භණතී’ති ආපත්ති…පෙ… පාචිත්තියස්සා’’ති (පාචි. 39) වුත්තත්තා සයං උපසම්පන්නො හුත්වා උපසම්පන්නස්ස ජාතිආදීසු දසසු අක්කොසවත්ථූසු අඤ්ඤතරෙන අඤ්ඤං උපසම්පන්නං පරම්මුඛා අක්කොසන්තස්ස සුත්වා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වක්ඛමානසරූපෙසු අත්තනො පියකාමතාභෙදාධිප්පායසඞ්ඛාතෙසු ද්වීසු කාරණෙසු අඤ්ඤතරකාරණං පටිච්ච ‘‘අසුකො තුය්හං එවං වදතී’’ති පෙසුඤ්ඤං හරති, තස්ස පෙසුඤ්ඤකථනනිමිත්තං පාචිත්තියං හොතීති අත්ථො.

දුවිධාකාරතොති එත්ථ ආකාර-සද්දො කාරණපරියායො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘ද්වීහාකාරෙහීති ද්වීහි කාරණෙහී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 38). එත්ථ කාරණං නාම අධිප්පායවිසෙසො. තං කාරණං අධිප්පායමුඛෙන දස්සෙතුමාහ ‘‘අත්තනො’’තිආදි. අත්තනො පියකාමස්සාති අත්තනො පියභාවකාමස්ස පෙසුඤ්ඤං භණන්තස්ස, අත්තනො පියභාවං කාමයන්තස්සාති අත්ථො, තාදිසෙන අධිප්පායෙනාති වුත්තං හොති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘එවං අහං එතස්ස පියො භවිස්සාමී’’ති අත්තනො පියභාවං පත්ථයමානස්සා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 38). පරභෙදත්ථිනොපි වාති අක්කොසකස්ස ච අත්තනො පෙසුඤ්ඤවචනං සුණන්තස්ස චාති උභින්නං භෙදං ඉච්ඡන්තස්සාති අත්ථො, භෙදාධිප්පායෙනාති වුත්තං හොති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘පරස්ස පරෙන භෙදං ඉච්ඡන්තස්සා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 38).

899. පරියායනයෙන අක්කොසන්තස්ස වචනස්ස…පෙ… දුක්කටන්ති යොජනා, පරියායඅක්කොසවචනං සුත්වා පරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වදන්තස්ස භික්ඛුනො දුක්කටං හොතීති අත්ථො. යථාහ ‘‘ඉත්ථන්නාමො සන්ති ඉධෙකච්චෙ චණ්ඩාලා…පෙ… භණති, න සො අඤ්ඤං භණති, තංයෙව භණතීති ආපත්ති වාචාය වාචාය දුක්කටස්සා’’තිආදි (පාචි. 41). පාළිමුත්තනයෙන අක්කොසන්තස්ස වචනස්ස…පෙ… දුක්කටන්ති යොජනා. එත්ථ ‘‘චොරොසි, ගණ්ඨිභෙදකොසී’’තිආදිනා දස්සිතො පාළිමුත්තනයො නාම.

900. අනුපසම්පන්නස්ස අක්කොසං උපසම්පන්නං හරතොපි ච තථා දුක්කටන්ති යොජනා. ච-සද්දෙන උපසම්පන්නස්ස අක්කොසං අනුපසම්පන්නං හරතොපි ච, අනුපසම්පන්නස්ස අක්කොසං අනුපසම්පන්නං හරතොපි ච තථා දුක්කටන්ති විකප්පද්වයඤ්ච සමුච්චිනොති. ‘‘ඉධාපි භික්ඛුනිං ආදිං කත්වා සබ්බෙ අනුපසම්පන්නා නාමා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 38) අට්ඨකථාවචනතො ‘‘භික්ඛුනී’’ති උපලක්ඛණං.

901. න චෙව පියකාමස්සාති පියභාවං අකාමයන්තස්ස ච. න භෙදත්ථිනොපි චාති භෙදං අනිච්ඡන්තස්ස ච. පාපානං ගරහත්ථායාති එත්ථ ‘‘කෙවල’’න්ති සෙසො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘එකං අක්කොසන්තං, එකඤ්ච ඛමන්තං දිස්වා ‘අහො නිල්ලජ්ජො, ඊදිසම්පි නාම ආයස්මන්තං පුන වත්තබ්බං මඤ්ඤිස්සතී’ති එවං කෙවලං පාපගරහිතාය භණන්තස්ස අනාපත්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 38).

පෙසුඤ්ඤකථාවණ්ණනා.

903. අඤ්ඤෙනාති සාමණෙරාදිනා. ‘‘යඤ්ච පදං යඤ්ච අනුපදං යඤ්ච අන්වක්ඛරං යඤ්ච අනුබ්‍යඤ්ජනං, සබ්බමෙතං පදසො නාමා’’ති (පාචි. 46) පදභාජනෙ වුත්තත්තා අවයවෙ සමුදායොපචාරවසෙන ‘‘පිටකත්තය’’න්ති තදෙකදෙසපදාදි එව වුත්තොති ගහෙතබ්බො. එත්ථ පදාදිසරූපං අට්ඨකථාය වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘පදන්ති එකො ගාථාපාදො අධිප්පෙතො. අනුපදන්ති දුතියො පාදො. අන්වක්ඛරන්ති එකෙකමක්ඛරං. අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජන’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 45). ඉදං ගාථාමයදෙසනං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘යං කිඤ්චි වා එකමක්ඛරං අන්වක්ඛරං, අක්ඛරසමූහො අනුබ්‍යඤ්ජනං, අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පදං, පඨමපදං පදමෙව, දුතියං අනුපදන්ති එවමෙත්ථ නානාකරණං වෙදිතබ්බ’’න්තිපි (පාචි. අට්ඨ. 45) වුත්තං. ඉදං චුණ්ණියදෙසනං සන්ධාය වුත්තං.

ධම්මන්ති බුද්ධභාසිතාදිපාළිධම්මං. පටිසම්භිදායඤ්හි ධම්මපඤ්චකෙ පාළිපි ධම්මොති වුත්තා. ධම්මපඤ්චකං නාම ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු, අරියමග්ගො, භාසිතං, කුසලාකුසලං චෙති එතෙ ධම්මසඤ්ඤිතාති නිද්දිට්ඨං. එත්ථ හි භාසිතන්ති පාළි වුත්තා. අට්ඨකථානිස්සිතොපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. සො ච පුබ්බෙ මගධභාසාය ඨිතො සඞ්ගීතිත්තයාරුළ්හො ගහෙතබ්බො.

‘‘සහ භණන්තස්ස පාචිත්තියං සියා’’ති ඉමිනා ‘‘එකතො පට්ඨපෙත්වා එකතො ඔසාපෙන්තී’’තිආදිනා (පාචි. 46) පදභාජනාගතනයෙන අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං ආරභිත්වා එකතො උච්චාරණවසෙන පදං වා අනුපදං වා අන්වක්ඛරං වා අනුබ්‍යඤ්ජනං වා වදතො පදාදිගණනාවසෙන පාචිත්තියන්ති වුත්තං හොති.

904. සඞ්ගීතිං අනාරුළ්හෙසු ධම්මෙසු රාජොවාදාදයො සුත්තන්තා ආපත්තිජනකායෙවාති මහාපච්චරියාදිසු වුත්තාති යොජනා. රාජොවාදො නාම එකො සුත්තන්තො. ආදි-සද්දෙන තික්ඛින්ද්‍රියාදිසුත්තන්තා ගහිතා.

905. භික්ඛුස්මිම්පි භික්ඛුනියාපි ච අනුපසම්පන්නසඤ්ඤිනො, විමතිස්ස වා භික්ඛුස්ස තථා පදසොධම්මෙ දුක්කටං හොතීති යොජනා.

906-7. එකතො උද්දිසාපෙතීති එකතො උද්දෙසං ගණ්හන්තෙහි අනුපසම්පන්නෙහි සද්ධිං උච්චාරණවසෙන උද්දිසාපෙති. සජ්ඣායං වා කරොතීති තථා එකතො සජ්ඣායති.

‘‘සචෙ එකගාථාය එකො පාදො න ආගච්ඡති, සෙසං ආගච්ඡති, අයං යෙභුය්‍යෙන පගුණගන්ථො නාම. එස නයො සුත්තෙපි වෙදිතබ්බොතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 48) අට්ඨකථාවචනතො පගුණගන්ථන්ති එත්ථ ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති සෙසො. ඔපාතෙතීති ‘‘එවං භණාහී’’ති එකතො භණති. උද්දෙසන්ති උද්දිසිතබ්බං. තෙනාති අනුපසම්පන්නෙන.

908. යස්මා ඉදං පදසොධම්මසික්ඛාපදං වාචතො ච සමුට්ඨාති, වාචාචිත්තද්වයාපි ච සමුට්ඨාති, තස්මා ඉදං සමුට්ඨානං පදසොධම්මසඤ්ඤිතන්ති වුත්තන්ති යොජනා.

පදසොධම්මකථාවණ්ණනා.

909-10. සබ්බච්ඡන්නසබ්බපරිච්ඡන්නෙ සෙනාසනෙ තිස්සන්නං පන රත්තීනං යො පන භික්ඛු රත්තියං ඨපෙත්වා භික්ඛුං අඤ්ඤෙන සචෙ නිපජ්ජෙය්‍ය, තස්ස පාචිත්තියං සියාති යොජනා. ‘‘යං කිඤ්චි පටිච්ඡාදනසමත්ථං ඉධ ඡදනඤ්ච පරිච්ඡන්නඤ්ච වෙදිතබ්බ’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 51) අට්ඨකථායං වුත්තත්තා ඡදනාරහං ඉට්ඨකාසිලාසුධාතිණපණ්ණාදීනං යෙන කෙනචි සබ්බසො ඡාදිතං සෙනාසනං සබ්බච්ඡන්නං. ‘‘භූමිතො පට්ඨාය යාව ඡදනං ආහච්ච පාකාරෙන වා අඤ්ඤෙන වා කෙනචි අන්තමසො වත්ථෙනපි පරික්ඛිත්ත’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 51) අට්ඨකථායං වුත්තත්තා යෙන කෙනචි පරික්ඛිපිත්වා පටිච්ඡාදිතසෙනාසනං සබ්බපරිච්ඡන්නං. ‘‘ඡදනං අනාහච්ච සබ්බන්තිමෙන පරියායෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරාදිනා පරික්ඛිත්තාපි සබ්බපරිච්ඡන්නායෙවා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 51) කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තං, තං ‘‘දියඩ්ඪා’’තිආදිනා වක්ඛති.

එවං සබ්බච්ඡන්නසබ්බපරිච්ඡන්නෙ එකස්මිං සෙනාසනෙ යො භික්ඛු උපසම්පන්නතො අඤ්ඤෙන එකෙන වා අනෙකෙහි වා තිරත්තං සහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා චතුත්ථරත්තිං ආදිං කත්වා සබ්බරත්තීසු සූරියත්ථඞ්ගමතො පට්ඨාය සකලරත්තියං පඨමං වා පච්ඡා වා අපුබ්බාචරිමං වා පිට්ඨිං පසාරෙත්වා සචෙ එකසෙනාසනෙ සෙය්‍යං කප්පෙති, තස්ස දෙවසිකං පාචිත්තියං හොතීති ඉදං විධානං ‘‘අපිචෙත්ථ එකාවාසාදිකම්පි චතුක්කං වෙදිතබ්බ’’න්තිආදිනා (පාචි. අට්ඨ. 51) අට්ඨකථායං වුත්තං.

‘‘යෙභුය්‍යෙන පරිච්ඡන්නෙ ඡන්නෙ’’ති ඉමිනාපි එවමෙව යොජෙත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘යස්සා පන උපරි බහුතරං ඨානං ඡන්නං, අප්පං අච්ඡන්නං, සමන්තතො ච බහුතරං පරික්ඛිත්තං, අප්පං අපරික්ඛිත්තං, අයං යෙභුය්‍යෙනඡන්නා යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නා නාමා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 51) අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන යෙභුය්‍යෙන ඡන්නපරිච්ඡන්නං වෙදිතබ්බං. අත්ථො වුත්තනයොයෙව. ‘‘යෙභුය්‍යෙන පංසුකා’’ති එතස්ස අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 86) තීසු ද්වෙ යෙභුය්‍යං නාම, ඉධ පන පදසොධම්මෙ ‘‘යෙභුය්‍යෙන පගුණං ගන්ථ’’න්ති එතස්ස අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 48) ‘‘එකගාථායා’’තිආදිවිවරණෙ විය චතූසු තයොපි භාගා යෙභුය්‍යං නාමාති වෙදිතබ්බං.

911. මෙථුනස්ස පහොනකං යං පන වත්ථු පඨමපාරාජිකාය නිද්දිට්ඨං අන්තමසො තිරච්ඡානගතෙනපි, තෙන පඨමපාරාජිකවත්ථුනා පුග්ගලෙන සහ නිපජ්ජිත්වා ආපත්ති සහසෙය්‍යාපත්ති හොතීති යොජනා.

912-3. ‘‘උභො වා නිපජ්ජන්තී’’ති විකප්පස්ස පඨමගාථාද්වයෙනෙව අත්ථතො දස්සිතත්තා පුබ්බාපරියවසෙනපි සම්භවන්තං දස්සෙතුං ‘‘අනුපසම්පන්නෙ’’තිආදිනා (පාචි. 52-54) නයෙන දස්සිතපක්ඛද්වයං නිදස්සෙතුමාහ ‘‘නිපන්නෙ’’තිආදි. ‘‘උට්ඨහිත්වා’’ති ඉදං විච්ඡාවසෙන ගහෙතබ්බං. අනුපසම්පන්නගණනායපි වාති බහූසු අනුපසම්පන්නෙසු තෙසං ගණනාය ච. අනුපසම්පන්නෙසු බහූසු තෙසං ගණනාය එකස්ස භික්ඛුනො බහූ ආපත්තියො හොන්තීති එවං දස්සනෙන උපසම්පන්නෙසු බහූසු එකස්මිං අනුපසම්පන්නෙ සති තෙසඤ්ච තස්ස පයොගගණනාය ආපජ්ජිතබ්බා බහූ ආපත්තියො ච උභොසුපි බහූසු එකෙකස්සෙව උපසම්පන්නස්ස අනුපසම්පන්නගණනාය බහූ ආපත්තියො ච හොන්තීතිපි දස්සිතං හොති.

914. එකෙනෙව ද්වාරෙන වළඤ්ජිතබ්බතො එකූපචාරෙ සතගබ්භෙපි සෙනාසනෙ උපසම්පන්නො එකස්මිං ගබ්භෙ වසන්තො අත්තනා සයනගබ්භෙ ද්වාරං පිදහිත්වා වා අපිදහිත්වා වා චතුත්ථරත්තියං සයති චෙ, උපරිමතලෙ, අවසෙසගබ්භෙසු ච සයන්තෙහි අනුපසම්පන්නෙහි පුබ්බෙ වුත්තආපත්තිනියමොයෙවාති දස්සනත්ථමාහ ‘‘සචෙ පිධායා’’තිආදි. ගබ්භද්වාරං උත්තරපදලොපෙන ‘‘ගබ්භ’’න්ති වුත්තං. චතුත්ථදිවසෙ අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ නිපජ්ජති, ආපත්ති සියාති යොජනා. ‘‘අනුපසම්පන්නෙන සහා’’ති පකරණතො ලබ්භති. ආපත්ති පාචිත්තියං.

915. දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධෙනාති වඩ්ඪකිරතනෙන දියඩ්ඪරතනුබ්බෙධෙන. පාකාරො නාම නිට්ඨිතො. චයනං නාම විප්පකතපාකාරොතිපි වදන්ති. ඉමිනා ච ආළින්දස්ස අග්ගහණත්ථං ‘‘දසහත්ථුබ්බෙධාපි ජගති පරික්ඛෙපසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 51) අට්ඨකථා පමාණන්ති වදන්ති. ජගතීති ආළින්දං. ආදි-සද්දෙන භිත්තිපණ්ණාවරණාදිගහණං.

916. දුස්සකුටියන්ති වත්ථකුටියං.

917. ‘‘සබ්බච්ඡන්නපරිච්ඡන්නාදිප්පභෙදතො යෙභුය්‍යාදිප්පභෙදතො’’ති ආදි-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. පඨමෙන ආදි-සද්දෙන සබ්බච්ඡන්නයෙභුය්‍යපරිච්ඡන්නසබ්බච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නසබ්බපරිච්ඡන්නයෙභුය්‍යච්ඡන්න- සබ්බපරිච්ඡන්නඋපඩ්ඪච්ඡන්නසඞ්ඛාතානි චත්තාරි සෙනාසනානි ගහිතානි. ගාථාය සරූපෙන වුත්තසබ්බච්ඡන්නසබ්බපරිච්ඡන්නෙන සද්ධිං පඤ්ච සෙනාසනානි දස්සිතානි හොන්ති. දුතියෙන ආදි-සද්දෙන යෙභුය්‍යච්ඡන්නයෙභුය්‍යපරිච්ඡන්න යෙභුය්‍යච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්න යෙභුය්‍යපරිච්ඡන්නඋපඩ්ඪච්ඡන්නසඞ්ඛාතානි තීණි සෙනාසනානි ගහිතානි. ඉමෙ අට්ඨ විකප්පා ලබ්භන්ති. කස්මා වුත්තං ‘‘සත්ත පාචිත්තියානී’’ති? මහාඅට්ඨකථාය වුත්තත්තා. යථාහ ‘‘මහාඅට්ඨකථායං පන ‘සබ්බච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, සබ්බච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, සබ්බපරිච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, සබ්බපරිච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, පාළියං වුත්තපාචිත්තියෙන සද්ධිං සත්ත පාචිත්තියානී’ති වුත්ත’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 53).

කස්මා පන අට්ඨකථායං ‘‘අට්ඨ පාචිත්තියානී’’ති වත්වා ‘‘සත්තා’’ති ගණනපරිච්ඡෙදො කතොති? නිස්සන්දෙහෙ තාව ‘‘සෙය්‍යා නාම සබ්බච්ඡන්නා සබ්බපරිච්ඡන්නා, යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නා යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නා’ති (පාචි. 52) පාළියං ආගතෙසු ද්වීසු විකප්පෙසු එකස්මිං වුත්තපාචිත්තියං ගහෙත්වා පාළියං වුත්තෙන පාචිත්තියෙන ‘සත්තා’ති වුත්ත’’න්ති පරිහාරො දස්සිතො. සාරත්ථදීපනියඤ්ච ‘‘සත්ත පාචිත්තියානී’ති පාළියං වුත්තපාචිත්තියද්වයං සාමඤ්ඤතො එකත්තෙන ගහෙත්වා වුත්තං. විසුං පන ගය්හමානෙ සබ්බච්ඡන්නෙ සබ්බපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තියන්ති අට්ඨෙව පාචිත්තියානි හොන්තී’’ති (සාරත්ථ. ටී. පාචිත්තිය 3.53) පරිහාරො වුත්තො.

සබ්බයෙභුය්‍යඋපඩ්ඪපදෙසු ඡන්නපරිච්ඡන්නපදෙහි යොජිතෙසු නව විකප්පා සම්භවන්ති, තෙසු නවමෙ උපඩ්ඪච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නවිකප්පෙ දුක්කටස්ස දස්සිතත්තා පාරිසෙසතො ඉතරෙසු අට්ඨසු අට්ඨ පාචිත්තියානෙව සම්භවන්ති. අට්ඨකථායං පන අප්පකං ඌනමධිකං වා ගුණනූපගං න හොතීති කත්වා ‘‘සත්තා‘‘ති වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. එත්ථාති ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ.

918. ‘‘අඩ්ඪච්ඡන්නෙ අඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ’’ති යොජනා. ‘‘සබ්බපරිච්ඡන්නෙ චූළච්ඡන්නෙ’’ති යථාක්කමෙන යොජනා. ඉමිනා අට්ඨකථාගතෙසු පඤ්චසු විකප්පෙසු තතියවිකප්පං දස්සෙත්වා ආදි-සද්දෙන සබ්බච්ඡන්නාදයො සෙසවිකප්පා ගහිතා. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ දුක්කටං, යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ දුක්කටං, සබ්බපරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ දුක්කටං, යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ දුක්කටං, පාළියං ආගතදුක්කටෙන සහ පඤ්ච දුක්කටානීහි වුත්ත’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 53). පාළියං ආගතදුක්කටං නාම ඉමිස්සායෙව ගාථාය ආදිම්හියෙව වුත්තදුක්කටං. යථාහ ‘‘උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාචි. 53).

චූළච්ඡන්නාදීනි චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බානි – යස්ස චතූසු භාගෙසු එකො ඡන්නො, සෙසා අච්ඡන්නා, ඉදං චූළකච්ඡන්නං. යස්ස තීසු භාගෙසු ද්වෙ ඡන්නා, එකො අච්ඡන්නො, ඉදං යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නං. යස්ස ද්වීසු භාගෙසු එකො ඡන්නො, එකො අච්ඡන්නො, ඉදං උපඩ්ඪච්ඡන්නං නාම සෙනාසනං. චූළපරිච්ඡන්නාදීනි ඉමිනා නයෙන වෙදිතබ්බානි. ඡන්නාදීහිපීති සහත්ථෙ කරණවචනං. පි-සද්දො සමුච්චයත්ථො. සබ්බචූළපරිච්ඡන්නඡන්නාදීහි චතූහිපි සහ අඩ්ඪච්ඡන්නපරිච්ඡන්නෙ පඤ්චධා දුක්කටං පරිදීපිතන්ති යොජනා.

920. සබ්බච්ඡන්නාදිකෙති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘සබ්බපරිච්ඡන්නෙ සබ්බඅච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙනඅච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙනඅපරිච්ඡන්නෙ’’ති (පාචි. 54) පාළියං වුත්තා අනාපත්තිවාරසෙසා ච අට්ඨකථායං වුත්තා ‘‘උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ, උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ චූළකච්ඡන්නෙ, චූළකච්ඡන්නෙ චූළකපරිච්ඡන්නෙ’’ති (පාචි. අට්ඨ. 53) තයො අනාපත්තිවාරා ච ගහිතා.

921. නිපන්නෙපීති එත්ථ පි-සද්දෙන ‘‘භික්ඛු නිපන්නෙ අනුපසම්පන්නො නිසීදති, උභො වා නිසීදන්තී’’ති (පාචි. 54) පාළියං වුත්තපකාරන්තරෙ සමුච්චිනොති.

සහසෙය්‍යකථාවණ්ණනා.

922. අපි-සද්දෙන පගෙව මහත්තරියාති දස්සෙති. සහසෙය්‍යං පකප්පෙය්‍යාති යථාවුත්තලක්ඛණං සබ්බච්ඡන්නසබ්බපරිච්ඡන්නාදිසෙනාසනං පවිසිත්වා සූරියත්ථඞ්ගමතො පට්ඨාය පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරෙනෙව පිට්ඨිප්පසාරණලක්ඛණං සෙය්‍යං කප්පෙය්‍ය.

923-4. දෙවියාති දෙවිත්ථියා. තිරච්ඡානගතිත්ථියාති ගොධාදිකාය. ‘‘මෙථුනවත්ථුභූතායා’’ති ඉමිනා මෙථුනධම්මස්ස අවත්ථුභූතාය සහසෙය්‍යාය දොසාභාවං දස්සෙති. වත්ථූනං ගණනායාති මාතුගාමස්ස ගණනාය ච තාසඤ්ච අත්තනො ච පයොගගණනාය ච. අස්සාති භික්ඛුස්ස. මාතුගාමෙන තයො දිවසෙ සහසෙය්‍යාය ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා චතුත්ථදිවසෙ සහසෙය්‍යාය ද්වීහිපි සික්ඛාපදෙහි ආපත්තිං ආපජ්ජතීති එත්ථ දුක්කටවත්ථුභූතාය ඉත්ථියා තත්ථෙව සහසෙය්‍යාය ඉමිනා සික්ඛාපදෙන දුක්කටං ආපජ්ජිත්වා චතුත්ථදිවසෙ රත්තියං සහසෙය්‍යාය ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපජ්ජිතබ්බදුක්කටෙන සහ පුරිමසික්ඛාපදෙන පාචිත්තියං ආපජ්ජතීති වෙදිතබ්බං.

දුතියසහසෙය්‍යකථාවණ්ණනා.

926. ඡප්පඤ්චවාචාහි උද්ධං ඉත්ථියා ධම්මං භණන්තස්සාති සම්බන්ධො. ඉත්ථියාති ‘‘මාතුගාමො නාම මනුස්සිත්ථී, න යක්ඛී, න පෙතී, න තිරච්ඡානගතා, විඤ්ඤූ පටිබලා හොති සුභාසිතදුබ්භාසිතං දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලං ආජානිතු’’න්ති පාළියං වුත්තමනුස්සිත්ථියා. භණන්තස්සාති වක්ඛමානලක්ඛණං ධම්මං ඡහි පදෙහි උත්තරි භණන්තස්ස. විඤ්ඤුං පුරිසවිග්ගහං විනාති ‘‘විඤ්ඤූ නාම පුරිසවිග්ගහො පටිබලො හොති සුභාසිතදුබ්භාසිතං දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලං ආජානිතු’’න්ති (පාචි. 64) පාළියං වුත්තසවනූපචාරගතමනුස්සපුරිසං විනා. ධම්මන්ති වක්ඛමානප්පකාරසරූපං දෙසනාධම්මං.

927. ගාථාමයා, චුණ්ණියගන්ථමයාති දුවිධා දෙසනා, තත්ථ ගාථාමයදෙසනාය වාචා නාම ගාථාපාදලක්ඛණාති දස්සෙතුමාහ ‘‘ගාථාපාදො’’තිආදි. චුණ්ණියදෙසනායං පන වාචාපරිච්ඡෙදො විභත්‍යන්තවසෙන වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ගණ්ඨිපදෙ ‘‘එකො ගාථාපාදො’ති ඉදං ගාථාබන්ධමෙව සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ පන විභත්තිඅන්තපදමෙව ගහෙතබ්බ’’න්ති. පදසොධම්මං නිද්දිට්ඨං ධම්මන්ති පිටකත්තයං. ‘‘අට්ඨකථ’’න්ති ඉමිනා සඞ්ගීතිත්තයාරුළ්හං පොරාණට්ඨකථං ගහෙතබ්බං. තෙනෙව ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං ‘‘අට්ඨකථං ධම්මපදජාතකාදිවත්ථුඤ්චා’’ති. ඉමිනාපි පොරාණකං සඞ්ගීතිආරුළ්හමෙව අට්ඨකථං වුත්තන්ති වදන්ති. අට්ඨකථාදිපාඨං ඨපෙත්වා දමිළාදිභාසන්තරෙන යථාරුචි කථෙතුං වට්ටතීති.

928. පදාදීනං වසා ඡන්නං වාචානං උපරි ධම්මං දෙසෙන්තස්සාති යොජනා. දෙසෙන්තස්සාති පදසොධම්මෙ වුත්තලක්ඛණපදාදිසරූපාහි ඡහි වාචාහි උත්තරි ධම්මං දෙසෙන්තස්ස. පදාදිගණනායාති යථාවුත්තලක්ඛණපදඅනුපදඅන්වක්ඛරඅනුබ්‍යඤ්ජනගණනාය.

929. පුරිසවිග්ගහන්ති මනුස්සපුරිසවෙසං. එත්ථ තිරච්ඡානගතා නාම වෙසනිම්මානාරහා ඉද්ධිමන්තා නාගසුපණ්ණා.

931. වදතොති අධිකං ධම්මං භාසතො.

932. ඉත්ථිරූපන්ති මනුස්සිත්ථිවෙසං. තිරච්ඡානගතිත්ථියාති වුත්තසරූපාය තිරච්ඡානගතිත්ථියා.

933. සයං උට්ඨාය නිසීදිත්වා පුන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස අනාපත්ති පකාසිතාති සම්බන්ධො. මාතුගාමස්ස වා තථාති එත්ථ ‘‘තථා’’ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරස්ස ගහිතත්තා උට්ඨාය නිසින්නස්ස මාතුගාමස්ස පුන ධම්මං දෙසෙන්තස්ස අනාපත්ති පකාසිතාති වුත්තං හොති. ‘‘උට්ඨායා’’තිආදිනා ඉරියාපථපරිවත්තනදස්සනෙන නානාඉරියාපථෙපි අනාපත්තිං දීපෙති.

934. අඤ්ඤිස්සා පුන අඤ්ඤිස්සාති එත්ථ ‘‘ආගතාගතායා’’ති සෙසො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤස්ස මාතුගාමස්සාති එකිස්සා දෙසෙත්වා පුන ආගතාගතාය අඤ්ඤිස්සාපි දෙසෙතීති එවං එකාසනෙ නිසින්නො මාතුගාමසතසහස්සන්නම්පි දෙසෙතීති අත්ථො’’ති (පාචි. අට්ඨ. 66). අවුත්තසමුච්චයත්ථෙන ච-සද්දෙන ‘‘පඤ්හං පුට්ඨො කථෙතී’’ති (පාචි. 66) ඉදං සමුච්චිනොති. ‘‘දීඝනිකායො කිමත්ථියො භන්තෙ’’ති පඤ්හං පුච්ඡතො මාතුගාමස්ස සබ්බං දීඝනිකායං වදතොපි අනාපත්ති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘පඤ්හං පුච්ඡති, පඤ්හං පුට්ඨො කථෙතීති මාතුගාමො ‘දීඝනිකායො නාම භන්තෙ කිමත්ථං දීපෙතී’ති පුච්ඡති, එවං පඤ්හං පුට්ඨො භික්ඛු සබ්බං චෙපි දීඝනිකායං කථෙති, අනාපත්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 66). එත්ථ ච සබ්බං චෙපි දීඝනිකායං කථෙතීති යාව න නිට්ඨාති, තාව පුනදිවසෙපි කථෙති.

935. ධම්මස්ස දෙසනාය, විඤ්ඤුමනුස්සපුරිසස්ස අසන්නිහිතකරණෙන ච ආපජ්ජිතබ්බතො ක්‍රියාක්‍රියං.

ධම්මදෙසනාකථාවණ්ණනා.

936. මහග්ගතං රූපාරූපජ්ඣානං. පණීතං ලොකුත්තරධම්මං. පධානභාවං නීතන්ති පණීතං. ආරොචෙන්තස්සාති ‘‘පඨමං ඣානං සමාපජ්ජාමී’’තිආදිනා (පාරා. 201) නයෙන චතුත්ථපාරාජිකෙ වුත්තනයෙන වදන්තස්ස. පරිනිබ්බානකාලෙ ච පුට්ඨකාලෙ ච භික්ඛුභික්ඛුනීනං අත්තනා ලද්ධස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ආරොචෙතබ්බත්තා ‘‘ඨපෙත්වා භික්ඛුනිං භික්ඛු’’න්ති වුත්තං. ‘‘අඤ්ඤස්සා’’ති සෙසො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘උපසම්පන්නස්ස භූතං ආරොචෙතීති උත්තරිමනුස්සධම්මමෙව සන්ධාය වුත්තං. පරිනිබ්බානකාලෙ, හි අන්තරා වා අතිකඩ්ඪියමානෙන උපසම්පන්නස්ස භූතං ආරොචෙතුං වට්ටතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 77). භූතෙති එත්ථ ‘‘උත්තරිමනුස්සධම්මෙ ආරොචිතෙ’’ති වත්තබ්බං, නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං, අත්තනො සන්තානෙ ඉමස්මිං අත්තභාවෙ සිද්ධඋත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ආරොචනනිමිත්තන්ති අත්ථො.

937. නො චෙ ජානාති සො වුත්තන්ති යස්ස ආරොචෙති, සො සචෙ සුතක්ඛණෙයෙව වුත්තනයෙනෙව ‘‘එස පඨමජ්ඣානස්ස ලාභී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං නො ජානාති. පරියායවචනෙති ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසති, සො පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී’’ති එවමාදිපරියායවචනෙ. යස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මං ආරොචෙති, සො සචෙ සුතසමනන්තරං ‘‘එස එවං වදතී’’ති වුත්තං නො ජානාති, තාදිසස්ස ආරොචෙන්තස්ස භික්ඛුනො හොති ආපත්ති දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. අස්ස භූතස්ස පරියායවචනෙ ච භික්ඛුනො ආපත්ති දුක්කටං හොතීති යොජනා.

938. තථාරූපෙ කාරණෙ සතීති පරස්ස කාරණභාවං ඤත්වාපි පටිපත්තියා අමොඝභාවදස්සනසමුත්තෙජනසම්පහංසනාදිකරසඞ්ඛාතෙ කාරණෙ සති. සබ්බස්සාපීති උපසම්පන්නානුපසම්පන්නස්ස සබ්බස්ස. සීලාදින්ති සීලසුතපරියත්තිගුණං. වදතොති එත්ථ ‘‘භික්ඛුනො’’ති පකරණතො ලබ්භති.

939. තදසම්භවාති දිට්ඨිසම්පන්නස්ස උම්මාදාදීනං අසම්භවා. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘දිට්ඨිසම්පන්නානං උම්මාදස්ස වා චිත්තක්ඛෙපස්ස වා අභාවාති. මහාපච්චරියම්පි හි විචාරිත’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 77). උම්මත්තකපදස්ස අවචනෙ කාරණං වදන්තෙනෙව ඛිත්තචිත්තාදිපදානං අවචනෙ කාරණඤ්ච උපලක්ඛණතො දස්සිතමෙවාති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච මග්ගඵලදිට්ඨියා සමන්නාගතානං අරියානමෙව හි උම්මත්තකාදිභාවො නත්ථි. ඣානලාභිනො පන තස්මිං සති ඣානා පරිහායන්ති, තස්මා තෙසං අභූතාරොචනපච්චයා අනාපත්ති වත්තබ්බා, න භූතාරොචනපච්චයා.

940. ඉමිස්සාපත්තියා අඤ්ඤත්‍ර ඣානමග්ගාදිලාභීනං අඤ්ඤස්ස අසම්භවා ‘‘කුසලාබ්‍යාකතෙහෙව ද්විචිත්ත’’න්ති වුත්තං. ඉදඤ්ච උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන අරියපුග්ගලෙයෙව සන්ධාය වුත්තං. පණ්ණත්තිං අජානන්තා පන ඣානලාභී පුථුජ්ජනා නානාවත්ථුම්හි ලොභවසෙන අකුසලචිත්තෙනාපි න ආරොචෙන්තීති නත්ථි, තස්මා ‘‘තිචිත්ත’’න්ති වත්තබ්බං සියා, තථාපි බහුලෙන කුසලාබ්‍යාකතානමෙව සම්භවොති එවං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ද්විවෙදනං සුඛොපෙක්ඛාවසෙන. ඉදඤ්ච සික්ඛාපදං පණ්ණත්තිඅජානනවසෙන අචිත්තකසමුට්ඨානං හොති. අරියා චෙත්ථ පණ්ණත්තිං ජානන්තා වීතික්කමං න කරොන්ති, පුථුජ්ජනා පන පණ්ණත්තිං ජානිත්වාපි වීතික්කමං කරොන්ති. තෙ ච සත්ථුනො ආණාවීතික්කමචෙතනාය බලවඅකුසලභාවතො ඣානා පරිහායන්තීති දට්ඨබ්බං.

භූතාරොචනකථාවණ්ණනා.

941. භික්ඛුනො දුට්ඨුල්ලං ආපත්තිං භික්ඛුසම්මුතිං ඨපෙත්වා අනුපසම්පන්නෙ ආරොචෙන්තස්ස භික්ඛුනො ආපත්තීති යොජනා. දුට්ඨුල්ලං ආපත්තින්ති සඞ්ඝාදිසෙසො. නනු ච ‘‘දුට්ඨුල්ලා නාම ආපත්ති චත්තාරි ච පාරාජිකානි තෙරස ච සඞ්ඝාදිසෙසා’’ති (පාචි. 79) පදභාජනෙ පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසා දස්සිතා, කස්මා ඉධ සඞ්ඝාදිසෙසොව ගහිතොති? වුච්චතෙ – පාරාජිකං දුට්ඨුල්ලසද්දත්ථදස්සනත්ථං වුත්තං, ඉධ පන සඞ්ඝාදිසෙසොයෙව භගවතා අධිප්පෙතොති අට්ඨකථායං විචාරිතමෙතං. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘පාරාජිකානි දුට්ඨුල්ලසද්දත්ථදස්සනත්ථං වුත්තානි, සඞ්ඝාදිසෙසං පන ඉධ අධිප්පෙත’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 78). වක්ඛති ච ‘‘ඉධ සඞ්ඝාදිසෙසාව, දුට්ඨුල්ලාපත්තියො මතා’’ති. අනුපසම්පන්නෙති ‘‘භික්ඛුඤ්ච භික්ඛුනිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසො අනුපසම්පන්නො’’ති (පාචි. 80) පදභාජනෙ නිද්දිට්ඨඅනුපසම්පන්නස්ස ආරොචෙන්තස්සාති වුත්තං හොති.

ඨපෙත්වා භික්ඛුසම්මුතින්ති ‘‘අත්ථි භික්ඛුසම්මුති ආපත්තිපරියන්තා න කුලපරියන්තා’’තිආදිනා (පාචි. 80) පදභාජනෙ දස්සිතං අභිණ්හාපත්තිකස්ස භික්ඛුනො ආයතිං සංවරත්ථං හිරොත්තප්පජනනත්ථං ආපත්තියො වා උපාසකකුලානි වා උභයමෙව වා පරිච්ඡින්දිත්වා වා අපරිච්ඡින්දිත්වා වා ආපත්තියො ආරොචෙතුං සඞ්ඝෙන සඞ්ඝමජ්ඣෙ තික්ඛත්තුං සාවෙත්වා කතසම්මුතිං ඨපෙත්වාති වුත්තං හොති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘අභිණ්හාපත්තිකං භික්ඛුං දිස්වා ‘එවමෙස පරෙසු හිරොත්තප්පෙනාපි ආයතිං සංවරං ආපජ්ජිස්සතී’ති තස්ස භික්ඛුනො හිතෙසිතාය තික්ඛත්තුං අපලොකෙත්වා සඞ්ඝෙන කාතබ්බා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 80).

942. ඝටෙත්වා වදන්තස්සෙවාති එවකාරො යථාඨානෙ යොජෙතබ්බො. එවකාරෙන බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථං වක්ඛති ‘‘වත්ථු’’න්තිආදිනා. ‘‘අසුචිං මොචෙත්වා’’ති ඉමිනා වත්ථුමාහ, ‘‘සඞ්ඝාදිසෙස’’න්ති ඉමිනා ආපත්තිං. වජ්ජමෙව වජ්ජතා. ‘‘පාචිත්තියාපත්තී’’ති ඉමස්සායං පරියායො. ‘‘අයං අසුචිං මොචෙත්වා සඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නො’’ති වත්ථුනා සද්ධිං ඝටෙත්වා ආපත්තිං වදන්තස්ස වජ්ජතා පාචිත්තියාපත්ති හොතීති යොජනා.

943. සුද්ධස්සාති පාරාජිකමනාපන්නස්ස. වදන්ති වදනහෙතු, වත්ථුනා සද්ධිං සඞ්ඝාදිසෙසස්ස කථනතොති අත්ථො.

944. අදුට්ඨුල්ලායාති සඞ්ඝාදිසෙසතො අඤ්ඤාය ආපත්තියා. දුට්ඨුල්ලසඤ්ඤිනොති සඞ්ඝාදිසෙසසඤ්ඤිනො. සෙසා ආපත්තියොපි වාති සඞ්ඝාදිසෙසං විනා සෙසෙ ඡළාපත්තික්ඛන්ධෙ.

945. තථාති දුක්කටං අතිදිසති. පඤ්චධා මතං අනුපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලං අජ්ඣාචාරං ආරොචෙන්තස්ස තථා දුක්කටන්ති යොජනා. අනුපසම්පන්නස්ස පඤ්චධා මතං දුට්ඨුල්ලං අජ්ඣාචාරන්ති ච පාණාතිපාතාදිපඤ්චසික්ඛාපදවීතික්කමා ගහිතා. කෙචි පන ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිආදයො පඤ්චා’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පාණාතිපාතාදීනි හි දසෙව සික්ඛාපදානි සාමණෙරානං පඤ්ඤත්තානි. තෙසං පඤ්ඤත්තෙසුයෙව ච සික්ඛාපදෙසු දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලවිචාරණා කාතබ්බා, න ච සුක්කවිස්සට්ඨිආදීනි විසුං තෙසං පඤ්ඤත්තානි අත්ථීති.

අථ භික්ඛුනො දුට්ඨුල්ලසඞ්ඛාතානි සුක්කවිස්සට්ඨිආදීනි අනුපසම්පන්නස්ස කිං නාම හොන්තීති? අජ්ඣාචාරො නාම හොන්තීති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි…පෙ… අජ්ඣාචාරො නාමාති වුත්ත’’න්ති (පාචි. අට්ඨ. 82). ඉමිනාපි චෙතං සිද්ධං ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිආදි දුට්ඨුල්ලං නාම න හොතී’’ති. ‘‘අජ්ඣාචාරො නාමා’’ති හි වදන්තො අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිආදි කෙවලං අජ්ඣාචාරො නාම හොති, න පන දුට්ඨුල්ලො නාම අජ්ඣාචාරොති දීපෙති. ‘‘අජ්ඣාචාරො නාමා’’ති ච අට්ඨකථායං වුත්තත්තා, අකත්තබ්බරූපත්තා ච අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිආදීනි දණ්ඩකම්මවත්ථුපක්ඛං භජන්ති. තානි ච අඤ්ඤස්ස අනුපසම්පන්නස්ස අවණ්ණකාමතාය ආරොචෙන්තො භික්ඛු දුක්කටං ආපජ්ජතීති වදන්ති. ඉධ පන අනුපසම්පන්නග්ගහණෙන සාමණෙරසාමණෙරිසික්ඛමානානං ගහණං වෙදිතබ්බං.

අදුට්ඨුල්ලං අජ්ඣාචාරන්ති යොජනා. ‘‘අනුපසම්පන්නස්සා’’ති ච අජ්ඣාහරිතබ්බානි. අනුපසම්පන්නස්ස යථාවුත්තෙහි පඤ්චසික්ඛාපදෙහි අඤ්ඤං විකාලභොජනාදිං අදුට්ඨුල්ලං අජ්ඣාචාරං වා. යථාහ ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලං වා අදුට්ඨුල්ලං වා අජ්ඣාචාර’’න්තිආදි (පාචි. 82).

946. කෙවලං වත්ථුං වා ආරොචෙන්තස්සාති ‘‘අයං සුක්කවිස්සට්ඨිං ආපන්නො’’තිආදිනා නයෙන වත්ථුමත්තං ආරොචෙන්තස්ස. කෙවලං ආපත්තිං වා ආරොචෙන්තස්සාති ‘‘අයං පාරාජිකං ආපන්නො, අයං සඞ්ඝාදිසෙසං ආපන්නො’’තිආදිනා නයෙන ආපත්තිමත්තං ආරොචෙන්තස්ස ච. භික්ඛුසම්මුතියාති එත්ථ වත්ථුනා ඝටෙත්වා ආපත්තිං ආරොචෙන්තස්සාති ගහෙතබ්බං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා ‘‘අනාපත්තී’’ති එතං පරාමසති.

දුට්ඨුල්ලාරොචනකථාවණ්ණනා.

948. අකප්පියං පථවින්ති පදභාජනෙ ‘‘ද්වෙ පථවියො ජාතා ච පථවී අජාතා ච පථවී’’ති (පාචි. 86) උද්දිසිත්වා –

‘‘ජාතා නාම පථවී සුද්ධපංසු සුද්ධමත්තිකා අප්පපාසාණා අප්පසක්ඛරා අප්පකථලා අප්පමරුම්බා අප්පවාලිකා යෙභුය්‍යෙනපංසුකා යෙභුය්‍යෙනමත්තිකා, අදඩ්ඪාපි වුච්චති ජාතා පථවී. යොපි පංසුපුඤ්ජො වා මත්තිකාපුඤ්ජො වා අතිරෙකචාතුමාසං ඔවට්ඨො, අයම්පි වුච්චති ජාතා පථවී’’ති (පාචි. 86) ච,

‘‘අජාතා නාම පථවී සුද්ධපාසාණා සුද්ධසක්ඛරා සුද්ධකථලා සුද්ධමරුම්බා සුද්ධවාලිකා අප්පපංසු අප්පමත්තිකා යෙභුය්‍යෙනපාසාණා යෙභුය්‍යෙනසක්ඛරා යෙභුය්‍යෙනකථලා යෙභුය්‍යෙනමරුම්බා යෙභුය්‍යෙනවාලිකා, දඩ්ඪාපි වුච්චති අජාතා පථවී. යොපි පංසුපුඤ්ජො වා මත්තිකාපුඤ්ජො වා ඌනචාතුමාසං ඔවට්ඨො, අයම්පි වුච්චති අජාතා පථවී’’ති (පාචි. 86) ච –

නිද්දිට්ඨාසු ද්වීසු පථවීසු ජාතපථවිසඞ්ඛාතං අකප්පියපථවිං.

එත්ථ පාසාණාදීනං ලක්ඛණං අට්ඨකථායං ‘‘මුට්ඨිප්පමාණතො උපරි පාසාණාති වෙදිතබ්බා, මුට්ඨිප්පමාණා සක්ඛරා. කථලාති කපාලඛණ්ඩානි. මරුම්බාති කටසක්ඛරා. වාලිකාති වාලුකායෙවා’’ති වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යෙභුය්‍යෙනපංසුකාදීනං ලක්ඛණං ‘‘යෙභුය්‍යෙනපංසුකාති තීසු කොට්ඨාසෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසා පංසු, එකො පාසාණාදීසු අඤ්ඤතරො කොට්ඨාසො’’ති (පාචි. අට්ඨ. 86) ච ‘‘අදඩ්ඪාපීති උද්ධනපත්තපචනකුම්භකාරාවාපාදිවසෙන තථා තථා අදඩ්ඪා’’තිආදි අට්ඨකථාතො ච වෙදිතබ්බං. ‘‘අප්පපංසුඅප්පමත්තිකා’’ති ද්වීසුපි පදෙසු නිද්දෙසරූපෙන යෙභුය්‍යෙනපාසාණාදිපදපඤ්චකං වුත්තං, තත්ථාපි අත්ථො යෙභුය්‍යෙනපංසුපදාදීසු වුත්තවිපල්ලාසෙන වෙදිතබ්බො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘තෙසංයෙව හි ද්වින්නං පභෙදදස්සනමෙත’’න්ති (පාචි. 86).

ඛණෙය්‍ය වාති එවරූපං අකප්පියපථවිපදෙසං අන්තමසො පාදඞ්ගුට්ඨෙනාපි සම්මුඤ්ජනිසලාකායපි සයං වා ඛණති. ඛණාපෙය්‍ය වාති අඤ්ඤෙන වා ‘‘ඉදං ඛණාහී’’තිආදිනා අකප්පියවොහාරෙන ඛණාපෙය්‍ය. භෙදාපෙය්‍යාති තථෙව භෙදාපෙය්‍ය. භින්දෙය්‍ය වාති පස්සාවධාරාදීහිපි භින්දෙය්‍ය. අධිකාරවසෙන වා-සද්දස්ස සබ්බකිරියාපදෙහි සම්බන්ධො ලබ්භතීති භෙදාපෙය්‍ය චාති එත්ථ ච-සද්දො ඉධ අවුත්තස්ස ‘‘දහති වා, දහාපෙති වා’’ති පදද්වයස්ස සමුච්චයකොති වෙදිතබ්බො. අන්තමසො පත්තම්පි පචන්තො සයං වා දහති, අඤ්ඤෙන වා දහාපෙතීතිආදි ඉමෙසං පදානං අට්ඨකථාවසෙන (පාචි. අට්ඨ. 87) වෙදිතබ්බං. පාචිත්තියං සියාති ඛණන්තස්ස, භින්දන්තස්ස ච පහාරෙ පහාරෙ පාචිත්තියං.

949. ආණාපෙන්තස්ස ආණත්තිගණනාය, දහන්තස්ස අග්ගිපාතගණනාය හොතීති ඉදං ‘‘පහාරෙ පහාරෙ පාචිත්තිය’’න්තිආදිඅට්ඨකථාවචනවසෙන වෙදිතබ්බං, ඉමමෙව දස්සෙතුමාහ ‘‘සයමෙවා’’තිආදි.

950. ආණාපෙන්තස්සාති සකිං ආණාපෙන්තස්ස.

951. ‘‘ඛණාපෙය්‍යා’’ති සාමඤ්ඤවචනස්ස අපවාදදස්සනත්ථං ‘‘ඛණ පොක්ඛරණි’’න්තිආදිමාහ. කොචි දොසො න විජ්ජතීති එත්ථ පොක්ඛරණිආවාටාදිසද්දානං පථවිපරියායත්තාභාවතො එවංවචනෙන අනාපත්තීති අධිප්පායො.

952. ‘‘ඉමං ඉධා’’තිආදීනං පදානං පච්චක්ඛභූතාධිප්පෙතභූමිවාචකත්තා තෙහි යොජෙත්වා වුත්තස්ස තස්සෙව පයොගස්ස ආපත්තිකරභාවං දස්සෙතුමාහ ‘‘ඉම’’න්තිආදි.

953. කන්දන්ති තාලාදිකන්දං. කුරුන්දන්ති කුලචොචරුක්ඛං. ථූණන්ති ථම්භං. ඛාණුකන්ති සාඛාවිටපරහිතං රුක්ඛාවයවං. මූලන්ති පථවියා සුප්පතිට්ඨිතභාවකරං රුක්ඛාවයවං. වට්ටතීති අනියමෙත්වා වචනෙන අනාපත්තිභාවතො වට්ටති.

954. ඉමන්ති පච්චක්ඛපරාමාසපදෙන නියමෙත්වා වචනතො ආපත්ති හොතීති ආහ ‘‘නියමෙත්වාන වත්තුං පන න වට්ටතී’’ති.

955. ඝටෙහි උස්සිඤ්චිතුන්ති ඝටෙහි ගහෙත්වා අවසිඤ්චිතුං. තනුකද්දමොති ජම්බාලො. බහලං කද්දමං භික්ඛුනා අපනෙතුං න ච වට්ටතීති යොජෙතබ්බං.

956. නදියාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ගඞ්ගාකන්දරාදීනං ගහණං. ‘‘තට’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. වට්ඨන්ති වුට්ඨීහි ඔවට්ඨඤ්ච. චාතුමාසන්ති විකොපනකිරියාය අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං, චාතුමාසබ්භන්තරෙ විකොපෙතුං වට්ටතීති අත්ථො.

957. සචෙ තොයස්මිං පතති තටන්ති යොජනා, සචෙ කූලං භිජ්ජිත්වා අන්තොඋදකෙ පතතීති. දෙවෙ වුට්ඨෙපීති පජ්ජුන්නදෙවෙ වුට්ඨෙපි. වුට්ඨ-සද්දො කත්තුසාධනො. චාතුමාසමතික්කන්තෙපීති යොජනා. තත්ථ හෙතුදස්සනත්ථමාහ ‘‘තොයෙ දෙවො හි වස්සතී’’ති.

958. සොණ්ඩින්ති පාසාණපොක්ඛරණිං. තත්ථ තූති උදකරහිතෙ තස්මිං සොණ්ඩිආවාටෙ.

959. අන්තොචාතුමාසං සොධෙතුං භින්දිතුන්ති යොජනා. ‘‘සොධෙතුං භින්දිතුං විකොපෙතු’’න්ති කිරියාපදෙහි ‘‘රජ’’න්ති කම්මපදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තං රජොරාසිං දෙවෙ වුට්ඨෙ පච්ඡා උදකස්ස ඡින්නත්තා බහලභූමිසුක්ඛම්පි වුට්ඨිපාතදිවසතො පට්ඨාය අන්තොචාතුමාසෙ කොපෙතුං භින්දිතුං වට්ටතීති අත්ථො.

960. පුණ්ණෙ සොණ්ඩිම්හි තං රජං විකොපෙතුං වට්ටති චාතුමාසතො උද්ධන්ති යොජනා.

961. ‘‘ඵුසායන්තෙ’’ති එතෙන ‘‘දෙවො’’ති ඉදං භුම්මවසෙන විපරිණාමෙත්වා ‘‘දෙවෙ ඵුසායන්තෙ’’ති යොජෙතබ්බං, පජ්ජුන්නදෙවෙ වුට්ඨිපාතං කරොන්තෙති අත්ථො. පිට්ඨිපාසාණකෙති පාසාණපිට්ඨෙ. තම්පීති තථා පාසාණපිට්ඨෙ ලග්ගං තම්පි රජං.

962. අකතපබ්භාරො නාම යථා හෙට්ඨාභාගො වුට්ඨිඵුසිතෙහි න තෙමීයති, තථා නමිත්වා ඨිතපබ්බතප්පදෙසො. ඉදං අනොවස්සකට්ඨානෙ උට්ඨිතවම්මිකානං උපලක්ඛණං.

963. අබ්භොකාසෙ වුට්ඨිතො වම්මිකො සචෙ ඔවට්ඨො, කං චාතුමාසං විකොපෙතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො. චාතුමාසන්ති විකොපනකිරියාය අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. රුක්ඛෙති ච ථම්භපාසාණාදීනං උපලක්ඛණං. උපචිකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන කාළකිපිල්ලිකාදීනං ගහණං. සො නයොති ‘‘ඔවට්ඨදිවසතො උත්තරි චාතුමාසබ්භන්තරෙ කොපෙතුං වට්ටතී’’ති යථාවුත්තො නයො.

964. මූසිකුක්කිරං නාම මූසිකාහි උද්ධටපංසු. මූසිකානං උක්කිරො මූසිකුක්කිරොති විග්ගහො. ගොකණ්ටකං නාම ගුන්නං ඛුරානං උට්ඨිතමත්තිකා. ගණ්ඩුප්පාදමලං නාම භූලතාය මලමත්තිකා. සම්බන්ධං පන පකතිභූමිං අකොපෙන්තෙන මත්ථකතො ගණ්හිතුං වට්ටති.

965. කසීති කසිතට්ඨානං, තත්ථ නඞ්ගලෙන උද්ධටමත්තිකා කසිනඞ්ගලමත්තිකා. ‘‘අච්ඡින්නා’’තිඉමිනා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං කත්වා ආයතං හුත්වා ඨිතමත්තිකාපටලම්පි අජාතපථවී සියාති ආසඞ්කානිවත්තනත්ථමාහ ‘‘භූමිසම්බන්ධා’’ති. සාති කසිනඞ්ගලමත්තිකා.

966. සෙනාසනන්ති එත්ථ ‘‘පුරාණ’’න්ති පාඨසෙසො ගහෙතබ්බො. ඔවට්ඨං චාතුමාසතො උද්ධං න විකොපයෙති යොජනා.

967. තතොති ඔවට්ඨදිවසතො පට්ඨාය චාතුමාසාතික්කන්තගෙහතො. ‘‘ගොපානසි’’න්ති ඉමිනා ගොපානසිමත්ථකෙ ඨිතඋපචිකාපංසුම්හි භිජ්ජන්තෙපි අනාපත්තිභාවං දීපෙති. ‘‘භිත්ති’’න්ති ඉමිනා තදෙකදෙසං භිත්තිපාදාදිදාරුමාහ. ඉදම්පි භිත්තිමත්තිකං උපචිකාමත්තිකං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ථම්භ’’න්ති ඉදම්පි තංසම්බන්ධපාකාරභූමිමත්තිකාඋපචිකාදිපංසුං සන්ධාය වුත්තං. පදරත්ථරන්ති අත්ථතපදරං. ඉදම්පි පදරානං උපරි මත්තිකාඋපචිකාපංසුං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ගොපානසි’’න්තිආදීහි පදෙහි ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති පච්චෙකං යොජනීයං. ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති ඉමිනා විකොපනාධිප්පායාභාවං දීපෙති.

968. ගණ්හන්තස්සාති එත්ථ අනාදරෙ සාමිවචනං, ‘‘සුද්ධචිත්තෙනා’’ති පාඨසෙසො. ඉට්ඨකාති ඡදනිට්ඨකා. ආදි-සද්දෙන පාසාණසමුද්දඵෙණාදීනං ගහණං. පතතීති සුද්ධචිත්තෙන ගණ්හන්තෙ සචෙ මත්තිකා ඡිජ්ජිත්වා පතති, අනාපත්තීති අත්ථො. මත්තිකන්ති භිත්තියං, ඡදනෙ ච චාතුමාසාධිකොවට්ඨමත්තිකං, අනොවට්ඨං චෙ, ගණ්හිතුං වට්ටතීති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘සචෙ යා යා අතින්තා, තං තං ගණ්හාති, අනාපත්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 86). යදි ගණ්හති, ආපත්ති සියාති යොජනා.

969. අතින්තොති වස්සොදකෙන අතින්තො, ඉමිනා විනිච්ඡිතබ්බවත්ථුං දස්සෙති. තස්ස අන්තොගෙහෙ ච බහි ච සම්භවතො අන්තොගෙහෙ ඨිතස්ස තාව විනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘අන්තොගෙහෙ සචෙ සියා’’ති. වස්සොදකෙන තින්තාතින්තෙසු ද්වීසු මත්තිකාපුඤ්ජෙසු අතින්තං තාව දස්සෙතුමාහ ‘‘අනොවට්ඨො චා’’ති.

970. වස්සොදකෙන තින්තෙ විනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘වුට්ඨෙ පුන චා’’තිආදි. ‘‘වුට්ඨෙ’’ති ඉමිනා ‘‘මත්තිකාපුඤ්ජො’’ති පදං භුම්මවසෙන විපරිණාමෙත්වා වුට්ඨෙ මත්තිකාපුඤ්ජෙති යොජෙතබ්බං, ‘‘එකදිවසම්පී’’ති සෙසො, ගෙහස්මින්ති එත්ථ ‘‘ඨිතෙ’’ති වත්තබ්බං, ගෙහස්මිං ඨිතෙ මත්තිකාපුඤ්ජෙ වස්සොදකෙන එකදිවසම්පි තින්තෙති වුත්තං හොති. වක්ඛමානනයෙන අඤ්ඤත්ථ පහරිත්වා උට්ඨිතෙන තෙන අතෙමිත්වා උජුකං පතිතෙහි වස්සඵුසිතෙහි තින්තෙති ගහෙතබ්බං. සචෙ සබ්බො තින්තො හොතීති යොජනා. ‘‘මත්තිකාපුඤ්ජො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො.

971. ‘‘සබ්බො’’ති ඉමිනා විසෙසනෙන බ්‍යවච්ඡින්නං එකදෙසතින්තෙ විනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘යත්තක’’න්තිආදි. තු-සද්දො ඉමමෙව විසෙසං ජොතෙති. යත්තකන්ති හෙට්ඨා අනොතරිත්වා මත්ථකතො, පරියන්තකතො ච යත්තකප්පමාණං. තත්ථාති මත්තිකාපුඤ්ජෙ. ‘‘අකප්පිය’’න්ති එතස්ස ‘‘චාතුමාසච්චයෙනා’’ති අනුවත්තති. ‘‘අතින්තං…පෙ… කප්පිය’’න්ති ඉමිනා අකප්පියට්ඨානං පරිහරිත්වා වා කප්පියකාරකෙහි කප්පියවචනෙන හරාපෙත්වා වා අතින්තං ඨානං යථාකාමං වළඤ්ජෙතබ්බන්ති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘කප්පියකාරකෙහී’’තිආදි (පාචි. අට්ඨ. 86).

972. වාරිනාති උජුකං ආකාසතො පතිතවස්සොදකෙන. අඤ්ඤත්ථ පහරිත්වා තත්ථ පතිත්වා තෙමිතෙ වට්ටති. සො මත්තිකාපුඤ්ජො. තතො පරන්ති එකාබද්ධකාලතො උත්තරිං සො මත්තිකාපුඤ්ජො වාරිනා තෙමිතො භූමියා එකාබද්ධො චෙ හොති, තතො පරං සා ජාතා පථවී එව, කොපෙතුං න වට්ටතීති යොජනා.

973. ‘‘ඔවට්ඨො’’ති ඉමිනා අනොවට්ඨපාකාරො කප්පියොති බ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙති. ‘‘මත්තිකාමයො’’ති විසෙසනෙන ඉට්ඨකපාකාරාදිං බ්‍යවච්ඡින්දති. තස්ස පන කප්පියභාවං වක්ඛති ‘‘සචෙ ඉට්ඨකපාකාරො’’තිආදිනා. ‘‘චාතුමාසච්චයෙ’’ති ඉමිනා තතො අන්තො විකොපනීයභාවං දස්සෙති.

974. තත්ථාති ඔවට්ඨෙ මත්තිකපාකාරෙ. අඝංසන්තොවාති පාකාරමත්තිකං අකොපෙන්තො. මත්තසො ඡුපිත්වාති පමාණතො මුදුකං කත්වා හත්ථතලං ඨපෙත්වා. අල්ලහත්ථෙනාති උදකතින්තෙන හත්ථතලෙන. හත්ථෙකදෙසො හත්ථො නාම.

975. යෙභුය්‍යකථලෙ ඨානෙති පුබ්බෙ වුත්තනයෙන යස්සා තීසු භාගෙසු ද්වෙ භාගා කථලා හොන්ති, තාදිසෙ කප්පියපථවිට්ඨානෙ.

976. අබ්භොකාසෙති උපලක්ඛණත්තා අන්තොගෙහෙපි ථම්භං චාලෙත්වා ජාතපථවිං විකොපෙතුං න වට්ටතීති දට්ඨබ්බං. ද්වීසුපි ඨානෙසු සුද්ධචිත්තෙන නිද්දොසභාවං යථාවුත්තෙන ‘‘ථම්භං වා පදරත්ථරං. ගණ්හිස්සාමී’ති සඤ්ඤාය, ගහෙතුං පන වට්ටතී’’ති ඉමිනා නයෙනාහ. පථවින්ති අකප්පියපථවිං.

977. උජුමුද්ධරතො න දොසොති යොජනා.

978. උච්චාලෙත්වාති උක්ඛිපිත්වා චාලෙත්වා පරිවත්තෙත්වා. පවට්ටතීති පවට්ටෙත්වා පවට්ටෙත්වා නෙතීති අත්ථො. සුද්ධචිත්තස්සාති ‘‘භූමි භිජ්ජතී’’ති අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘පාසාණං පවට්ටෙත්වා පවට්ටෙත්වා හරිස්සාමී’’ති සුද්ධචිත්තවතො.

979. භූමියං දාරූනි ඵාලෙන්තානම්පි භූමියං සාඛාදීනි කඩ්ඪතො චාති යොජනා.

980. කණ්ටකන්ති රුක්ඛකණ්ටකං, මච්ඡකණ්ටකඤ්ච. සූචි නාම අයොමයදන්තමයතම්බමයකට්ඨමයාදිසූචීනං අඤ්ඤතරා. අට්ඨිං වාති ගොමහිංසාදීනං අට්ඨිං වා. හීරං වාති නාළිකෙරාදිහීරං වා. ආකොටෙතුන්ති යථා එකකොටි භූමිං පවිසති, තථා තාළෙතුං. පවෙසෙතුන්ති භූමිං ගමයිතුං.

981. පස්සාවං මුත්තං. මෙදනින්ති එත්ථ අකප්පියපථවිමාහ. භින්දිස්සාමීති එත්ථ ‘‘එවං චින්තෙත්වා’’ති සෙසො.

982. කරොන්තස්සාති සුද්ධචිත්තෙන පස්සාවං කරොන්තස්සාතියොජෙතබ්බං. ‘‘සම්මජ්ජතො’’ති ඉදං ‘‘සම්මජ්ජන්තෙනා’’ති ගහෙතබ්බං, ‘‘සම්මජ්ජනියා’’ති සෙසො, අනන්තරං මෙදනීපදං උපයොගවසෙන ‘‘මෙදනි’’න්ති ගහෙතබ්බං, ‘‘විසම’’න්ති සෙසො, ‘‘සමං කාතු’’න්ති ඉමිනා යොජෙතබ්බං, සම්මජ්ජන්තෙන උච්චට්ඨානං මද්දිත්වා, ආවාටට්ඨානං පවෙසෙත්වා සමං කාතුං සම්මජ්ජනියා ඝංසෙතුං න වට්ටතීති අත්ථො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘විසමං භූමිං සමං කරිස්සාමීති සම්මජ්ජනියා ඝංසිතුම්පි න වට්ටතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 86).

983. පාදඞ්ගුට්ඨෙන වාති එත්ථ සමුච්චයත්ථෙන වා-සද්දෙන අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘කත්තරයට්ඨියා භූමිං කොට්ටෙන්තී’’ති ඉදං සඞ්ගණ්හාති. ලිඛිතුම්පීති රාජිං කාතුම්පි භූමිං භින්දන්තෙනාති යොජනා. පාදෙහීති පාදතලෙහි.

985. භූමින්ති අකප්පියභූමිං. දහති දහාපෙතීති එත්ථ ‘‘යො’’ති ච ‘‘තස්සා’’ති ච සම්බන්ධවසෙන ලබ්භති. පත්තං දහන්තස්සාති ඡවියා ථිරභාවත්ථං ධූමං ගාහාපෙත්වා තිණුක්කාදීහි පත්තං ගණ්හන්තස්ස.

986. තත්තකානෙවාති ඨානප්පමාණානෙව. ඉධාපි ‘‘යො’’ති ච ‘‘තස්සා’’ති ච සාමත්ථියා ලබ්භති.

987. භූමියන්ති අකප්පියභූමියං. පත්තං පචීයති එත්ථාති පත්තපචනං, කපාලං, තස්මිං කපාලෙ.

988. සො අග්ගි තානි දාරූනි දහන්තො ගන්ත්වා චෙ එකංසෙන භූමිං දහති, තස්මා දාරූනං උපරි අග්ගිං ඨපෙතුං න වට්ටතීති යොජනා.

989. ඉට්ඨකා ආවපීයන්ති පච්චන්ති එත්ථාති ඉට්ඨකාවාපො, සො එව ඉට්ඨකාවාපකො, ඉට්ඨකාපචනට්ඨානං. ආදි-සද්දෙන කුම්භකාරාවාපාදිං සඞ්ගණ්හාති.

990. උපාදීයතීති උපාදානං, ඉන්ධනං, න උපාදානං අනුපාදානං, ඉන්ධනතො අඤ්ඤං, තතො අනුපාදානතොති අත්ථො. ඛාණුකෙති මතඛාණුකෙ ච සුක්ඛරුක්ඛෙ ච භූමිගතං අදත්වා ‘‘නිබ්බාපෙස්සාමී’’ති අග්ගිදානං වට්ටති. පච්ඡා උස්සාහෙ කතෙපි න නිබ්බායති, න දොසොති. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘සචෙ පන භූමිං අප්පත්තමෙවා’’තිආදි (පාචි. අට්ඨ. 87).

991. තිණුක්කන්ති තිණෙන බද්ධඋක්කං. තිණුක්කන්ති උපලක්ඛණං. නාළිකෙරපණ්ණාදීහි බද්ධාපි සඞ්ගය්හන්ති.

992. තස්ස අග්ගිස්ස පතිතට්ඨානෙ ඉන්ධනං දත්වා පුන තං අග්ගිං කාතුං වට්ටතීති මහාපච්චරියං රුතං කථිතන්ති යොජනා.

993. ‘‘තස්ස අපථවිය’’න්ති පදච්ඡෙදො. විමතිස්සුභයත්ථාපීති පථවිඅපථවිද්වයෙපි වෙමතිකස්ස. තත්ථ ජාතා පථවී, ඉතරා අපථවී.

994. ඉමන්ති ආවාටං, මත්තිකං, පංසුං වා.

පථවීඛණනකථාවණ්ණනා.

මුසාවාදවග්ගො පඨමො.

995. භවන්තස්සාති ජායන්තස්ස, වඩ්ඪමානස්ස ච. භූතස්සාති ජාතස්ස, වඩ්ඪිතස්ස චාති අත්ථො. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘භවන්ති අහුවුඤ්චාති භූතා, ජායන්ති වඩ්ඪන්ති, ජාතා වඩ්ඪිතා චා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 90). එත්ථ ච ‘‘භවන්තී’’ති ඉමිනා විරුළ්හමූලෙ නීලභාවං ආපජ්ජිත්වා වඩ්ඪමානකෙ තරුණගච්ඡෙ දස්සෙති. ‘‘අහුවු’’න්ති ඉමිනා පන වඩ්ඪිත්වා ඨිතෙ මහන්තෙ රුක්ඛගච්ඡාදිකෙ දස්සෙති. ‘‘භවන්තී’’ති ඉමස්ස විවරණං ‘‘ජයන්ති වඩ්ඪන්තී’’ති, ‘‘අහුවු’’න්ති ඉමස්ස ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. එවං භූත-සද්දො පච්චුප්පන්නාතීතවිසයොති දස්සෙති. ‘‘භවන්තස්ස භූතස්සා’’ති ඉමිනා පදද්වයෙන ‘‘භූතගාමස්සා’’ති පදස්ස තුල්‍යාධිකරණතාදස්සනෙන ගාම-සද්දස්ස දිට්ඨිගතවනන්තාදිසද්දානං දිට්ඨිවනාදිසද්දත්ථෙ විය භූතසද්දත්ථෙ වුත්තිපක්ඛමාහ. යථාහ අට්ඨකථායං (පාචි. අට්ඨ. 90) ‘‘භූතා එව වා ගාමො භූතගාමො, පතිට්ඨිතහරිතතිණරුක්ඛාදීනමෙතං අධිවචන’’න්ති. භූතානං දෙවතානං ගාමො නිවාසොති වා භූතගාමො. භූමියං පතිට්ඨහිත්වා හි හරිතභාවමාපන්නා තිණරුක්ඛගච්ඡාදයො දෙවතාහි පරිගය්හන්තීති. ජායන්තස්ස වඩ්ඪන්තස්ස වා සම්පත්තවුද්ධිමරියාදස්ස වා රුක්ඛාදිනොති අත්ථො.

පාතබ්‍යතානිමිත්තන්ති එත්ථ පාතබ්‍යභාවො පාතබ්‍යතා, ‘‘ඡෙදනභෙදනාදීහි යථාරුචි පරිභුඤ්ජිතබ්බතාති අත්ථො’’ති අට්ඨකථාවචනතො පාතබ්‍යතා-සද්දස්ස පරිභුඤ්ජිතබ්බතාති අත්ථො වෙදිතබ්බො, සා නිමිත්තං හෙතු යස්ස පාචිත්තියස්ස තං පාතබ්‍යතානිමිත්තං. රුක්ඛාදීනං ඡෙදනඵාලනාදිවසෙන විකොපනීයතාසඞ්ඛාතපාතබ්‍යතානිමිත්තං පරිභුඤ්ජිතබ්බතාහෙතු පාචිත්තියං උදීරිතං වුත්තන්ති අත්ථො.

996-7. සොති භූතගාමො. තිලබීජාදිකොති තිලබීජමෙත්ථ සුඛුමපණ්ණසෙවාලාදිකො. ආදි-සද්දෙන ච තාදිසා ඉතරා සෙවාලජාති ගහිතා. ‘‘උපරි ඛුද්දානුඛුද්දකපණ්ණඞ්කුරො, හෙට්ඨා ඛුද්දානුඛුද්දකමූලඞ්කුරො සෙවාලො තිලබීජං නාමා’’ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තන්ති. විකොපෙන්තස්ස තං සබ්බන්ති භූමියං පතිට්ඨාය උදකෙ ජායමානකසෙවාලාදිං භූමියා උප්පාටනච්ඡෙදනවසෙන ජලෙ එව පතිට්ඨිතං සුඛුමපණ්ණනීලිකාදිං උදකතො උද්ධරණච්ඡෙදනවසෙන තං සබ්බං සෙවාලං විකොපෙන්තස්සාති අත්ථො.

998. හත්ථෙන වියූහිත්වාති ජලතො අමොචෙත්වා හත්ථෙන දූරතො අපනෙත්වා. ‘‘හොතී’’තිආදි තස්ස හෙතුසන්දස්සනත්ථං. සකලං අනවසෙසං සබ්බං ජලං තස්ස යස්මා ඨානං හොති, තස්මාති අත්ථො.

999. චෙච්චාති ජානන්තො. තං සෙවාලජාතිකං ජලා උද්ධරිතුං උදකෙන විනා භික්ඛුස්ස න වට්ටතීති යොජනා. ඨානසඞ්කමනඤ්හි තන්ති හෙතුදස්සනං. තං තථාකරණං යස්මා ඨානසඞ්කමනං ඨානතො චාවනං, තස්මා තං න වට්ටතීති යොජනා.

1000. යථාවුත්තස්ස බ්‍යතිරෙකං දස්සෙතුමාහ ‘‘උදකෙනා’’තිආදි. තත්ථ උදකෙනාති සහත්ථෙ කරණවචනං. තං සෙවාලජාතිකං. වාරිසූති එත්ථ වාසං වාරයන්තීති වාරී, තෙසු.

1001. ජලෙ වල්ලිතිණාදීනීති ජලමත්ථකෙ වල්ලිඤ්ච ජායමානකරවල්ලිතිණාදීනි ච. උද්ධරන්තස්සාති භූමියං පතිට්ඨිතං භූමිතො, උදකෙ පතිට්ඨිතං උදකතො ච උද්ධරන්තස්ස. තත්ථ අන්තපක්ඛං දස්සෙතුමාහ ‘‘තොයතො’’ති. විකොපෙන්තස්සාති ඛණ්ඩනාදිවසෙන කොපෙන්තස්ස. තත්ථාති තස්මිං උදකෙ, එව-කාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨො ‘‘තත්ථෙවා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 92) අට්ඨකථාවචනතො.

1002. එත්ථාති උදකෙ එව. විකොපෙන්තස්සාති කප්පියං අකාරාපෙත්වා ඡෙදනාදිං කරොන්තස්ස. තානීති තථා පරෙහි උප්පාටිතත්තා භූතගාමභාවතො මුත්තානි වල්ලිතිණාදීනි. බීජගාමෙනාති මූලබීජගාමාදිවසෙන.

1003. එවං උදකට්ඨෙ සඞ්ඛෙපතො විනිච්ඡයං දස්සෙත්වා ඉදානි ඉතරත්‍රාපි විනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘ථලට්ඨෙ’’තිආදි. හරිතඛාණුකොති එත්ථ ‘‘යො’’ති සෙසො. ‘‘තස්සා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො, කකුධකරඤ්ජාදීනං ඡින්නාවසිට්ඨඛාණුකොති වුත්තං හොති. ‘‘භූතගාමෙන සඞ්ගහො’’ති ඉමිනා තංවිකොපනෙ පාචිත්තියභාවං දීපෙති. එවමුපරිපි.

1004. නාළිකෙරාදිකානං ඛාණූති එත්ථාපි ‘‘උපරිහරිතො’’ති සාමත්ථියා ලබ්භති. ‘‘බීජගාමෙන සඞ්ගහො’’ති ඉමිනා දුක්කටවත්ථුතමාහ. එවමුපරිපි. කිඤ්චාපි හි තාලනාළිකෙරාදීනං ඛාණු උද්ධං අවඩ්ඪනකො භූතගාමස්ස කාරණං න හොති, තථාපි භූතගාමසඞ්ඛාතනිබ්බත්තපණ්ණමූලබීජතො සම්භූතත්තා භූතගාමතො උප්පන්නො නාම හොතීති බීජගාමෙන සඞ්ගහං ගච්ඡති.

1005. තථාපකාසිතොති ‘‘බීජගාමො’’ති වුත්තො.

1006. ඵලිතා කදලී යාව නීලපණ්ණා, තාව සා ච භූතගාමොති පකාසිතාති යොජනා. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘කදලී පන ඵලිතා යාව නීලපණ්ණා, තාව භූතගාමෙනෙව සඞ්ගහිතා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 92). නළන්ති ඛුද්දකවෙළු. වෙළූති මහාවෙළු. තිණාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සස්සාදයො ගහිතා.

1007. යො අයං පන වෙළු අග්ගතො පට්ඨාය යදා සුස්සති, තදා සො බීජගාමෙන සඞ්ගහිතො නාම හොතීති යොජනා. බීජගාමෙනාති ඵළුබීජගාමෙන. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘කතරබීජගාමෙන? ඵළුබීජගාමෙනා’’ති.

1008. ඉන්දසාලො සල්ලකී. ආදි-සද්දෙන සොභඤ්ජනාදීනං සඞ්ගහො. තු-සද්දෙන අට්ඨකථායං ‘‘කිඤ්චාපි රාසිකතදණ්ඩකෙහි රතනප්පමාණාපි සාඛා නික්ඛමන්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 92) වුත්තවිසෙසං ජොතෙති. ඡින්දිත්වා ඨපිතදණ්ඩකෙසු රතනමත්තාසුපි සාඛාසු උට්ඨිතාසු භූතගාමං අහුත්වා බීජගාමමෙව හොති අවිරුළ්හමූලකත්තාති අයං විනිච්ඡයො විනයඤ්ඤුනා ඤාතො කුක්කුච්චකානමුපකාරාය හොතීති ආහ ‘‘විඤ්ඤෙය්‍යො විනයඤ්ඤුනා’’ති. ඉමමෙවත්ථං ‘‘මූලමත්තෙපි වා’’තිආදිනා වක්ඛති.

1009. මණ්ඩපාදීනමත්ථායාති මණ්ඩපවතිපාකාරාදීනමත්ථාය. සචෙ තෙ නික්ඛණන්තීති යදි තෙ ඉන්දසාලාදිදණ්ඩකෙ භූමියං නිඛණන්ති. නිග්ගතෙ මූලපණ්ණස්මින්ති තථා නිඛාතදණ්ඩතො මූලෙ ච පණ්ණෙ ච ජාතෙ. භූතගාමෙන සඞ්ගහොති එත්ථ ‘‘තෙස’’න්ති සාමත්ථියා ලබ්භති, ‘‘විඤ්ඤෙය්‍යො’’ති අධිකාරො.

1010. නිග්ගතෙපීති තතියෙන පි-සද්දෙන අතිඛුද්දකතං සූචෙති.

1011. සකන්දා තාලට්ඨීති සකන්දතාලබීජං. පත්තවට්ටීති සූචිසණ්ඨානා අඞ්කුරපත්තවට්ටි. න ච බීජගාමොති වුච්චතීති යොජනා. ‘‘භූතගාමො’’ති ඉදං යථාවුත්තස්ස බ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙති.

1012. නාළිකෙරතචන්ති නාළිකෙරඵලඡල්ලිං. දන්තසූචීවාති දන්තමයසූචි ඉව. සොපීති නාළිකෙරොපි. රුක්ඛතචසද්දානං ඵලෙසු වත්තමානකාලෙසුපි තංලිඞ්ගතා න විරුජ්ඣතීති ‘‘සො’’ති ආහාති විඤ්ඤායති.

1013. මිගසිඞ්ගසමානායාති හරිතවිසාණසදිසාය. පත්තවට්ටියාති අඞ්කුරපත්තවට්ටියා. සතියාති විජ්ජමානාය. භූතගාමොති වුච්චතීති අමූලකභූතගාමොති වුච්චති. ඉදං නාළිකෙරස්ස ආවෙණිකං කත්වා වුත්තං.

චතුභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

1015-6. අම්බට්ඨීති අම්බබීජං. ජම්බුට්ඨීති ජම්බුබීජං. ආදි-සද්දෙන මධුකපනසාදිබීජානං ගහණං. වන්දාකාති රුක්ඛාදනී. අඤ්ඤං වාති භණ්ඩකදලිමනොරහං වා. අස්සාති වන්දාකාදිනො. අමූලවල්ලීති එවංනාමිකා වල්ලි.

1017. සො සෙවාලොති යොජනා.

1018. ඝංසිත්වාති යෙන කෙනචි ඝංසිත්වා. තං සෙවාලං. තස්මාති තස්මා පාකාරා.