විනයවිනිච්ඡය-ටීකා (දුතියො භාගො)

පාටිදෙසනීයකථාවණ්ණනා

1830-1. එවං නාතිසඞ්ඛෙපවිත්ථාරනයෙන ද්වෙනවුති පාචිත්තියානි දස්සෙත්වා තදනන්තරං නිද්දිට්ඨෙ පාටිදෙසනීයෙ දස්සෙතුමාහ ‘‘යො චන්තරඝර’’න්තිආදි. තත්ථ අන්තරඝරන්ති රථිකාදිමාහ. යථාහ ‘‘අන්තරඝරං නාම රථිකා බ්‍යූහං සිඞ්ඝාටකං ඝර’’න්ති.

යො පන භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨාය අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා හත්ථතො යං කිඤ්චි ඛාදනං, භොජනම්පි වා සහත්ථා පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, තස්ස භික්ඛුනො ගහණෙ දුක්කටං, භොගෙ අජ්ඣොහාරෙ පාටිදෙසනීයං සියාති යොජනා.

ඉතො පට්ඨාය චතස්සො ගාථා උප්පටිපාටියා පොත්ථකෙසු ලිඛිතා, තාසං අයං පටිපාටි – ‘‘එත්ථන්තරඝර’’න්ති තතියා, ‘‘තස්මා භික්ඛුනියා’’ති චතුත්ථී, ‘‘රථිකාදීසූ’’ති පඤ්චමී, ‘‘රථිකායපි වා’’ති ඡට්ඨී. පටිපාටි පනායං මාතිකට්ඨකථක්කමෙන වෙදිතබ්බා. ඉමාය පටිපාටියා තාසං අත්ථවණ්ණනා හොති –

1832-3. පුරිමගාථාද්වයෙන පදභාජනාගතසාමඤ්ඤවිනිච්ඡයං දස්සෙත්වා ඉදානි අට්ඨකථාගතං විසෙසං දස්සෙතුමාහ ‘‘එත්ථා’’තිආදි. තත්ථ එත්ථාති ඉමස්මිං පඨමපාටිදෙසනීයසික්ඛාපදෙ. තස්සාති අඤ්ඤාතිකභික්ඛුනියා. වාක්‍යතොති ‘‘අන්තරඝරං පවිට්ඨායා’’ති වචනතො. හි-සද්දො හෙතුම්හි. යස්මා භික්ඛුස්ස ඨිතට්ඨානං නප්පමාණන්ති අට්ඨකථාය (පාචි. අට්ඨ. 553) වණ්ණිතං, තස්මා ආරාමාදීසු ඨත්වා දෙන්තියා භික්ඛුනියා හත්ථතො වීථිආදීසු ඨත්වා යො පටිග්ගණ්හෙය්‍ය චෙ, එවං පටිග්ගණ්හතො තස්ස භික්ඛුනො න දොසොති යොජනා. පරිභොගස්ස පටිග්ගහණමූලකත්තා න දොසො. ‘‘පටිග්ගණ්හතො’’ති ඉමිනා පරිභොගෙ පාටිදෙසනීයාභාවො ච දීපිතො හොති.

1834. සචෙ භික්ඛුනී රථිකාදීසු ඨත්වා භොජනං දෙති, භික්ඛු අන්තරාරාමෙ ඨත්වා පටිග්ගණ්හාති චෙ, තස්ස ආපත්තීති යොජනා. ගාථාබන්ධවසෙන ‘‘භික්ඛුනි භොජන’’න්ති රස්සත්තං. ආපත්තීති ච පටිග්ගහණපරිභොගෙසු දුක්කටපාටිදෙසනීයාපත්තියො සන්ධාය වුත්තං.

1835. රථිකාදීසු ඨත්වා භික්ඛුනී භොජනං දෙති චෙ, තං රථිකායපි වා…පෙ… අයං නයොති යොජනා. තත්ථ රථිකාති රච්ඡා. බ්‍යූහන්ති අනිබ්බිජ්ඣිත්වා ඨිතා ගතපච්චාගතරච්ඡා. සන්ධි නාම ඝරසන්ධි. සිඞ්ඝාටකන්ති චතුක්කොණං වා තිකොණං වා මග්ගසමොධානට්ඨානං. අයං නයොති ‘‘ආපත්තී’’ති අනන්තරගාථාය වුත්තනයො.

1837. ආමිසෙන අසම්භින්නරසං සන්ධාය ඉදං දුක්කටං භාසිතං. ආමිසෙන සම්භින්නෙ එකරසෙ යාමකාලිකාදිම්හි පටිග්ගහෙත්වා අජ්ඣොහාරෙ පාටිදෙසනීයාපත්ති සියාති යොජනා.

1838. එකතොඋපසම්පන්නහත්ථතොති භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය හත්ථතො. යථාහ ‘‘එකතොඋපසම්පන්නායාති භික්ඛුනීනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නායා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 553). භික්ඛූනං සන්තිකෙ උපසම්පන්නාය පන යථාවත්ථුකමෙවාති.

1839. අඤ්ඤාතිකාය ඤාතිකසඤ්ඤිස්ස, තථෙව විමතිස්ස ච දුක්කටන්ති යොජනා.

1840. අඤ්ඤාතිකාය දාපෙන්තියා භූමියා නික්ඛිපිත්වා දදමානාය වා අන්තරාරාමාදීසු ඨත්වා දෙන්තියා පටිග්ගණ්හතො භික්ඛුස්ස අනාපත්තීති යොජනා. අන්තරාරාමාදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන භික්ඛුනුපස්සයතිත්ථියසෙය්‍යාපටික්කමනාදිං සඞ්ගණ්හාති. පටික්කමනං නාම භොජනසාලා.

1841. ගාමතො බහි නීහරිත්වා දෙතීති යොජනා.

1842. හත්ථතොති එත්ථ ‘‘ගහණෙ’’ති සෙසො. තථාති අනාපත්ති. සමුට්ඨානං ඉදං සික්ඛාපදං එළකලොමෙන සමං මතන්ති යොජනා.

පඨමපාටිදෙසනීයකථාවණ්ණනා.

1843-4. අවුත්තෙති වක්ඛමානනයෙන අවුත්තෙ. එකෙනපි ච භික්ඛුනාති සම්බන්ධො. අපසක්කාති අපගච්ඡ. ආදි-අත්ථවාචිනා ඉති-සද්දෙන ‘‘අපසක්ක තාව, භගිනි, යාව භික්ඛූ භුඤ්ජන්තී’’ති වාක්‍යසෙසො සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. ඉමිනා අපසාදනාකාරො සන්දස්සිතො. ‘‘එකෙනපි ච භික්ඛුනා’’ති ඉමිනා අවකංසො දස්සිතො. උක්කංසො පන ‘‘තෙහි භික්ඛූහි සා භික්ඛුනී අපසාදෙතබ්බා’’ති පාළිතොපි දට්ඨබ්බො. ‘‘ආමිස’’න්ති සාමඤ්ඤවචනෙපි පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරස්සෙව ගහණං. යථාහ ‘‘පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරෙනා’’ති. භොගෙති ච එකතොඋපසම්පන්නන්ති ච වුත්තත්ථමෙව.

1845. තථෙවාති දුක්කටං. තත්ථාති අනුපසම්පන්නාය.

1846. අත්තනො භත්තෙ දින්නෙපි ඉමිනා සික්ඛාපදෙන අනාපත්ති, පුරිමසික්ඛාපදෙන පන ආපත්තිසම්භවා ‘‘න දෙතී’’ති වුත්තං. යථාහ ‘‘අත්තනො භත්තං දාපෙති, න දෙතීති එත්ථ සචෙපි අත්තනො භත්තං දෙති, ඉමිනා සික්ඛාපදෙන අනාපත්තියෙව, පුරිමසික්ඛාපදෙන ආපත්තී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 558). තථාති අනාපත්ති. උභයසික්ඛාපදෙහිපි අනාපත්තිං දස්සෙතුමාහ ‘‘පදෙති චෙ’’ති. යථාහ ‘‘අඤ්ඤෙසං භත්තං දෙති, න දාපෙතීති එත්ථ පන සචෙපි දාපෙය්‍ය, ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති භවෙය්‍ය, දෙන්තියා පන නෙව ඉමිනා, න පුරිමෙන ආපත්තී’’ති.

1847. භික්ඛුනී යං න දින්නං, තං දාපෙති, යත්ථ වා න දින්නං, තත්ථ දාපෙති, තම්පි සබ්බෙසං මිත්තාමිත්තානං සමං දාපෙති, තත්ථාපි අනාපත්ති.

1848. සික්ඛමානා වා සාමණෙරිකා වා ‘‘ඉධ සූපං දෙථ, ඔදනං දෙථා’’ති වොසාසන්තී විධානං කරොන්තී ඨිතා, තං අනපසාදෙන්තස්ස අනාපත්ති. පඤ්චෙව භොජනානි විනා අඤ්ඤං වොසාසන්තිං භික්ඛුනිං අනපසාදෙන්තස්ස අනාපත්ති. අනපසාදෙන්තස්ස උම්මත්තකාදිනොපි අනාපත්තීති යොජනා.

1849. සමුට්ඨානන්ති එත්ථ ‘‘ඉමස්සා’’ති සෙසො. භොජනං කිරියං, වොසාසන්තියා අනිවාරණං අකිරියන්ති එවමිදං ක්‍රියාක්‍රියං.

දුතියපාටිදෙසනීයකථාවණ්ණනා.

1850-1. සෙක්ඛන්ති සම්මතෙති ‘‘සෙක්ඛසම්මතං නාම කුලං යං කුලං සද්ධාය වඩ්ඪති, භොගෙන හායති, එවරූපස්ස කුලස්ස ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සෙක්ඛසම්මුති දින්නා හොතී’’ති (පාචි. 567) වුත්තං ඉදං කුලං සෙක්ඛසම්මතං නාම. තෙනාහ ‘‘ලද්ධසම්මුතිකෙ කුලෙ’’ති. ලද්ධා සම්මුති යෙනාති විග්ගහො. ඝරූපචාරං ඔක්කන්තෙ නිමන්තිතොපි අනිමන්තිතොව හොතීති ආහ ‘‘ඝරූපචාරොක්කමනා පුබ්බෙවා’’ති. යථාහ ‘‘අනිමන්තිතො නාම අජ්ජතනාය වා ස්වාතනාය වා අනිමන්තිතො, ඝරූපචාරං ඔක්කමන්තෙ නිමන්තෙති, එසො අනිමන්තිතො නාමා’’ති (පාචි. 567).

‘‘අගිලානො නාම යො සක්කොති පිණ්ඩාය චරිතු’’න්ති වුත්තත්තා භික්ඛාය චරිතුං සමත්ථො අගිලානො නාම. ගහෙත්වාති සහත්ථා පටිග්ගහෙත්වා. ‘‘ආමිස’’න්ති ඉමිනා සම්බන්ධො. යථාහ ‘‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා සහත්ථා පටිග්ගහෙත්වා’’ති (පාචි. 567). ගහණෙති එත්ථ ‘‘ආහාරත්ථායා’’ති සෙසො.

1853. තත්ථාති අසෙක්ඛසම්මතෙ කුලෙ. තථෙව පරිදීපිතන්ති දුක්කටං පරිදීපිතං.

1854. නිමන්තිතස්ස වාති එත්ථ වා-සද්දෙන නිමන්තිතස්ස අවසෙසං ගණ්හාති. යථාහ ‘‘නිමන්තිතස්ස වා ගිලානස්ස වා සෙසකං භුඤ්ජතී’’ති. අඤ්ඤෙසං භික්ඛා තත්ථ දීයතීති යොජනා. තත්ථාති තස්මිං සෙක්ඛසම්මතෙ කුලෙ.

1855. යත්ථ කත්ථචීති ආසනසාලාදීසු යත්ථ කත්ථචි. නිච්චභත්තාදිකෙ වාපීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සලාකභත්තපක්ඛිකඋපොසථිකපාටිපදිකභත්තානං ගහණං.

1856. ද්වාරෙති එත්ථ ‘‘ඨපෙත්වා’’ති සෙසො. සම්පත්තෙති එත්ථ ‘‘පච්ඡා’’ති සෙසො. යථාහ ‘‘සචෙපි අනාගතෙ භික්ඛුම්හි පඨමංයෙව නීහරිත්වා ද්වාරෙ ඨපෙත්වා පච්ඡා සම්පත්තස්ස දෙන්ති, වට්ටතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 569).

1857. මහාපච්චරියා(පආචි. අට්ඨ. 569) ගතවිනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘භික්ඛු’’න්තිආදි. සමුට්ඨානෙළකූපමන්ති සමුට්ඨානතො එළකලොමසික්ඛාපදසදිසන්ති අත්ථො.

තතියපාටිදෙසනීයකථාවණ්ණනා.

1858-9. ‘‘පඤ්චන්නං පටිසංවිදිතං, එතං අප්පටිසංවිදිතං නාමා’’ති වචනතො ච ඉධාපි ‘‘සහධම්මිකඤාපිත’’න්ති වක්ඛමානත්තා ච අගහට්ඨ-සද්දෙන පරිබ්බාජකානං ගහණං. වුත්තමෙව නයං වොහාරන්තරෙන දස්සෙතුමාහ ‘‘ඉත්ථියා පුරිසෙන වා’’ති. ‘‘යානි ඛො පන තානි ආරඤ්ඤකානි සෙනාසනානී’’ති (පාචි. 573) වචනතො ආරාමන්ති ආරඤ්ඤකාරාමමාහ. සචෙ එවමාරොචිතං පටිසංවිදිතන්ති හි වුත්තං පදභාජනෙති (පාචි. 573) යොජනා. පටිසංවිදිතන්ති පගෙව නිවෙදිතං.

1860. පච්ඡා යථාරොචිතං තමෙව වා තස්ස ච පරිවාරං කත්වා අඤ්ඤං බහුං වා ආහරීයතු, තම්පි පටිසංවෙදිතං නාමාති යොජනා.

1861. යාගුයා විදිතං කත්වාති එත්ථ ‘‘තං ඨපෙත්වා’’ති ඉදං සාමත්ථියා ලබ්භති. ඉදම්පි විදිතං කුරුන්දියං වට්ටතීති වුත්තන්ති යොජනා.

1862. පනාති අපි-සද්දත්ථො. අඤ්ඤානිපි කුලානීති යොජනා. එත්ථ ‘‘අසුකං නාම කුලං පටිසංවෙදිතං කත්වා ඛාදනීයාදීනි ගහෙත්වා ගච්ඡතීති සුත්වා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 573) අට්ඨකථාසෙසො. තෙනාති කතපටිසංවෙදිතෙන. තම්පි ච සබ්බං වට්ටතීති යොජනා.

1863. එවං යං අනාරොචිතන්ති ‘‘ආරාමං වා උපචාරං වා පවිසිත්වා’’තිආදිනා නයෙන යං පඨමං අනිවෙදිතං. ‘‘එව’’න්ති ඉදං ‘‘යං ආරාමමනාභත’’න්ති ඉමිනාපි යොජෙතබ්බං. එවන්ති ‘‘තස්ස පරිවාරං කත්වා’’තිආදිනා පකාරෙන. ‘‘තං අසංවිදිතං නාමා’’ති ඉදං ‘‘සහධම්මිකඤාපිත’’න්ති ඉමිනාපි යොජෙතබ්බං. යථාහ ‘‘පඤ්චන්නං පටිසංවිදිතං, එතං අප්පටිසංවිදිතං නාමා’’ති (පාචි. 573). අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘පඤ්චන්නං පටිසංවිදිතන්ති පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු යං කිඤ්චි පෙසෙත්වා ‘ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ආහරිස්සාමා’ති පටිසංවිදිතං කතම්පි අප්පටිසංවිදිතමෙවාති අත්ථො’’ති (පාචි. අට්ඨ. 573) වුත්තං.

1864. කාරාපෙත්වාති එත්ථ ‘‘පටිසංවිදිත’’න්ති සෙසො.

1865. භික්ඛුනා වා ගන්ත්වා අන්තරාමග්ගෙ ගහෙතබ්බන්ති යොජනා. එවමකත්වාති ‘‘බහිආරාමං පෙසෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තවිධානං අකත්වා. උපචාරතොති එත්ථ භුම්මත්ථෙ තො-පච්චයො වෙදිතබ්බො.

1868. ‘‘පටිසංවිදිතෙ’’තිආදීනං පදානං ‘‘අනාපත්තෙ වා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. පටිසංවිදිතෙති එත්ථ ‘‘ගිලානස්සා’’ති සෙසො. පටිසංවිදිතෙ අනාපත්ති, ගිලානස්සාපි අනාපත්ති, අප්පටිසංවිදිතෙපි තස්ස පටිසංවිදිතස්ස අවසෙසකෙ වා ගිලානස්ස අවසෙසකෙ වා අනාපත්ති එවාති සම්බන්ධො. යථාහ අනාපත්තිවාරෙ ‘‘පටිසංවිදිතස්ස වා ගිලානස්ස වා සෙසකං භුඤ්ජතී’’ති (පාචි. 575). බහාරාමෙ පටිග්ගහෙත්වා අන්තොයෙව භුඤ්ජතො අස්ස අනාපත්තීති යොජනා. ගහෙත්වා වාති එත්ථ වා-සද්දො ‘‘තස්සා’’තිආදීසුපි යොජෙතබ්බො.

1869. තත්ථාති තස්මිං ආරඤ්ඤකාරාමෙ. ඛාදතො අනාපත්ති එවාති යොජනා, තත්ථ ‘‘අඤ්ඤෙන කප්පියං කත්වා දින්නානී’’ති සෙසො.

චතුත්ථපාටිදෙසනීයකථාවණ්ණනා.

ඉති විනයත්ථසාරසන්දීපනියා විනයවිනිච්ඡයවණ්ණනාය

පාටිදෙසනීයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සෙඛියකථාවණ්ණනා

1870. එවං පාටිදෙසනීයවිනිච්ඡයං දස්සෙත්වා තදනන්තරං උද්දිට්ඨානං සෙඛියානං විනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘යො අනාදරියෙනෙවා’’තිආදි. යොති ථෙරො වා නවො වා මජ්ඣිමො වා. එත්ථ අනාදරියං නාම සඤ්චිච්ච ආපත්තිආපජ්ජනං, නිවාසනාදිවත්ථස්ස උග්ගහණෙ නිරුස්සාහඤ්ච. පච්ඡතොපි වාති එත්ථ වා-සද්දෙන ‘‘පස්සතොපි වා’’ති ඉදං සඞ්ගණ්හාති. තස්ස චාති එත්ථ ච-සද්දො වක්ඛමානසමුච්චයො.

1871. න කෙවලං වුත්තනයෙන නිවාසෙන්තස්සෙව හොති, ඛන්ධකාගතහත්ථිසොණ්ඩාදිආකාරෙනාපි නිවාසෙන්තස්ස දුක්කටං හොතීති ආහ ‘‘හත්ථිසොණ්ඩාදී’’තිආදි. හත්ථිසොණ්ඩාදිනිවාසනං පරතො ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 280) ආවි භවිස්සති. පරිමණ්ඩලන්ති සමන්තතො මණ්ඩලං කත්වා. වත්ථබ්බන්ති නිවත්ථබ්බං නිවාසෙතබ්බන්ති අත්ථො.

1872. ජාණුමණ්ඩලතො හෙට්ඨාති එත්ථ ‘‘ජඞ්ඝට්ඨිසීසතො පට්ඨායා’’ති සෙසො. අට්ඨඞ්ගුලප්පමාණකන්ති වඩ්ඪකිඅඞ්ගුලෙන අට්ඨඞ්ගුලමත්තන්ති ආචරියා. ‘‘යො පන සුක්ඛජඞ්ඝො වා මහාපිණ්ඩිකමංසො වා හොති, තස්ස සාරුප්පත්ථාය ජාණුමණ්ඩලතො අට්ඨඞ්ගුලාධිකම්පි ඔතාරෙත්වා නිවාසෙතුං වට්ටතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 576) අට්ඨකථං සඞ්ගණ්හිතුමාහ ‘‘තතො ඌනං න වට්ටතී’’ති.

1873. අසඤ්චිච්ච අපරිමණ්ඩලං නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්තීති යොජනා. එවමුපරිපි. අසඤ්චිච්චාති ‘‘අපරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමී’’ති එවං අසඤ්චිච්ච, අථ ඛො ‘‘පරිමණ්ඩලංයෙව නිවාසෙස්සාමී’’ති විරජ්ඣිත්වා අපරිමණ්ඩලං නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්ති. අසතිස්සාපීති අඤ්ඤවිහිතස්සාපි තථා නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්ති. අජානන්තස්සාති කෙවලං පරිමණ්ඩලං නිවාසෙතුං අජානන්තස්ස අනාපත්ති. අපිච නිවාසනවත්තං උග්ගහෙතබ්බං. උග්ගහිතවත්තොපි සචෙ ‘‘ආරුළ්හ’’න්ති වා ‘‘ඔරුළ්හ’’න්ති වා න ජානාති, තස්සාපි අනාපත්තියෙව. ගිලානස්සාති යස්ස ජඞ්ඝාය වා පාදෙ වා වණො හොති, තස්ස උක්ඛිපිත්වා වා ඔතාරෙත්වා වා නිවාසෙන්තස්ස අනාපත්ති. පාදොති චෙත්ථ පාදසමීපං අධිප්පෙතං. ආපදාසූති වාළා වා චොරා වා අනුබන්ධන්ති, එවරූපාසු ආපදාසු අනාපත්ති.

පරිමණ්ඩලකථාවණ්ණනා.

1874. උභො කොණෙ සමං කත්වාති පාරුපනස්ස එකංසෙ කතස්ස පිට්ඨිපස්සෙ, උදරපස්සෙ ච ඔලම්බමානෙ උභො කණ්ණෙ හත්ථිපිට්ඨෙ ගණ්ඩා විය සමං කත්වා. පරිමණ්ඩලං කත්වාති එතස්සෙව අත්ථපදං. සාදරන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො. සාදරං වා පාරුපිතබ්බන්ති යොජනා, සාදරං පාරුපනං කත්තබ්බන්ති අත්ථො. එවං අකරොන්තස්සාති පාරුපනවත්තෙ ආදරං ජනෙත්වා එවං අපාරුපන්තස්ස.

1875. ‘‘පරිමණ්ඩලං නිවාසෙස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’’ති (පාචි. 576) වා ‘‘පරිමණ්ඩලං පාරුපිස්සාමීති සික්ඛා කරණීයා’’ති (පාචි. 577) වා ‘‘අන්තරඝරෙ’’ති අවිසෙසෙත්වා වුත්තත්තා ආහ ‘‘අවිසෙසෙන වුත්ත’’න්ති. ඉදං සික්ඛාපදද්වයං යස්මා අවිසෙසෙන වුත්තං, තස්මා ඝරෙ, විහාරෙ වා කාතබ්බං පරිමණ්ඩලන්ති යොජනා. ඝරෙති අන්තරඝරෙ. විහාරෙ වාති බුද්ධුපට්ඨානාදිකාලං සන්ධාය වුත්තං. පරිමණ්ඩලං කත්තබ්බන්ති පරිමණ්ඩලමෙව නිවාසෙතබ්බං පාරුපිතබ්බන්ති අත්ථො.

දුතියං.

1876. උභො කොණෙ සමං කත්වාති සම්බන්ධො. ගීවමෙව ච අනුවාතෙන ඡාදෙත්වාති යොජනා.

1877. තථා අකත්වාති යථාවුත්තවිධානං අකත්වා. ජත්තූනිපීති උභො අංසකූටානිපි. උරම්පි චාති හදයම්පි. විවරිත්වාති අප්පටිච්ඡාදෙත්වා. යථාකාමන්ති ඉච්ඡානුරූපං. ගච්ඡතොති එත්ථ ‘‘අන්තරඝරෙ’’ති සෙසො. අන්තරඝරං නාම ගාමෙ වා හොතු විහාරෙ වා, පචිත්වා භුඤ්ජිත්වා ගිහීනං වසනට්ඨානං.

තතියං.

1878-9. ‘‘මණිබන්ධතො’’ති ඉමිනාපි ‘‘හෙට්ඨා’’ති යොජෙතබ්බං. වාසූපගස්සාති එත්ථ ‘‘කායං විවරිත්වා නිසීදතො’’ති සෙසො. වාසූපගො නාම රත්තිවාසත්ථාය උපගතො, එතෙන වාසත්ථාය අන්තරඝරං උපගච්ඡන්තෙන සුප්පටිච්ඡන්නෙනෙව උපගන්තබ්බන්ති දීපිතං හොති, එතෙනෙව වාසූපගතස්ස සන්තිකං උපගතස්ස යථාකාමං ගමනෙ න දොසොති ච වුත්තමෙව හොති. තෙනාහ ගණ්ඨිපදෙ ‘‘එකදිවසම්පි වාසූපගතස්ස සන්තිකං යථාසුඛං ගන්තුං වට්ටති, කො පන වාදො චතුපඤ්චාහං වාසමධිට්ඨාය වසිතභික්ඛූනං සන්තික’’න්ති.

චතුත්ථං.

1880. සුවිනීතෙනාති හත්ථපාදානං අකීළාපනෙනෙව සුට්ඨු විනීතෙන.

පඤ්චමං.

1881. ගාථාබන්ධවසෙන ‘‘සතීමතා’’ති දීඝො කතො. අවිකාරෙනාති තංතදවලොකාසහිතෙන. යුගං මත්තා පමාණං එතස්සාති යුගමත්තං, රථයුගං චතුහත්ථප්පමාණං, තත්තකං පදෙසං. පෙක්ඛිනාති ඔලොකෙන්තෙන. ‘‘භික්ඛුනා ඔක්ඛිත්තචක්ඛුනා’’ති පදච්ඡෙදො.

1882. අන්තරඝරෙ යත්ථ කත්ථචිපි එකස්මිම්පි ඨානෙ ඨත්වාති යොජනා. එවං වුත්තෙපි තථාරූපෙ අන්තරායෙ සති ගච්ඡතොපි ඔලොකෙතුං ලබ්භති. එකස්මිං පන ඨානෙ ඨත්වාති එත්ථ ගච්ඡන්තොපි පරිස්සයාභාවං ඔලොකෙතුං ලබ්භතියෙව. ‘‘තථා ගාමෙ පූජ’’න්ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. පි-සද්දො පන-සද්දත්ථො, ඔලොකෙතුං පන වට්ටතීති වුත්තං හොති.

1883. ඔලොකෙන්තො තහං තහන්ති යො අනාදරියං පටිච්ච තං තං දිසාභාගං පාසාදං කූටාගාරං වීථිං ඔලොකෙන්තො.

සත්තමං.

1884. එකතො වාපීති එකඅංසකූටතො වා. උභතො වාපීති උභයංසකූටතො වා. ඉන්දඛීලකතො අන්තොති ගාමද්වාරින්දඛීලතො අන්තො, ඝරෙති වුත්තං හොති.

නවමං.

1885. තථා නිසින්නකාලෙපීති ඉන්දඛීලස්ස අන්තො නිසින්නකාලෙපි. කුණ්ඩිකං නීහරන්තෙන ච චීවරං අනුක්ඛිපිත්වා දාතබ්බා කුණ්ඩිකාති යොජනා. කුණ්ඩිකන්ති ච උපලක්ඛණමත්තං. ධම්මකරණාදීසුපි එසෙව නයො.

දසමං.

පඨමො වග්ගො.

1886. ගන්තුඤ්චෙව නිසීදිතුඤ්ච න වට්ටතීති යොජනා. ච-සද්දො කිරියාසමුච්චයො. හසනීයස්මිං වත්ථුස්මින්ති හාසජනකෙ කාරණෙ. සිතමත්තන්ති මන්දහාසං.

පඨමදුතියානි.

1887. අප්පසද්දෙනාති ‘‘කිත්තාවතා අප්පසද්දො හොති? ද්වාදසහත්ථෙ ගෙහෙ ආදිම්හි සඞ්ඝත්ථෙරො, මජ්ඣෙ දුතියත්ථෙරො, අන්තෙ තතියත්ථෙරොති එවං නිසින්නෙසුයං සඞ්ඝත්ථෙරො දුතියත්ථෙරෙන සද්ධිං මන්තෙති, දුතියත්ථෙරො තස්ස සද්දඤ්චෙව සුණාති, කථඤ්ච වවත්ථපෙති. තතියත්ථෙරො පන සද්දමෙව සුණාති, කථං න වවත්ථපෙති. එත්තාවතා අප්පසද්දො හොතී’’ති (පාචි. 588) වුත්තඅප්පසද්දයුත්තෙන. සචෙ පන තතියත්ථෙරො කථඤ්ච වවත්ථපෙති, මහාසද්දො නාම හොතීති.

තතියං.

1888. කායප්පචාලකං කත්වාති කායං චාලෙත්වා චාලෙත්වා. උපරිපි එසෙව නයො. හත්ථස්ස වුත්තලක්ඛණත්තා ‘‘බාහූ’’ති මණිබන්ධතො යාව අංසකූටා ගහෙතබ්බා.

1889. උජුං පග්ගහෙත්වාති උජුං ඨපෙත්වා. ආසිතබ්බන්ති නිසීදිතබ්බං. ‘‘සමෙන ඉරියාපථෙන තූ’’ති පදච්ඡෙදො.

1890. ඉත්ථම්භූතෙ කරණවචනං. ගමනපටිසංයුත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු ගමනස්ස අසම්භවොති ආහ ‘‘නිසීදනෙන යුත්තෙසූ’’ති.

පඤ්චමඡට්ඨසත්තමට්ඨමනවමානි.

දුතියො වග්ගො.

1891. ඛම්භං කත්වාති කටියා එකපස්සෙ වා ද්වීසු වා පස්සෙසු කප්පරසන්ධිතො ආභුජිත්වා හත්ථං ඨපෙත්වා. යථාහ – ‘‘ඛම්භකතො නාම කටියං හත්ථං ඨපෙත්වා කතඛම්භො’’ති (පාචි. අට්ඨ. 596). උක්කුටිකාය වා ගච්ඡතොති යොජනා. උක්කුටිකා වුච්චති පණ්හියො උක්ඛිපිත්වා අග්ගපාදෙහි වා අග්ගපාදෙ උක්ඛිපිත්වා පණ්හීහි එව වා භූමිං ඵුසන්තස්ස ගමනං.

1892. දුස්සපල්ලත්ථිකායාති ආයොගපල්ලත්ථිකාය. අන්තරඝරෙ නිසීදන්තස්ස තස්ස දුක්කටං හොතීති යොජනා.

1893. දුතියෙ චාති ‘‘න ඛම්භකතො අන්තරඝරෙ නිසීදිස්සාමී’’ති (පාචි. 597) සික්ඛාපදෙ ච. චතුත්ථෙ චාති ‘‘න ඔගුණ්ඨිතො අන්තරඝරෙ නිසීදිස්සාමී’’ති (පාචි. 599) සික්ඛාපදෙ ච. ඡට්ඨෙති ‘‘න පල්ලත්ථිකාය අන්තරඝරෙ’’ඉච්චාදි (පාචි. 601) සික්ඛාපදෙ ච. ඉති එවං සාරුප්පා සමණාචාරානුච්ඡවිකා ඡබ්බීසති සික්ඛාපදානි පකාසිතානි.

පඨමදුතියතතියචතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨානි.

1894. විඤ්ඤුනා භික්ඛුනා සක්කච්චං සතියුත්තෙන, පත්තසඤ්ඤිනා ච හුත්වා සමසූපොව පිණ්ඩපාතො ගහෙතබ්බොති යොජනා. එවං එතාය ගාථාය සික්ඛාපදත්තයං සඞ්ගහිතං. සක්කච්චන්ති සතිං උපට්ඨපෙත්වා. ‘‘සතියුත්තෙනා’’ති ඉදං ‘‘සක්කච්ච’’න්ති එතස්ස අත්ථපදං. ‘‘සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 602) හි අට්ඨකථායං වුත්තං. පත්තෙ සඤ්ඤා පත්තසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති පත්තසඤ්ඤී, අනඤ්ඤවිහිතෙන අත්තනො භාජනෙයෙව උපනිබද්ධසඤ්ඤිනාති අත්ථො.

1895. භත්තචතුබ්භාගොති භත්තස්ස චතුබ්භාගප්පමාණො. තතො අධිකං ගණ්හතො දුක්කටං.

1896. ‘‘රසරසෙ’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘රසෙරසෙ’’ති ගාථාබන්ධවසෙන වුත්තං. ද්වෙ සූපෙ ඨපෙත්වා අවසෙසානි ඔලොණිසාකසූපෙය්‍යමච්ඡරසමංසරසාදීනි රසරසාති වෙදිතබ්බානි. එත්ථ ච ‘‘ඔලොණීති දධිකතං ගොරස’’න්ති කෙචි. ‘‘එකා බ්‍යඤ්ජනවිකතී’’ති අපරෙ. ‘‘යො කොචි සුද්ධො කඤ්ජිකතක්කාදිරසො’’ති අඤ්ඤෙ. සාකසූපෙය්‍යග්ගහණෙන යා කාචි සූපෙය්‍යසාකෙහි කතා බ්‍යඤ්ජනවිකති වුත්තා. මංසරසාදීනීති ආදි-සද්දෙන අවසෙසා සබ්බාපි බ්‍යඤ්ජනවිකති සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ඤාතකාදීනන්ති එත්ථ ‘‘සන්තකං ගණ්හන්තස්සා’’ති සෙසො. අඤ්ඤත්ථායාති එත්ථ ‘‘කතං ගණ්හන්තස්සා’’ති සෙසො. ධනෙනාති එත්ථ ‘‘අත්තනො’’ති ච ‘‘කීත’’න්ති ච ‘‘ගණ්හන්තස්සා’’ති ච සෙසො. ඤාතකාදීනං සන්තකං ගණ්හන්තස්ස, අඤ්ඤත්ථාය කතං ගණ්හන්තස්ස, අත්තනො ධනෙන කීතං ගණ්හන්තස්ස අනාපත්තීති අත්ථො.

සත්තමට්ඨමනවමානි.

1897. අධිට්ඨානූපගස්ස පත්තස්ස මුඛවට්ටියා අන්තොලෙඛාපමාණෙන පූරිතොව ගහෙතබ්බොති යොජනා.

1898. අනාපත්තිවිසයං දස්සෙත්වා ආපත්තිවිසයං දස්සෙතුමාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථාති අධිට්ඨානූපගෙ පත්තෙ. ථූපීකතං කත්වාති එත්ථ ‘‘දිය්‍යමාන’’න්ති සෙසො. යථාවුත්තලෙඛාතික්කමො යථා හොති, එවං ථූපීකතං දිය්‍යමානං ගණ්හතො ආපත්ති දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. ඉමිනා පඨමං ථූපීකතස්ස අධිට්ඨානූපගපත්තස්ස පච්ඡා පටිග්ගහණඤ්ච පඨමපටිග්ගහිතපත්තෙ පච්ඡා භොජනස්ස ථූපීකතස්ස පටිග්ගහණඤ්ච නිවාරිතන්ති වෙදිතබ්බං.

1899. කාලිකත්තයමෙව ච ථූපීකතං වට්ටතෙවාති යොජනා. සෙසෙති අනධිට්ඨානූපගෙ පත්තෙ. සබ්බන්ති චතුබ්බිධං කාලිකං ථූපීකතං වට්ටතීති යොජනා.

1900. පෙසෙතීති එත්ථ ‘‘භික්ඛූ’’ති සෙසො. භික්ඛු භික්ඛූනං යදි පෙසෙතීති යොජනා. ‘‘විහාරං පෙසෙතුං වට්ටතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 605) අට්ඨකථාය අධිප්පායං දස්සෙතුං ‘‘භික්ඛූන’’න්ති වචනෙන පටිග්ගහණං අවිජහිත්වා භික්ඛුනා එව පෙසිතං ගණ්හන්තානං භික්ඛූනං අනාපත්තීති දීපිතං හොති. අඤ්ඤථා ‘‘පූරෙතුං වට්ටතී’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බන්ති විඤ්ඤායති.

1901. පක්ඛිප්පමානන්ති මුඛවට්ටිතො උච්චං කත්වා මජ්ඣෙ පක්ඛිපියමානං. ඵලාදිකන්ති ආදි-සද්දෙන ඔදනාදිම්පි සඞ්ගණ්හාති. හෙට්ඨා ඔරොහතීති සමන්තා ඔකාසසම්භවතො චාලියමානං මුඛවට්ටිප්පමාණතො හෙට්ඨා භස්සති.

1902. තක්කොලකාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පූගඵලාදීනං සඞ්ගහො. ඨපෙත්වාති භත්තමත්ථකෙ නික්ඛිපිත්වා. වටංසකන්ති අවටංසකං.

1903. පූවස්සාති විකාරසම්බන්ධෙ සාමිවචනං, පූවවටංසකන්ති වුත්තං හොති. පූවස්ස යාවකාලිකත්තා ආහ ‘‘ඉදං ථූපීකතං සියා’’ති.

1904. පණ්ණානං විසුං භාජනත්තා ආහ ‘‘වට්ටතී’’ති.

1905. අස්සාති භික්ඛුස්ස. තං තු සබ්බන්ති ‘‘ථූපීකතත්තා න වට්ටතී’’ති වුත්තං තං පන සබ්බං. ගහිතං සුගහිතන්ති විරාධෙත්වා පටිග්ගහිතං චෙ, සුප්පටිග්ගහිතං.

දසමං.

තතියො වග්ගො.

1906. ‘‘උපරි ඔධි’’න්ති පදච්ඡෙදො. උපරීති භත්තස්ස උපරි. ඔධින්ති පරිච්ඡෙදං. පටිපාටියාති අත්තනො දිසාය පරියන්තතො පට්ඨාය අනුක්කමෙන.

1907. අඤ්ඤෙසන්ති එත්ථ ‘‘දෙන්තො’’ති සෙසො. අත්තනො භත්තං අඤ්ඤෙසං දෙන්තො අඤ්ඤස්ස භාජනෙ ආකිරං ආකිරන්තො පන පටිපාටිං විනාපි තහිං තහිං ඔමසති චෙ, නත්ථි දොසොති යොජනා. උත්තරිභඞ්ගකං තථා ආකිරන්තො තත්ථ තත්ථ ඔමසති, නත්ථි දොසොති යොජනා. භුඤ්ජනත්ථාය ගණ්හන්තොපි චෙත්ථ වත්තබ්බො. උත්තරිභඞ්ගං නාම බ්‍යඤ්ජනං.

තතියං.

1908. මත්ථකං ඔමද්දිත්වා පරිභුඤ්ජතො දොසොති යොජනා. ‘‘ථූපකතොති මත්ථකතො, වෙමජ්ඣතො’’ති (පාචි. අට්ඨ. 610) අට්ඨකථාවචනතො මත්ථකන්ති එත්ථ භත්තමත්ථකමාහ. ඔමද්දිත්වාති හත්ථෙන භත්තං අවමද්දිත්වා.

1909. සෙසකෙ පරිත්තෙපි චාති අවසිට්ඨෙ අප්පකෙපි ච. සංකඩ්ඪිත්වානාති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ ඨිතං සංහරිත්වා. එකතො පන මද්දිත්වා භුඤ්ජතො අනාපත්තීති යොජනා.

පඤ්චමං.

1910. භිය්‍යොකම්‍යතාහෙතූති පුන ගණ්හිතුකාමතාහෙතු. සූපං වාති මුග්ගාදිසූපං වා. බ්‍යඤ්ජනං වාති උත්තරිභඞ්ගං වා.

ඡට්ඨං.

1911. විඤ්ඤත්තියන්ති සූපොදනවිඤ්ඤත්තියං. ‘‘ඤාතකානං වා පවාරිතානං වා අඤ්ඤස්ස අත්ථාය වා අත්තනො ධනෙන වා’’ති ඉදං අනාපත්තියං අධිකං. ගිලානොපි හුත්වා පරෙසං පත්තං උජ්ඣානසඤ්ඤාය ඔලොකෙන්තස්ස ආපත්ති හොතීති ආහ ‘‘උජ්ඣානෙ ගිලානොපි න මුච්චතී’’ති. උජ්ඣානෙති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං.

1912. දස්සාමීති ඉමස්ස භත්තං ඔලොකෙත්වා ‘‘යං තත්ථ නත්ථි, තං දස්සාමී’’ති වා ‘‘දාපෙස්සාමී’’ති වා. අවමඤ්ඤිත්වා උජ්ඣායනචිත්තං උජ්ඣානං, උජ්ඣානෙ සඤ්ඤා උජ්ඣානසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති විග්ගහො. නඋජ්ඣානසඤ්ඤිනො ච අනාපත්තීති ඤාතබ්බන්ති යොජනා.

සත්තමට්ඨමානි.

1913. ‘‘තෙසං මජ්ඣප්පමාණෙනා’’ති ඉමිනා අසාරුප්පවසෙන ඛුද්දකපටික්ඛෙපො කතොති වෙදිතබ්බො. ‘‘නාතිමහන්ත’’න්ති ච අතිමහන්තස්සෙව පටික්ඛිත්තත්තා ඛුද්දකෙ ආපත්ති න දිස්සතීති. කබළොති ආලොපො.

1914. මූලඛාදනීයාදිකෙ සබ්බත්ථ ඛජ්ජකෙ පනාති යොජනා. ඵලාඵලෙති ඛුද්දකෙ, මහන්තෙ ච ඵලෙ.

නවමං.

1915. දසමෙ නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බං.

දසමං.

චතුත්ථො වග්ගො.

1916. ‘‘අනාහටෙ’’ති එතස්ස අත්ථපදං ‘‘මුඛද්වාරං අප්පත්තෙ’’ති. යථාහ ‘‘අනාහටෙති අනාහරිතෙ, මුඛද්වාරං අසම්පාපිතෙති අත්ථො’’ති (පාචි. අට්ඨ. 617). ‘‘මුඛද්වාරං විවරන්තස්සා’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ මුඛද්වාර-සද්දස්ස සම්බන්ධිසද්දත්තා කස්සාති අපෙක්ඛාය ‘‘මුඛද්වාරං විවරිස්සාමී’’ති අත්තනොපදෙකවචනෙන බ්‍යඤ්ජිතමෙවත්ථං පකාසෙතුං අත්තනො-ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. ච-සද්දො එවකාරත්ථො, අප්පත්තෙ වාති යොජෙතබ්බො, අසම්පත්තෙයෙවාති අත්ථො.

පඨමං.

1917. සකලං හත්ථන්ති එත්ථ හත්ථ-සද්දො තදෙකදෙසෙසු අඞ්ගුලීසු දට්ඨබ්බො. ‘‘හත්ථමුද්දා’’තිආදීසු විය සමුදායෙ පවත්තවොහාරස්ස අවයවෙපි පවත්තනතො එකඞ්ගුලිම්පි මුඛෙ පක්ඛිපිතුං න වට්ටති.

1918. අස්සාති භික්ඛුනො. බ්‍යාහරන්තස්සාති කථෙන්තස්ස.

දුතියතතියානි.

1920. පිණ්ඩුක්ඛෙපකන්ති පිණ්ඩං උක්ඛිපිත්වා උක්ඛිපිත්වා. ඉධාපි ඛජ්ජකඵලාඵලෙසු අනාපත්ති. කබළච්ඡෙදකම්පි වාති කබළං ඡින්දිත්වා. ඉධ ඛජ්ජකඵලාඵලෙහි සද්ධිං උත්තරිභඞ්ගෙපි අනාපත්ති. ගණ්ඩෙ කත්වාති එත්ථ ඵලාඵලමත්තෙයෙව අනාපත්ති.

චතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨානි.

1921-2. හත්ථං නිද්ධුනිත්වානාති හත්ථං නිද්ධුනිත්වා භත්තං භුඤ්ජතොති ච සම්බන්ධො. සිත්ථාවකාරකන්ති සිත්ථානි අවකිරිත්වා අවකිරිත්වා. ජිව්හානිච්ඡාරකං වාපීති ජිව්හං නිච්ඡාරෙත්වා නිච්ඡාරෙත්වා. චපු චපූති වාති ‘‘චපු චපූ’’ති එවං සද්දං කත්වා. සත්තමෙති ‘‘න හත්ථනිද්ධුනක’’න්ති සික්ඛාපදෙ. අට්ඨමෙති ‘‘න සිත්ථාවකාරක’’න්ති සික්ඛාපදෙ. කචවරුජ්ඣනෙති කචවරාපනයනෙ.

සත්තමට්ඨමනවමදසමානි.

පඤ්චමො වග්ගො.

1923. ‘‘සුරු සුරූ’’ති එවං සද්දං කත්වා න භොත්තබ්බන්ති යොජනා. හත්ථනිල්ලෙහකං වාපීති හත්ථං නිල්ලෙහිත්වා නිල්ලෙහිත්වා.

1924. ඵාණිතං, ඝනයාගුං වා අඞ්ගුලීහි ගහෙත්වා අඞ්ගුලියො මුඛෙ පවෙසෙත්වාපි තං භොත්තුං වට්ටතීති යොජනා.

1925. එකාය අඞ්ගුලිකායපි පත්තො න ලෙහිතබ්බොව. ජිව්හාය එකඔට්ඨොපි න නිල්ලෙහිතබ්බකොති යොජනා. බහි ඔට්ඨඤ්ච ජිව්හාය න ලෙහිතබ්බං. ඔට්ඨෙ ලග්ගං සිත්ථාදිං යං කිඤ්චි උභොහි ඔට්ඨමංසෙහියෙව ගහෙත්වා අන්තො කාතුං වට්ටති.

පඨමදුතියතතියචතුත්ථානි.

1926-8. න ච ගහෙතබ්බං, පටික්කූලවසෙන පටික්ඛිත්තන්ති යොජනා. හි-ඉති ‘‘යස්මා’’ති එතස්ස අත්ථෙ, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘තස්මා’’ති. ‘‘පානීයථාලක’’න්ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං සඞ්ඛාදීනම්පි තථා නගහෙතබ්බත්තා. සරාවං වාති තට්ටකං වා.

අනාමිසෙන හත්ථෙනාති ආමිසරහිතෙන හත්ථෙකදෙසෙන. යථාහ ‘‘සචෙ පන හත්ථස්ස

එකදෙසො ආමිසමක්ඛිතො න හොති, තෙන පදෙසෙන ගහෙතුං වට්ටතී’’ති (පාචි. අට්ඨ. 631). ආමිසමක්ඛිතෙනෙව හත්ථෙන ‘‘ධොවිස්සාමී’’ති වා ‘‘ධොවාපෙස්සාමී’’ති වා ගණ්හන්තස්ස පන අනාපත්ති.

පඤ්චමං.

1929. උද්ධරිත්වාති සසිත්ථකා පත්තධොවනා සිත්ථකානි උද්ධරිත්වා තං පත්තධොවනොදකං ඝරා බහි අන්තරඝරෙ ඡඩ්ඩෙන්තස්ස අනාපත්ති. භින්දිත්වාති සසිත්ථකෙ පත්තධොවනෙ සිත්ථකානි මද්දිත්වා උදකෙන සම්භින්දිත්වා උදකගතිකානෙව කත්වා තං උදකං ඝරා බහි අන්තරඝරෙ ඡඩ්ඩෙන්තස්ස අනාපත්ති. ගහෙත්වාති සසිත්ථකං පත්තධොවනොදකං ගහෙත්වා පටිග්ගහෙ ඡඩ්ඩෙන්තස්ස අනාපත්ති. සසිත්ථකං පත්තධොවනොදකං ඝරා බහි නීහරිත්වා අන්තරඝරෙ ඡඩ්ඩෙන්තස්ස අනාපත්තීති අජ්ඣාහාරයොජනා වෙදිතබ්බා. එත්ථ පටිග්ගහො නාම ඛෙළමල්ලාදිකො උච්ඡිට්ඨහත්ථධොවනභාජනවිසෙසො.

ඡට්ඨං.

1930. ඡත්තං යං කිඤ්චීති ‘‘ඡත්තං නාම තීණි ඡත්තානි සෙතච්ඡත්තං කිලඤ්ජච්ඡත්තං පණ්ණච්ඡත්තං මණ්ඩලබද්ධං සලාකබද්ධ’’න්ති (පාචි. 634) වුත්තෙසු තීසු ඡත්තෙසු අඤ්ඤතරං. එත්ථ ච සෙතච්ඡත්තන්ති වත්ථපලිගුණ්ඨිතං පණ්ඩරච්ඡත්තං. කිලඤ්ජච්ඡත්තන්ති විලීවච්ඡත්තං. පණ්ණච්ඡත්තන්ති තාලපණ්ණාදීහි යෙහි කෙහිචි කතං. ‘‘මණ්ඩලබද්ධං සලාකබද්ධ’’න්ති ඉදං පන තිණ්ණම්පි ඡත්තානං පඤ්ජරදස්සනත්ථං වුත්තං. තානි හි මණ්ඩලබද්ධානි චෙව හොන්ති සලාකබද්ධානි ච. ‘‘යං කිඤ්චී’’ති අනවසෙසපරිග්ගහවචනෙන ‘‘යම්පි ච තත්ථජාතදණ්ඩෙන කතං එකපණ්ණච්ඡත්තං හොති, තම්පි ඡත්තමෙවා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 634) අට්ඨකථාය වුත්තං ඡත්තවිසෙසං ගණ්හාති. හත්ථෙනාති එත්ථ ‘‘අමුඤ්චිත්වා’’ති සෙසො. සරීරාවයවෙනාති එත්ථ ‘‘ගහෙත්වා’’ති සෙසො. වා-සද්දො අපි-සද්දත්ථො. අංසකූටාදිසරීරාවයවෙන ගහෙත්වාපි හත්ථෙන අමුඤ්චිත්වා ධාරෙන්තස්සාති අත්ථො.

සචෙ පනස්ස අඤ්ඤො ඡත්තං ධාරෙති, ඡත්තපාදුකාය වා ඨිතං හොති, පස්සෙ වා ඨිතං හොති,

හත්ථතො අපගතමත්තෙ ඡත්තපාණි නාම න හොති, තස්ස ධම්මං දෙසෙතුං වට්ටති. ‘‘න ඡත්තපාණිස්ස අගිලානස්සා’’ති වචනතො, ඉධ ‘‘සබ්බත්ථ අගිලානස්සා’’ති වක්ඛමානත්තා ච එත්ථ ‘‘අගිලානස්සා’’ති ලබ්භති. ධම්මපරිච්ඡෙදො චෙත්ථ පදසොධම්මෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. එවමුපරිපි.

සත්තමං.

1931. දණ්ඩපාණිම්හීති එත්ථ දණ්ඩො පාණිම්හි අස්සාති විග්ගහො. කිත්තකප්පමාණො දණ්ඩොති ආහ ‘‘චතුහත්ථප්පමාණො’’තිආදි. මජ්ඣිමහත්ථතොති පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස හත්ථතො, යො ‘‘වඩ්ඪකිහත්ථො’’ති වුච්චති.

අට්ඨමං.

1932. සත්ථපාණිස්සාති එත්ථාපි විග්ගහො වුත්තනයොව. වක්ඛමානං සකලං ධනුවිකතිං, සරවිකතිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසං ඛග්ගාදි සත්ථං නාම. ඛග්ගං සන්නහිත්වා ඨිතොපි සත්ථපාණි නු ඛොති ආසඞ්කාය නිවත්තනත්ථමාහ ‘‘සත්ථපාණී’’තිආදි. ‘‘න හොති අසි’’න්ති පදච්ඡෙදො.

නවමං.

1933-5. සරෙන සද්ධිං ධනුං වා සුද්ධධනුං වා සුද්ධසරං වා සජියං ධනුදණ්ඩං වා නිජියං ධනුදණ්ඩං වා ගහෙත්වා ඨිතස්සාපි වා නිසින්නස්සාපි වා නිපන්නස්සාපි වා සචෙ යො තථා පදසොධම්මෙ වුත්තලක්ඛණං සද්ධම්මං දෙසෙති, තස්ස ආපත්ති දුක්කටං හොතීති යොජනා. සචෙ පනස්ස ධනු ඛන්ධෙ පටිමුක්කං හොති, යාව න ගණ්හාති, තාව වට්ටති. ජියාය සහ වත්තතීති සජියං.

දසමං.

ඡට්ඨො වග්ගො.

1936. පාදුකාරුළ්හකස්සාති පාදුකං ආරුළ්හො පාදුකාරුළ්හො, සොයෙව පාදුකාරුළ්හකො, තස්ස. කථං ආරුළ්හස්සාති ආහ ‘‘අක්කමිත්වා’’තිආදි. අක්කමිත්වා ඨිතස්සාති ඡත්තදණ්ඩකෙ අඞ්ගුලන්තරං අප්පවෙසෙත්වා කෙවලං පාදුකං අක්කමිත්වා ඨිතස්ස. පටිමුක්කස්ස වාති පටිමුඤ්චිත්වා ඨිතස්ස. එතං ද්වයම්පි ‘‘පාදුකාරුළ්හකස්සා’’ති එතස්ස අත්ථපදං. යථාහ ‘‘න පාදුකාරුළ්හස්ස අගිලානස්ස ධම්මො දෙසෙතබ්බො. යො අනාදරියං පටිච්ච අක්කන්තස්ස වා පටිමුක්කස්ස වා ඔමුක්කස්ස වා අගිලානස්ස ධම්මං දෙසෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාචි. 638).

පඨමං.

1937-40. උපාහනගතස්සාපීති අක්කන්තාදිආකාරෙන උපාහනාරුළ්හස්ස ච. යථාහ ‘‘අක්කන්තස්ස වා පටිමුක්කස්ස වා’’ති. සබ්බත්ථාති ඡත්තපාණිආදීසු සබ්බසික්ඛාපදෙසු. අගිලානස්සාති ඉදං යොජෙතබ්බන්ති සෙසො. යානෙ වා ගතස්ස අගිලානස්ස ධම්මං දෙසෙති, දුක්කටන්ති යොජනා. තත්ථ යානෙ වා ගතස්සාති සචෙ ද්වීහි ජනෙහි හත්ථසඞ්ඝාතෙන ගහිතො, සාටකෙ වා ඨපෙත්වා වංසෙන වය්හති, අයුත්තෙ වා වය්හාදිකෙ යානෙ, විසඞ්ඛරිත්වා වා ඨපිතෙ චක්කමත්තෙපි නිසින්නො හොති, යානගතොත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

සයනෙපි වා අන්තමසො කටසාරකෙ වා ඡමාය වා නිපන්නස්සාපි අගිලානස්සාති යොජනා. යථාහ ‘‘සයනගතස්සාති අන්තමසො කටසාරකෙපි පකතිභූමියම්පි නිපන්නස්සා’’ති (පාචි. අට්ඨ. 641). උච්චෙ පීඨෙ වා උච්චෙ මඤ්චෙපි වා නිසින්නෙන, ඨිතෙන වා නිපන්නස්ස දෙසෙතුං න වට්ටතීති යොජනා. ‘‘ඨත්වා’’ති ඉමිනා ‘‘නිසීදිත්වා’’ති ඉදඤ්ච සඞ්ගහිතමෙව. සයනෙසු ගතස්ස ච දෙසෙන්තෙන සයනෙසු ගතෙනාපි සමානෙ වාපි උච්චෙ වා නිපන්නෙනෙව වට්ටතීති යොජනා.

1941. ‘‘තථෙව චා’’ති ඉමිනා ‘‘වට්ටතී’’ති ඉදං ගහිතං.

දුතියතතියචතුත්ථානි.

1942. ‘‘පල්ලත්ථිකාය නිසින්නස්සා’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධවසෙන යකාරස්ස ලොපං කත්වා ‘‘පල්ලත්ථිකා නිසින්නස්සා’’ති වුත්තං, ආයොගපල්ලත්ථිකාය වා හත්ථපල්ලත්ථිකාය වා දුස්සපල්ලත්ථිකාය වා යාය කායචි පල්ලත්ථිකාය නිසින්නස්සාති අත්ථො. වෙඨිතසීසස්සාති දුස්සවෙඨනෙන වා මොලිආදීහි වා යථා කෙසන්තො න දිස්සති, එවං වෙඨිතසීසස්ස.