නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

විනයවිනිච්ඡයටීකා

(පඨමො භාගො)

ගන්ථාරම්භකථා

(ක)

ආදිච්චවංසම්බරපාතුභූතං;

බ්‍යාමප්පභාමණ්ඩලදෙවචාපං;

ධම්මම්බුනිජ්ඣාපිතපාපඝම්මං;

වන්දාමහං බුද්ධ මහම්බුවන්තං.

(ඛ)

පසන්නගම්භීරපදාළිසොතං;

නානානයානන්තතරඞ්ගමාලං;

සීලාදිඛන්ධාමිතමච්ඡගුම්බං;

වන්දාමහං ධම්ම මහාසවන්තිං.

(ග)

සීලොරුවෙලං ධුතසඞ්ඛමාලං;

සන්තොසතොයං සමථූමිචිත්තං;

පධානකිච්චං අධිචිත්තසාරං;

වන්දාමහං සඞ්ඝ මහාසමුද්දං.

(ඝ)

යෙ තන්තිධම්මං මුනිරාජපුත්තා;

යාවජ්ජකාලං පරිපාලයන්තා;

සංවණ්ණනං නිම්මලමානයිංසු;

තෙ පුබ්බකෙ චාචරියෙ නමාමි.

(ඞ)

යො ධම්මසෙනාපතිතුල්‍යනාමො;

තථූපමො සීහළදීපදීපො;

මමං මහාසාමිමහායතින්දො;

පාපෙසි වුඩ්ඪිං ජිනසාසනම්හි.

(ච)

ටීකා කතා අට්ඨකථාය යෙන;

සමන්තපාසාදිකනාමිකාය;

අඞ්ගුත්තරායට්ඨකථාය චෙව;

සත්ථන්තරස්සාපි ච ජොතිසත්ථං.

(ඡ)

නිකායසාමග්ගිවිධායකෙන;

රඤ්ඤා පරක්කන්තිභුජෙන සම්මා;

ලඞ්කිස්සරෙනාපි කතොපහාරං;

වන්දෙ ගරුං ගාරවභාජනං තං.

(ජ)

නමස්සමානොහමලත්ථමෙවං;

වත්ථුත්තයං වන්දිතවන්දනෙය්‍යං;

යං පුඤ්ඤසන්දොහමමන්දභූතං;

තස්සානුභාවෙන හතන්තරායො.

(ඣ)

යො බුද්ධඝොසාචරියාසභෙන;

විඤ්ඤුප්පසත්ථෙනපි සුප්පසත්ථො;

සො බුද්ධදත්තාචරියාභිධානො;

මහාකවී ථෙරියවංසදීපො.

(ඤ)

අකාසි යං විනයවිනිච්ඡයව්හයං;

සඋත්තරං පකරණමුත්තමං හිතං;

අපෙක්ඛතං විනයනයෙසු පාටවං;

පුරාසි යං විවරණමස්ස සීහළං.

(ට)

යස්මා න දීපන්තරිකානමත්ථං;

සාධෙති භික්ඛූනමසෙසතො තං;

තස්මා හි සබ්බත්ථ යතීනමත්ථං;

ආසීසමානෙන දයාලයෙන.

(ඨ)

සුමඞ්ගලත්ථෙරවරෙන යස්මා;

සක්කච්ච කල්‍යාණමනොරථෙන;

නයඤ්ඤුනාරඤ්ඤනිවාසිකෙන;

අජ්ඣෙසිතො සාධුගුණාකරෙන.

(ඩ)

ආකඞ්ඛමානෙන චිරප්පවත්තිං;

ධම්මස්ස ධම්මිස්සරදෙසිතස්ස;

චොළප්පදීපෙන ච බුද්ධමිත්ත-

ත්ථෙරෙන සද්ධාදිගුණොදිතෙන.

(ඪ)

තථා මහාකස්සපඅව්හයෙන;

ථෙරෙන සික්ඛාසු සගාරවෙන;

කුදිට්ඨිමත්තෙභවිදාරකෙන;

සීහෙන චොළාවනිපූජිතෙන.

(ණ)

යො ධම්මකිත්තීති පසත්ථනාමො;

තෙනාපි සද්ධෙන උපාසකෙන;

සීලාදිනානාගුණමණ්ඩිතෙන;

සද්ධම්මකාමෙනිධ පණ්ඩිතෙන.

(ත)

සද්ධෙන පඤ්ඤාණවතා වළත්තා-;

මඞ්ගල්‍යවංසෙන මහායසෙන;

ආයාචිතො වාණිජභාණුනාපි;

වරඤ්ඤුනා සාධුගුණොදයෙන.

(ථ)

තස්මා තමාරොපිය පාළිභාසං;

නිස්සාය පුබ්බාචරියොපදෙසං;

හිත්වා නිකායන්තරලද්ධිදොසං;

කත්වාතිවිත්ථාරනයං සමාසං.

(ද)

අවුත්තමත්ථඤ්ච පකාසයන්තො;

පාඨක්කමඤ්චාපි අවොක්කමන්තො;

සංවණ්ණයිස්සාමි තදත්ථසාරං;

ආදාය ගන්ථන්තරතොපි සාරං.

(ධ)

චිරට්ඨිතිං පත්ථයතා ජනානං;

හිතාවහස්සාමලසාසනස්ස;

මයා සමාසෙන විධීයමානං;

සංවණ්ණනං සාධු සුණන්තු සන්තොති.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

1-5.

.සුවිපුලාමලසද්ධාපඤ්ඤාදිගුණසමුදයාවහං සකලජනහිතෙකහෙතුජිනසාසනට්ඨිතිමූලභූතං විනයප්පකරණමිදමාරභන්තොයමාචරියො පකරණාරම්භෙ රතනත්තයප්පණාමපකරණාභිධානාභිධෙය්‍යකරණප්පකාරපයොජනනිමිත්තකත්තුපරිමාණාදීනි දස්සෙතුමාහ ‘‘වන්දිත්වා’’තිආදි. තත්ථ රතනත්තයං නාම.

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 2.33; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.223; ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3; සු. නි. අට්ඨ. 1.226; මහානි. අට්ඨ. 50) –

නිද්දිට්ඨසභාවං

‘‘බුද්ධො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, ධම්මො ලොකුත්තරො නව;

සඞ්ඝො මග්ගඵලට්ඨො ච, ඉච්චෙතං රතනත්තය’’න්ති. –

විභාවිතප්පභෙදං සකලභවදුක්ඛවිනිවාරණං තිභවෙනෙකපටිසරණං වත්ථුත්තයං.

තස්ස පණාමො නාම පණාමකිරියානිප්ඵාදිකා චෙතනා. සා තිවිධා කායපණාමො වචීපණාමො මනොපණාමොති. තත්ථ කායපණාමො නාම රතනත්තයගුණානුස්සරණපුබ්බිකා අඤ්ජලිකම්මාදිකායකිරියාවසප්පවත්තිකා කායවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා. වචීපණාමො නාම තථෙව පවත්තා නානාවිධගුණවිසෙසවිභාවනසභාවථොමනාකිරියාවසප්පවත්තිකා වචීවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා. මනොපණාමො නාම උභයවිඤ්ඤත්තියො අසමුට්ඨාපෙත්වා කෙවලං ගුණානුස්සරණෙන චිත්තසන්තානස්ස තන්නින්නතප්පොණතප්පබ්භාරතාය ගාරවබහුමානනවසප්පවත්තිසාධිකා චෙතනා.

ඉමස්ස තාව රතනත්තයපණාමස්ස දස්සනං යථාධිප්පෙතත්ථසාධනත්ථං. ගුණාතිසයයොගෙන හි පණාමාරහෙ රතනත්තයෙ කතො පණාමො පුඤ්ඤවිසෙසභාවතො ඉච්ඡිතත්ථාභිනිප්ඵත්තිවිබන්ධකෙන උපඝාතකෙන, උපපීළකෙන ච අපුඤ්ඤකම්මෙන උපනීයමානස්ස උපද්දවජාලස්ස විනිවාරණෙන යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස පුඤ්ඤකම්මස්ස අනුබලප්පදානෙන ච තබ්බිපාකසන්තතියා ආයුසුඛබලාදිවඩ්ඪනෙන ච චිරකාලප්පවත්තිහෙතුකොති යථාධිප්පෙතපකරණනිප්ඵත්තිනිබන්ධනකො හොති. අථාපි සොතූනඤ්ච වන්දනීයවන්දනාපුබ්බකෙනාරම්භෙන අනන්තරායෙන උග්ගහණධාරණාදික්කමෙන පකරණාවබොධප්පයොජනසාධනත්ථං. අපිච සොතූනමෙව විඤ්ඤාතසත්ථුකානං භගවතො යථාභූතගුණවිසෙසානුස්සවනෙන සමුපජාතප්පසාදානං පකරණෙ ගාරවුප්පාදනත්ථං, අවිඤ්ඤාතසත්ථුකානං පන පකරණස්ස ස්වාඛ්‍යාතතාය තප්පභවෙ සත්ථරි ගාරවුප්පාදනත්ථඤ්ච සොතුජනානුග්ගහමෙව පධානං කත්වා ආචරියෙහි ගන්ථාරම්භෙ ථුතිප්පණාමපරිදීපකානං ගාථාවාක්‍යානං නික්ඛෙපො විධීයති. ඉතරථා විනාපි තන්නික්ඛෙපං කායමනොපණාමෙනාපි යථාධිප්පෙතප්පයොජනසිද්ධිතො කිමෙතෙන ගන්ථගාරවකරෙනාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන පණාමප්පයොජනං සාරත්ථදීපනියාදීසු (සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; වි. වි. ටී. 2.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා) දස්සිතනයෙනෙව ඤාතබ්බං.

අභිධානකථනං පන වොහාරසුඛත්ථං. අභිධෙය්‍යස්ස සමුදිතෙන පකරණෙන පටිපාදෙතබ්බස්ස කථනං පකරණස්ස ආරභිතබ්බසභාවදස්සනත්ථං. විදිතානින්දිතසාත්ථකසුකරානුට්ඨානාභි ධෙය්‍යමෙව හි පකරණං පරික්ඛකජනා ආරභිතබ්බං මඤ්ඤන්තීති. කරණප්පකාරසන්දස්සනං සොතුජනසමුස්සාහනත්ථං. අනාකුලමසංකිණ්ණතාදිප්පකාරෙන හි විරචිතං පකරණං සොතාරො සොතුමුස්සහන්තීති. පයොජනකථනං පන පකරණජ්ඣායනෙ සොතුජනසමුත්තෙජනත්ථං. අසති හි පයොජනකථනෙ අවිඤ්ඤාතප්පයොජනා අජ්ඣායනෙ බ්‍යාවටා න හොන්තීති. නිමිත්තකථනං සරික්ඛකජනානං පකරණෙ ගාරවුප්පාදනත්ථං. පසත්ථකාරණුප්පන්නෙයෙව හි පකරණෙ සරික්ඛකා ගාරවං ජනෙන්තීති.

කත්තුකථනං පුග්ගලගරුකස්ස පකරණෙ ගාරවො පුග්ගලගාරවෙනපි හොතූති. පරිමාණකථනං අසජ්ඣායනාදිපසුතානං සම්පහංසනත්ථං. පකරණපරිමාණස්සවනෙන හි තෙ සම්පහට්ඨා ‘‘කිත්තකමිදමප්පකං න චිරෙනෙව පරිසමාපෙස්සාමා’’ති සජ්ඣායනාදීසු වත්තන්තීති. ආදි-සද්දෙන සක්කච්චසවනනියොජනං සඞ්ගහිතං, තං සබ්බසම්පත්තිනිදානසුතමයඤාණනිප්ඵාදනත්ථං. අසක්කච්චං සුණමානස්ස ච සවනාභාවතො තංහෙතුකස්ස සුතමයඤාණස්සාපි අභාවොති. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණිතබ්බ’’න්ති භණති.

තත්ථ පඨමගාථායං තාව ‘‘වන්දිත්වා’’ති ඉමිනා තිවිධොපි පණාමො අවිසෙසතො දස්සිතො. විසෙසතො පන ‘‘සෙට්ඨං, අප්පටිපුග්ගලං, භවාභාවකරං, නිරඞ්ගණ’’න්ති ඉමෙහි චතූහි පදෙහි වචීපණාමො, ‘‘සිරසා’’ති ඉමිනා කායප්පණාමො, ‘‘බුද්ධං, ධම්මං, ගණඤ්චා’’ති ඉමෙහි පන තීහි පදෙහි පණාමකිරියාය කම්මභූතං රතනත්තයං දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං.

‘‘විනයස්සවිනිච්ඡය’’න්ති ඉමිනා අභිධානං දස්සිතං අලුත්තසමාසෙන විනයවිනිච්ඡයනාමස්ස දස්සනතො. තස්ස අන්වත්ථභාවෙන සද්දප්පවත්තිනිමිත්තභූතං සකලෙනානෙන පකරණෙන පටිපාදෙතබ්බමභිධෙය්‍යම්පි තෙනෙව දස්සිතං. ‘‘සමාසෙනා’’ති ච ‘‘අනාකුලමසංකිණ්ණං, මධුරත්ථපදක්කම’’න්ති ච එතෙහි කරණප්පකාරො දස්සිතො. ‘‘හිතත්ථායා’’ති ච ‘‘පටුභාවකරං විනයක්කමෙ’’ති ච ‘‘අපාරං ඔතරන්තාන’’න්තිආදිනා ච පයොජනං. ‘‘භික්ඛූනං භික්ඛුනීන’’න්ති ඉමිනා බාහිරනිමිත්තං දස්සිතං. අබ්භන්තරනිමිත්තං පන බාහිරනිමිත්තභූතභික්ඛුභික්ඛුනිවිසයා කරුණා, සා ආචරියස්ස පකරණාරම්භෙනෙව විඤ්ඤායතීති විසුං න වුත්තා. ‘‘පවක්ඛාමී’’ති ඉමිනා සමානාධිකරණභාවෙන ලබ්භමානො ‘‘අහ’’න්ති සුද්ධකත්තා සාමඤ්ඤෙන දස්සිතො. විසෙසතො පන පකරණාවසානෙ –

‘‘රචිතො බුද්ධදත්තෙන, සුද්ධචිත්තෙන ධීමතා;

සුචිරට්ඨිතිකාමෙන, සාසනස්ස මහෙසිනො’’ති. (උ. වි. 961) –

ඉමාය ගාථාය චෙව ‘‘ඉති තම්බපණ්ණියෙන පරමවෙය්‍යාකරණෙන තිපිටකනයවිධිකුසලෙන පරමකවිවරජන හදයපදුමවනවිකසනකරෙන කවිවරාසභෙන පරමරතිකරවරමධුරවචනුග්ගාරෙන උරගපුරෙන බුද්ධදත්තෙන රචිතොයං විනයවිනිච්ඡයො’’ති (වි. වි. 3183) ඉමිනා වාක්‍යෙන ච දස්සිතො – ‘‘මාදිසාපි කවී හොන්ති, බුද්ධදත්තෙ දිවඞ්ගතෙ’’තිආදිනා පච්ඡිමකෙහි ච පසත්ථතරෙහි කවිවරෙහි අභිත්ථුතගුණො භදන්තබුද්ධදත්තාචරියො වෙදිතබ්බො. හෙතුකත්තා ච තත්ථෙව වක්ඛමානො පකරණජ්ඣෙසනෙ කතාධීනො බුද්ධසීහමහාථෙරො, සො –

‘‘වුත්තස්ස බුද්ධසීහෙන;

විනයස්ස විනිච්ඡයො;

බුද්ධසීහං සමුද්දිස්ස;

මම සද්ධිවිහාරිකං;

කතොයං පන භික්ඛූනං;

හිතත්ථාය සමාසතො’’ති. (වි. වි. 3177-3178) –

එවං දස්සිතො.

උත්තරප්පකරණස්ස හෙතුකත්තා පන සඞ්ඝපාලමහාථෙරො, සොපි –

‘‘ඛන්තිසොරච්චසොසිල්‍ය-බුද්ධිසද්ධාදයාදයො;

පතිට්ඨිතා ගුණා යස්මිං, රතනානීව සාගරෙ.

‘‘විනයාචාරයුත්තෙන, තෙන සක්කච්ච සාදරං;

යාචිතො සඞ්ඝපාලෙන, ථෙරෙන ථිරචෙතසා.

‘‘සුචිරට්ඨිතිකාමෙන, විනයස්ස මහෙසිනො;

භික්ඛූනං පාටවත්ථාය, විනයස්සවිනිච්ඡයෙ;

අකාසිං පරමං එතං, උත්තරං නාම නාමතො’’ති. (උ. වි. 965-968) –

එවං දස්සිතො. න කෙවලමෙතෙ ද්වෙයෙව මහාථෙරා හෙතුකත්තාරො, අථ ඛො මහාවංසාදීසු –

‘‘බුද්ධස්ස විය ගම්භීර-

ඝොසත්තා තං වියාකරුං;

‘බුද්ධඝොසො’ති යො සො හි;

බුද්ධො විය මහීතලෙ’’ති. –

ආදිනා නයෙන අභිත්ථුතගුණො තිපිටකපරියත්තියා අට්ඨකථාකාරො භදන්තබුද්ධඝොසාචරියො ච අනුස්සුතිවසෙන ‘‘හෙතුකත්තා’’ති වෙදිතබ්බො.

කථං? අයං කිර භදන්තබුද්ධදත්තාචරියො ලඞ්කාදීපතො සජාතිභූමිං ජම්බුදීපමාගච්ඡන්තො භදන්තබුද්ධඝොසාචරියං ජම්බුදීපවාසිකෙහි පටිපත්තිපරායනෙහි යුත්තබ්‍යත්තගුණොපෙතෙහි මහාථෙරවරෙහි කතාරාධනං සීහළට්ඨකථං පරිවත්තෙත්වා සකලජනසාධාරණාය මූලභාසාය තිපිටකපරියත්තියා අට්ඨකථං ලිඛිතුං ලඞ්කාදීපං ගච්ඡන්තං අන්තරාමග්ගෙ දිස්වා සාකච්ඡාය සමුපපරික්ඛිත්වා සබ්බලොකාතීතෙන අසදිසෙන පණ්ඩිච්චගුණෙන රතනනිධිදස්සනෙ පරමදලිද්දො විය බලවපරිතොසං පත්වා අට්ඨකථමස්ස කාතුකාමතං ඤත්වා ‘‘තුම්හෙ යථාධිප්පෙතපරියන්තලිඛිතමට්ඨකථං අම්හාකං පෙසෙථ, මයමස්සා පකරණං ලිඛාමා’’ති තස්ස සම්මුඛා පටිජානිත්වා තෙන ච ‘‘සාධු තථා කාතබ්බ’’න්ති අජ්ඣෙසිතො අභිධම්මට්ඨකථාය අභිධම්මාවතාරං, විනයට්ඨකථාය සඋත්තරං විනයවිනිච්ඡයපකරණඤ්ච අකාසීති අනුස්සුය්‍යතෙති.

‘‘සමාසෙනා’’ති ඉමිනා ච පරිමාණම්පි සාමඤ්ඤෙන දස්සිතං විත්ථාරපරිමාණෙ තස්ස පරිමාණසාමඤ්ඤස්ස විඤ්ඤායමානත්තා. විසෙසතො පන පරිච්ඡෙදපරිමාණං ගන්ථපරිමාණන්ති දුවිධං. තත්ථ පරිච්ඡෙදපරිමාණං ඉමස්මිං පකරණෙ කථාවොහාරෙන වුච්චති.

සෙය්‍යථිදං? – පාරාජිකකථා සඞ්ඝාදිසෙසකථා අනියතකථා නිස්සග්ගියකථා පාචිත්තියකථා පාටිදෙසනීයකථා සෙඛියකථාති භික්ඛුවිභඞ්ගකථා සත්තවිධා, තතො අනියතකථං වජ්ජෙත්වා තථෙව භික්ඛුනිවිභඞ්ගකථා ඡබ්බිධා, මහාඛන්ධකකථාදිකා භික්ඛුනික්ඛන්ධකකථාවසානා වීසතිවිධා ඛන්ධකකථා, කම්මකථා, කම්මවිපත්තිකථා, පකිණ්ණකවිනිච්ඡයො, කම්මට්ඨානභාවනාවිධානන්ති විනයවිනිච්ඡයෙ කථාපරිච්ඡෙදො සත්තතිංස.

උත්තරප්පකරණෙ ච වුත්තනයෙන භික්ඛුවිභඞ්ගෙ සත්තවිධා කථා, භික්ඛුනිවිභඞ්ගෙ ඡබ්බිධා, තදනන්තරා විපත්තිකථා, අධිකරණපච්චයකථා, ඛන්ධකපඤ්හාකථා, සමුට්ඨානසීසකථා, ආපත්තිසමුට්ඨානකථා, එකුත්තරනයකථා, සෙදමොචනකථා, විභඞ්ගද්වයනිදානාදිකථා, සබ්බඞ්ගලක්ඛණකථා, පරිවාරසඞ්කලනකථාති ඡත්තිංස කථාපරිච්ඡෙදා.

නිස්සන්දෙහෙ පන ‘‘අට්ඨතිංස කථාපරිච්ඡෙදා’’ති වුත්තං, තං එකුත්තරනයෙ අදස්සිතෙහිපි ද්වාදසකපන්නරසකනයෙහි සහ සොළසපරිච්ඡෙදෙ ගහෙත්වා අප්පකං ඌනමධිකං ගණනූපගං න හොතීති කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. උභයත්ථ කථාපරිච්ඡෙදපරිමාණං තෙසත්තතිවිධං හොති. නිස්සන්දෙහෙ ‘‘පඤ්චසත්තතිවිධා’’ති වචනෙ පරිහාරො වුත්තනයොව. ගන්ථපරිමාණං පන විනයවිනිච්ඡයෙ අසීතිගන්ථාධිකානි චත්තාරි ගන්ථසහස්සානි, උත්තරෙ පඤ්ඤාසගන්ථාධිකානි නව ගන්ථසතානි හොන්ති. තෙන වුත්තං උත්තරාවසානෙ –

‘‘ගාථා චතුසහස්සානි, සතඤ්ච ඌනවීසති;

පරිමාණතොති විඤ්ඤෙය්‍යො, විනයස්සවිනිච්ඡයො.

පඤ්ඤාසාධිකසඞ්ඛානි, නව ගාථාසතානි හි;

ගණනා උත්තරස්සායං, ඡන්දසානුට්ඨුභෙන තූ’’ති. (උ. වි. 969-970);

ඉච්චෙවං විනයවිනිච්ඡයො උත්තරො චාති ද්වෙ පකරණානි තිංසාධිකානි පඤ්චගාථාසහස්සානි. එත්ථ ච විනයවිනිච්ඡයො නාම උභතොවිභඞ්ගඛන්ධකාගතවිනිච්ඡයසඞ්ගාහකපකරණං. තතො පරං පරිවාරත්ථසඞ්ගාහකපකරණං උත්තරො නාම. තෙනෙව වක්ඛති –

‘‘යො මයා රචිතො සාරො, විනයස්සවිනිච්ඡයො;

තස්ස දානි කරිස්සාමි, සබ්බානුත්තරමුත්තර’’න්ති. (උ. වි. 2)