අවන්දියවන්දියකථා

51. අවන්දියවන්දියකථායං ඉධ පකරණාචරියෙන සෙනාසනක්ඛන්ධකපාළිවසෙන දස අවන්දියා, තයො වන්දියා ච වුත්තා, අට්ඨකථාටීකාසු ච න කිඤ්චි වුත්තා, තස්මා ඉධ ආගතනයෙනෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. පරිවාරපාළියං (පරි. 467 ආදයො) පන උපාලිපඤ්චකෙ පඤ්චපඤ්චකවසෙන පඤ්චවීසති අවන්දියා, පඤ්ච වන්දියා ච වුත්තා. කථං? ‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, අවන්දියාති? පඤ්චිමෙ, උපාලි, අවන්දියා. කතමෙ පඤ්ච? අන්තරඝරං පවිට්ඨො අවන්දියො, රච්ඡගතො අවන්දියො, ඔතමසිකො අවන්දියො, අසමන්නාහරන්තො අවන්දියො, සුත්තො අවන්දියො. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. අපරෙපි, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. කතමෙ පඤ්ච? යාගුපානෙ අවන්දියො, භත්තග්ගෙ අවන්දියො, එකාවත්තො අවන්දියො, අඤ්ඤවිහිතො අවන්දියො, නග්ගො අවන්දියො. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. අපරෙපි, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. කතමෙ පඤ්ච? ඛාදන්තො අවන්දියො, භුඤ්ජන්තො අවන්දියො, උච්චාරං කරොන්තො අවන්දියො, පස්සාවං කරොන්තො අවන්දියො, උක්ඛිත්තකො අවන්දියො. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. අපරෙපි, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. කතමෙ පඤ්ච? පුරෙඋපසම්පන්නෙන පච්ඡාඋපසම්පන්නො අවන්දියො, අනුපසම්පන්නො අවන්දියො, නානාසංවාසකො වුඩ්ඪතරො අධම්මවාදී අවන්දියො, මාතුගාමො අවන්දියො, පණ්ඩකො අවන්දියො. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. අපරෙපි, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා. කතමෙ පඤ්ච? පාරිවාසිකො අවන්දියො, මූලායපටිකස්සනාරහො අවන්දියො, මානත්තාරහො අවන්දියො, මානත්තචාරිකො අවන්දියො, අබ්භානාරහො අවන්දියො. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච අවන්දියා’’ති.

‘‘කති නු ඛො, භන්තෙ, වන්දියාති? පඤ්චිමෙ, උපාලි, වන්දියා. කතමෙ පඤ්ච? පච්ඡාඋපසම්පන්නෙන පුරෙඋපසම්පන්නො වන්දියො, නානාසංවාසකො වුඩ්ඪතරො ධම්මවාදී වන්දියො, ආචරියො වන්දියො, උපජ්ඣායො වන්දියො, සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො වන්දියො. ඉමෙ ඛො, උපාලි, පඤ්ච වන්දියා’’ති.

අට්ඨකථායඤ්ච (පරි. අට්ඨ. 467) ‘‘ඔතමසිතොති අන්ධකාරගතො. තඤ්හි වන්දන්තස්ස මඤ්චපාදාදීසුපි නලාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍ය. අසමන්නාහරන්තොති කිච්චප්පසුතත්තා වන්දනං අසමන්නාහරන්තො. සුත්තොති නිද්දං ඔක්කන්තො. එකාවත්තොති එකතො ආවත්තො සපත්තපක්ඛෙ ඨිතො වෙරී විසභාගපුග්ගලො වුච්චති, අයං අවන්දියො. අයඤ්හි වන්දියමානො පාදෙනපි පහරෙය්‍ය. අඤ්ඤවිහිතොති අඤ්ඤං චින්තයමානො. ඛාදන්තොති පිට්ඨඛජ්ජකාදීනි ඛාදන්තො. උච්චාරඤ්ච පස්සාවඤ්ච කරොන්තො අනොකාසගතත්තා අවන්දියො. උක්ඛිත්තකොති තිවිධෙනපි උක්ඛෙපනීයකම්මෙන උක්ඛිත්තකො අවන්දියො, තජ්ජනීයාදිකම්මකතා පන චත්තාරො වන්දිතබ්බා, උපොසථපවාරණාපි තෙහි සද්ධිං ලබ්භන්ති. ආදිතො පට්ඨාය ච වුත්තෙසු අවන්දියෙසු නග්ගඤ්ච උක්ඛිත්තකඤ්ච වන්දන්තස්සෙව හොති ආපත්ති, ඉතරෙසං පන අසාරුප්පට්ඨෙන ච අන්තරා වුත්තකාරණෙන ච වන්දනා පටික්ඛිත්තා. ඉතො පරං පච්ඡාඋපසම්පන්නාදයො දසපි ආපත්තිවත්ථුභාවෙනෙව අවන්දියා. තෙ වන්දන්තස්ස හි නියමෙනෙව ආපත්ති. ඉති ඉමෙසු පඤ්චසු පඤ්චකෙසු තෙරස ජනෙ වන්දන්තස්ස අනාපත්ති, ද්වාදසන්නං වන්දනාය ආපත්ති. ආචරියො වන්දියොති පබ්බජ්ජාචරියො උපසම්පදාචරියො නිස්සයාචරියො උද්දෙසාචරියො ඔවාදාචරියොති අයං පඤ්චවිධොපි ආචරියො වන්දියො’’ති ආගතො.

‘‘අන්තරා වුත්තකාරණෙනාති තඤ්හි වන්දන්තස්ස මඤ්චපාදාදීසු නලාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍යාතිආදිනා වුත්තකාරණෙනා’’ති සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පරිවාර 3.467) වුත්තං. විමතිවිනොදනියං (වි. වි. ටි. පරිවාර 2.467) පන ‘‘මඤ්චපාදාදීසුපි නලාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍යාති අන්ධකාරෙ චම්මඛණ්ඩං පඤ්ඤපෙත්වා වන්දිතුං ඔනමන්තස්ස නලාටං වා අක්ඛි වා මඤ්චාදීසු පටිහඤ්ඤති. එතෙන වන්දතොපි ආපත්තිඅභාවං වත්වා වන්දනාය සබ්බථා පටික්ඛෙපාභාවඤ්ච දීපෙති. එවං සබ්බත්ථ සුත්තන්තරෙහි අප්පටික්ඛිත්තෙසු. නග්ගාදීසු පන වන්දිතුං න වට්ටතීති. එකතො ආවත්තොති එකස්මිං දොසාගතිපක්ඛෙ පරිවත්තො, පවිට්ඨොති අත්ථො. තෙනාහ ‘සපත්තපක්ඛෙ ඨිතො’ති. වන්දියමානොති ඔනමිත්වා වන්දියමානො. වන්දිතබ්බෙසු උද්දෙසාචරියො නිස්සයාචරියො ච යස්මා නවකාපි හොන්ති, තස්මා ‘තෙ වුඩ්ඪා එව වන්දියා’ති වන්දිතබ්බා’’ති ආගතං. වජිරබුද්ධිටීකායං (වජිර. ටී. පරිවාර 467) ‘‘එකාවත්තොතිපි පඨන්ති, තස්ස කුද්ධො කොධාභිභූතොති කිර අත්ථො. එකවත්ථොතිපි කෙචි, උත්තරාසඞ්ගං අපනෙත්වා ඨිතොති කිර අත්ථො. තං සබ්බං අට්ඨකථායං උද්ධටපාළියා විරුජ්ඣති. එකාවත්තොති හි උද්ධටං, තස්මා න ගහෙතබ්බං. අන්තරා වුත්තකාරණෙනාති කිච්චප්පසුතත්තා අසමන්නාහරන්තො ‘නලාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍යා’තිආදිවුත්තකාරණෙනා’’ති ආගතං.

දුතියගාථාසඞ්ගණිකට්ඨකථායං (පරි. අට්ඨ. 477) ‘‘දස පුග්ගලා නාභිවාදෙතබ්බාති සෙනාසනක්ඛන්ධකෙ වුත්තා දස ජනා. අඤ්ජලිසාමීචෙන චාති සාමීචිකම්මෙන සද්ධිං අඤ්ජලි ච තෙසං න කාතබ්බො. නෙව පානීයපුච්ඡනතාලවණ්ටග්ගහණාදි ඛන්ධකවත්තං තෙසං දස්සෙතබ්බං, න අඤ්ජලි පග්ගණ්හිතබ්බොති අත්ථො. දසන්නං දුක්කටන්ති තෙසංයෙව දසන්නං එවං කරොන්තස්ස දුක්කටං හොතී’’ති ආගතං, තස්මා අඤ්ජලිකම්මමත්තම්පි නෙසං න කත්තබ්බන්ති.

‘‘නවකතරෙන, භන්තෙ, භික්ඛුනා වුඩ්ඪතරස්ස භික්ඛුනො පාදෙ වන්දන්තෙන කති ධම්මෙ අජ්ඣත්තං උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බාති? නවකතරෙනුපාලි, භික්ඛුනා වුඩ්ඪතරස්ස භික්ඛුනො පාදෙ වන්දන්තෙන පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බා. කතමෙ පඤ්ච? නවකතරෙනුපාලි, භික්ඛුනා වුඩ්ඪතරස්ස භික්ඛුනො පාදෙ වන්දන්තෙන එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා උභොහි පාණිතලෙහි පාදානි පරිසම්බාහන්තෙන පෙමඤ්ච ගාරවඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බා. නවකතරෙනුපාලි, භික්ඛුනා වුඩ්ඪතරස්ස භික්ඛුනො පාදෙ වන්දන්තෙන ඉමෙ පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බා’’ති (පරි. 469) ඉමස්මිං ඨානෙ සම්මාසම්බුද්ධෙන ආයස්මතො උපාලිස්ස වන්දනානයොව ආචික්ඛිතො.

පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වාති එත්ථ පඤ්චසරූපඤ්ච කථිතං. කථං? වුඩ්ඪතරස්ස පාදෙ වන්දන්තෙන උභො අංසෙ විවරිත්වා වන්දිතබ්බා, න ච උභො අංසෙ පාරුපිත්වා වන්දිතබ්බා, අථ ඛො එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වන්දිතබ්බාති. එතෙන සඞ්ඝාටි පන එකංසං කතාපි අකතාපි නත්ථි දොසොති පකාසිතො හොති. ‘‘දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං කරපුටසඞ්ඛාතං අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාව වන්දිතබ්බා, න හත්ථතලපකාසනමත්තෙන වා න හත්ථමුට්ඨිපකාසනාදිනා වා වන්දිතබ්බා’’ති ච ‘‘න එකෙන හත්ථෙන චීවරකණ්ණඡුපනාදිමත්තෙන වන්දිතබ්බා, අථ ඛො උභොහි පාණිතලෙහි පාදානි පරිසම්බාහන්තෙන වන්දිතබ්බා’’ති ච ‘‘එවං වන්දන්තෙහි න දුට්ඨචිත්තඤ්ච අනාදරඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වා වන්දිතබ්බා, අථ ඛො පෙමඤ්ච ගාරවඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බා’’ති ච එවං වන්දනානයො ආචික්ඛිතො හොති.

කථං පඤ්චපතිට්ඨිතසරූපං කථිතං? ඉධ එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වාති එකං, අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාති එකං, උභොහි පාණිතලෙහි පාදානි පරිසම්බාහන්තෙනාති එකං, පෙමඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වාති එකං, ගාරවඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වාති එකං, එවං පඤ්චපතිට්ඨිතසරූපං කථිතං හොති. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච ධම්මෙ අජ්ඣත්තං උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බා’’ති. එවං සකලලොකස්ස හිතසුඛකාරකෙන ධම්මස්සාමිනා කායපණාමමනොපණාමවසෙන මහතො හිතසුඛස්ස පවත්තනත්ථං ආයස්මතො උපාලිත්ථෙරස්ස ආචික්ඛිතෙන වන්දනානයෙන වන්දිතුං වට්ටති.

ඉදානි පන ආචරියා අභිනවආගතානං දහරානඤ්ච සාමණෙරානඤ්ච වන්දනානයං සික්ඛන්තා න ඉමං ආහච්චභාසිතං පාළිං ගහෙත්වා සික්ඛන්ති, අථ ඛො පවෙණීආගතනයංයෙව ගහෙත්වා සික්ඛන්ති. කථං? යදි ඨත්වා වන්දථ, ද්වෙ පාදතලානි සමං භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා ද්වෙ හත්ථතලානි සමං ඵුසාපෙත්වා නලාටෙ පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දිතබ්බාභිමුඛං ඔනමිත්වා වන්දථාති, අයං නයො ‘‘එවං මහාසත්තො සුවණ්ණකදලි විය බාරාණසිනගරාභිමුඛං ඔනමිත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා’’ති ඉමං ජාතකට්ඨකථාවචනඤ්ච ‘‘දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ සිරස්මිං පතිට්ඨාපෙත්වා’’තිආදිඅට්ඨකථාවචනඤ්ච අනුලොමෙති. ඉධ පන ද්වෙ පාදතලානි, ද්වෙ හත්ථතලානි, නලාටඤ්චාති පඤ්චසු පතිට්ඨිතානීති සරූපං වදන්ති. යදි නිසීදිත්වා වන්දථ, පඨමං ද්වෙ පාදතලානි භූමියං සමං පතිට්ඨාපෙත්වා ද්වෙ ජාණුමණ්ඩලානි සමං උස්සාපෙත්වා ද්වෙ කප්පරානි ද්වින්නං ජාණූනං උපරි සමං ඨපෙත්වා ද්වෙ හත්ථතලානි සමං ඵුසිතානි කත්වා අඤ්ජලිසඞ්ඛාතං කරපුටං සිරසඞ්ඛාතෙ නලාටෙ පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දථ. තතො ඔනමිත්වා ද්වෙ ජාණුමණ්ඩලානි ච ද්වෙ කප්පරානි ච භූමියං සමං පතිට්ඨාපෙත්වා ද්වෙ හත්ථතලානි පසාරෙත්වා සමං භූමියං ඨපෙත්වා සීසං උභින්නං හත්ථපිට්ඨීනං උපරි කත්වා භූමියං පතිට්ඨාපෙත්වා වන්දථාති. එත්ථ තු ද්වෙ පාදතලානි එකං කත්වා, තථා ද්වෙ ජාණුමණ්ඩලානි එකං, ද්වෙ කප්පරානි එකං, ද්වෙ හත්ථතලානි එකං, සීසං එකං කත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතසරූපං කථෙන්ති. එස නයො පාළිඅට්ඨකථාටීකාසු න දිට්ඨො.

සමීපං ගන්ත්වා පාදානං වන්දනකාලෙ පන එකච්චෙ පඨමං අත්තනො සීසං හත්ථෙන පරාමසිත්වා තෙන හත්ථද්වයෙන ථෙරානං ජාණුමණ්ඩලං චීවරස්ස උපරියෙව සම්බාහන්ති. එකච්චෙ පඨමං ථෙරානං ජාණුමණ්ඩලං සචීවරංයෙව පරාමසිත්වා තෙනෙව හත්ථද්වයෙන අත්තනො සීසං පරාමසන්ති. එකච්චෙ ඡුපනමත්තමෙව කරොන්ති. එසපි නයො න කිස්මිඤ්චි දිට්ඨො. රාමඤ්ඤදෙසියා පන භික්ඛූ එවං සමීපං ගන්ත්වා වන්දනකාලෙ ථෙරානං පාදග්ගං අපස්සන්තාපි පරියෙසිත්වා චීවරතො නීහරිත්වා පාදග්ගමෙව පුනප්පුනං හත්ථෙන සම්බාහිත්වා සීසෙන පවට්ටෙත්වා චුම්බිත්වා ලෙහිත්වා චිරප්පවාසාගතපියමනාපඋපජ්ඣායං වා ආචරියං වා පස්සන්තා විය කත්වා වන්දන්ති. තං කිරියං පරිවාරපාළියං ‘‘උභොහි පාණිතලෙහි පාදානි පරිසම්බාහන්තෙන පෙමඤ්ච ගාරවඤ්ච උපට්ඨාපෙත්වා පාදා වන්දිතබ්බා’’ති ආගතපාළියා සංසන්දති විය දිස්සති. තෙපි න සබ්බෙ පාළිං පස්සන්ති, පවෙණීවසෙනෙව කරොන්ති, තස්මා සබ්බෙසං හිතත්ථං පාළිනයො අම්හෙහි උද්ධටො. පවෙණීආගතනයතො හි පාළිනයො බලවතරො, තස්මා භගවතො ආණං ගරුං කරොන්තෙහි සප්පුරිසෙහි පාළිනයො සමාසෙවිතබ්බොති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං.