3. තතියපාරාජිකං

තීහීති කායවචීමනොද්වාරෙහි.

පඨමපඤ්ඤත්තිනිදානවණ්ණනා

162. යා අයං හෙට්ඨා තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොතීතිආදිනා (පාරා. අට්ඨ. 1.84) රාජගහස්ස බුද්ධුප්පාදෙයෙව වෙපුල්ලප්පත්ති වුත්තා, සා එත්ථාපි සමානාති දස්සෙතුං ‘‘ඉදම්පි ච නගර’’න්ති වුත්තං, තෙන ච න කෙවලං රාජගහාදයො එවාති දස්සෙති. මහාවනං නාමාතිආදි මජ්ඣිමභාණකසංයුත්තභාණකානං මතෙන වුත්තං, දීඝභාණකා පන ‘‘හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං හුත්වා ඨිතං මහාවන’’න්ති වදන්ති. හංසවට්ටකච්ඡදනෙනාති හංසවට්ටකපටිච්ඡන්නෙන, හංසමණ්ඩලාකාරෙනාති අත්ථො. කායවිච්ඡන්දනියකථන්ති කරජකායෙ විරාගුප්පාදනකථං. ඡන්දොති දුබ්බලරාගො. රාගොති බලවරාගො. ‘‘කෙසලොමාදි’’න්ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විභාගෙන දස්සෙතුං යෙපි හීතිආදි වුත්තං. පඤ්චපඤ්චප්පභෙදෙනාති එත්ථ පඤ්ච පඤ්ච පභෙදා එතස්ස පරියායස්සාති පඤ්චපඤ්චප්පභෙදො, තෙන පඤ්චපඤ්චප්පභෙදෙනාති එවං බාහිරත්ථසමාසවසෙන පරියායවිසෙසනතා දට්ඨබ්බා.

අසුභායාති අසුභමාතිකාය. වණ්ණෙතබ්බමාතිකඤ්හි අපෙක්ඛිත්වා ඉත්ථිලිඞ්ගෙ සාමිවචනං, තෙනාහ මාතිකං නික්ඛිපිත්වාතිආදි. තං විභජන්තොති මාතිකං විභජන්තො. ඵාතිකම්මන්ති නිප්ඵත්තිකරණං. පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනන්ති කාමච්ඡන්දාදිපඤ්චනීවරණඞ්ගවිගමෙන පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතා, අප්පනාප්පත්තවිතක්කාදිජ්ඣානඞ්ගානං උප්පත්තිවසෙන පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතතා ච වෙදිතබ්බා. තිවිධකල්‍යාණං දසලක්ඛණසම්පන්නන්ති එත්ථ පන ඣානස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානානං වසෙන තිවිධකල්‍යාණතා, තෙසංයෙව ආදිමජ්ඣපරියොසානානං ලක්ඛණවසෙන දසලක්ඛණසම්පන්නතා ච වෙදිතබ්බා. අට්ඨකථායං පන ‘‘දසලක්ඛණවිභාවනෙනෙව තන්නිස්සයභූතා තිවිධකල්‍යාණතාපි ඣානස්ස පාකටා හොතීති තත්‍රිමානීතිආදි වුත්තං.

තත්‍රායං පාළීති තස්මිං දසලක්ඛණවිභාවනවිසයෙ අයං පාළි. පටිපදාවිසුද්ධීති ගොත්‍රභුපරියොසානාය පුබ්බභාගපටිපදාය ඣානස්ස නීවරණාදිපරිබන්ධතො විසුද්ධි, සායං යස්මා උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනාදීනම්පි පච්චයත්තෙන පධානා පුරිමකාරණසිද්ධා ච, තස්මා වුත්තං ‘‘පටිපදාවිසුද්ධි ආදී’’ති. උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනාති විසොධෙතබ්බතාදීනං අභාවතො තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චනිප්ඵත්තියා අනුබ්‍රූහනා, සා පන පරිබන්ධවිසුද්ධිසමකාලවිභාවිනීපි තබ්බිසුද්ධියාව නිප්ඵන්නාති දීපනත්ථමාහ ‘‘උපෙක්ඛානුබ්‍රූහනා මජ්ඣෙ’’ති. සම්පහංසනාති වත්ථුධම්මාදීනං අනතිවත්තනාදිසාධකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙන පරියොදපනා, සා පන යස්මා කත්තබ්බස්ස සබ්බකිච්චස්ස නිප්ඵත්තියාව සිද්ධා නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්පහංසනා පරියොසාන’’න්ති. තීණිපි චෙතානි කල්‍යාණානි එකක්ඛණෙ ලබ්භමානානිපි පච්චයපච්චයුප්පන්නතාදිවසෙන පවත්තන්තීති දස්සනත්ථං ආදිමජ්ඣපරියොසානභාවෙන වුත්තානි, න පන ඣානස්ස උප්පාදාදික්ඛණත්තයෙ යථාක්කමං ලබ්භමානත්තාති දට්ඨබ්බං. මජ්ඣිමං සමාධිනිමිත්තං පටිපජ්ජතීතිආදීසු මජ්ඣිමං සමාධිනිමිත්තං නාම සමප්පවත්තො අප්පනාසමාධියෙව. සො හි ලීනුද්ධච්චසඞ්ඛාතානං උභින්නං අන්තානං අනුපගමනෙන මජ්ඣිමො, සවිසෙසං චිත්තස්ස එකත්තාරම්මණෙ ඨපනතො සමාධියෙව උපරිවිසෙසානං කාරණභාවතො ‘‘සමාධිනිමිත්ත’’න්ති වුච්චති, තං පටිපජ්ජති පටිලබ්භතීති අත්ථො. එවං පටිපන්නත්තා මජ්ඣිමෙන සමාධිනිමිත්තෙන තත්ථ එකත්තාරම්මණෙ අප්පනාගොචරෙ පක්ඛන්දති උපතිට්ඨති, එවං විසුද්ධස්ස පන තස්ස චිත්තස්ස පුන විසොධෙතබ්බාභාවතො විසොධනෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො පුග්ගලො විසුද්ධං චිත්තං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම. සමථභාවූපගමනෙන සමථපටිපන්නස්ස පුන සමාධානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො සමථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛති, සමථපටිපන්නභාවතො එවමස්ස කිලෙසසංසග්ගං පහාය එකත්තෙන උපට්ඨිතස්ස පුන එකත්තුපට්ඨානෙ බ්‍යාපාරං අකරොන්තො එකත්තුපට්ඨානං අජ්ඣුපෙක්ඛති නාම.

තත්ථ ජාතානන්තිආදීසු යෙ පන තෙ එවං උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතෙ තස්මිං ඣානචිත්තෙ ජාතා සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා යුගනද්ධධම්මා, තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනසභාවෙන සම්පහංසනා විසොධනා පරියොදපනා ච, සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසතාය සම්පහංසනා ච, යඤ්චෙතං තදුපගං තෙසං අනතිවත්තනඑකරසභාවානං අනුච්ඡවිකං වීරියං, තස්ස තදුපගවීරියස්ස වාහනට්ඨෙන පවත්තනට්ඨෙන සම්පහංසනා ච, තස්මිං ඛණෙ යථාවුත්තධම්මානං ආසෙවනට්ඨෙන සම්පහංසනා ච, පරියොදපනා ච පරියොදපනකස්ස ඤාණස්ස කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙනෙව ඉජ්ඣතීති වෙදිතබ්බං. එවං තිවිධත්තගතං චිත්තන්තිආදීනි තස්සෙව චිත්තස්ස ථොමනවචනානි. විතක්කසම්පන්නන්ති විතක්කඞ්ගෙන සුන්දරභාවමුපගතං. චිත්තස්ස අධිට්ඨානසම්පන්නන්ති තස්මිඤ්ඤෙව ආරම්මණෙ චිත්තස්ස නිරන්තරප්පවත්තිසඞ්ඛාතෙන සමාධිනා සම්පන්නං, ඉදං ඣානඞ්ගවසෙන වුත්තං. සමාධිසම්පන්නන්ති ඉදං පන ඉන්ද්‍රියවසෙනාති වෙදිතබ්බං.

පටිකුටතීති සඞ්කුචති. පටිවට්ටතීති පටිනිවට්ටති. න්හාරුදද්දුලන්ති න්හාරුඛණ්ඩං. පයුත්තවාචන්ති පච්චයපරියෙසනෙ නියුත්තවාචං. දණ්ඩවාගුරාහීති දණ්ඩපටිබද්ධාහි දීඝජාලසඞ්ඛාතාහි වාගුරාහි.

සමණකුත්තකොති කාසායනිවාසනාදිසමණකිච්චකො. වග්ගුමුදාති එත්ථ ‘‘වග්ගුමතා’’ති වත්තබ්බෙ ලොකිකා ‘‘මුදා’’ති වොහරිංසූති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වග්ගුමතා’’ති. ‘‘වග්ගූ’’ති මතා, සුද්ධසම්මතාති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘පුඤ්ඤසම්මතා’’ති. සත්තානං පාපුනනෙන සොධනෙන සා පුඤ්ඤසම්මතා.

163. මාරස්ස ධෙය්‍යං ඨානං, වත්ථු වා නිවාසො මාරධෙය්‍යං, සො අත්ථතො තෙභූමකධම්මා එව, ඉධ පන පඤ්ච කාමගුණා අධිප්පෙතා, තං මාරධෙය්‍යං. ‘‘අයං සමණකුත්තකො යථාසමුප්පන්නසංවෙගමූලකෙන සමණභාවූපගමනෙන අතික්කමිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා අවොච, න පන ‘‘අරහත්තප්පත්තියා තීසු භවෙසු අප්පටිසන්ධිකතාය තං අතික්කමිතුං සක්ඛිස්සතී’’ති මරණෙනෙව සත්තානං සංසාරමොචනලද්ධිකත්තා දෙවතාය. න හි මතානං කත්ථචි පටිසන්ධි ගච්ඡති. ඉමිනා අත්ථෙන එවමෙව භවිතබ්බන්ති ඉමිනා පරෙසං ජීවිතා වොරොපනත්ථෙන එවමෙව සංසාරමොචනසභාවෙනෙව භවිතබ්බං. ‘‘අත්තනාපි අත්තානං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි ජීවිතා වොරොපෙන්තී’’ති (පාරා. 162) වුත්තත්තා සබ්බානිපි තානි පඤ්චභික්ඛුසතානි ජීවිතා වොරොපෙසීති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. තස්මා යෙ අත්තනාපි අත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච ජීවිතා වොරොපෙසුං, තෙ පුථුජ්ජනභික්ඛූ ඨපෙත්වා තදවසෙසෙ ච පුථුජ්ජනභික්ඛූ, සබ්බෙ ච අරියෙ අයං ජීවිතා වොරොපෙසීති වෙදිතබ්බං.

164. එකීභාවතොති පවිවෙකතො. උද්දෙසං පරිපුච්ඡං ගණ්හන්තීති අත්තනො අත්තනො ආචරියානං සන්තිකෙ ගණ්හන්ති, ගහෙත්වා ච ආචරියෙහි සද්ධිං භගවන්තං උපට්ඨහන්ති. තදා පන උද්දෙසාදිදායකා තනුභූතෙහි භික්ඛූහි භගවන්තං උපගතා, තං සන්ධාය භගවා පුච්ඡති.

ආනාපානස්සතිසමාධිකථාවණ්ණනා

165. දසානුස්සතීසු අන්තොගධාපි ආනාපානස්සති තදා භික්ඛූනං බහූනං සප්පායතං දස්සෙතුං පුන ගහිතා. තථා හි තං භගවා තෙසං දෙසෙසි. ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤා අසුභකම්මට්ඨානසදිසා, චත්තාරො පන ආරුප්පා ආදිකම්මිකානං අනනුරූපාති තෙසං ඉධ අග්ගහණං දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤං පරියායන්ති අරහත්තාධිගමත්ථාය අඤ්ඤං කාරණං. අත්ථයොජනාක්කමන්ති අත්ථඤ්ච යොජනාක්කමඤ්ච. අස්සාසවසෙනාති අස්සාසං ආරම්මණං කත්වාති වුත්තං හොති. උපට්ඨානං සතීති අප්පමුස්සනතාය තමෙව අස්සාසං පස්සාසඤ්ච උපගන්ත්වා ඨානං, තථා තිට්ඨනකධම්මො සති නාමාති අත්ථො. ඉදානි සතිවසෙනෙව පුග්ගලං නිද්දිසිතුකාමෙන යො අස්සසතීතිආදි වුත්තං. තත්ථ යො අස්සසති, තස්ස සති අස්සාසං උපගන්ත්වා තිට්ඨතීතිආදිනා අත්ථො ගහෙතබ්බො. අකොසල්ලසම්භූතෙති අවිජ්ජාසම්භූතෙ. ඛණෙනෙවාති අත්තනො පවත්තික්ඛණෙනෙව. අරියමග්ගස්ස පාදකභූතො අයං සමාධි අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා අරියමග්ගභාවං උපගතො විය හොතීති ආහ ‘‘අරියමග්ගවුඩ්ඪිප්පත්තො’’ති. ඔපම්මනිදස්සනන්ති එත්ථ උපමාව ඔපම්මං, තස්ස නිදස්සනං.

බාහිරකා ආනාපානස්සතිං ජානන්තා ආදිතො චතුප්පකාරමෙව ජානන්ති, න සබ්බං සොළසප්පකාරන්ති ආහ සබ්බප්පකාරඉච්චාදි. එවමස්සෙතං සෙනාසනන්ති එත්ථ එවන්ති භාවනාසතියා යථාවුත්තනයෙන ආරම්මණෙ චිත්තස්ස නිබන්ධනෙ සතියෙව, නාසතීති අත්ථො, තෙන මුට්ඨස්සතිස්ස අරඤ්ඤවාසො නිරත්ථකො අනනුරූපොති දස්සෙති. අවසෙසසත්තවිධසෙනාසනන්ති ‘‘පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජ’’න්ති (විභ. 508) එවං වුත්තං. උතුත්තයානුකූලං ධාතුචරියානුකූලන්ති ගිම්හානාදිඋතුත්තයස්ස සෙම්හාදිධාතුත්තයස්ස මොහාදිචරියත්තයස්ස ච අනුකූලං. නිසජ්ජාය දළ්හභාවං පල්ලඞ්කාභුජනෙන, අස්සාසපස්සාසානං පවත්තනසුඛතං උපරිමකායස්ස උජුකං ඨපනෙන, ආරම්මණපරිග්ගහූපායං පරිමුඛං සතියා ඨපනෙන උපදිසන්තො. න පණමන්තීති න ඔණමන්ති. පරිග්ගහිතනිය්‍යානං සතින්ති සබ්බථා ගහිතං සම්මොසපටිපක්ඛතො නිග්ගමනසඞ්ඛාතං සතිං කත්වා, පරමං සතිනෙපක්කං උපට්ඨපෙත්වාති අත්ථො.

සතොවාති සතියා සමන්නාගතො එව. බාත්තිංසාය ආකාරෙහීති චතූසු චතුක්කෙසු ආගතානි දීඝරස්සාදීනි සොළස පදානි අස්සාසපස්සාසවසෙන ද්විධා විභජිත්වා වුත්තෙහි ද්වත්තිංසාකාරෙහි. දීඝංඅස්සාසවසෙනාති දීඝඅස්සාසවසෙන, විභත්තිඅලොපං කත්වා නිද්දෙසො, දීඝන්ති වා භගවතා වුත්තඅස්සාසවසෙන. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපන්ති වික්ඛෙපපටිපක්ඛභාවතො ‘‘අවික්ඛෙපො’’ති ලද්ධනාමං චිත්තස්ස එකග්ගභාවං පජානතො. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සාසවසෙනාති පටිනිස්සග්ගානුපස්සී හුත්වා අස්සාසවසෙන, ‘‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සිඅස්සාසනවසෙනා’’ති වා පාඨො, තස්ස පටිනිස්සග්ගානුපස්සිනො අස්සාසවසෙනාති අත්ථො. ආ පඨමං බහිමුඛං සසනං අස්සාසො, තතො අන්තොමුඛං පටිසසනං පස්සාසොති ආහ අස්සාසොති බහිනික්ඛමනවාතොතිආදි, සුත්තන්තට්ඨකථාසු පන ආකඩ්ඪනවසෙන අන්තො සසනං අස්සාසො, බහි පටිසසනං පස්සාසොති කත්වා උප්පටිපාටියා වුත්තං.

තත්ථාති බහිනික්ඛමනඅන්තොපවිසනවාතෙසු, තස්ස ච පඨමං අබ්භන්තරවාතො නික්ඛමතීති ඉමිනා සම්බන්ධො. ‘‘සබ්බෙසම්පි ගබ්භසෙය්‍යකානන්තිආදිනා දාරකානං පවත්තික්කමෙන අස්සාසො බහිනික්ඛමනවාතොති ගහෙතබ්බන්ති දීපෙතී’’ති කෙචි වදන්ති. සුත්තනයො එව චෙත්ථ ‘‘අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා ච පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච ඵන්දිතා චා’’ති ඉමාය පාළියා සමෙතීති ගහෙතබ්බං. අද්ධානවසෙනාති කාලද්ධානවසෙන. අයඤ්හි අද්ධාන-සද්දො කාලස්ස දෙසස්ස ච වාචකො. තත්ථ යථා හීතිආදිනා දෙසද්ධානං උපමාවසෙන දස්සිතං. ඉදානි තබ්බිසිට්ඨකාලද්ධානවසෙන අස්සාසපස්සාසානං දීඝරස්සතං උපමෙය්‍යවසෙන විභාවෙතුං එවන්තිආදි වුත්තං. චුණ්ණවිචුණ්ණා අනෙකකලාපභාවෙන. එත්ථ ච හත්ථිආදිසරීරෙ සුනඛාදිසරීරෙ ච අස්සාසපස්සාසානං දෙසද්ධානවිසිට්ඨකාලද්ධානවසෙනෙව දීඝරස්සතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා අත්තභාවසඞ්ඛාතං දීඝං අද්ධානං සණිකං පූරෙත්වාතිආදිවචනතො. තෙසන්ති සත්තානං. තෙති අස්සාසපස්සාසා. ඉත්තරමද්ධානන්ති අප්පකං කාලං. නවහාකාරෙහීති භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස පුබ්බෙනාපරං අලද්ධවිසෙසස්ස කෙවලං අද්ධානවසෙන ආදිතො වුත්තා තයො ආකාරා, තෙ ච කස්සචි අස්සාසොව, කස්සචි පස්සාසොව, කස්සචි තදුභයම්පි උපට්ඨාතීති තිණ්ණං පුග්ගලානං වසෙන වුත්තා, තථා ඡන්දවසෙන තයො, තථා පාමොජ්ජවසෙනාති ඉමෙහි නවහි ආකාරෙහි. එකෙනාකාරෙනාති දීඝං අස්සාසාදීසු එකෙනාකාරෙන.

අද්ධානසඞ්ඛාතෙති දීඝෙ ඔකාසද්ධානසඞ්ඛාතෙ අත්තභාවෙ කාලද්ධානෙපි වා, එවං උපරි ඉත්තරසඞ්ඛාතෙති එත්ථාපි. ඡන්දො උප්පජ්ජතීති භාවනාය පුබ්බෙනාපරං විසෙසං ආවහන්තියා ලද්ධස්සාදත්තා තත්ථ සාතිසයො කත්තුකාමතාලක්ඛණො කුසලච්ඡන්දො උප්පජ්ජති. ඡන්දවසෙනාති තථාපවත්තඡන්දස්ස වසෙන. පාමොජ්ජං උප්පජ්ජතීති අස්සාසපස්සාසානං සුඛුමතරභාවෙ ආරම්මණස්ස සන්තතරතාය, කම්මට්ඨානස්ස ච වීථිපටිපන්නතාය භාවනාචිත්තසහගතො පමොදො ඛුද්දකාදිභෙදා තරුණා පීති උප්පජ්ජති. චිත්තං විවත්තතීති පටිභාගනිමිත්තෙ උප්පන්නෙ පකතිඅස්සාසපස්සාසතො චිත්තං නිවත්තති. උපෙක්ඛා සණ්ඨාතීති තස්මිං පටිභාගනිමිත්තෙ උපචාරප්පනාභෙදෙ සමාධිම්හි උප්පන්නෙ පුන ඣානනිබ්බත්තනත්ථං බ්‍යාපාරාභාවතො අජ්ඣුපෙක්ඛනං හොති, සා පනායං උපෙක්ඛා තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාති වෙදිතබ්බා. අනුපස්සනාඤාණන්ති සමථවසෙන නිමිත්තස්ස අනුපස්සනා, විපස්සනාවසෙන අස්සාසපස්සාසමුඛෙන තන්නිස්සයනාමරූපස්ස අනුපස්සනා ච ඤාණං. කායො උපට්ඨානන්ති අස්සාසපස්සාසසඞ්ඛාතො කායො උපගන්ත්වා තිට්ඨති එත්ථ සතීති උපට්ඨානං, නො සති, සති පන සරසතො උපතිට්ඨනට්ඨෙන සරණට්ඨෙන ච උපට්ඨානඤ්චෙව සති ච. තෙන වුච්චතීතිආදීසු යා අයං යථාවුත්තඅස්සාසපස්සාසකායෙ, තන්නිස්සයභූතෙ කරජකායෙ ච කායස්සෙව අනුපස්සනා නිච්චාදිභාවං වා ඉත්ථිපුරිසසත්තජීවාදිභාවං වා අනනුපස්සිත්වා අස්සාසපස්සාසකායමත්තස්සෙව අනිච්චාදිභාවස්ස ච අනුපස්සනා, තාය කායානුපස්සනාය සතිසඞ්ඛාතස්ස පට්ඨානස්ස භාවනා වඩ්ඪනා කායෙ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානභාවනාති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො.

ඉත්තරවසෙනාති පරිත්තකාලවසෙන. තාදිසොති දීඝො රස්සො ච. වණ්ණාති දීඝාදිආකාරා. නාසිකග්ගෙව භික්ඛුනොති නාසිකග්ගෙ වා, වා-සද්දෙන උත්තරොට්ඨෙ වාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා ‘‘ආදිමජ්ඣපරියොසානවසෙන සබ්බං අස්සාසපස්සාසකායං විදිතං පාකටං කරිස්සාමී’’ති පුබ්බෙ පවත්තආභොගවසෙන පච්ඡා තථා සමුප්පන්නෙන ඤාණසම්පයුත්තචිත්තෙන තං අස්සාසපස්සාසකායං එවං විදිතං පාකටං කරොන්තො අස්සසති චෙව පස්සසති ච, තස්මා එවංභූතො සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති නාම, න පන ‘‘අනාගතෙ එවං කරිස්සාමී’’ති චින්තනමත්තෙන සො එවං වුච්චතීති අධිප්පායො. තථාභූතස්සාති ආදිමජ්ඣපරියොසානං විදිතං කරොන්තස්ස. සංවරොති සති වීරියම්පි වා. න අඤ්ඤං කිඤ්චීති සබ්බකායං විදිතං කරිස්සාමීතිආදිකං පුබ්බාභොගං සන්ධාය වදති. ඤාණුප්පාදනාදීසූති ආදි-සද්දෙන කායසඞ්ඛාරපස්සම්භනපීතිපටිසංවෙදනාදිං සඞ්ගණ්හාති. කායසඞ්ඛාරන්ති අස්සාසපස්සාසං. සො හි චිත්තසමුට්ඨානොපි සමානො කරජකායපටිබද්ධවුත්තිතාය තෙන සඞ්ඛරීයතීති කායසඞ්ඛාරොති වුච්චති. අපරිග්ගහිතකාලෙති කම්මට්ඨානස්ස අනාරද්ධකාලෙ, තදාරම්භත්ථාය කායචිත්තානම්පි අපරිග්ගහිතකාලෙති අත්ථො. නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධායාති හි ඉමිනා කායපරිග්ගහො, පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති ඉමිනා චිත්තපරිග්ගහො වුත්තො. අධිමත්තන්ති බලවං ඔළාරිකං, ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං. කායසඞ්ඛාරො හි අධිප්පෙතො. අධිමත්තං හුත්වා පවත්තතීති කිරියාවිසෙසනං වා එතං. සබ්බෙසංයෙවාති උභයෙසම්පි.

මහාභූතපරිග්ගහෙ සුඛුමොති චතුධාතුමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසං සන්ධාය වුත්තං. ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනායාති කලාපසම්මසනමාහ. නිබ්බිදානුපස්සනතො පට්ඨාය බලවවිපස්සනා, තතො ඔරං දුබ්බලවිපස්සනා. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති අපරිග්ගහිතකාලෙතිආදිනා සමථනයෙ වුත්තනයෙන.

චොදනාසොධනාහීති අනුයොගපරිහාරෙහි. කථන්තිආදි පටිසම්භිදාපාළි, තත්ථ කථං සික්ඛතීති සම්බන්ධො. ඉති කිරාතිආදි චොදකවචනං. ඉති කිරාති එවඤ්චෙති අත්ථො. අස්සාසපස්සාසො සබ්බථා අභාවං උපනෙති චෙති චොදකස්ස අධිප්පායො. වාතූපලද්ධියාති අස්සාසපස්සාසවාතස්ස අභාවෙන තබ්බිසයාය උපලද්ධියා භාවනාචිත්තස්ස උප්පාදො වඩ්ඪි ච න හොතීති අත්ථො. න ච නන්ති එත්ථ නන්ති නිපාතමත්තං. පුන ඉති කිරාතිආදි යථාවුත්තාය චොදනාය විස්සජ්ජනා, තත්ථ ඉති කිර සික්ඛතීති මයා වුත්තාකාරෙන යදි සික්ඛතීති අත්ථො. පභාවනා හොතීති යදිපි ඔළාරිකා කායසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති, සුඛුමා පන අත්ථෙවාති භාවනායපි වඩ්ඪි හොතෙවාති අධිප්පායො. කංසෙති කංසභාජනෙ. නිමිත්තන්ති නිමිත්තස්ස, තෙසං සද්දානං පවත්තිආකාරස්සාති අත්ථො. සුඛුමකා සද්දාති අනුරවෙ ආහ. සුඛුමසද්දනිමිත්තාරම්මණතාපීති සුඛුමො සද්දොව නිමිත්තං තදාරම්මණතායපි.

ආභිසමාචාරිකසීලන්ති එත්ථ අභිසමාචාරොති උත්තමසමාචාරො, තදෙව ආභිසමාචාරිකං සීලං, ඛන්ධකවත්තපරියාපන්නස්ස සීලස්සෙතං අධිවචනං. අහං සීලං රක්ඛාමීති උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නං සීලං සන්ධාය වුත්තං. ආවාසොති ආවාසපලිබොධො. කුලන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. කම්මන්ති නවකම්මං. ඉද්ධීති පොථුජ්ජනිකා ඉද්ධි, සා විපස්සනාය පලිබොධො. සො උපච්ඡින්දිතබ්බොති විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.41) වුත්තෙන තස්ස තස්ස පලිබොධස්ස උපච්ඡෙදප්පකාරෙන උපච්ඡින්දිතබ්බො. යොගානුයොගොති යොගස්ස භාවනාය අනුයුඤ්ජනං. අට්ඨතිංසාරම්මණෙසූති ආලොකාකාසකසිණද්වයං වජ්ජෙත්වා පාළියං ආගතානං අට්ඨන්නං කසිණානං වසෙන වුත්තං, චත්තාරීසඤ්ඤෙව පන කම්මට්ඨානානි. යථාවුත්තෙනෙව නයෙනාති යොගානුයොගකම්මස්ස පදට්ඨානත්තාති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ඉමිනාව කම්මට්ඨානෙනාති ඉමිනා ආනාපානස්සතිකම්මට්ඨානෙන. මහාහත්ථිපථං නීහරන්තො වියාති කම්මට්ඨානවීථිං මහාහත්ථිමග්ගං කත්වා දස්සෙන්තො විය.

වුත්තප්පකාරමාචරියන්ති ‘‘ඉමිනාව කම්මට්ඨානෙන චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්සා’’තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරං ආචරියං. ‘‘පියො ගරු භාවනීයො’’තිආදිනා (අ. නි. 7.37; නෙත්ති. 113; මි. ප. 6.1.10) විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.42) වුත්තප්පකාරමාචරියන්තිපි වදන්ති. පඤ්චසන්ධිකන්ති පඤ්චපබ්බං, පඤ්චභාගන්ති අත්ථො. කම්මට්ඨානස්ස උග්ගණ්හනන්ති කම්මට්ඨානගන්ථස්ස උග්ගණ්හනං. තදත්ථපරිපුච්ඡා කම්මට්ඨානස්ස පරිපුච්ඡා, තත්ථ සංසයපරිපුච්ඡා වා. කම්මට්ඨානස්ස උපට්ඨානන්ති එවං භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස එවමිධ නිමිත්තං උපතිට්ඨතීති උපධාරණං. තථා කම්මට්ඨානප්පනා එවං ඣානමප්පෙතීති. කම්මට්ඨානස්ස ලක්ඛණන්ති ගණනානුබන්ධනාඵුසනානං වසෙන භාවනං උස්සුක්කාපෙත්වා ඨපනාවසෙන මත්ථකප්පත්ති ඉධ භාවනාති කම්මට්ඨානසභාවස්ස සල්ලක්ඛණං, තෙනාහ ‘‘කම්මට්ඨානසභාවූපධාරණන්ති වුත්තං හොතී’’ති.

අට්ඨාරසසෙනාසනදොසවිවජ්ජිතන්ති මහත්තං නවත්තං ජිණ්ණත්තං පන්ථනිස්සිතත්තං සොණ්ඩිපණ්ණපුප්ඵඵලයුත්තතා පත්ථනීයතා නගරදාරුඛෙත්තසන්නිස්සිතතා විසභාගානං පුග්ගලානං අත්ථිතා පට්ටනසන්නිස්සිතතා පච්චන්තසන්නිස්සිතතා රජ්ජසීමසන්නිස්සිතතා අසප්පායතා කල්‍යාණමිත්තානං අලාභොති ඉමෙහි අට්ඨාරසහි සෙනාසනදොසෙහි විවජ්ජිතං. පඤ්චසෙනාසනඞ්ගසමන්නාගතන්ති –

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං නාතිදූරං හොති නාච්චාසන්නං ගමනාගමනසම්පන්නං දිවා අප්පාකිණ්ණං රත්තිං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං අප්පඩංසමකසවාතාතපසරීසපසම්ඵස්සං, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ විහරන්තස්ස අප්පකසිරෙන උප්පජ්ජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරා, තස්මිං ඛො පන සෙනාසනෙ ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති …පෙ… එවං ඛො, භික්ඛවෙ, සෙනාසනං පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතං හොතී’’ති (අ. නි. 10.11) –

එවං භගවතා වුත්තෙහි පඤ්චහි සෙනාසනඞ්ගෙහි සමන්නාගතං, එත්ථ ච නාතිදූරතාදි එකං, දිවා අප්පාකිණ්ණතාදි එකං, අප්පඩංසාදිතා එකං, චීවරාදිලාභො එකං, ථෙරානං භික්ඛූනං නිවාසො එකන්ති එවං පඤ්චඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි.

උපච්ඡින්නඛුද්දකපලිබොධෙනාති දීඝානං කෙසාදීනං හරණෙන පත්තචීවරාදීනං පචනතුන්නකරණරජනාදිකරණෙහි ච උපච්ඡින්නා ඛුද්දකා පලිබොධා යෙන, තෙන. භත්තසම්මදන්ති භොජනනිමිත්තං පරිස්සමං. ආචරියතො උග්ගහො ආචරියුග්ගහො, සබ්බොපි කම්මට්ඨානවිධි, න පුබ්බෙ වුත්තඋග්ගහමත්තං, තතො. එකපදම්පීති එකකොට්ඨාසම්පි.

අනුවහනාති අස්සාසපස්සාසානං අනුගමනවසෙන සතියා නිරන්තරං අනුප්පවත්තනා. යස්මා පන ගණනාදිවසෙන විය ඵුසනාවසෙන විසුං මනසිකාරො නත්ථි, ඵුට්ඨඵුට්ඨට්ඨානෙ එව ගණනාදි කාතබ්බන්ති දස්සෙතුං ඉධ ඵුසනාගහණන්ති දීපෙන්තො ‘‘ඵුසනාති ඵුට්ඨට්ඨාන’’න්ති ආහ. ඨපනාති සමාධානං, සමාධිප්පධානා පන අප්පනාති ආහ ‘‘ඨපනාති අප්පනා’’ති. අනිච්චතාදීනං ලක්ඛණතො සල්ලක්ඛණා විපස්සනා. පවත්තතො නිමිත්තතො ච විනිවට්ටනතො විනිවට්ටනා මග්ගො. කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිභාවතො පාරිසුද්ධි ඵලං. තෙසන්ති විනිවට්ටනාපාරිසුද්ධීනං. ඛණ්ඩන්ති ‘‘එකං තීණි පඤ්චා’’ති එකන්තරිකාදිභාවෙන ගණනාය ඛණ්ඩනං. අථ වා ඛණ්ඩන්ති අන්තරන්තරා කතිපයකාලං අගණෙත්වා පුන ගණනවසෙන අන්තරා ඔධිපරිච්ඡෙදො න දස්සෙතබ්බො. තථා ඛණ්ඩං දස්සෙන්තස්ස හි ‘‘කම්මට්ඨානනින්නං පවත්තති නු ඛො මෙ චිත්තං, නො’’ති වීමංසුප්පත්තියා වික්ඛෙපො හොති, තෙනාහ සිඛාප්පත්තං නු ඛො මෙතිආදි, ඉදඤ්ච එවං ඛණ්ඩං දස්සෙත්වා චිරතරං ගණනාය මනසිකරොන්තස්ස වසෙන වුත්තං. සො හි තථා ලද්ධං අවික්ඛෙපමත්තං නිස්සාය එවං මඤ්ඤෙය්‍ය. යො උපට්ඨාති, තං ගහෙත්වාති ඉදං අස්සාසපස්සාසෙසු යස්ස එකොව පඨමං උපට්ඨාති, තං සන්ධාය වුත්තං, යස්ස පන උභොපි උපට්ඨහන්ති, තෙන උභයම්පි ගහෙත්වා ගණිතබ්බං. යො උපට්ඨාතීති ඉමිනාව ද්වීසු නාසාපුටවාතෙසු යො පාකටො හොති, සො ගහෙතබ්බොති අයම්පි අත්ථො දීපිතොති ගහෙතබ්බං. පඨමං එකෙකස්මිං උපට්ඨිතෙපි උපලක්ඛෙත්වා ගණන්තස්සෙව කමෙන උභොපි පාකටා හොන්තීති ආහ ‘‘අස්සාසපස්සාසා පාකටා හොන්තී’’ති. එවං සීඝං සීඝං ගණෙතබ්බමෙවාති සම්බන්ධො. එවං සීඝගණනාරම්භස්ස ඔකාසං දස්සෙතුං ඉමස්සාපි පුරිමනයෙන ගණයතොතිආදි වුත්තං. තත්ථ පුරිමනයෙනාති දන්ධගණනාය, පාකටා හුත්වාති ඉමිනා දන්ධගණනාය ආරද්ධකාලෙ චිත්තස්ස අවිසදතාය සුඛුමස්සාසාදීනං අපාකටතං, පච්ඡා විසදකාලෙ පාකටතඤ්ච තෙසු ච පාකටෙසු දන්ධගණනං පහාය සීඝගණනා කාතබ්බාති දස්සෙති. සීඝගණනාය නිප්පරියායතො නිරන්තරප්පවත්ති අප්පනාවීථියමෙව, න කාමාවචරෙ භවඞ්ගන්තරිකත්තාති ආහ ‘‘නිරන්තරප්පවත්තං වියා’’ති. පුරිමනයෙනෙවාති සීඝගණනාය. අන්තො පවිසන්තං වාතං මනසිකරොන්තො අන්තො චිත්තං පවෙසෙති නාම.

එතන්ති එතං අස්සාසපස්සාසජාතං. අනුගමනන්ති ඵුට්ඨට්ඨානෙ මනසිකරණමෙව, න අස්සාසපස්සාසානං අනුවත්තනං, තෙනාහ – ‘‘තඤ්ච ඛො න ආදිමජ්ඣපරියොසානානුගමනවසෙනා’’ති. ඵුසනාඨපනාවසෙන විසුං මනසිකාරො නත්ථීති ඉමිනා යථා ගණනාය ඵුසනාය ච මනසිකරොති, එවං අනුබන්ධනං විනා කෙවලං ඨපනාය ච ඵුසනාය ච මනසිකාරොපි නත්ථීති දස්සෙන්තෙන ගණනං පටිසංහරිත්වා යාව අප්පනා උප්පජ්ජති, තාව අනුබන්ධනාය ච ඵුසනාය ච මනසිකරොති, අප්පනාය පන උප්පන්නාය අනුබන්ධනාය ඨපනාය ච මනසිකරොති නාමාති දීපිතං හොති, අට්ඨකථායං පන අනුබන්ධනාය විනා ඨපනාය මනසිකාරො නත්ථීති දස්සනත්ථං ‘‘අනුබන්ධනාය ච ඵුසනාය ච ඨපනාය ච මනසිකරොතීති වුච්චතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. යා අච්චන්තාය න මිනොති න විනිච්ඡනති, සා මානස්ස සමීපෙති උපමානං සිද්ධසාදිසෙන සාධ්‍යසාධනං යථා ගො විය ගවයොති. පඞ්ගුළොති පීඨසප්පී. දොලාති පෙඞ්ඛොලො. කීළතන්ති කීළන්තානං. උපනිබන්ධනත්ථම්භමූලෙති නාසිකග්ගං මුඛනිමිත්තඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. ආදිතො පභුතීති උපමෙය්‍යත්ථදස්සනතො පට්ඨාය. නිමිත්තන්ති උපනිබන්ධනනිමිත්තං නාසිකග්ගං, මුඛනිමිත්තං වා. අනාරම්මණමෙකචිත්තස්සාති අස්සාසපස්සාසානං එකක්ඛණෙ අප්පවත්තනතො එකස්ස චිත්තස්ස තයොපි ආරම්මණං න හොන්ති, නිමිත්තෙන සහ අස්සාසො පස්සාසො වාති ද්වෙයෙව එකක්ඛණෙ ආරම්මණං හොන්තීති අත්ථො. අජානතො ච තයො ධම්මෙති නිමිත්තං අස්සාසො පස්සාසොති ඉමෙ තයො ධම්මෙ ආරම්මණකරණවසෙන අවින්දන්තස්ස, ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො, තෙන එවඤ්ච සති අයං අනිට්ඨප්පසඞ්ගොති බ්‍යතිරෙකං දස්සෙති. භාවනාති ආනාපානස්සතිභාවනා.

කථං ඉමෙ…පෙ… විසෙසමධිගච්ඡතීති ඉදං පරිහාරගාථාය වුත්තමෙවත්ථං කකචොපමාය (ම. නි. 1.222 ආදයො) විවරිතුං පුච්ඡාඨපනං. තත්ථ කථං-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො ‘‘කථමිමෙ අවිදිතා…පෙ… කථං විසෙසමධිගච්ඡතී’’ති. පධානන්ති භාවනානිප්ඵාදකං වීරියං. පයොගන්ති නීවරණවික්ඛම්භකං භාවනානුයොගං. විසෙසන්ති අරහත්තපරියොසානවිසෙසං. පධානන්ති රුක්ඛස්ස ඡෙදනවීරියං. පයොගන්ති තස්සෙව ඡෙදනකකිරියං. කිඤ්චාපෙත්ථ ‘‘විසෙසමධිගච්ඡතී’’ති උපමායං න වුත්තං, තථාපි අත්ථතො යොජෙතබ්බමෙව. යථා රුක්ඛොතිආදි උපමාසංසන්දනං. නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වාති දීඝනාසිකො නාසිකග්ගෙ, ඉතරො මුඛං නිමියති ඡාදියති එතෙනාති මුඛනිමිත්තන්ති ලද්ධනාමෙ උත්තරොට්ඨෙ.

ඉදං පධානන්ති යෙන වීරියාරම්භෙන කායොපි චිත්තම්පි භාවනාකම්මස්ස අරහං ඉධ පධානන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උපක්කිලෙසාති නීවරණා. විතක්කාති කාමවිතක්කාදිමිච්ඡාවිතක්කා, නීවරණප්පහානෙන වා පඨමජ්ඣානාධිගමං දස්සෙත්වා විතක්කූපසමාපදෙසෙන දුතියජ්ඣානාදීනමධිගමමාහ. අයං පයොගොති අයං ඣානාධිගමස්ස හෙතුභූතො කම්මට්ඨානානුයොගසඞ්ඛාතො පයොගො. සංයොජනා පහීයන්තීති දසපි සංයොජනානි මග්ගපඅපාටියා සමුච්ඡෙදවසෙන පහීයන්ති. බ්‍යන්තී හොන්තීති තථා සත්තපි අනුසයා භඞ්ගමත්තස්සපි අනවසෙසතො විගතන්තා හොන්ති. අයං විසෙසොති ඉමං සමාධිං නිස්සාය අනුක්කමෙන ලබ්භමානො අයං සංයොජනප්පහානාදිකො ඉමස්ස සමාධිස්ස විසෙසොති අත්ථො. එවං ඉමෙ තයො ධම්මාතිආදි නිගමනවචනං. පරිපුණ්ණාති සොළසන්නං වත්ථූනං පාරිපූරියා සබ්බසො පුණ්ණා. අනුපුබ්බන්ති අනුක්කමෙන. පරිචිතාති පරිචිණ්ණා. ඉමං ලොකන්ති ඛන්ධාදිලොකං පඤ්ඤාපභාසෙන පභාසෙති.

ඉධාති ඉමස්මිං ඨානෙ. අස්සාති උපමාභූතස්ස කකචස්ස. ආනයනෙ පයොජනන්ති යොජෙතබ්බං. නිමිත්තන්ති පටිභාගනිමිත්තං. අවසෙසඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතාති විතක්කාදිඅවසෙසඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතාති වදන්ති. විචාරාදීහීති පන වත්තබ්බං නිප්පරියායෙන විතක්කස්ස අප්පනාභාවතො. සො හි ‘‘අප්පනා බ්‍යප්පනා’’ති නිද්දිට්ඨො. එවඤ්හි සති අවසෙස-සද්දො උපපන්නො හොති, විතක්කසම්පයොගතො වා ඣානඞ්ගෙසු පධානභූතො සමාධි අප්පනාති කත්වා ‘‘අවසෙසඣානඞ්ගපටිමණ්ඩිතා අප්පනාසඞ්ඛාතා ඨපනා ච සම්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. කස්සචි පන ගණනාවසෙනෙව මනසිකාරකාලතො පභුතීති එත්ථ ‘‘අනුක්කමතො…පෙ… පත්තං විය හොතී’’ති උපරි වක්ඛමානො ගන්ථො පුරාණපොත්ථකෙසු දිස්සති, තස්මා අයං පාඨො එත්ථාපි ලිඛිතබ්බො, ලෙඛකානං පන දොසෙන ගළිතොති වෙදිතබ්බො.

ඔළාරිකෙ අස්සාසපස්සාසෙ නිරුද්ධෙතිආදි හෙට්ඨා වුත්තනයම්පි විචෙතබ්බාකාරප්පත්තස්ස කායසඞ්ඛාරස්ස විචයනවිධිං දස්සෙතුං ආනීතං. දෙසතොති පුබ්බෙ ඵුසනවසෙන ගහිතට්ඨානතො. නිමිත්තං පට්ඨපෙතබ්බන්ති පුබ්බෙ ගහිතාකාරනිමිත්තග්ගාහිකා සඤ්ඤා ඵුසනට්ඨානෙ පට්ඨපෙතබ්බා. ඉමමෙව හි අත්ථවසන්ති ඉමං අනුපට්ඨහන්තස්ස ආරම්මණස්ස උපට්ඨානවිධිසඞ්ඛාතං කාරණං පටිච්ච. ඉතොති ආනාපානකම්මට්ඨානතො. ගරුකතා ච භාවනාදුක්කරතායාති ආහ ‘‘ගරුකභාවන’’න්ති. චරිත්වාති ගොචරං ගහෙත්වා. නිමිත්තන්ති උග්ගහනිමිත්තං, පටිභාගනිමිත්තං වා. උභයම්පි හි ඉධ එකජ්ඣං වුත්තං. තථා හි තූලපිචුආදිඋපමත්තයං උග්ගහෙ යුජ්ජති, සෙසං උභයත්ථ.

තාරකරූපං වියාති තාරකාය සරූපං විය. සඤ්ඤානානතායාති නිමිත්තුපට්ඨානතො පුබ්බෙ පවත්තසඤ්ඤානං නානතාය. සඤ්ඤජන්ති භාවනාසඤ්ඤාය පරිකප්පිතං, න උප්පාදිතං අවිජ්ජමානත්තා, තෙනාහ ‘‘නානතො උපට්ඨාතී’’ති. එවං හොතීති භාවනමනුයුත්තස්ස එවං උපට්ඨාති. එවන්ති එවං සති, යථාවුත්තනයෙන නිමිත්තෙ එව චිත්තස්ස ඨපනෙ සතීති අත්ථො. ඉතො පභුතීති ඉතො පටිභාගනිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය. නිමිත්තෙති පටිභාගනිමිත්තෙ. ඨපයන්ති ඨපනාවසෙන චිත්තං ඨපන්තො. නානාකාරන්ති ‘‘චත්තාරො වණ්ණා’’ති එවං වුත්තං නානාකාරං. විභාවයන්ති විභාවෙන්තො අන්තරධාපෙන්තො. නිමිත්තුප්පත්තිතො පට්ඨාය හි තෙ ආකාරා අමනසිකරොතො අන්තරහිතා විය හොන්ති. අස්සාසපස්සාසෙති අස්සාසෙ පස්සාසෙ ච යො නානාකාරො, තං විභාවයං අස්සාසපස්සාසසම්භූතෙ වා නිමිත්තෙ චිත්තං ඨපයං සකං චිත්තං නිබන්ධති නාමාති යොජනා. කෙචි පන විභාවයන්ති එතස්ස විභාවෙන්තො විදිතං පාකටං කරොන්තොති අත්ථං වදන්ති, තං පුබ්බභාගවසෙන යුජ්ජෙය්‍ය. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – අස්සාසපස්සාසෙ නානාකාරං විභාවෙන්තො පජානන්තො තත්ථ යං ලද්ධං නිමිත්තං, තස්මිං චිත්තං ඨපෙන්තො අනුක්කමෙන සකං චිත්තං නිබන්ධති අප්පෙතීති.

කිලෙසාති අවසෙසකිලෙසා. සන්නිසින්නායෙවාති අලද්ධනීවරණසහායා ඔලීනායෙව. උපචාරභූමියන්ති උපචාරාවත්ථායං. ලක්ඛණතොති වික්ඛම්භනාදිසභාවතො වා අනිච්චාදිසභාවතො වා. ගොචරොති භික්ඛාචාරගාමො. යත්ථ දුල්ලභා සප්පායභික්ඛා, සො අසප්පායො, ඉතරො සප්පායො. භස්සන්ති දසකථාවත්ථුනිස්සිතං භස්සං, තං සප්පායං, ඉතරමසප්පායං. සෙසෙසු ආවාසාදීසු යත්ථ යත්ථ අසමාහිතං චිත්තං සමාධියති, තං තං සප්පායං, ඉතරමසප්පායන්ති ගහෙතබ්බං. යස්ස පන එවං සත්තවිධං අසප්පායං වජ්ජෙත්වා සප්පායමෙව සෙවන්තස්සපි අප්පනා න හොති, තෙන සම්පාදෙතබ්බං දසවිධං අප්පනාකොසල්ලං දස්සෙන්තො වත්ථුවිසදකිරියාතිආදිමාහ. තත්ථ වත්ථුවිසදකිරියා නාම කෙසනඛච්ඡෙදනාදීහි අජ්ඣත්තිකස්ස සරීරවත්ථුස්ස, චීවරසෙනාසනාදිධොවනපරිකම්මාදීහි බාහිරවත්ථුස්ස ච විසදභාවකරණං. එවඤ්හි ඤාණම්පි විසදකිච්චනිප්ඵත්තිකරං හොති. ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා නාම සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමභාවකරණං. නිමිත්තකුසලතා නාම භාවනාය ලද්ධනිමිත්තස්ස රක්ඛණකොසල්ලං. යස්මිං සමයෙ චිත්තං නිග්ගහෙතබ්බන්තිආදීසු යස්මිං සමයෙ චිත්තං අච්චාරද්ධතාදීහි කාරණෙහි උද්ධතතාය නිග්ගහෙතබ්බං, තදා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො තයො අභාවෙත්වා පස්සද්ධාදීනං තිණ්ණං භාවනෙන චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනා හොති. යදාස්ස චිත්තං අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනතාය පග්ගහෙතබ්බං, තදා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදයො තයො අභාවෙත්වා ධම්මවිචයාදීනං තිණ්ණං භාවනෙන චිත්තස්ස පග්ගණ්හනං හොති. යදාස්ස පඤ්ඤාපයොගමන්දතාදීහි නිරස්සාදං චිත්තං හොති, තදා තස්ස චිත්තස්ස අට්ඨසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණාදිනා (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.418) සම්පහංසනසඞ්ඛාතා සංවෙජනා හොති. යදා පනස්ස එවං පටිපජ්ජනතො අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නඤ්ච චිත්තං හොති, තදා තස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු අබ්‍යාපාරතාසමාපජ්ජනෙන අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති.

තදධිමුත්තතා නාම සමාධිඅධිමුත්තතා, සමාධිනින්නපොණපබ්භාරතාති අත්ථො. එත්ථාති එතිස්සං කායානුපස්සනායං.

පාරිසුද්ධිං පත්තුකාමොති ඵලං අධිගන්තුකාමො සමාපජ්ජිතුකාමො ච. තත්ථ සල්ලක්ඛණාවිවට්ටනාවසෙන පඨමං මග්ගානන්තරඵලං අධිගන්තුකාමො. තතො පරං සල්ලක්ඛණවසෙන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිතුකාමොපීති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. ආවජ්ජනසමාපජ්ජන…පෙ… වසිප්පත්තන්ති එත්ථ පටිලද්ධඣානතො වුට්ඨාය විතක්කාදීසු ඣානඞ්ගෙසු එකෙකං ආවජ්ජයතො භවඞ්ගං උපච්ඡින්දිත්වා උප්පන්නාවජ්ජනානන්තරං විතක්කාදීසු යථාවජ්ජිතඣානඞ්ගාරම්මණානි කාමාවචරජවනානි භවඞ්ගන්තරිතානි යදා නිරන්තරං පවත්තන්ති, අථස්ස ආවජ්ජනවසී සිද්ධා හොති. තං පන ඣානං සමාපජ්ජිතුකාමතානන්තරං සීඝං සමාපජ්ජනසමත්ථතා සමාපජ්ජනවසී නාම. අච්ඡරාමත්තං වා දසච්ඡරාමත්තං වා ඛණං ඣානං ඨපෙතුං සමත්ථතා අධිට්ඨානවසී නාම. තථෙව ලහුං ඛණං ඣානසමඞ්ගී හුත්වා ඣානතො භවඞ්ගුප්පත්තිවසෙන වුට්ඨාතුං සමත්ථතා වුට්ඨානවසී නාම. ‘‘එත්තකමෙව ඛණං සමාපජ්ජිස්සාමී’’ති, ‘‘එත්තකමෙව ඛණං ඣානසමඞ්ගී හුත්වා ඣානතො වුට්ඨහිස්සාමී’’ති ච පවත්තපුබ්බපරිකම්මභෙදෙනෙත්ථ අධිට්ඨානවුට්ඨානවසියො භින්නා, න සරූපභෙදෙන, යා ‘‘සමාපත්තිකුසලතා, වුට්ඨානකුසලතා’’ති වුච්චන්ති. පච්චවෙක්ඛණවසී පන ආවජ්ජනවසියා එව වුත්තා. පච්චවෙක්ඛණවීථියඤ්හි සීඝං ආවජ්ජනුප්පත්තියා ආවජ්ජනවසී තදනන්තරානං ජවනානං සමුප්පත්තියා පච්චවෙක්ඛණවසීති ආවජ්ජනවසීසිද්ධියාව පච්චවෙක්ඛණවසී සිද්ධා එව හොතීති වෙදිතබ්බා. ඣානඞ්ගානි පරිග්ගහෙත්වාති ඣානචිත්තසම්පයුත්තානි ඣානඞ්ගානි ලක්ඛණාදිවසෙන පරිග්ගහෙත්වා. තෙසඤ්ච නිස්සයන්ති තෙසං වත්ථුනිස්සයානං භූතානං නිස්සයං. ඉදඤ්ච කරජකායස්ස වත්ථුදසකස්ස භූතනිස්සයත්තා සුත්තන්තනයෙන වුත්තං, න පට්ඨානනයෙන. න හි කලාපන්තරගතානි භූතානි කලාපන්තරගතානං භූතානං නිස්සයපච්චයා හොන්ති, සුත්තන්තනයෙන පන උපනිස්සයපච්චයොති වෙදිතබ්බානි. පට්ඨානෙ හි අසඞ්ගහිතා සබ්බෙ පච්චයා සුත්තන්තිකනයෙන උපනිස්සයපච්චයෙ සඞ්ගය්හන්තීති වෙදිතබ්බං. තංනිස්සිතරූපානීති උපාදාරූපානි. යථාපරිග්ගහිතරූපවත්ථුද්වාරාරම්මණං වාති එත්ථ යථාපරිග්ගහිතකෙසාදිරූපාරම්මණං තතො පුබ්බෙ වුත්තනයවත්ථාරම්මණඤ්ච තන්නිස්සයකරජකායපඅග්ගහමුඛෙන උපට්ඨිතචක්ඛාදිද්වාරඤ්ච සසම්පයුත්තධම්මවිඤ්ඤාණං වාති යොජෙතබ්බං. කම්මාරගග්ගරීති කම්මාරානං අග්ගිධමනභස්තා. තජ්ජන්ති තදනුරූපං. තස්සාති නාමරූපස්ස. තං දිස්වාති අවිජ්ජාතණ්හාදිපච්චයං දිස්වා. කඞ්ඛං විතරතීති අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධානන්තිආදිනයප්පවත්තං (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සොළසවත්ථුකං විචිකිච්ඡං අතික්කමති. කලාපසම්මසනවසෙනාති යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නන්තිආදිනා (ම. නි. 1.361; 3.86, 89; අ. නි. 4.181) පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අතීතාදිකොට්ඨාසං එකෙකකලාපතො ගහෙත්වා අනිච්චාදිවසෙන සම්මසනං කලාපසම්මසනං, තස්ස වසෙන. පුබ්බභාගෙති පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිපරියාපන්නාය උදයබ්බයානුපස්සනාය පුබ්බභාගෙ. ඔභාසාදයොති ඔභාසො ඤාණං පීති පස්සද්ධි සුඛං අධිමොක්ඛො පග්ගහො උපෙක්ඛා උපට්ඨානං නිකන්ති ච. තත්ථ අධිමොක්ඛොති සද්ධා. උපට්ඨානන්ති සති. උපෙක්ඛාති තත්‍රමජ්ඣත්තතා. එත්ථ ච ඔභාසාදයො නව නිකන්තිසඞ්ඛාතතණ්හුපක්කිලෙසවත්ථුතාය උපක්කිලෙසා වුත්තා, නිකන්ති පන උපක්කිලෙසතාය තබ්බත්ථුතාය ච. නිබ්බින්දන්තො ආදීනවානුපස්සනාපුබ්බඞ්ගමාය නිබ්බිදානුපස්සනාය නිබ්බින්දන්තො. මුඤ්චිතුකම්‍යතාපටිසඞ්ඛානුපස්සනාසඞ්ඛාරුපෙක්ඛානුලොමඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ උප්පන්නගොත්‍රභුඤාණානන්තරං උප්පන්නෙන මග්ගඤාණෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු විරජ්ජන්තො විමුච්චන්තො. ඵලක්ඛණෙ හි විමුත්තො නාම වුච්චති, මග්ගක්ඛණෙ විමුච්චන්තොති. එකූනවීසතිභෙදස්සාති චතුන්නං මග්ගවීථීනං අනන්තරං පච්චෙකං උප්පජ්ජන්තස්ස මග්ගඵලනිබ්බානපහීනාවසිට්ඨකිලෙසානං පඤ්චන්නං පච්චවෙක්ඛිතබ්බානං වසෙන එකූනවීසතිභෙදස්ස. අරහතො හි අවසිට්ඨකිලෙසාභාවෙන එකූනවීසතිතා. අස්සාති ආනාපානකම්මට්ඨානිකස්ස.

සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙති පීතිසහගතානි චතුක්කනයෙ ද්වෙ පඨමදුතියජ්ඣානානි. තස්සාති තෙන යොගිනා. සමාපත්තික්ඛණෙති සමාපන්නක්ඛණෙ. ආරම්මණතොති පටිභාගාරම්මණග්ගහණමුඛෙන පීති පටිසංවිදිතා හොති, ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තා. ආරම්මණෙ හි විදිතෙ තබ්බිසයා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සයං අත්තනො පටිසංවිදිතා නාම හොති සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච පච්ඡා ගහණෙ සන්දෙහාභාවතො. විපස්සනාක්ඛණෙති විපස්සනාපඤ්ඤාය විසයතො දස්සනක්ඛණෙ. එවං පීතිං අනිච්චාදිවසෙන ගහණමෙව අසම්මොහතො පීතිපටිසංවෙදනං නාම.

දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝස්ස අස්සාසස්ස ආරම්මණභූතස්ස වසෙන, පජානතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොතීති සම්බන්ධො. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතොති ඣානපරියාපන්නං අවික්ඛෙපාපන්නං නාම චිත්තස්සෙකග්ගතං තංසම්පයුත්තාය පඤ්ඤාය පජානතො. යථෙව හි ආරම්මණමුඛෙන පීති පටිසංවිදිතා හොති, එවං තංසම්පයුත්තධම්මාපි පටිසංවිදිතා එව හොන්තීති. සති උපට්ඨිතා හොතීති දීඝං අස්සාසවසෙන ඣානසම්පයුත්තා සති තස්ස ආරම්මණෙ උපට්ඨිතා තදාරම්මණජ්ඣානෙපි උපට්ඨිතා නාම හොතීති. දීඝං පස්සාසවසෙනාතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවං දස්සිතං පීතිපටිසංවෙදනං ආරම්මණතො අසම්මොහතො ච විභාගතො දස්සෙතුං ආවජ්ජතොතිආදි වුත්තං. තත්ථ ආවජ්ජතොති ඣානං ආවජ්ජන්තස්ස. සා පීතීති සා ඣානපරියාපන්නා පීති. ජානතොති සමාපන්නක්ඛණෙ ආරම්මණමුඛෙන ජානතො, තස්ස සා පීති පටිසංවිදිතා හොතීති සම්බන්ධො. පස්සතොති දස්සනභූතෙන ඤාණෙන ඣානතො වුට්ඨාය පස්සන්තස්ස. පච්චවෙක්ඛතොති ඣානං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස. චිත්තං අධිට්ඨහතොති ‘‘එත්තකං වෙලං ඣානසමඞ්ගී භවිස්සාමී’’ති ඣානචිත්තං අධිට්ඨහන්තස්ස. එවං පඤ්චන්නං වසිභාවානං වසෙන ඣානස්ස පජානනමුඛෙන ආරම්මණතො පීතියා පටිසංවෙදනා දස්සිතා. අධිමුච්චතොති සද්දහන්තස්ස, සමථවිපස්සනාවසෙනාති අධිප්පායො. වීරියං පග්ගණ්හතොතිආදීසුපි එසෙව නයො. අභිඤ්ඤෙය්‍යන්ති විසිට්ඨාය පඤ්ඤාය ජානිතබ්බං චතුසච්චං විපස්සනාපඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය මග්ගපඤ්ඤාය අභිජානතොතිආදි යොජනා. එවං පරිඤ්ඤෙය්‍යන්තිආදීසුපි පරිජානතොතිආදිනා යොජනා වෙදිතබ්බා. තත්ථ පරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති දුක්ඛසච්චං. අවසෙසපදානීති සුඛපටිසංවෙදී චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදීති පදානි.

වෙදනාදයොති ආදි-සද්දෙන සඤ්ඤා ගහිතා, තෙනාහ ‘‘ද්වෙ ඛන්ධා’’ති. විපස්සනාභූමිදස්සනත්ථන්ති කායිකසුඛාදිසීසෙන පකිණ්ණකසඞ්ඛාරදස්සනතො වුත්තං සමථෙ කායිකසුඛාභාවතො. සොති පස්සම්භනපරියායෙන වුත්තො නිරොධො. වුත්තනයෙනාති ඉමස්ස හි භික්ඛුනො පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතකාලෙතිආදිනා (පාරා. අට්ඨ. 2.165) කායසඞ්ඛාරෙ වුත්තනයෙන. පීතිසීසෙන වෙදනා වුත්තාති පීතිඅපදෙසෙන වෙදනා වුත්තා, සුඛග්ගහණතො වෙදනානුපස්සනාපසඞ්ගතොති අධිප්පායො. ද්වීසු චිත්තසඞ්ඛාරපදෙසූති ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාර’’න්ති ඉමෙසු ද්වීසු කොට්ඨාසෙසු. සඤ්ඤාසම්පයුත්තා වෙදනාති වෙදනානුපස්සනාභාවතො වුත්තං. චිත්තපටිසංවෙදිතා වෙදිතබ්බාති ආරම්මණතො අසම්මොහතොතිආදිනා වුත්තනයං සන්ධාය වුත්තං. චිත්තන්ති ඣානසම්පයුත්තං විපස්සනාසම්පයුත්තඤ්ච චිත්තං. ආමොදෙතීති සම්පයුත්තාය පීතියා ඣානවිසයාය මොදෙති. විපස්සනාක්ඛණෙතිආදිනා වුත්තභඞ්ගානුපස්සනක්ඛණෙ.

ආනාපානස්සතිසමාධිකථාවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

167. යදිපි අරියා නෙව අත්තනාව අත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤං වා ජීවිතා වොරොපෙන්ති, නාපි පරෙහි සමාදපෙන්ති, තථාපි යථාවුත්තෙහි තීහි පකාරෙහි මතානං පුථුජ්ජනානං අන්තරෙ මිගලණ්ඩිකෙන මාරිතානං අරියපුග්ගලානම්පි අත්ථිතාය ‘‘අරියපුග්ගලමිස්සකත්තා’’ති වුත්තං. අථ වා පුථුජ්ජනකාලෙ අත්තනාව අත්තානං ඝාතෙත්වා මරණසමයෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරියමග්ගං පටිලභිත්වා මතානම්පි සබ්භාවතො එවං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

පදභාජනීයවණ්ණනා

172. බ්‍යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වාති ජානිත්වා සඤ්ජානිත්වාතිආදිනා බ්‍යඤ්ජනානුරූපං අවුත්තත්තා වුත්තං. පාණොති ජානන්තොති ඉදං මනුස්සොති අජානිත්වාපි කෙවලං සත්තසඤ්ඤාය එව පාරාජිකභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. වධකචෙතනාවසෙන චෙතෙත්වාති ‘‘ඉමං මාරෙමී’’ති වධකචෙතනාය චින්තෙත්වා. පකප්පෙත්වාති ‘‘වධාමි න’’න්ති එවං චිත්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා. අභිවිතරිත්වාති සන්නිට්ඨානං කත්වා, තෙනාහ ‘‘නිරාසඞ්කචිත්තං පෙසෙත්වා’’ති. සිඛාප්පත්තො අත්ථොති සඤ්චිච්චාති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වුත්තස්සපි වීතික්කමභූතස්ස අපරකාලකිරියායුත්තදස්සනෙන කොටිප්පත්තො අත්ථො. ජාතිඋණ්ණා නාම තදහුජාතඑළකස්ස ලොමං. එවං වණ්ණප්පටිභාගන්ති එවං වණ්ණසණ්ඨානං. තතො වා උද්ධන්ති දුතියසත්තාහාදීසු අබ්බුදාදිභාවප්පත්තං සන්ධාය වුත්තං. පරිහීනවෙගස්ස සන්තානස්ස පච්චයො හොතීති සහකාරීපච්චයො හොති, න ජනකො. කම්මමෙව හි ඛණෙ ඛණෙ උප්පජ්ජමානානං කම්මජරූපානං ජනකපච්චයො, තඤ්ච පවත්තියං පුබ්බෙ උප්පජ්ජිත්වා ඨිතං අනුපහතං චතුසන්තතිරූපං සහකාරීපච්චයං ලභිත්වාව කාතුං සක්කොති, න අඤ්ඤථා, යෙන කෙනචි විරොධිපච්චයෙන නිරුද්ධචක්ඛාදිප්පසාදානං පුග්ගලානං විජ්ජමානම්පි කම්මං චක්ඛාදිකං ජනෙතුං න සක්කොතීති සිද්ධමෙව හොති.

අතිපාතෙන්තොති අතිපාතෙන්තො විනාසෙන්තො. වුත්තපකාරමෙවාති ජීවිතින්ද්‍රියාතිපාතනවිධානං වුත්තප්පකාරමෙව. සරසෙනෙව පතනසභාවස්ස සණිකං පතිතුං අදත්වා අතීව පාතනං සීඝපාතනං අතිපාතො, පාණස්ස අතිපාතො පාණාතිපාතො. ආථබ්බණිකාති අථබ්බණවෙදිනො. අථබ්බණන්ති අථබ්බණවෙදවිහිතං. මන්තං පයොජෙන්තීති අලොණභොජනදබ්බසයනසුසානගමනාදීහි පයොගෙහි මන්තං පරිවත්තෙන්ති, තෙන යථිච්ඡිතපාණවධාදිඵලං උපපජ්ජති, තස්මා තං කායවචීකම්මෙසු පවිට්ඨං. ඊතින්ති පීළං. උපද්දවන්ති තතො අධිකතරං පීළං. පජ්ජරකන්ති විසමජ්ජරං. සූචිකන්ති සූචීහි විය විජ්ඣමානං සූලං. විසූචිකන්ති සසූලං ආමාතිසාරං. පක්ඛන්දියන්ති රත්තාතිසාරං. විජ්ජං පරිවත්තෙත්වාති ගන්ධාරවිජ්ජාදිකං අත්තනො විජ්ජං කතූපචාරං මන්තපඨනක්කමෙන පරිජප්පිත්වා. තෙහීති තෙහි වත්ථූහි. පයොජනන්ති පවත්තනං. අහො වතායන්ති අයං තං කුච්ඡිගතං. ගබ්භන්ති ඉදං කුච්ඡිගතං ගබ්භං. කුලුම්බස්සාති ගබ්භස්ස, කුලස්සෙව වා, කුටුම්බස්සාති වුත්තං හොති. භාවනාමයිද්ධියාති අධිට්ඨානිද්ධිං සන්ධාය වුත්තං. තං තෙසං ඉච්ඡාමත්තන්ති සුත්තත්ථතො න සමෙතීති අධිප්පායො. අථබ්බණිද්ධිවසෙනෙව හි සුත්තෙ ‘‘ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො’’ති වුත්තං, න භාවනාමයිද්ධිවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

ඉතරථාති පරියෙසෙය්‍යාති පදස්ස ගවෙසනමත්තමෙව යථාරුතවසෙන අත්ථො සියා, තදා පරියිට්ඨමත්තෙන පරියෙසිත්වා සත්ථාදීනං ලද්ධමත්තෙනාති අත්ථො. සසන්ති හිංසන්ති එතෙනාති සත්ථන්ති වධොපකරණස්ස පාසාණරජ්ජුආදිනො සබ්බස්සාපි නාමන්ති ආහ ලගුළාතිආදි. ලගුළන්ති මුග්ගරස්සෙතං අධිවචනං. සත්ථසඞ්ගහොති මාතිකායං සත්ථහාරකන්ති එත්ථ වුත්තසත්ථසඞ්ගහො. පරතො වුත්තනයත්තාති පරතො නිගමනවසෙන වුත්තස්ස දුතියපදස්ස පදභාජනෙ වුත්තනයත්තා. චිත්තසද්දස්ස අත්ථදීපනත්ථං වුත්තොති චිත්ත-සද්දස්ස විචිත්තාදිඅනෙකත්ථවිසයත්තා ඉතරෙහි නිවත්තෙත්වා විඤ්ඤාණත්ථං නියමෙතුං වුත්තො.

174. කම්මුනා බජ්ඣතීති පාණාතිපාතකම්මුනා බජ්ඣති, තං කම්මමස්ස සිද්ධන්ති අත්ථො. උභයථාපීති උද්දිසකානුද්දිසකවසෙන. පච්ඡා වා තෙන රොගෙනාති එතෙන අනාගතම්පි ජීවිතින්ද්‍රියං ආරබ්භ පාණාතිපාතස්ස පවත්තිං දස්සෙති. එවඤ්ච ‘‘යදා සක්කොති, තදා තං ජීවිතා වොරොපෙහී’’ති ආණත්තියා චිරෙන සමිද්ධියම්පි ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාණාතිපාතො. ඔපාතඛණනාදිථාවරපයොගෙසු පයොගකරණතො පච්ඡා ගහිතපටිසන්ධිකස්සාපි සත්තස්ස මරණෙ පාණාතිපාතො ච අනාගතාරම්මණො උපපන්නො හොති. යං පන සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ ‘‘පඤ්ච සික්ඛාපදානි පච්චුප්පන්නාරම්මණායෙවා’’ති වුත්තං, තං පාණාතිපාතාදිතො විරතිං සන්ධාය වුත්තං, න පාණාතිපාතාදින්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤචිත්තෙනාති අමාරෙතුකාමතාචිත්තෙන. දුතියප්පහාරෙන මරතීති පඨමප්පහාරං විනා දුතියෙනෙව මරතීති අත්ථො. පඨමප්පහාරෙනෙවාති පඨමප්පහාරසමුට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙයෙවාති අත්ථො. කිඤ්චාපි පඨමප්පහාරො සයමෙව න සක්කොති මාරෙතුං, දුතියං පන ලභිත්වා සක්කොන්තො ජීවිතවිනාසහෙතු හොති, තස්මා පඨමප්පහාරං විනා මරණස්ස අසිද්ධත්තා ‘‘පයොගො තෙන ච මරණ’’න්ති ඉමිනා සංසන්දනතො පඨමප්පහාරෙනෙව කම්මබද්ධො යුත්තො, න දුතියෙන තස්ස අඤ්ඤචිත්තෙන දින්නත්තා. යථා චෙත්ථ, එවං අඤ්ඤෙන පුග්ගලෙන දුතියප්පහාරදානාදීසු විය. යදි පන දුතියප්පහාරදායකස්සාපි පුග්ගලස්ස වධකචෙතනා අත්ථි, තස්සාපි අත්තනො පයොගෙනාපි මතත්තා පයොගක්ඛණෙ පාණාතිපාතොති වෙදිතබ්බං.

කම්මාපත්තිබ්‍යත්තිභාවත්ථන්ති ආනන්තරියාදිකම්මවිභාගස්ස පාරාජිකාදිආපත්තිවිභාගස්ස ච පාකටභාවත්ථං. ‘‘එළකං මාරෙමී’’ති විපරීතග්ගහණෙපි ‘‘ඉම’’න්ති යථානිපන්නස්සෙව පරමත්ථතො ගහිතත්තා යථාවත්ථුකං කම්මබද්ධො හොතියෙවාති ආහ ඉමං වත්ථුන්තිආදි. ඝාතකො ච හොතීති පාණාතිපාතකම්මෙන බද්ධොති අත්ථො. මාතාදිගුණමහන්තෙ ආරබ්භ පවත්තවධකචෙතනාය මහාසාවජ්ජතාය වුත්තං ‘‘ඉධ පන චෙතනා දාරුණා හොතී’’ති.

ලොහිතකන්ති ලොහිතමක්ඛිතං. කම්මං කරොන්තෙති යුද්ධකම්මං කරොන්තෙ. යථාධිප්පායං ගතෙති යොධං විජ්ඣිත්වා පිතරි විද්ධෙ, යොධං පන අවිජ්ඣිත්වා කෙවලං පිතරි විද්ධෙපි විසඞ්කෙතො නත්ථියෙව පිතරිපි වධකචිත්තස්ස අත්ථිතාය, කෙවලං යොධෙ විද්ධෙපි එසෙව නයො. ආනන්තරියං පන නත්ථීති පිතුවිසයං පාණාතිපාතකම්මං නත්ථීති අත්ථො.

එවං විජ්ඣාති එවං පාදෙහි භූමියං ඨත්වා එවං ධනුං ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වාතිආදිනා විජ්ඣනප්පකාරසික්ඛාපනමුඛෙන ආණාපෙතීති අත්ථො. එවං පහරාති දළ්හං අසිං ගහෙත්වා එවං පහර. එවං ඝාතෙහීති එවං කම්මකාරණං කත්වා මාරෙහි. තත්තකා උභින්නං පාණාතිපාතාති අනුද්දිසිත්වා යෙසං කෙසඤ්චි මාරණත්ථාය උභොහි පයොගස්ස කතත්තා වුත්තං. සචෙ හි ආණාපකො ‘‘එවං විද්ධෙ අසුකො එවං මරතී’’ති සඤ්ඤාය ‘‘එවං විජ්ඣා’’ති ආණාපෙති, නියමිතස්සෙව මරණෙ ආණාපකස්ස කම්මබද්ධොති වදන්ති. සචෙ ආණත්තො ‘‘අසුක’’න්ති නියමෙත්වා උද්දිස්ස සරං ඛිපති, ආණාපකො අනියමෙත්වා ආණාපෙති, ආණාපකස්ස යෙසං කෙසඤ්චි මරණෙපි කම්මබද්ධො, ආණත්තස්ස පන නියමිතමරණෙයෙවාති වෙදිතබ්බං. මජ්ඣෙති හත්ථිනො පිට්ඨිනො මජ්ඣෙ. එතෙනාති අධිට්ඨහිත්වා ආණාපෙතීතිආදිපාළිවචනෙන. තත්ථාති ආණත්තිකපයොගෙ.

කිඤ්චාපි කිරියාවිසෙසො අට්ඨකථාසු අනාගතො, පාළියං පන ‘‘එවං විජ්ඣ, එවං පහර, එවං ඝාතෙහී’’ති (පාරා. 174) කිරියාවිසෙසස්ස පරාමට්ඨත්තා ආචරියපරම්පරා ආගතං කිරියාවිසෙසම්පි පාළිසංසන්දනතො ගහෙත්වා දස්සෙන්තො අපරො නයොතිආදිමාහ. විජ්ඣනන්ති උසුසත්තිආදීහි විජ්ඣනං. ඡෙදනන්ති අසිආදීහි හත්ථපාදාදිච්ඡෙදනං. භෙදනන්ති මුග්ගරාදීහි සීසාදිභෙදනං ද්විධාකරණං. සඞ්ඛමුණ්ඩකන්ති සීසකටාහෙ චම්මං සහ කෙසෙහි උප්පාටෙත්වා ථූලසක්ඛරාහි සීසකටාහං ඝංසිත්වා සඞ්ඛවණ්ණකරණවසෙන සඞ්ඛමුණ්ඩකම්මකරණං. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන බිළඞ්ගථාලිකාදිං සඞ්ගණ්හාති. උරෙ පහරිත්වා පිට්ඨියං පහරිත්වා ගීවායං පහරිත්වාතිආදිනා සරීරාවයවප්පදෙසෙසු පහරණවිජ්ඣනාදිනියමොපි කිරියාවිසෙසෙයෙව සඞ්ගය්හති අට්ඨකථාසු සඞ්ඛමුණ්ඩකාදිසරීරප්පදෙසවිසයායපි ඝාතනාය තත්ථ පවෙසිතත්තා, යං පන සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.174 පයොගකථාවණ්ණනා) පුරතො පහරිත්වා මාරෙහීතිආදිකස්ස අට්ඨකථාපාඨස්ස ‘‘පුරිමපස්සාදීනම්පි වත්ථුසභාගතො වත්ථුග්ගහණෙනෙව ගහණන්ති ආහ පුරතො පහරිත්වාතිආදී’’ති එවමධිප්පායකථනං, තං සඞ්ඛමුණ්ඩකාදිකස්ස සරීරප්පදෙසෙ කම්මකාරණාකරණස්ස අට්ඨකථාය කිරියාවිසෙසවිසයෙ වුත්තත්තා න යුජ්ජති. යථාණත්තං මුඤ්චිත්වා පුග්ගලන්තරමාරණමෙව හි වත්ථුවිසංවාදො, න පහරිතුං ආණත්තං සරීරප්පදෙසවිසංවාදනං, තෙනාහ ‘‘වත්ථුං විසං වාදෙත්වා…පෙ… තතො අඤ්ඤං මාරෙති. පුරතො පහරිත්වා මාරෙහීති වා…පෙ… නත්ථි කම්මබද්ධො’’ති, ඉදං පන යථාණත්තවත්ථුස්මිම්පි කිරියාවිසෙසවිසඞ්කෙතෙන කම්මබද්ධාභාවං දස්සෙතුං වුත්තන්ති පඤ්ඤායති. තෙන ‘‘වත්ථුං අවිසංවාදෙත්වා මාරෙන්තී’’ති එත්තකමෙව අවත්වා ‘‘යථාණත්තියා’’ති කිරියාවිසෙසනියමොපි දස්සිතො, ඉතරථා යථාණත්තියාති වචනස්ස නිරත්ථකතාපත්තිතො. වත්ථුනිද්දෙසෙ ච ‘‘වත්ථූති මාරෙතබ්බො සත්තො’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.174) එත්තකමෙව වුත්තං, න පන ‘‘යථාණත්තස්ස පහරිතබ්බසරීරප්පදෙසොපී’’ති වුත්තං. තස්මා පුරතො පහරණාදිපි කිරියාවිසෙසෙ එව සඞ්ගය්හතීති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. වත්ථුවිසෙසෙනාති මාතුආදිමතසත්තවිසෙසෙන. කම්මවිසෙසොති ආනන්තරියාදිකම්මවිසෙසො. ආපත්තිවිසෙසොති පාරාජිකාදිආපත්තිවිසෙසො.

යදා කදාචි පුබ්බණ්හෙති ආණත්තදිවසතො අඤ්ඤස්සපි යස්ස කස්සචි දිවසස්ස පුබ්බණ්හෙ. එතං ගාමෙ ඨිතන්ති ගාමො පුග්ගලනියමනත්ථං වුත්තො, න ඔකාසනියමනත්ථං, තස්මා ‘‘යත්ථ කත්ථචි මාරෙති, නත්ථි විසඞ්කෙතො’’ති වුත්තං, එතෙන කාලොකාසආවුධඉඅයාපථකිරියාවිසෙසානං නියමිච්ඡාය අසති යෙන කෙනචි පකාරෙන මරණමෙව ඉච්ඡන්තස්ස ආණාපකස්ස මුඛාරුළ්හවසෙන වුත්තස්ස දෙසකාලාදිනියමස්ස විසඞ්කෙතෙපි කම්මබද්ධොයෙවාති ඤාපිතං හොති. යො පන චිත්තෙන යත්ථ කත්ථචි යදා කදාචි යෙන කෙනචි පකාරෙන මරණමෙව ඉච්ඡන්තොපි කාලාදිවිසඞ්කෙතෙන අකුසලතො චොදනතො වා මුච්චිතුකාමො ලෙසෙන කාලාදිනියමං කරොති, තස්ස මනුස්සවිග්ගහපාරාජිකතො පරියායෙන අමුච්චනතො කාලාදිවිසඞ්කෙතෙපි කම්මබද්ධොවාති ගහෙත්වා විචාරණතො ගහෙතබ්බං, කෙචි පනෙතං න ඉච්ඡන්ති, වීමංසිතබ්බං. තුණ්ඩෙනාති අග්ගකොටියා. ථරුනාති ඛග්ගමුට්ඨිනා. එතං ගච්ඡන්තන්ති ගමනෙන පුග්ගලොව නියමිතො, න ඉරියාපථො, තෙනාහ ‘‘නත්ථි විසඞ්කෙත’’න්ති.

‘‘දීඝං මාරෙහී’’ති වුත්තෙපි දීඝසණ්ඨානානං බහුභාවතො ‘‘ඉත්ථන්නාමං එවරූපඤ්ච දීඝ’’න්ති අඤ්ඤෙසං අසාධාරණලක්ඛණෙන අනිද්දිට්ඨත්තා ‘‘අනියමෙත්වා ආණාපෙතී’’ති වුත්තං, තෙනෙවාහ ‘‘යං කිඤ්චි තාදිසං මාරෙමී’’ති. එත්ථ ච චිත්තෙන බහූසු දීඝසණ්ඨානෙසු එකං නියමෙත්වා වුත්තෙපි වාචාය අනියමිතත්තා අඤ්ඤස්මිං තාදිසෙ මාරිතෙ නත්ථි විසඞ්කෙතොති වදන්ති. අත්තානං මුඤ්චිත්වා පරපාණිම්හි පාණසඤ්ඤිතාලක්ඛණස්ස අඞ්ගස්ස අභාවතො නෙවත්ථි පාණාතිපාතොති ආහ ‘‘ආණාපකො මුච්චතී’’ති. අත්තානං උද්දිස්ස ‘‘අසුකට්ඨානෙ නිසින්න’’න්ති ඔකාසනියමෙ තස්මිං පදෙසෙ නිසින්නස්ස යස්ස කස්සචි ජීවිතින්ද්‍රියං ආරබ්භ වධකචිත්තං උප්පජ්ජතීති වුත්තං ‘‘නෙව වධකො මුච්චති න ආණාපකො’’ති. ඔකාසඤ්හි නියමෙත්වා නිද්දිසන්තො තස්මිං ඔකාසෙ නිසින්නං මාරෙතුකාමො හොති, සයං පන තදා තත්ථ නත්ථි, තස්මා ඔකාසෙන සහ තත්ථ නිසින්නස්සෙව ජීවිතින්ද්‍රියං ආරම්මණං හොති, න අත්තනොති ගහෙතබ්බං. සචෙ පන සයං තත්ථෙව නිසීදිත්වා අත්තනො නිසින්නට්ඨානමෙව නියමෙත්වා ‘‘මාරෙහී’’ති වුත්තෙපි අඤ්ඤො තත්ථ නිසින්නො මාරියති, තස්සාපි අත්තනොපි ජීවිතං ආරබ්භ වධකචෙතනා පවත්තති, පරස්මිං තත්ථ මාරිතෙ ආණාපකස්ස කම්මබද්ධොති ගහෙතබ්බං. එවරූපෙ ඨානෙ චිත්තප්පවත්තිනියමො බුද්ධවිසයො, න අඤ්ඤෙසං විසයොති ආහ ‘‘තස්මා එත්ථ න අනාදරියං කාතබ්බ’’න්ති.

එවං ආණාපෙන්තස්ස ආචරියස්ස තාව දුක්කටන්ති සචෙ ආණත්තිකො යථාධිප්පායං න ගච්ඡති, ආචරියස්ස ආණත්තික්ඛණෙ දුක්කටං. සචෙ පන සො යථාධිප්පායං ගච්ඡති, යං පරතො ථුල්ලච්චයං වුත්තං, ආණත්තික්ඛණෙ තදෙව හොති. අථ සො අවස්සං ඝාතෙති, යං පරතො ‘‘ආපත්ති සබ්බෙසං පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 174) වුත්තං, තතො ඉමස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං හොති, න දුක්කටථුල්ලච්චයානීති ගහෙතබ්බං. තෙසම්පි දුක්කටන්ති බුද්ධරක්ඛිතාදීනම්පි ආරොචනපච්චයා දුක්කටං, ඉදඤ්ච යථාණත්තිවසෙන සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස ජීවිතා වොරොපනෙ අසති යුජ්ජති, වොරොපනෙ සති තෙසම්පි ආරොචනක්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. පටිග්ගහිතමත්තෙති ඉදං අවස්සං පටිග්ගහණසභාවදීපනත්ථං වුත්තං, න පටිග්ගහිතක්ඛණෙයෙව ථුල්ලච්චයන්ති දස්සනත්ථං. සචෙ හි සො අවස්සං පටිග්ගහෙස්සති, කම්මං පන න නිප්ඵාදෙස්සති, තදා ආචරියස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව ථුල්ලච්චයං හොතීති දට්ඨබ්බං.

මූලට්ඨස්සෙව දුක්කටන්ති ඉදං මහාඅට්ඨකථායං ආගතනයදස්සනමත්තං, න පනෙතං අත්තනා අධිප්පෙතං, තෙනාහ එවං සන්තෙතිආදි, එවං මහාඅට්ඨකථායං වුත්තනයෙන අත්ථෙ සතීති අත්ථො. පටිග්ගහණෙ ආපත්තියෙව න සියාති වධකස්ස ‘‘සාධු සුට්ඨූ’’ති මරණපටිග්ගහණෙ දුක්කටාපත්ති නෙව සියා, එවං අනොළාරිකවිසයෙපි තාව දුක්කටං, කිමඞ්ගං පන මරණපටිග්ගහණෙති දස්සනත්ථං සඤ්චරිත්තපටිග්ගහණාදි නිදස්සිතං. ‘‘අහො වත ඉත්ථන්නාමො හතො අස්සා’’ති එවං මරණාභිනන්දනදස්සනත්ථං සඤ්චරිත්තපටිග්ගහණාදිභිනන්දනෙ දුක්කටෙ සති පගෙව ‘‘අහං තං මාරෙස්සාමී’’ති මරණපටිග්ගහණෙති අධිප්පායො. පටිග්ගණ්හන්තස්සෙවෙතං දුක්කටන්ති අවධාරණෙන සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස පටිග්ගහණපච්චයා මූලට්ඨස්ස නත්ථෙව ආපත්තීති දස්සෙති, විසඞ්කෙතත්තා පඨමං ආණත්තදුක්කටමෙවස්ස හොති. කෙචි පන ‘‘මූලට්ඨස්සාපි දුක්කටමෙවා’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං එකෙන පයොගෙන ද්වින්නං දුක්කටානං අසම්භවා. පුරිමනයෙති සමනන්තරාතීතෙ අවිසක්කියදූතනිද්දෙසෙ. එතන්ති දුක්කටං. ඔකාසාභාවෙනාති මූලට්ඨස්ස ථුල්ලච්චයස්ස වුච්චමානත්තා පටිග්ගණ්හන්තස්ස දුක්කටං න වුත්තං ඔකාසාභාවෙන, න පන ආපත්තිඅභාවතොති අධිප්පායො.

175. සයං සඞ්ඝත්ථෙරත්තා ‘‘උපට්ඨානකාලෙ’’ති වුත්තං. වාචාය වාචාය දුක්කටන්ති ‘‘යො කොචි මම වචනං සුත්වා ඉමං මාරෙතූ’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන අවත්වා කෙවලං මරණාභිනන්දනවසෙනෙව වුත්තත්තා චොරාපි නාම තං න හනන්තීතිආදිවාචායපි දුක්කටමෙව වුත්තං. ද්වින්නං උද්දිස්සාති ද්වෙ උද්දිස්ස, ද්වින්නං වා මරණං උද්දිස්ස. උභො උද්දිස්ස මරණං සංවණ්ණෙන්තස්ස පයොගසමුට්ඨාපිකාය චෙතනාය එකත්තෙපි ‘‘ද්වෙ පාණාතිපාතා’’ති වත්තබ්බතාසඞ්ඛාතං බලවභාවං ආපජ්ජිත්වා පටිසන්ධිපවත්තීසු මහාවිපාකත්තා ‘‘අකුසලරාසී’’ති වුත්තං, බහූ උද්දිස්ස මරණසංවණ්ණනෙපි එසෙව නයො. තත්තකා පාණාතිපාතාති යත්තකා සංවණ්ණනං සුත්වා මරිස්සන්ති, තත්තකානම්පි වත්තමානං අනාගතඤ්ච ජීවිතින්ද්‍රියං සබ්බං ආලම්බිත්වාව චෙතනාය පවත්තනතො තත්තකා පාණාතිපාතා හොන්ති, තත්තකාහි චෙතනාහි දාතබ්බං පවත්තිවිපාකං එකාව සා චෙතනා දාතුං සක්කොතීති අත්ථො, පටිසන්ධිවිපාකං පන සයඤ්ච පුබ්බාපරචෙතනා ච එකෙකමෙව දාතුං සක්කොතීති ගහෙතබ්බං.

176. යෙසං හත්ථතොති යෙසං ඤාතකපවාරිතාදීනං හත්ථතො, ඉදඤ්ච භික්ඛුනො රූපියමූලස්ස අභාවං සන්ධාය වුත්තං, අත්තනොව ධනඤ්චෙ, සයමෙව මූලං ගහෙත්වා මුඤ්චති, මූලං පන අග්ගහෙත්වාපි පොත්ථකස්ස පොත්ථකසාමිනො සන්තකත්තාපාදනමෙවෙත්ථ පමාණන්ති ගහෙතබ්බං. ලෙඛාදස්සනකොතූහලකාති සුන්දරක්ඛරං දිස්වා වා ‘‘කීදිසං නු ඛො පොත්ථක’’න්ති වා ඔලොකෙතුකාමා.

පාණාතිපාතස්ස පයොගත්තාති සරීරතො පාණවියොජනස්ස නිට්ඨාපකපයොගත්තා. ඔපාතඛණනත්ථං පන කුදාලාදිඅත්ථාය අයොබීජසමුට්ඨාපනත්ථං අකප්පියපථවිං වා කුදාලදණ්ඩාදීනං අත්ථාය භූතගාමං විකොපෙන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. පාණාතිපාතපයොගත්තාභාවා අදින්නාදානපුබ්බපයඔගෙ විය දුතියපරියෙසනාදීසුපි එත්ථ දුක්කටට්ඨානෙ දුක්කටං, මුසාවාදාදිපාචිත්තියට්ඨානෙ පාචිත්තියමෙවාති ගහෙතබ්බං. පමාණෙති අත්තනා සල්ලක්ඛිතෙ පමාණෙ. තච්ඡෙත්වාති උන්නතප්පදෙසං තච්ඡෙත්වා. පංසුපච්ඡින්ති සබ්බන්තිමං පංසුපච්ඡිං. එත්තකං අලන්ති නිට්ඨාපෙතුකාමතාය සබ්බන්තිමපයඔගසාධිකා චෙතනා සන්නිට්ඨාපකචෙතනා, මහාඅට්ඨකථායං ‘‘එකස්මිං දිවසෙ අවූපසන්තෙනෙව පයොගෙන ඛණිත්වා නිට්ඨාපෙන්තං සන්ධාය සබ්බන්තිමා සන්නිට්ඨාපකචෙතනා වුත්තා, ඉතරාසු පන අට්ඨකථාසු ‘‘ඉමස්මිං පතිත්වා මරන්තූ’’ති අධිප්පායෙන එකස්මිං දිවසෙ කිඤ්චි ඛණිත්වා අපරස්මිම්පි දිවසෙ තතො කිඤ්චි කිඤ්චි ඛණිත්වා නිට්ඨාපෙන්තං සන්ධාය වුත්තන්ති එවං අට්ඨකථානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධො ඤාතබ්බො. අත්තනො ධම්මතායාති අජානිත්වා, පක්ඛලිත්වා වා. අරහන්තාපි සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති අඤ්ඤෙහි පාතියමානානං අමරිතුකාමානම්පි අරහන්තානං මරණං සම්භවතීති වුත්තං. පුරිමනයෙති ‘‘මරිතුකාමා ඉධ මරිස්සන්තී’’ති වුත්තනයෙ. විසඞ්කෙතොති මරිතුකාමානං මාරෙතුකාමානඤ්ච උද්දිස්ස ඛතත්තා අමරිතුකාමානං මරණෙ කම්මබද්ධො නත්ථීති අත්ථො.

තත්ථ පතිතං බහි නීහරිත්වාති ඉදං තත්ථ පතනපච්චයා මරණස්ස පවත්තත්තා වුත්තං. ආවාටෙ පතිත්වා ථොකං චිරායිත්වා ගච්ඡන්තං ගහෙත්වා මාරිතෙ තත්ථ පතිතරොගෙන පීළිතස්ස ගච්ඡතො පක්ඛලිත්වා පාසාණාදීසු පතනෙනාපි මරණෙපි ඔපාතඛණකො න මුච්චතීති වෙදිතබ්බං. අමරිතුකාමා වාති අධිප්පායස්ස සම්භවතො ඔපපාතිකෙ උත්තරිතුං අසක්කුණිත්වා මතෙපි පාරාජිකං වුත්තං. ‘‘නිබ්බත්තිත්වා’’ති වුත්තත්තා පතනං න දිස්සතීති චෙ? තත්ථස්ස නිබ්බත්තියෙව පතනන්ති නත්ථි විරොධො. යස්මා මාතුයා පතිත්වා පරිවත්තිතලිඞ්ගාය මතාය සො මාතුඝාතකො හොති, න කෙවලං මනුස්සපුරිසඝාතකො, තස්මා පතිතස්සෙව වසෙන ආපත්තීති අධිප්පායෙන ‘‘පතනරූපං පමාණ’’න්ති වුත්තං, ඉදං පන අකාරණං ‘‘ලිඞ්ගෙ පරිවත්තෙපි එකසන්තානත්තස්ස අවිගතත්තා. මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා අපි පරිවත්තලිඞ්ගං ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස කම්මං ආනන්තරිය’’න්ති හි අට්ඨකථායං වුත්තං. යෙන පන සභාවෙන සත්තා ජායන්ති, තෙනෙව මරන්ති, සොව තෙසං රූපන්තරග්ගහණෙපි සභාවොති ‘‘මරණරූපමෙව පමාණං, තස්මා පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තො. පච්ඡිමො වාදො පමාණං, එවං සන්තෙ පාළියං ‘‘යක්ඛො වා පෙතො වා තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහො වා තස්මිං පතති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. පතිතෙ දුක්ඛා වෙදනා උප්පජ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්ස. මරති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති කස්මා වුත්තන්ති චෙ? නායං දොසො. ‘‘යක්ඛො වා පෙතො වා’’ති හි පඨමං සකරූපං දස්සෙත්වා රූපන්තරං ගහෙත්වාපි ඨිතෙයෙව යක්ඛපෙතෙ දස්සෙතුං ‘‘තිරච්ඡානගතමනුස්සවිග්ගහො වා’’ති වුත්තං. තස්මා තිරච්ඡානගතවිග්ගහො මනුස්සවිග්ගහො වා යක්ඛො වා පෙතො වාති එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා. කෙචි පන ‘‘මනුස්සවිග්ගහෙන ඨිතතිරච්ඡානගතානං ආවෙණිකං කත්වා ථුල්ලච්චයං වුත්තං විය දිස්සතී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං තිරච්ඡානො වා මනුස්සවිග්ගහොති වත්තබ්බතො, අට්ඨකථාසු ච ඉමස්ස විසෙසස්ස අවුත්තත්තා. යක්ඛපෙතරූපෙන මතෙපි එසෙව නයොති ඉමිනා මරණරූපස්සෙව පමාණත්තා ථුල්ලච්චයං අතිදිසති.

මුධාති අමූලෙන. සො නිද්දොසොති තෙන තත්ථ කතපයොගස්ස අභාවතො, යදි පන සොපි තත්ථ කිඤ්චි කරොති, න මුච්චති එවාති දස්සෙන්තො එවං පතිතාතිආදිමාහ. තත්ථ එවන්ති එවං මයා කතෙති අත්ථො. න නස්සිස්සන්තීති අදස්සනං න ගමිස්සන්ති, න පලායිස්සන්තීති අධිප්පායො. සුඋද්ධරා වා භවිස්සන්තීති ඉදං ගම්භීරස්ස ඔපාතස්ස පූරණෙ පයොජනදස්සනං. උත්තානෙ කතෙ ඔපාතෙ සීඝං අම්හෙහි ගහෙත්වා මාරෙතුං සුඋද්ධරා භවිස්සන්තීති අධිප්පායො. විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙති මූලට්ඨං සන්ධාය වුත්තං. යදි පන පච්ඡිමොපි ලභිත්වා තත්ථ වුත්තප්පකාරං කිඤ්චි කත්වා පුන විප්පටිසාරෙ උප්පන්නෙ එවං කරොති, තස්සාපි එසෙව නයො. ජාතපථවී ජාතාති ඊදිසෙ පුන අඤ්ඤෙන ඔපාතෙ ඛතෙ තදා මුච්චතීති දස්සනත්ථං වුත්තං, ජාතපථවීසදිසං කත්වා පුන සුට්ඨු කොට්ටෙත්වා දළ්හතරං පූරිතෙපි මුච්චතියෙවාති ගහෙතබ්බං.

ථද්ධතරන්ති ථිරකරණත්ථං අපරාපරාය පාසයට්ඨියා සද්ධිං බන්ධිත්වා වා තමෙව වා සිථිලභූතපාසං ථද්ධතරං බන්ධිත්වා ඨපෙති. ඛාණුකන්ති පාසයට්ඨිබන්ධනඛාණුකං. තත්ථජාතකයට්ඨිං ඡින්දිත්වා මුච්චතීති ඉදං අරඤ්ඤෙ යථාඨිතමෙව දණ්ඩං මූලෙ අච්ඡින්දිත්වා පාසබන්ධනයොග්ගං කත්වා ඨපිතත්තා තත්ථ අඤ්ඤොපි කොචි පාසං බන්ධෙය්‍ය, මූලට්ඨො න මුච්චති, තං පන මූලෙපි ඡින්දිත්වා ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කත්වා මුච්චතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. රජ්ජුකෙති වාකෙහි එකවාරං වට්ටිතරජ්ජුකෙ. සයං වට්ටිතන්ති තනුකවට්ටිතං දිගුණතිගුණතාපාදනෙන අත්තනා වට්ටිතං. උබ්බට්ටෙත්වාති පාකතිකං කත්වා. ගොපෙන්තොපීති හීරං හීරං කත්වා ගොපෙන්තොපි.

177. ආලම්බනරුක්ඛො වාති තත්ථජාතකං සන්ධාය වුත්තං. තදත්ථමෙව කත්වාති මාරණත්ථමෙව අයොබීජසමුට්ඨාපනාදිනා වාසිආදිං සත්ථං කාරෙත්වා. පාකතිකන්ති අඤ්ඤෙහි කතං පකතිසත්ථමෙව ලභිත්වා මූලට්ඨෙන ඨපිතං හොතීති අත්ථො. මුච්චතීති මූලට්ඨො මුච්චති. විසමණ්ඩලන්ති මඤ්චපීඨාදීසු ආලිත්තං විසමණ්ඩලං.

වත්වා අසිං උපනික්ඛිපතීති එත්ථ මුඛෙන අවත්වා මනසාව චින්තෙත්වා උපනික්ඛිපනෙපි එසෙව නයො. පුරිමනයෙනාති යෙසං හත්ථතො මූලං ගහිතන්තිආදිනා. විසභාගරොගො නාම කුට්ඨාදිවිරූපභාවතො, ගණ්ඩපීළකාදි වා ජීවිතප්පවත්තියා පච්චනීකත්තා.

178. මනාපියෙපි එසෙව නයොති එතෙන මනාපියං රූපං උපසංහරතීති එත්ථ යං වා මනාපරූපං, තස්ස සමීපෙ ඨපෙති, අත්තනා වා මනාපියෙන රූපෙන සමන්නාගතො තිට්ඨතීතිආදි යොජෙතබ්බන්ති දස්සෙති. අලඞ්කරිත්වා උපසංහරතීති ‘‘අලාභකෙන සුස්සිත්වා මරතූ’’ති ඉමිනා අධිප්පායෙන උපසංහරති, තෙනෙව ‘‘සචෙ උත්තසිත්වා මරති, විසඞ්කෙතො’’ති වුත්තං. අලාභකෙන සුස්සිත්වා මරතීති එත්ථ පාරාජිකොති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො. මහාකච්ඡු නාම වල්ලිඵලවිසෙසො, යස්ස මජ්ජාරපාදස්සෙව සණ්ඨානං දුක්ඛසම්ඵස්සානි සුඛුමලොමානි ච හොන්ති. හංසපුප්ඵන්ති හංසාදීනං පක්ඛලොමං සන්ධාය වදන්ති. අත්තනො ධම්මතාය මරති, අනාපත්තීති පාරාජිකං සන්ධාය වුත්තං දුක්කටා න මුච්චනතො.

179. අසඤ්චිච්චාති ඉදං මරණසංවත්තනිකඋපක්කමස්ස අසල්ලක්ඛණං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ඉමිනා උපක්කමෙනාතිආදි. අජානන්තස්සාති ඉදං පන මරණසංවත්තනිකවිසාදිඋපක්කමකරණස්ස අජානනං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ඉමිනා අයං මරිස්සතීතිආදි. න මරණාධිප්පායස්සාති ඉදං දුක්ඛුප්පාදකං උපක්කමන්ති ජානන්තස්සාපි මරණාධිප්පායස්ස අභාවං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ මරණං අනිච්ඡන්තස්සාතිආදි. අනුප්පබන්ධාභාවාති දොමනස්සවීථීනං නිරන්තරප්පවත්තිඅභාවා.

පදභාජනීයවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

180. වොහාරවසෙනාති පුබ්බභාගවොහාරවසෙන, මරණාධිප්පායස්ස සන්නිට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙ කරුණාය අභාවතො කාරුඤ්ඤෙන පාසෙ බද්ධසූකරමොචනං (පාරා. 153) විය න හොතීති අධිප්පායො. ‘‘යථායුනා’’ති වුත්තමෙවත්ථං ‘‘යථානුසන්ධිනා’’ති පරියායන්තරෙන වුත්තං. හෙට්ඨා කිස්මිඤ්චි විජ්ජමානෙ සාටකං වලිං ගණ්හාතීති ආහ ‘‘යස්මිං වලි න පඤ්ඤායතී’’ති. පටිවෙක්ඛණඤ්චෙතං ගිහීනං සන්තකෙ එවාති දට්ඨබ්බං. පාළියං මුසලෙ උස්සිතෙති අඤ්ඤමඤ්ඤං උපත්ථම්භෙත්වා ද්වීසු මුසලෙසු භිත්තිං අපස්සාය ඨපිතෙසූති අත්ථො. උදුක්ඛලභණ්ඩිකන්ති උදුක්ඛලත්ථාය ආනීතං දාරුභණ්ඩං. පරිබන්ධන්ති භොජනපරිබන්ධං, භොජනන්තරායන්ති වුත්තං හොති.

181. අග්ගකාරිකන්ති එත්ථ කාරික-සද්දස්ස භාවවචනත්තා ‘‘අග්ගකිරිය’’න්ති අත්ථං වත්වාපි යස්මා කිරියං දාතුං න සක්කා, තස්මා දානසඞ්ඛාතාය අග්ගකිරියාය යුත්තපිණ්ඩපාතමෙව ඉධ උපචාරයුත්තියා අග්ගකිරියාති ගහෙතබ්බන්ති ආහ පඨමං ලද්ධපිණ්ඩපාතන්තිආදි.

182-3. දණ්ඩමුග්ගරනිඛාදනවෙමාදීනං වසෙනාති එත්ථ දණ්ඩො නාම දීඝදණ්ඩො. මුග්ගරො නාම රස්සො. වෙමං නාම තන්තවායානං වත්ථවායනඋපකරණං, යෙන වීතං තන්තං ඝට්ටෙන්ති. විභත්තිබ්‍යත්තයෙනාති විභත්තිවිපරිණාමෙන. විසෙසාධිගමොති සමාධි විපස්සනා ච. විසෙසාධිගමන්ති ලොකුත්තරධම්මපටිලාභං. බ්‍යාකරිත්වාති ආරොචෙත්වා, ඉදඤ්ච විසෙසස්ස අධිගතභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. අධිගතවිසෙසා හි දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං ලජ්ජීභික්ඛූනං අවස්සං අධිගමං බ්‍යාකරොන්ති, අධිගතවිසෙසෙන පන අබ්‍යාකරිත්වාපි ආහාරං උපච්ඡින්දිතුං න වට්ටති, අධිගමන්තරායවිනොදනත්ථමෙව ආහාරූපච්ඡෙදස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා තදධිගමෙ සො න කාතබ්බොව. කිං පනාධිගමං ආරොචෙතුං වට්ටතීති ආහ සභාගානන්තිආදි. භණ්ඩකං වා ධොවන්තාති චීවරං වා ධොවන්තා. ධොවනදණ්ඩකන්ති චීවරධොවනදණ්ඩං.

185. මද්දාපෙත්වා පාතෙති, විසඞ්කෙතොති යථාණත්තියා අකතත්තා වුත්තං, යදි පන ආණාපකො මද්දනම්පි මද්දාපනම්පි සන්ධාය වොහාරවසෙන ‘‘මද්දිත්වා පාතෙහී’’ති වදති, විසඞ්කෙතො නත්ථීති වෙදිතබ්බං. ‘‘මරණවණ්ණං වා සංවණ්ණෙය්‍යා’’ති (පාරා. 171) වුත්තත්තා ආහ ‘‘පරියායො නාම නත්ථී’’ති, පරියායෙන ආපත්තිමොක්ඛො න හොතීති අධිප්පායො. අවිජායනත්ථාය ගබ්භග්ගහණතො පුරෙතරමෙව භෙසජ්ජං දෙන්තස්ස කුච්ඡියං උප්පජ්ජිත්වා ගබ්භො විනස්සතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන දින්නෙ තථාමරන්තානං වසෙන කම්මබද්ධො, කුච්ඡියං න උප්පජ්ජිස්සතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන දින්නෙ උප්පජ්ජිත්වා මරතු වා මා වා, නෙවත්ථි කම්මබද්ධො.

සහධම්මිකානන්ති එකස්ස සත්ථු සාසනෙ සහසික්ඛමානධම්මානං, සහධම්මෙ වා සික්ඛාපදෙ සික්ඛනභාවෙන නියුත්තානං. සමසීලසද්ධානන්තිආදිනා දුස්සීලානං භින්නලද්ධිකානඤ්ච අකාතුම්පි ලබ්භතීති දස්සෙති. ඤාතකපවාරිතට්ඨානතොති අත්තනො තෙසං වා ඤාතකපවාරිතට්ඨානතො. අරියෙහි අකතා අයුත්තවසෙන අකතපුබ්බා විඤ්ඤත්ති අකතවිඤ්ඤත්ති.

පටියාදියතීති සම්පාදියති. අකාතුං න වට්ටතීති එත්ථ දුක්කටං වදන්ති, අයුත්තතාවසෙනෙව පනෙත්ථ අකරණපටික්ඛෙපො යුත්තො, න ආපත්තිවසෙනාති ගහෙතබ්බං. යාව ඤාතකා පස්සන්තීති යාව තස්ස ඤාතකා පස්සන්ති.

පිතුභගිනී පිතුච්ඡා. මාතුභාතා මාතුලො. නප්පහොන්තීති කාතුං න සක්කොන්ති. න යාචන්තීති ලජ්ජාය න යාචන්ති. ‘‘ආභොගං කත්වා’’ති වුත්තත්තා අඤ්ඤථා දෙන්තස්ස ආපත්තියෙව. කෙචි පන ‘‘ආභොගං අකත්වාපි දාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං භෙසජ්ජකරණස්ස පාළියං ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු පාරාජිකස්ස, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (පාරා. 187) එවං අන්තරාපත්තිදස්සනවසෙන සාමඤ්ඤතො පටික්ඛිත්තත්තා, අට්ඨකථායං අවුත්තප්පකාරෙන කරොන්තස්ස සුත්තෙනෙව ආපත්ති සිද්ධාති දට්ඨබ්බා, තෙනෙව අට්ඨකථායම්පි ‘‘තෙසඤ්ඤෙව සන්තක’’න්තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤෙසන්ති අසාලොහිතානං, තෙනාහ එතෙසං පුත්තපරම්පරායාතිආදි. කුලපරිවට්ටොති කුලස්මිං ඤාතිපරම්පරා. භෙසජ්ජං කරොන්තස්සාති යථාවුත්තවිධිනා කරොන්තස්ස, ‘‘තාවකාලිකං දස්සාමී’’ති ආභොගං අකත්වා දෙන්තස්සාපි පන අන්තරාපත්ති දුක්කටං විනා මිච්ඡාජීවං වා කුලදූසනං වා න හොතියෙව, තෙනාහ – ‘‘වෙජ්ජකම්මං වා කුලදූසකාපත්ති වා න හොතී’’ති. ඤාතකානඤ්හි සන්තකං යාචිත්වාපි ගහෙතුං වට්ටති, තස්මා තත්ථ කුලදූසනාදි න සියා. සබ්බපදෙසූති ‘‘චූළමාතුයා’’තිආදීසු සබ්බපදෙසු.

උපජ්ඣායස්ස ආහරාමාති ඉදං උපජ්ඣායෙන ‘‘මම ඤාතකානං භෙසජ්ජං ආහරථා’’ති ආණත්තෙහි කත්තබ්බවිධිදස්සනත්ථං වුත්තං, ඉමිනා ච සාමණෙරාදීනං අපච්චාසායපි පරජනස්ස භෙසජ්ජකරණං න වට්ටතීති දස්සෙති. වුත්තනයෙන පරියෙසිත්වාති ඉමිනා ‘‘භික්ඛාචාරවත්තෙන වා’’ති ඉමිනා, ‘‘ඤාතිසාමණෙරෙහී’’ති ඉමිනා ච වුත්තමත්ථං අතිදිසති. අපච්චාසීසන්තෙනාති ආගන්තුකචොරාදීනං කරොන්තෙනාපි ‘‘මනුස්සා නාම උපකාරකා හොන්තී’’ති අත්තනො තෙහි ලාභං අපත්ථයන්තෙන. පච්චාසාය කරොන්තස්ස පන වෙජ්ජකම්මකුලදූසනාදිදොසො හොතීති අධිප්පායො. ‘‘එවං උපකාරෙ කතෙ සාසනගුණං ඤත්වා පසීදන්ති, සඞ්ඝස්ස වා උපකාරකා හොන්තී’’ති කරණෙ පන දොසො නත්ථි. කෙචි පන ‘‘අපච්චාසීසන්තෙන ආගන්තුකාදීනං පටික්ඛිත්තපුග්ගලාදීනම්පි දාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං කත්තබ්බාකත්තබ්බට්ඨානවිභාගස්සනිරත්ථකත්තප්පසඞ්ගතො ‘‘අපච්චාසීසන්තෙන සබ්බෙසං දාතුං කාතුඤ්ච වට්ටතී’’ති එත්තකමත්තස්සෙව වත්තබ්බතො. අපච්චාසීසනඤ්ච මිච්ඡාජීවකුලදූසනාදිදොසනිසෙධනත්ථමෙව වුත්තං භෙසජ්ජකරණසඞ්ඛතාය ඉමිස්සා අන්තරාපත්තියා මුච්චනත්ථං ආගන්තුකචොරාදීනං අනුඤ්ඤාතානං දානෙනෙව තාය ආපත්තියා මුච්චනතොති ගහෙතබ්බං. තෙනෙව අපච්චාසීසන්තෙනාපි අකාතබ්බට්ඨානං දස්සෙතුං සද්ධං කුලන්තිආදි වුත්තං. පුච්ඡන්තීති ඉමිනා දිට්ඨදිට්ඨරොගීනං පරියායෙනාපි වත්වා විචරණං අයුත්තන්ති දස්සෙති. පුච්ඡිතස්සාපි පන පච්චාසීසන්තස්ස පරියායකථාපි න වට්ටතීති වදන්ති.

සමුල්ලපෙසීති අපච්චාසීසන්තො එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං කථං සමුට්ඨාපෙසි. ආචරියභාගොති විනයාචාරං අකොපෙත්වා භෙසජ්ජාචික්ඛණෙන වෙජ්ජාචරියභාගොති අත්ථො. පුප්ඵපූජනත්ථාය සම්පටිච්ඡියමානං රූපියං අත්තනො සන්තකත්තභජනෙන නිස්සග්ගියමෙවාති ආහ ‘‘කප්පියවසෙන ගාහාපෙත්වා’’ති, ‘‘අම්හාකං රූපියං න වට්ටති, පුප්ඵපූජනත්ථං පුප්ඵං වට්ටතී’’තිආදිනා පටික්ඛිපිත්වා කප්පියෙන කම්මෙන ගාහාපෙත්වාති අත්ථො.

යදි ‘‘පරිත්තං කරොථා’’ති වුත්තෙ කරොන්ති, භෙසජ්ජකරණං විය ගිහිකම්මං විය හොතීති ‘‘න කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘පරිත්තං භණථා’’ති වුත්තෙ පන ධම්මජ්ඣෙසනත්තා අනජ්ඣිට්ඨෙනපි භණිතබ්බො ධම්මො, පගෙව අජ්ඣිට්ඨෙනාපීති ‘‘කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. චාලෙත්වා සුත්තං පරිමජ්ජිත්වාති ඉදං ‘‘පරිත්තාණං එත්ථ පවෙසෙමී’’ති චිත්තෙන එවං කතෙ පරිත්තාණා තත්ථ පවෙසිතා නාම හොතීති වුත්තං. විහාරතො…පෙ… දුක්කටන්ති ඉදං අඤ්ඤාතකගහට්ඨෙ සන්ධාය වුත්තන්ති වදන්ති. පාදෙසු උදකං ආකිරිත්වාති ඉදං තස්මිං දෙසෙ චාරිත්තවසෙන වුත්තං. වුත්තඤ්හි ‘‘තත්ථ පාළියා නිසින්නානං භික්ඛූනං පාදෙසු රොගවූපසමනාදිඅත්ථාය උදකං සිඤ්චිත්වා පරිත්තං කාතුං සුත්තඤ්ච ඨපෙත්වා ‘පරිත්තං භණථා’ති වත්වා ගච්ඡන්ති. එවඤ්හි කරියමානෙ යදි පාදෙ අපනෙන්ති, මනුස්සා තං අවමඞ්ගලන්ති මඤ්ඤන්ති, රොගො වා න වූපසමිස්සතී’’ති. තෙනාහ ‘‘න පාදා අපනෙතබ්බා’’ති. මතසරීරදස්සනෙ විය කෙවලං සුසානදස්සනෙපි ‘‘ඉදං ජාතානං සත්තානං ඛයගමනට්ඨාන’’න්ති මරණසඤ්ඤා උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘සීවථිකදස්සනෙ…පෙ… ‘මරණස්සතිං පටිලභිස්සාමා’ති කම්මට්ඨානසීසෙන ගන්තුං වට්ටතී’’ති. ලෙසකප්පං අකත්වා සමුප්පන්නසුද්ධචිත්තෙන ‘‘පරිවාරත්ථාය ආගච්ඡන්තූ’’ති වුත්තෙපි ගන්තුං වට්ටති.

අනාමට්ඨපිණ්ඩපාතොති අග්ගහිතඅග්ගො, අපරිභුත්තොති අත්ථො. කහාපණග්ඝනකො හොතීති ඉමිනා දායකෙහි බහුබ්‍යඤ්ජනෙන සම්පාදෙත්වා සක්කච්චං දින්නභාවං දීපෙති. ථාලකෙති සඞ්ඝිකෙ කංසාදිමයෙ ථාලකෙ, පත්තොපි එත්ථ සඞ්ගය්හති. න වට්ටතීති ඉමිනා දුක්කටන්ති දස්සෙති. දාමරිකචොරස්සාති රජ්ජං පත්ථෙන්තස්ස පාකටචොරස්ස. අදීයමානෙපි ‘‘න දෙන්තී’’ති කුජ්ඣන්තීති සම්බන්ධො. ආමිසස්ස ධම්මස්ස ච අලාභෙන අත්තනො පරස්ස ච අන්තරෙ සම්භවන්තස්ස ඡිද්දස්ස ච විවරස්ස පටිසන්ථරණං පිදහනං පටිසන්ථාරො, සො පන ධම්මාමිසවසෙන දුවිධො. තත්ථ ආමිසපටිසන්ථාරං සන්ධාය ‘‘කස්ස කාතබ්බො, කස්ස න කාතබ්බො’’ති වුත්තං. ‘‘ආගන්තුකස්ස වා…පෙ… කත්තබ්බො යෙවා’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං පාකටං කාතුං ආගන්තුකං තාවාතිආදිමාහ. ඛීණපරිබ්බයන්ති ඉමිනා අගතිභාවං කාරුඤ්ඤභාජනතඤ්ච දස්සෙති, තෙන ච තබ්බිධුරානං සමිද්ධානං දායකාදීනං ආගන්තුකත්තෙපි දාතුං න වට්ටතීති සිද්ධං හොති. තණ්ඩුලාදිම්හි දාතබ්බෙ සති ‘‘අවෙලායං…පෙ… න වත්තබ්බො’’ති වුත්තං. ‘‘අපච්චාසීසන්තෙනා’’ති වත්වා පච්චාසීසනප්පකාරං දස්සෙතුං මනුස්සා නාමාතිආදි වුත්තං. අනනුඤ්ඤාතානං පන අපච්චාසීසන්තෙනාපි දාතුං න වට්ටති සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතත්තා, පච්චාසීසාය පන සති කුලදූසනම්පි හොති.

උබ්බාසෙත්වාති සමන්තතො තියොජනං විලුම්පන්තෙ මනුස්සෙ පලාපෙත්වා. වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණන්ති අනෙකප්පකාරඉත්ථිපුරිසාදිඋත්තමරූපවිචිත්තං අත්ථරණං.

187. සත්තරසවග්ගියෙසු පුබ්බෙ එකස්ස අඞ්ගුලිපතොදකෙන මාරිතත්තා සෙසෙසු සොළසජනෙසු උදරං ආරුහිත්වා නිසින්නමෙකං ඨපෙත්වා ‘‘සෙසාපි පන්නරස ජනා’’ති වුත්තං. අදූහලපාසාණා වියාති අදූහලෙ ආරොපිතපාසාණා විය. කම්මාධිප්පායාති තජ්ජනීයාදිකම්මකරණාධිප්පායා.

ආවාහෙත්වාති ආවිසාපෙත්වා. රූපං කත්වා හත්ථපාදාදීනි ඡින්දන්තීති තස්මිං පිට්ඨාදිමයෙ රූපෙ අමනුස්සං ආවාහෙත්වා තස්ස හත්ථපාදාදීනි ඡින්දන්ති. සක්කං දෙවරාජානං මාරෙය්‍යාති ඉදං සම්භාවනවසෙන වුත්තං. න හි තාදිසා මහානුභාවා යක්ඛා සත්ථඝාතාරහා හොන්ති දෙවාසුරයුද්ධෙපි තෙසං සත්ථප්පහාරෙන මරණාභාවා.

188. පහාරො න දාතබ්බොති සම්බන්ධො. අමනුස්සං කොධචිත්තෙන පහරන්තස්ස දුක්කටමෙව. චිකිච්ඡාධිප්පායෙන පහරන්තස්ස අනාචාරොති ගහෙතබ්බො. තාලපණ්ණං…පෙ… බන්ධිතබ්බන්ති අමනුස්සා තාලපණ්ණබන්ධනෙන පලායන්තීති කත්වා වුත්තං, ඉදඤ්ච ගිහීනං වෙජ්ජකම්මවසෙන කාතුං න වට්ටති.

189. යො රුක්ඛෙන ඔත්ථතොපි න මරතීතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං භූතගාමසික්ඛාපදට්ඨකථායං සයමෙව වක්ඛති, තං තත්ථෙව ගහෙතබ්බං.

190. දබ්බූපකරණානීති කෙහිචි ඡින්දිත්වා ඨපිතානි සපරිග්ගහිතානි සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ඨානාචාවනාභාවෙන විනාසාධිප්පායස්ස දුක්කටං වුත්තං. ඛිඩ්ඩාධිප්පායෙනාපි දුක්කටන්ති සුක්ඛතිණාදීසු අග්ගිකරණං සන්ධාය වුත්තං, අල්ලෙසු පන කීළාධිප්පායෙනපි කරොන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. පටිපක්ඛභූතො, පටිමුඛං ගච්ඡන්තො වා අග්ගි පටග්ගි, තස්ස අල්ලතිණාදීසුපි දානං අනුඤ්ඤාතං, තං දෙන්තෙන දූරතො ආගච්ඡන්තං දාවග්ගිං දිස්වා විහාරස්ස සමන්තතො එකක්ඛණෙ අදත්වා එකදෙසතො පට්ඨාය විහාරස්ස සමන්තතො සණිකං ඣාපෙත්වා යථා මහන්තොපි අග්ගි විහාරං පාපුණිතුං න සක්කොති, එවං විහාරස්ස සමන්තා අබ්භොකාසං කත්වා පටග්ගි දාතබ්බො, සො දාවග්ගිනො පටිපථං ගන්ත්වා එකතො හුත්වා තෙන සහ නිබ්බාති. පරිත්තකරණන්ති සමන්තා රුක්ඛතිණාදිච්ඡෙදනපරිඛාඛණනාදිආරක්ඛකරණං, තෙනාහ තිණකුටිකානං සමන්තා භූමිතච්ඡනන්තිආදි.

191. ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණත්තා පාරාජිකන්ති ද්වීසු එකස්සාපි අන්තොගධත්තා ‘‘ද්වීහී’’ති වුත්තඛෙත්තෙ එකස්සාපි ඔතිණ්ණත්තා පාරාජිකං, ‘‘ද්වීහි එව මාරෙහි න එකෙනා’’ති නියමිතෙ පන එකෙනෙව මාරිතෙ නත්ථි පාරාජිකන්ති වදන්ති, එවං ද්වෙ එව පුරිසාතිආදීසුපි. පුබ්බෙ කතසීසච්ඡෙදපයොගතො අඤ්ඤො පයොගො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකො න උපලබ්භති, පඨමෙන පයොගෙනස්ස ජීවිතින්ද්‍රියං උපච්ඡිජ්ජතීති ‘‘සීසච්ඡෙදකස්සා’’ති වුත්තං, යං පන සාරත්ථදීපනියං ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියස්ස අවිජ්ජමානත්තා’’ති කාරණං වුත්තං, තං අකාරණං ජීවිතින්ද්‍රියසන්නිස්සිතචිත්තසන්තතිං විනා උක්ඛිපනසන්නිරුජ්ඣනාදිවසප්පවත්තස්ස ගමනස්ස අසම්භවතො. න හි වායුවෙගෙන පණ්ණපටාදයො විය කායො ගච්ඡති, න ච උක්ඛිපනෙ පවත්තාව චිත්තජවිඤ්ඤත්තිආදයොව නික්ඛිපනාදිනොපි හෙතුභූතාති සක්කා වත්තුං විච්ඡින්දිත්වා පවත්තනතො. පුබ්බෙ අනාහිතවෙගාපි හි කාචි සරීසපජාති ද්විධා ඡින්නා ඡෙදනමත්තා ද්වීහි විභාගෙහි කතිපයක්ඛණං ද්වීසු දිසාසු ගච්ඡති, තත්ථ ච යස්මිං භාගෙ හදයවත්ථු තිට්ඨති, තත්‍රට්ඨං පඤ්චද්වාරාවජ්ජනචිත්තං ද්වීසුපි භාගෙසු කායප්පසාදෙ ඝට්ටිතං ඵොට්ඨබ්බං ආලම්බිත්වා උප්පජ්ජති, තතො තදාරම්මණමෙව යථාරහමෙකස්මිං භාගෙ එකදා අඤ්ඤස්මිං අඤ්ඤදාති එවං පරියායෙන කායවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තතො හදයවත්ථුස්මිංයෙව සම්පටිච්ඡනාදිවීථිචිත්තානි භවඞ්ගන්තරිතානි මනොද්වාරවීථිවිඤ්ඤාණානි ච විඤ්ඤත්තිජනකානි උප්පජ්ජන්ති, යෙ හි උභයභාගා ගච්ඡන්ති වා චලන්ති වා ඵන්දන්ති වා. චිත්තස්ස පන ලහුපරිවත්තියා එකක්ඛණෙ උභයභාගාපි චලන්තා විය උපට්ඨහන්ති, සෙය්‍යථාපි නාම කුක්කුළාදිනරකෙසු නිමුග්ගසකලසරීරස්ස සත්තස්ස එකස්මිං ඛණෙ සකලසරීරෙපි කායවිඤ්ඤාණදුක්ඛං උප්පජ්ජමානං විය උපට්ඨාති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං, තතො පන යස්මිං භාගෙ ජීවිතින්ද්‍රියං සසෙසකම්මජරූපං නිරුජ්ඣති, තත්ථ කායවිඤ්ඤාණං නප්පවත්තති, හදයවත්ථුසහිතභාගෙයෙව යාව ජීවිතින්ද්‍රියනිරොධා පවත්තති.

නනු නරකාදීසු එකාබද්ධෙ සරීරෙ සබ්බත්ථ පරියායෙන කායවිඤ්ඤාණසමුප්පත්ති යුත්තා හොතු, ද්විධා හුත්වා විච්ඡින්නෙ පන භාගද්වයෙ කථන්ති? නායං දොසො. සරීරෙ හි එකාබද්ධතා නාම පරමත්ථධම්මබ්‍යතිරිත්තා කාචි නත්ථි පරවාදීනං අවයවීආදි විය, කම්මාදිඑකකාරණපුඤ්ජායත්තතාය බහූනං සහුප්පත්තියෙව එකාබද්ධතා. තත්ථ ච සත්ථප්පහාරාදිවිරුද්ධපච්චයොපනිපාතෙන විභින්නානම්පි කම්මාදිඑකකාරණානං පුඤ්ජායත්තතා න විගච්ඡති, යාව සා න විගච්ඡති, තාව අවිච්ඡින්නාව තත්ථ විඤ්ඤාණප්පවත්ති. විභින්නානං පන කම්මජරූපානං අඤ්ඤෙසඤ්ච සෙසතිසන්තතිරූපානඤ්ච උපත්ථම්භනභාවෙන චිරං පවත්තිතුං න සක්කොන්ති, යාව ච ධරන්ති, තාව විඤ්ඤාණපච්චයා හොන්ති, විඤ්ඤාණෙන ච තෙසං චලනගමනාදිදෙසන්තරුප්පත්ති. තස්මා කබන්ධස්සපි ධාවක්ඛණෙ සවිඤ්ඤාණජීවිතින්ද්‍රියං අත්ථෙව, තඤ්ච සීසච්ඡෙදකප්පයොගෙනෙව සීඝං පතති, තතො අඤ්ඤප්පයොගස්ස සරීරෙ විසෙසුප්පාදනතො පුරෙතරමෙව පඨමෙනෙව කිච්චනිප්ඵත්තිතො සීසච්ඡෙදකස්සෙව කම්මබද්ධොති ගහෙතබ්බො. එවරූපානීති කබන්ධවත්ථුසදිසානි. ඉමස්ස වත්ථුස්සාති ආඝාතනවත්ථුස්ස. අත්ථදීපනෙති එකෙන පුරිසෙන පයොගෙන වා මාරිතතාසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස දීපනෙ.

192. පානපරිභොගෙන වට්ටතීති සම්බන්ධො. එවං පන වුත්තත්තා ‘‘ලොණසොවීරකං යාමකාලික’’න්ති කෙචි වදන්ති, කෙචි පන ‘‘ගිලානානං පාකතිකමෙව, අගිලානානං පන උදකසම්භින්න’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘ගුළං විය සත්තාහකාලික’’න්ති.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය විමතිවිනොදනියං

තතියපාරාජිකවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.