1. පාරාජිකකණ්ඩො

1. පඨමපාරාජිකං

සුදින්නභාණවාරවණ්ණනා

24. වික්කායිකභණ්ඩස්ස වික්කිණනං ඉණදානඤ්ච භණ්ඩප්පයොජනං නාම. එවං පයොජිතස්ස මූලස්ස සහ වඩ්ඪියා ගහණවායාමො උද්ධාරො නාම. අසුකදිවසෙ දින්නන්තිආදිනා පමුට්ඨස්ස සතුප්පාදනාදි සාරණං නාම. චතුබ්බිධායාති ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිසමණානං වසෙන, භික්ඛුආදීනං වා වසෙන චතුබ්බිධාය. දිස්වානස්ස එතදහොසීති හෙතුඅත්ථෙ අයං දිස්වාන-සද්දො අසමානකත්තුකත්තා, යථා ඝතං පිවිත්වා බලං හොතීති, එවමඤ්ඤත්ථාපි එවරූපෙසු. භබ්බකුලපුත්තොති උපනිස්සයමත්තසභාවෙන වුත්තං, න පච්ඡිමභවිකතාය. තෙනෙවස්ස මාතාදිඅකල්‍යාණමිත්තසමායොගෙන කතවීතික්කමනං නිස්සාය උප්පන්නවිප්පටිසාරෙන අධිගමන්තරායො ජාතො. පච්ඡිමභවිකානං පුබ්බබුද්ධුප්පාදෙසු ලද්ධබ්‍යාකරණානං න සක්කා කෙනචි අන්තරායං කාතුං. තෙනෙව අඞ්ගුලිමාලත්ථෙරාදයො අකුසලං කත්වාපි අධිගමසම්පන්නා එව අහෙසුන්ති. චරිමකචිත්තන්ති චුතිචිත්තං. සඞ්ඛං විය ලිඛිතං ඝංසිත්වා ධොවිතං සඞ්ඛලිඛිතන්ති ආහ ධොතඉච්චාදි. අජ්ඣාවසතාති අධි-සද්දයොගෙන අගාරන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘අගාරමජ්ඣෙ’’ති. කසායරසරත්තානි කාසායානීති ආහ ‘‘කසායරසපීතතායා’’ති. කසායතො නිබ්බත්තතාය ච හි රසොපි ‘‘කසායරසො’’ති වුච්චති.

26. යදා ජානාති-සද්දො බොධනත්ථො න හොති, තදා තස්ස පයොගෙ සප්පිනො ජානාති මධුනො ජානාතීතිආදීසු විය කරණත්ථෙ සාමිවචනං සද්දසත්ථවිදූ ඉච්ඡන්තීති ආහ ‘‘කිඤ්චි දුක්ඛෙන නානුභොසී’’ති. කෙනචි දුක්ඛෙන නානුභොසීති අත්ථො, කිඤ්චීති එත්ථාපි හි කරණත්ථෙ සාමිවචනස්ස ලොපො කතො, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘විකප්පද්වයෙපි පුරිමපදස්ස උත්තරපදෙන සමානවිභත්තිලොපො දට්ඨබ්බො’’ති. යදා පන ජානාති-සද්දො සරණත්ථො හොති, තදා මාතු සරතීතිආදීසු විය උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං සද්දසත්ථවිදූ වදන්තීති ආහ ‘‘අථ වා කිඤ්චි දුක්ඛං නස්සරතීති අත්ථො’’ති, කස්සචි දුක්ඛස්ස අනනුභූතතාය නස්සරතීති අත්ථො. විකප්පද්වයෙපීති අනුභවනසරණත්ථවසෙන වුත්තෙ දුතියතතියවිකප්පද්වයෙ. පුරිමපදස්සාති කිඤ්චීති පදස්ස. උත්තරපදෙනාති දුක්ඛස්සාතිපදෙන. සමානාය සාමිවචනභූතාය විභත්තියා ‘‘කස්සචි දුක්ඛස්සා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘කිඤ්චි දුක්ඛස්සා’’ති ලොපොති දට්ඨබ්බො. මරණෙනපි මයං තෙති එත්ථ තෙති පදස්ස සහත්ථෙ කරණවසෙනපි අත්ථං දස්සෙතුං තයා වියොගං වා පාපුණිස්සාමාති අත්ථන්තරං වුත්තං.

28. ගන්ධබ්බා නාම ගායනකා. නටා නාම රඞ්ගනටා. නාටකා ලඞ්ඝනකාදයො. සුඛූපකරණෙහි අත්තනො පරිචරණං කරොන්තො යස්මා ලළන්තො කීළන්තො නාම හොති, තස්මා දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ ලළාතිආදි වුත්තං. දානප්පදානාදීනීති එත්ථ නිච්චදානං දානං නාම, විසෙසදානං පදානං නාම, ආදි-සද්දෙන සීලාදීනි සඞ්ගණ්හාති.

30. චුද්දස භත්තානීති සඞ්ඝභත්තං උද්දෙසභත්තං නිමන්තනං සලාකං පක්ඛිකං උපොසථිකං පාටිපදිකං ආගන්තුකං ගමිකං ගිලානං ගිලානුපට්ඨාකං විහාර-ධුර-වාරභත්තන්ති ඉමානි චුද්දස භත්තානි. එත්ථ ච සෙනාසනාදිපච්චයත්තයනිස්සිතෙසු ආරඤ්ඤකඞ්ගාදිපධානඞ්ගානං ගහණවසෙන සෙසධුතඞ්ගානිපි ගහිතානෙව හොන්තීති වෙදිතබ්බං. වජ්ජීනන්ති වජ්ජීරාජූනං. වජ්ජීසූති ජනපදාපෙක්ඛං බහුවචනං, වජ්ජීනාමකෙ ජනපදෙති අත්ථො. පඤ්චකාමගුණායෙව උපභුඤ්ජිතබ්බතො පරිභුඤ්ජිතබ්බතො ච උපභොගපරිභොගා, ඉත්ථිවත්ථාදීනි ච තදුපකරණානීති ආහ ‘‘යෙහි තෙස’’න්තිආදි. උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකත්තාති සෙසධුතඞ්ගපරිවාරිතෙන උක්කට්ඨපිණ්ඩපාතිකධුතඞ්ගෙන සමන්නාගතත්තා, තෙනාහ ‘‘සපදානචාරං චරිතුකාමො’’ති.

31. දොසාති රත්ති. තත්ථ අභිවුත්ථං පරිවුසිතං ආභිදොසිකං, අභිදොසං වා පච්චූසකාලං ගතො පත්තො අතික්කන්තො ආභිදොසිකො, තෙනාහ එකරත්තාතික්කන්තස්ස වාතිආදි.

32. උදකකඤ්ජියන්ති පානීයපරිභොජනීයඋදකඤ්ච යාගු ච. තථාති සමුච්චයත්ථෙ.අනොකප්පනං අසද්දහනං, අමරිසනං අසහනං.

34. තද්ධිතලොපන්ති පිතාමහතො ආගතං ‘‘පෙතාමහ’’න්ති වත්තබ්බෙ තද්ධිතපච්චයනිමිත්තස්ස එ-කාරස්ස ලොපං කත්වාති අත්ථො. යෙසං සන්තකං ධනං ගහිතං, තෙ ඉණායිකා. පලිබුද්ධොති ‘මා ගච්ඡ මා භුඤ්ජා’තිආදිනා කතාවරණො, පීළිතොති අත්ථො.

35. අත්තනාති සයං. සපතිනො ධනසාමිනො ඉදං සාපතෙය්‍යං, ධනං. තදෙව විභවො.

36. භිජ්ජන්තීති අගහිතපුබ්බා එව භිජ්ජන්ති. දින්නාපි පටිසන්ධීති පිතරා දින්නං සුක්කං නිස්සාය උප්පන්නස්ස සත්තස්ස පටිසන්ධිපි තෙන දින්නා නාම හොතීති වුත්තං. සුක්කමෙව වා ඉධ පටිසන්ධිනිස්සයත්තා ‘‘පටිසන්ධී’’ති වුත්තං, තෙනාහ ‘‘ඛිප්පං පතිට්ඨාතී’’ති. න හි පිතු සංයොගක්ඛණෙයෙව සත්තස්ස උප්පත්තිනියමො අත්ථි සුක්කමෙව තථා පතිට්ඨානනියමතො. සුක්කෙ පන පතිට්ඨිතෙ යාව සත්ත දිවසානි, අඩ්ඪමාසමත්තං වා, තං ගබ්භසණ්ඨානස්ස ඛෙත්තමෙව හොති මාතු මංසස්ස ලොහිතලෙසස්ස සබ්බදාපි විජ්ජමානත්තා. පුබ්බෙපි පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානං සබ්භාවතො අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති ඉමස්ස පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදෙ අට්ඨපිතෙති අත්ථො වුත්තො. එවරූපන්ති එවං ගරුකසභාවං, පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසවත්ථුභූතන්ති අත්ථො, තෙනාහ ‘‘අවසෙසෙ පඤ්චඛුද්දකාපත්තික්ඛන්ධෙ එව පඤ්ඤපෙසී’’ති. යං ආදීනවන්ති සම්බන්ධො. කායවිඤ්ඤත්තිචොපනතොති කායවිඤ්ඤත්තියා නිබ්බත්තචලනතො.

තෙනෙවාති අවධාරණෙන යානි ගබ්භග්ගහණකාරණානි නිවත්තිතානි, තානිපි දස්සෙතුං කිං පනාතිආදි වුත්තං. තත්ථ උභයෙසං ඡන්දරාගවසෙන කායසංසග්ගො වුත්තො. ඉත්ථියා එව ඡන්දරාගවසෙන නාභිපරාමසනං විසුං වුත්තං. සාමපණ්ඩිතස්ස හි මාතා පුත්තුප්පත්තියා සඤ්ජාතාදරා නාභිපරාමසනකාලෙ කාමරාගසමාකුලචිත්තා අහොසි, ඉතරථා පුත්තුප්පත්තියා එව අසම්භවතො. ‘‘සක්කො චස්සා කාමරාගසමුප්පත්තිනිමිත්තානි අකාසී’’තිපි වදන්ති, වත්ථුවසෙන වා එතං නාභිපරාමසනං කායසංසග්ගතො විසුං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. මාතඞ්ගපණ්ඩිතස්ස දිට්ඨමඞ්ගලිකාය නාභිපරාමසනෙන මණ්ඩබ්‍යස්ස නිබ්බත්ති අහොසි. චණ්ඩපජ්ජොතමාතු නාභියං විච්ඡිකා ඵරිත්වා ගතා, තෙන චණ්ඩපජ්ජොතස්ස නිබ්බත්ති අහොසීති ආහ එතෙනෙව නයෙනාතිආදි.

අයන්ති සුදින්නස්ස පුරාණදුතියිකා. යං සන්ධායාති යං අජ්ඣාචාරං සන්ධාය. මාතාපිතරො ච සන්නිපතිතා හොන්තීති ඉමිනා සුක්කස්ස සම්භවං දීපෙති, මාතා ච උතුනී හොතීති ඉමිනා සොණිතස්ස. ගන්ධබ්බොති තත්‍රුපගො සත්තො අධිප්පෙතො, ගන්තබ්බොති වුත්තං හොති, ත-කාරස්ස චෙත්ථ ධ-කාරො කතො. අථ වා ගන්ධබ්බා නාම රඞ්ගනටා, තෙ විය තත්‍ර තත්‍ර භවෙසු නානාවෙසග්ගහණතො අයම්පි ‘‘ගන්ධබ්බො’’ති වුත්තො, සො මාතාපිතූනං සන්නිපාතක්ඛණතො පච්ඡාපි සත්තාහබ්භන්තරෙ තත්‍ර උපපන්නො ‘‘පච්චුපට්ඨිතො’’ති වුත්තො. ගබ්භස්සාති කලලරූපසහිතස්ස පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස. තඤ්හි ඉධ ‘‘ගබ්භො’’ති අධිප්පෙතං සා තෙන ගබ්භං ගණ්හීතිආදීසු (පාරා. 36) විය. අස්ස තං අජ්ඣාචාරන්ති සම්බන්ධො. පාළියං නිරබ්බුදො වත භො භික්ඛුසඞ්ඝො නිරාදීනවොති ඉමස්ස අනන්තරං තස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙති අජ්ඣාහරිත්වා සුදින්නෙන…පෙ… ආදීනවො උප්පාදිතොති යොජනා වෙදිතබ්බා. ඉතිහාති නිපාතසමුදායස්ස එවන්ති ඉදං අත්ථභවනං. මුහුත්තෙනාති ඉදං ඛණෙනාති පදස්ස වෙවචනං. යාව බ්‍රහ්මලොකා අබ්භුග්ගතොපි දෙවානං තාවමහන්තො සද්දො තෙසං රූපං විය මනුස්සානං ගොචරො න හොති. තස්මා පච්ඡා සුදින්නෙන වුත්තෙ එව ජානිංසූති දට්ඨබ්බං.

37. මග්ගබ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගපදට්ඨානං සික්ඛත්තයමෙව උපචාරතො වුත්තං තස්සෙව යාවජීවං චරිතබ්බත්තා. අවිප්ඵාරිකොති උද්දෙසාදීසු අබ්‍යාවටො. වහච්ඡින්නොති ඡින්නපාදො, ඡින්නඛන්ධො වා. චින්තයීති ඉමිනා පජ්ඣායීති පදස්ස කිරියාපදත්තං දස්සෙති. තෙන ‘‘කිසො අහොසි…පෙ… පජ්ඣායි චා’’ති ච-කාරං ආනෙත්වා පාළියොජනා කාතබ්බා.

38. ගණෙ ජනසමාගමෙ සන්නිපාතනං ගණසඞ්ගණිකා, සාව පපඤ්චා, තෙන ගණසඞ්ගණිකාපපඤ්චෙන. යස්සාති යෙ අස්ස. කථාඵාසුකාති විස්සාසිකභාවෙන ඵාසුකකථා, සුඛසම්භාසාති අත්ථො. උපාදාරූපං භූතරූපමුඛෙනෙව මන්දනං පීනනඤ්ච හොතීති ආහ පසාදඉච්චාදි. දානීති නිපාතො ඉධ පන-සද්දත්ථෙ වත්තති තක්කාලවාචිනො එතරහි-පදස්ස විසුං වුච්චමානත්තාති ආහ ‘‘සො පන ත්ව’’න්ති. නො-සද්දොපි නු-සද්දො විය පුච්ඡනත්ථොති ආහ ‘‘කච්චි නු ත්ව’’න්ති. තමෙවාති ගිහිභාවපත්ථනාලක්ඛණමෙව. අනභිරතිමෙවාති එව-කාරෙන නිවත්තිතාය පන තදඤ්ඤාය අනභිරතියා විජ්ජමානත්තං දස්සෙතුං අධිකුසලානන්තිආදි වුත්තං, සමථවිපස්සනා අධිකුසලා නාම. ඉදං පනාතිආදි උපරි වත්තබ්බවිසෙසදස්සනං. පරියායවචනමත්තන්ති සද්දත්ථකථනමත්තං.

තස්මින්ති ධම්මෙ, එවං විරාගාය දෙසිතෙ සතීති අත්ථො. නාමාති ගරහායං. ලොකුත්තරනිබ්බානන්ති විරාගායාතිආදිනා වුත්තකිලෙසක්ඛයනිබ්බානතො විසෙසෙති. ජාතිං නිස්සාය උප්පජ්ජනකමානො එව මදජනනට්ඨෙන මදොති මානමදො. ‘‘අහං පුරිසො’’ති පවත්තො මානො පුරිසමදො. ‘‘අසද්ධම්මසෙවනාසමත්ථතං නිස්සාය මානො, රාගො එව වා පුරිසමදො’’ති කෙචි. ආදි-සද්දෙන බලමදාදිං සඞ්ගණ්හාති. තෙභූමකවට්ටන්ති තීසු භූමීසු කම්මකිලෙසවිපාකා පවත්තනට්ඨෙන වට්ටං. විරජ්ජතීති විගච්ඡති. යොනියොති අණ්ඩජාදයො, තා පන යවන්ති තාහි සත්තා අමිස්සිතාපි සමානජාතිතාය මිස්සිතා හොන්තීති ‘‘යොනියො’’ති වුත්තා.

ඤාතතීරණපහානවසෙනාති එත්ථ ලක්ඛණාදිවසෙන සප්පච්චයනාමරූපපරිග්ගහො ඤාතපරිඤ්ඤා නාම. කලාපසම්මසනාදිවසෙන පවත්තා ලොකියවිපස්සනා තීරණපරිඤ්ඤා නාම. අරියමග්ගො පහානපරිඤ්ඤා නාම. ඉධ පන ඤාතතීරණකිච්චානම්පි අසම්මොහතො මග්ගක්ඛණෙ සිජ්ඣනතො අරියමග්ගමෙව සන්ධාය තිවිධාපි පරිඤ්ඤා වුත්තා, තෙනෙව ‘‘ලොකුත්තරමග්ගොව කථිතො’’ති වුත්තං. කාමෙසු පාතබ්‍යතානන්ති වත්ථුකාමෙසු පාතබ්‍යතාසඞ්ඛාතානං සුභාදිආකාරානං තදාකාරගාහිකානං තණ්හානන්ති අත්ථො. විසයමුඛෙන හෙත්ථ විසයිනො ගහිතා. තීසු ඨානෙසූති ‘‘විරාගාය ධම්මො දෙසිතො…පෙ… නො සඋපාදානායා’’ති එවං වුත්තෙසු.

39. කලිසාසනාරොපනත්ථායාති දොසාරොපනත්ථාය. කලීති කොධස්ස නාමං, තස්ස සාසනං කලිසාසනං, කොධවසෙන වුච්චමානා ගරහා. අජ්ඣාචාරොව වීතික්කමො. සමණකරණානං ධම්මානන්ති සමණභාවකරානං හිරොත්තප්පාදිධම්මානං. පාළියං කථං-සද්දයොගෙන න සක්ඛිස්සසීති අනාගතවචනං කතං, ‘‘නාම-සද්දයොගෙනා’’තිපි වදන්ති. අතිවිය දුක්ඛවිපාකන්ති ගහට්ඨානං නාතිසාවජ්ජම්පි කම්මං පබ්බජිතානං භගවතො ආණාවීතික්කමතො චෙව සමාදින්නසික්ඛත්තයවිනාසනතො ච මහාසාවජ්ජං හොතීති වුත්තං. උදකෙ භවං ඔදකං, ධොවනකිච්චන්ති ආහ උදකකිච්චන්තිආදි. සමාපජ්ජිස්සසීති අනාගතවචනං නාම-සද්දයොගෙන කතන්ති ආහ ‘‘නාම-සද්දෙන යොජෙතබ්බ’’න්ති. දුබ්භරතාදීනං හෙතුභූතො අසංවරො ඉධ දුබ්භරතාදි-සද්දෙන වුත්තො කාරණෙ කාරියොපචාරෙනාති ආහ ‘‘දුබ්භරතාදීනං වත්ථුභූතස්ස අසංවරස්සා’’ති. අත්තාති අත්තභාවො. දුබ්භරතන්ති අත්තනා උපට්ඨාකෙහි ච දුක්ඛෙන භරිතබ්බතං. සත්තෙහි කිලෙසෙහි ච සඞ්ගණනං සමොධානං සඞ්ගණිකාති ආහ ගණසඞ්ගණිකායාතිආදි. අට්ඨකුසීතවත්ථුපාරිපූරියාති එත්ථ කම්මං කාතබ්බන්ති එකං, තථා අකාසින්ති, මග්ගො ගන්තබ්බොති අගමාසින්ති, නාලත්ථං භොජනස්ස පාරිපූරින්ති, අලත්ථන්ති, උප්පන්නො මෙ ආබාධොති, අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤාති එකන්ති ඉමානි අට්ඨ කුසීතවත්ථූනි නාම. එත්ථ ච කොසජ්ජං කුසීත-සද්දෙන වුත්තං. විනාපි හි භාවජොතනපච්චයං භාවත්ථො විඤ්ඤායති යථා පටස්ස සුක්කන්ති. සබ්බකිලෙසාපචයභූතාය විවට්ටායාති රාගාදිසබ්බකිලෙසානං අපචයහෙතුභූතාය නිබ්බානාය, නිබ්බානත්ථන්ති අත්ථො. සංවරප්පහානපටිසංයුත්තන්ති සීලසංවරාදීහි පඤ්චහි සංවරෙහි චෙව තදඞ්ගප්පහානාදීහි පඤ්චහි පහානෙහි ච උපෙතං. අසුත්තන්ත විනිබද්ධන්ති තීසු පිටකෙසු පාළිසඞ්ඛාතසුත්තන්තවසෙන අරචිතං, සඞ්ගීතිකාරෙහි ච අනාරොපිතං, තෙනාහ ‘‘පාළිවිනිමුත්ත’’න්ති. තෙන ච අට්ඨකථාසු යථානුරූපං සඞ්ගහිතන්ති දස්සෙති. එවරූපා හි පකිණ්ණකදෙසනා අට්ඨකථාය මූලං. ඔක්කන්තිකධම්මදෙසනා නාම තස්මිං තස්මිං පසඞ්ගෙ ඔතාරෙත්වා ඔතාරෙත්වා නානානයෙහි කථියමානා ධම්මදෙසනා, තෙනාහ භගවා කිරාතිආදි. පටික්ඛිපනාධිප්පායාති පඤ්ඤත්තම්පි සික්ඛාපදං ‘‘කිමෙතෙනා’’ති මද්දනචිත්තා.

වුත්තත්ථවසෙනාති පතිට්ඨාඅධිගමුපායවසෙන. සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ යා තස්මිං සමයෙ කාමෙසුමිච්ඡාචාරා ආරති විරතීතිආදිනා (විභ. 706) නිද්දිට්ඨවිරතියො චෙව, යා තස්මිං සමයෙ චෙතනා සඤ්චෙතනාතිආදිනා (විභ. 704) නිද්දිට්ඨචෙතනා ච, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා විරමන්තස්ස ඵස්සො…පෙ… අවික්ඛෙපොතිආදිනා (විභ. 705) නිද්දිට්ඨඵස්සාදිධම්මා ච සික්ඛාපදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්ච අත්ථො සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. ‘‘යො තත්ථ නාමකායො පදකායොති ඉදං මහාඅට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. නාමකායොති නාමසමූහො නාමපඤ්ඤත්තියෙව, සෙසානිපි තස්සෙව වෙවචනානි. සික්ඛාකොට්ඨාසොති විරතිආදයො වුත්තා තප්පකාසකඤ්ච වචනං.

අත්ථවසෙති හිතවිසෙසෙ ආනිසංසවිසෙසෙ, තෙ ච සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හෙතූති ආහ ‘‘කාරණවසෙ’’ති. සුඛවිහාරාභාවෙ සහජීවනස්ස අභාවතො සහජීවිතාති සුඛවිහාරොව වුත්තො. දුස්සීලපුග්ගලාති නිස්සීලා දූසිතසීලා ච. පාරාජිකසික්ඛාපදප්පසඞ්ගෙ හි නිස්සීලා අධිප්පෙතා, සෙසසික්ඛාපදපසඞ්ගෙ තෙහි තෙහි වීතික්කමෙහි ඛණ්ඩඡිද්දාදිභාවප්පත්තියා දූසිතසීලා අධිප්පෙතා. උභයෙනපි අලජ්ජිනොව ඉධ ‘‘දුස්සීලා’’ති වුත්තාති වෙදිතබ්බා. සබ්බසික්ඛාපදානම්පි දස අත්ථවසෙ පටිච්චෙව පඤ්ඤත්තත්තා උපරි දුස්සීලපුග්ගලෙ නිස්සායාති එත්ථාපි එසෙව නයො, තෙනෙව ‘‘යෙ මඞ්කුතං…පෙ… නිග්ගහෙස්සතී’’ති සබ්බසික්ඛාපදසාධාරණවසෙන අත්ථො වුත්තො. තත්ථ මඞ්කුතන්ති නිත්තෙජතං අධොමුඛතං. ධම්මෙනාතිආදීසු ධම්මොති භූතං වත්ථු. විනයොති චොදනා චෙව සාරණා ච. සත්ථුසාසනන්ති ඤත්තිසම්පදා චෙව අනුසාවනසම්පදා ච. සන්දිට්ඨමානාති සංසයං ආපජ්ජමානා. උබ්බාළ්හාති පීළිතා. දුස්සීලපුග්ගලෙ නිස්සාය හි උපොසථො න තිට්ඨති, පවාරණා න තිට්ඨති, සඞ්ඝකම්මානි නප්පවත්තන්ති, සාමග්ගී න හොතීති ඉමිනා අලජ්ජීහි සද්ධිං උපොසථාදිසකලසඞ්ඝකම්මං කාතුං න වට්ටති ධම්මපරිභොගත්තාති දස්සෙති. උපොසථපවාරණානං නියතකාලිකතාය ච අවස්සං කත්තබ්බත්තා සඞ්ඝකම්මතො විසුං ගහණං වෙදිතබ්බං. අකිත්ති ගරහා. අයසො පරිවාරහානි.

චුද්දස ඛන්ධකවත්තානි නාම වත්තක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 356 ආදයො) වුත්තානි ආගන්තුකවත්තං ආවාසිකගමිකඅනුමොදනභත්තග්ගපිණ්ඩචාරිකආරඤ්ඤකසෙනාසනජන්තාඝරවච්චකුටිඋපජ්ඣායසද්ධිවිහාරිකආචරියඅන්තෙවාසිකවත්තන්ති ඉමානි චුද්දස වත්තානි, එතානි ච සබ්බෙසං භික්ඛූනං සබ්බදා ච යථාරහං චරිතබ්බානි. ද්වෙ අසීති මහාවත්තානි පන තජ්ජනීයකම්මකතාදිකාලෙයෙව චරිතබ්බානි, න සබ්බදා. තස්මා විසුං ගණිතානි. තානි පන ‘‘පාරිවාසිකානං භික්ඛූනං වත්තං පඤ්ඤපෙස්සාමී’’ති (චූළව. 75) ආරභිත්වා ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බං…පෙ… න ඡමාය චඞ්කමන්තෙ චඞ්කමෙ චඞ්කමිතබ්බ’’න්ති වුත්තාවසානානි ඡසට්ඨි, තතො පරං ‘‘න, භික්ඛවෙ, පාරිවාසිකෙන භික්ඛුනා පාරිවාසිකෙන වුඩ්ඪතරෙන භික්ඛුනා සද්ධිං, මූලායපටිකස්සනාරහෙන, මානත්තචාරිකෙන, මානත්තාරහෙන, අබ්භානාරහෙන භික්ඛුනා සද්ධිං එකච්ඡන්නෙ ආවාසෙ වත්ථබ්බ’’න්තිආදිනා (චූළව. 82) වුත්තවත්තානි පකතත්තෙන චරිතබ්බෙහි අනඤ්ඤත්තා විසුං අගණෙත්වා පාරිවාසිකවුඩ්ඪතරාදීසු පුග්ගලන්තරෙසු චරිතබ්බත්තා තෙසං වසෙන සම්පිණ්ඩෙත්වා එකෙකං කත්වා ගණිතානි පඤ්චාති එකසත්තතිවත්තානි ච උක්ඛෙපනීයකම්මකතවත්තෙසු ච වුත්තං ‘‘න පකතත්තස්ස භික්ඛුනො අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං…පෙ… නහානෙ පිට්ඨිපරිකම්මං සාදිතබ්බ’’න්ති (චූළව. 86) ඉදං අභිවාදනාදීනං අසාදියනං එකං, ‘‘න පකතත්තො භික්ඛු සීලවිපත්තියා අනුද්ධංසෙතබ්බො’’තිආදීනි (චූළව. 51) ච දසාති එවං ද්වාසීති වත්තානි හොන්ති, එතෙස්වෙව පන කානිචි තජ්ජනීයකම්මාදිවත්තානි කානිචි පාරිවාසිකාදිවත්තානීති අග්ගහිතග්ගහණෙන ද්වාසීතියෙව. අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථාපදෙසෙ අප්පකං ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොතීති අසීතිඛන්ධකවත්තානීති ආගතං. අථ වා පුරිමෙහි චුද්දසවත්තෙහි අසඞ්ගහිතානි විනයාගතානි සබ්බානි වත්තානි යථා ද්වාසීති වත්තානි, අසීති වත්තානි එව වා හොන්ති, තථා සඞ්ගහෙත්වා ඤාතබ්බානි.

සංවරවිනයොති සීලසංවරො සතිසංවරො ඤාණසංවරො ඛන්තිසංවරො වීරියසංවරොති පඤ්චවිධොපි සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො සංවරො, විනයනතො විනයොති වුච්චති. පහානවිනයොති තදඞ්ගප්පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධම්පි පහානං, යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. සමථවිනයොති සත්ත අධිකරණසමථා. පඤ්ඤත්තිවිනයොති සික්ඛාපදමෙව. තම්පි හි භගවතො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාව අනුග්ගහිතං හොති තබ්භාවෙ එව භාවතො. සඞ්ඛලිකනයං කත්වා දසක්ඛත්තුං යොජනඤ්ච කත්වා යං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථ පුරිමපුරිමපදස්ස අනන්තරපදෙනෙව යොජිතත්තා අයොසඞ්ඛලිකසදිසන්ති ‘‘සඞ්ඛලිකනය’’න්ති වුත්තං. දසසු පදෙසු එකමෙකං පදං තදවසෙසෙහි නවනවපදෙහි යොජිතත්තා ‘‘එකෙකපදමූලික’’න්ති වුත්තං.

අත්ථසතං ධම්මසතන්ති එත්ථ යො හි සො පරිවාරෙ (පරි. 334) යං සඞ්ඝසුට්ඨු, තං සඞ්ඝඵාසූති ආදිංකත්වා යං සද්ධම්මට්ඨිතියා, තං විනයානුග්ගහායාති පරියොසානං ඛණ්ඩචක්කවසෙනෙව සඞ්ඛලිකනයො වුත්තො, තස්මිං එකමූලකනයෙ ආගතබද්ධචක්කනයෙන යං විනයානුග්ගහාය, තං සඞ්ඝසුට්ඨූති ඉදම්පි යොජෙත්වා බද්ධචක්කෙ කතෙ පුරිමපුරිමානි දස ධම්මපදානි, පච්ඡිමපච්ඡිමානි දස අත්ථපදානි චාති වීසති පදානි හොන්ති. එකමූලකනයෙ පන එකස්මිං වාරෙ නවෙව අත්ථපදානි ලබ්භන්ති. එවං දසහි වාරෙහි නවුති අත්ථපදානි නවුති ධම්මපදානි ච හොන්ති, තානි සඞ්ඛලිකනයෙ වුත්තෙහි දසහි අත්ථපදෙහි දසහි ධම්මපදෙහි ච සද්ධිං යොජිතානි යථාවුත්තං අත්ථසතං ධම්මසතඤ්ච හොන්තීති වෙදිතබ්බං. යං පනෙත්ථ සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.39) සඞ්ඛලිකනයෙපි එකමූලකනයෙපි පච්චෙකං අත්ථසතස්ස ධම්මසතස්ස යොජනාමුඛං වුත්තං, තං තථා සිද්ධෙපි අත්ථසතං ධම්මසතන්ති (පරි. 334) ගාථාය න සමෙති ද්වෙ අත්ථසතානි ද්වෙ ධම්මසතානි චත්තාරි නිරුත්තිසතානි අට්ඨ ඤාණසතානීති වත්තබ්බතො. තස්මා ඉධ වුත්තනයෙනෙව අත්ථසතං ධම්මසතන්ති වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. ද්වෙ ච නිරුත්තිසතානීති අත්ථජොතිකානං නිරුත්තීනං වසෙන නිරුත්තිසතං, ධම්මභූතානං නිරුත්තීනඤ්ච වසෙන නිරුත්තිසතන්ති ද්වෙ නිරුත්තිසතානි. චත්තාරි ච ඤාණසතානීති අත්ථසතෙ ඤාණසතං, ධම්මසතෙ ඤාණසතං, ද්වීසු නිරුත්තිසතෙසු ද්වෙ ඤාණසතානීති චත්තාරි ඤාණසතානි. අතිරෙකානයනත්ථොති අවුත්තසමුච්චයත්ථො.

පඨමපඤ්ඤත්තිකථාවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

සුදින්නභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මක්කටීවත්ථුකථාවණ්ණනා

40. පචුරත්ථෙ හි වත්තමානවචනන්ති එකදා පටිසෙවිත්වා පච්ඡා අනොරමිත්වා දිවසෙ දිවසෙ සෙවනිච්ඡාය වත්තමානත්තා සෙවනාය අභාවක්ඛණෙපි ඉහ මල්ලා යුජ්ඣන්තීතිආදීසු විය අබ්බොච්ඡින්නතං බාහුල්ලවුත්තිතඤ්ච උපාදාය පටිසෙවතීති වත්තමානවචනං කතන්ති අත්ථො. ආහිණ්ඩන්තාති විචරන්තා.

41. සහොඩ්ඪග්ගහිතොති සභණ්ඩග්ගහිතො, අයමෙව වා පාඨො. තං සික්ඛාපදං තථෙව හොතීති මනුස්සාමනුස්සාදිපුග්ගලවිසෙසං කිඤ්චි අනුපාදියිත්වා සාමඤ්ඤතො ‘‘යො පන භික්ඛු මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍යා’’ති (පාරා. 39) වුත්තත්තා මනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතානං ඉත්ථිපුරිසපණ්ඩකඋභතොබ්‍යඤ්ජනානං තිංසවිධෙපි මග්ගෙ මෙථුනං සෙවන්තස්ස තං සික්ඛාපදං මූලච්ඡෙජ්ජකරං හොති එවාති අධිප්පායො. එතෙන යං අනුපඤ්ඤත්තිමූලපඤ්ඤත්තියා එව අධිප්පායප්පකාසනවසෙන සුබොධත්ථාය වත්ථුවසෙන පවත්තානං විසෙසත්ථජොතකවසෙනාති දස්සිතං හොති. ආමසනං ආමට්ඨමත්තං. තතො දළ්හතරං ඵුසනං. ඝට්ටනං පන තතො දළ්හතරං කත්වා සරීරෙන සරීරස්ස සඞ්ඝට්ටනං. තං සබ්බම්පීති අනුරාගෙන පවත්තිතං දස්සනාදිසබ්බම්පි.

42. පාණාතිපාතාදිසචිත්තකසික්ඛාපදානං සුරාපානාදිඅචිත්තකසික්ඛාපදානඤ්ච (පාචි. 326 ආදයො) එකෙනෙව ලක්ඛණවචනෙන ලොකවජ්ජතං දස්සෙතුං ‘‘යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජං නාමා’’ති වුත්තං. තත්ථ සචිත්තකපක්ඛෙති ඉදං කිඤ්චාපි අචිත්තකසික්ඛාපදං සන්ධායෙව වත්තුං යුත්තං තස්සෙව සචිත්තකපක්ඛසම්භවතො, තථාපි සචිත්තකසික්ඛාපදානම්පි අසඤ්චිච්ච චඞ්කමනාදීසු ලොකෙ පාණඝාතවොහාරසම්භවෙන අචිත්තකපක්ඛං පරිකප්පෙත්වා උභින්නම්පි සචිත්තකාචිත්තකසික්ඛාපදානං සාධාරණවසෙන ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති වුත්තං. ඉතරථා සචිත්තකසික්ඛාපදානං ඉමස්මිං වාක්‍යෙ ලොකවජ්ජතාලක්ඛණං න වුත්තං සියා. ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවා’’ති වුත්තෙ පන සචිත්තකසික්ඛාපදානං චිත්තං අකුසලමෙව, ඉතරෙසං සචිත්තකපක්ඛෙයෙව අකුසලනියමො, න අචිත්තකපක්ඛෙ. තත්ථ පන යථාසම්භවං කුසලං වා සියා, අකුසලං වා, අබ්‍යාකතං වාති අයමත්ථො සාමත්ථියතො සිජ්ඣතීති වෙදිතබ්බං. සචිත්තකපක්ඛෙති වත්ථුවීතික්කමවිජානනචිත්තෙන සචිත්තකපක්ඛෙති ගහෙතබ්බං, න පණ්ණත්තිවිජානනචිත්තෙන තථා සති සබ්බසික්ඛාපදානම්පි ලොකවජ්ජතාපසඞ්ගතො. ‘‘පටික්ඛිත්තමිදං කාතුං න වට්ටතී’’ති ජානන්තස්ස හි පණ්ණත්තිවජ්ජෙපි අනාදරියවසෙන පටිඝචිත්තමෙව උප්පජ්ජති, තස්මා ඉදං වාක්‍යං නිරත්ථකමෙව සියා සබ්බසික්ඛාපදානිපි ලොකවජ්ජානීති එත්තකමත්තස්සෙව වත්තබ්බතාපසඞ්ගතො.

එත්ථ ච සචිත්තකපක්ඛෙයෙව චිත්තං අකුසලන්ති නියමස්ස අකතත්තා සුරාපානාදීසු අචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලං න හොතෙවාති න සක්කා නියමෙතුං, කෙවලං පන සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව, න කුසලාදීති එවමෙත්ථ නියමො සිජ්ඣති, එවඤ්ච සුරාති අජානිත්වා පිවන්තානම්පි අකුසලචිත්තෙනෙව පානං ගන්ධවණ්ණකාදිභාවං අජානිත්වා ලිම්පන්තීනං භික්ඛුනීනං විනාපි අකුසලචිත්තෙන ලිම්පනඤ්ච, උභයත්ථාපි ආපත්තිසම්භවො ච සමත්ථිතො හොති. යං පන සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.42) ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවාති වචනතො අචිත්තකස්ස වත්ථුඅජානනවසෙන අචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවාති අයං නියමො නත්ථීති විඤ්ඤායතී’’ති වුත්තං, තං න යුත්තං. අචිත්තකෙසු හි තෙරසසු ලොකවජ්ජෙසු සුරාපානස්සෙව අචිත්තකපක්ඛෙපි අකුසලචිත්තනියමො, න ඉතරෙසං ද්වාදසන්නං අකුසලාදිචිත්තෙනාපි ආපජ්ජිතබ්බතො. යං පන එවං කෙනචි අනිච්ඡමානං සද්දතොපි අපතීයමානමිමං නියමං පරාධිප්පායං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යදි හි අචිත්තකස්ස අචිත්තකපක්ඛෙපි චිත්තං අකුසලමෙව සියා, සචිත්තකපක්ඛෙති ඉදං විසෙසනං නිරත්ථකං සියා’’තිආදි වුත්තං, තං නිරත්ථකමෙව එවං නියමස්ස කෙනචි අනධිප්පෙතත්තා. න හි කොචි සද්දසත්ථවිදූ නියමං ඉච්ඡති, යෙන සචිත්තකපක්ඛෙති ඉදං විසෙසනං නිරත්ථකං සියාතිආදි වුත්තං භවෙය්‍ය, කින්තු සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව, අචිත්තකපක්ඛෙ පන චිත්තං අනියතං අකුසලමෙව වා සියා, කුසලාදීසු වා අඤ්ඤතරන්ති එවමෙව ඉච්ඡති. තෙන සචිත්තකපක්ඛෙති විසෙසනම්පි සාත්ථකං සියා. අචිත්තකසික්ඛාපදානං සචිත්තකපක්ඛෙසු අකුසලනියමෙන ලොකවජ්ජතා ච සිජ්ඣති. තෙසු ච සුරාපානස්සෙව අචිත්තකපක්ඛෙපි ලොකවජ්ජතා අකුසලචිත්තතා ච, ඉතරෙසං පන සචිත්තකපක්ඛෙ එවාති වාදොපි න විරුජ්ඣතීති න කිඤ්චෙත්ථ අනුපපන්නං නාම.

යං පනෙත්ථ ‘‘සුරාති අජානිත්වා පිවන්තස්ස…පෙ… විනාපි අකුසලචිත්තෙන ආපත්තිසම්භවතො…පෙ… සුරාපානාදිඅචිත්තකසික්ඛාපදානං ලොකවජ්ජතා න සියා’’තිආදි වුත්තං. යඤ්ච තමත්ථං සාධෙතුං ගණ්ඨිපදෙසු ආගතවචනං දස්සෙත්වා බහුං පපඤ්චිතං, තං න සාරතො පච්චෙතබ්බං අට්ඨකථාහි විරුද්ධත්තා. තථා හි ‘‘වත්ථුඅජානනතාය චෙත්ථ අචිත්තකතා වෙදිතබ්බා අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතා’’ති වුත්තං. යඤ්චෙතස්ස ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ අකුසලෙනෙව පාතබ්බතො ලොකවජ්ජතා’’ති වුත්තං අට්ඨකථාවචනං, තං න සුන්දරං. ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙවා’’ති සබ්බෙසං ලොකවජ්ජානං ඉධෙව පාරාජිකට්ඨකථාය සාමඤ්ඤතො වත්වා සුරාපානසික්ඛාපදට්ඨකථායං ‘‘අකුසලෙනෙව පාතබ්බතායා’’ති එවං අචිත්තකපක්ඛෙපි අකුසලචිත්තතාය විසෙසෙත්වා වුත්තත්තා. න හි ‘‘සාමඤ්ඤතො ඉධ වුත්තොව අත්ථො පුන සුරාපානට්ඨකථායම්පි වුත්තො’’ති සක්කා වත්තුං වුත්තස්සෙව පුන වචනෙ පයොජනාභාවා, තදඤ්ඤෙසුපි අචිත්තකලොකවජ්ජෙසු වත්තබ්බතාපසඞ්ගතො ච, නාපි එකත්ථ වුත්තො නයො තදඤ්ඤෙසුපි එකලක්ඛණතාය වුත්තො එව හොතීති ‘‘සුරාපානසික්ඛාපදෙයෙව (පාචි. 326 ආදයො) වුත්තො’’ති සක්කා වත්තුං අචිත්තකලොකවජ්ජානං සබ්බපඨමෙ උය්‍යුත්තසික්ඛාපදෙයෙව (පාචි. 311 ආදයො) වත්තබ්බතො, සුරාපානසික්ඛාපදෙයෙව වා වත්වා එසෙව නයො සෙසෙසු අචිත්තකලොකවජ්ජෙසුපීති අතිදිසිතබ්බතො ච.

අපිච වුත්තමෙවත්ථං වදන්තෙන ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ අකුසලෙනෙව පාතබ්බතායා’’ති පුබ්බෙ වුත්තක්කමෙනෙව වත්තබ්බං සන්දෙහාදිවිගමත්ථත්තා පුන වචනස්ස. සික්ඛාපදවිසයෙ ච විසෙසිතබ්බං විසෙසෙත්වාව වුච්චති, ඉතරථා ආපත්තානාපත්තාදිභෙදස්ස දුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා. තථා හි භික්ඛුනීවිභඞ්ගට්ඨකථායං ‘‘විනාපි චිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බත්තා අචිත්තකානි, චිත්තෙ පන සති අකුසලෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා ලොකවජ්ජානි චෙව අකුසලචිත්තානි චා’’ති ගිරග්ගසමජ්ජාදීනං සචිත්තකපක්ඛෙ එව ලොකවජ්ජතා අකුසලචිත්තතා ච විසෙසෙත්වා වුත්තා, න එවං සුරාපානස්ස. තස්ස පන පක්ඛද්වයස්සාපි සාධාරණවසෙන ‘‘අකුසලෙනෙව පාතබ්බතායා’’ති වුත්තං, න පන ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති විසෙසෙත්වා. තස්මා ඉදං සුරාපානං සචිත්තකාචිත්තකපක්ඛද්වයෙපි ලොකවජ්ජං අකුසලචිත්තඤ්චාති දස්සෙතුමෙව ‘‘අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතා’’ති විසුං වුත්තන්ති සුට්ඨු සිජ්ඣති. එතෙනෙව යං සාරත්ථදීපනියං ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතා’’ති වුත්තස්ස ඉමස්සෙව අධිප්පායස්ස පටිපාදකමෙතන්ති සඤ්ඤාය ඉමිනා එව හි අධිප්පායෙන අඤ්ඤෙසුපි ලොකවජ්ජෙසු අචිත්තකසික්ඛාපදෙසු අකුසලචිත්තතා එව වුත්තා, න පන තිචිත්තතා. තෙනෙව භික්ඛුනීවිභඞ්ගට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘ගිරග්ගසමජ්ජං චිත්තාගාරසික්ඛාපදං සඞ්ඝාණි ඉත්ථාලඞ්කාරො ගන්ධවණ්ණකො වාසිතකපිඤ්ඤාකො භික්ඛුනීආදීහි උම්මද්දනපරිමද්දනානීති ඉමානි දස සික්ඛාපදානි අචිත්තකානි අකුසලචිත්තානි, අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො විනාපි චිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බත්තා අචිත්තකානි, චිත්තෙ පන සති අකුසලෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා ලොකවජ්ජානි චෙව අකුසලචිත්තානි චා’’ති වුත්තං, තම්පි පටිසිද්ධං හොති තබ්බිපරීතස්සෙව අත්ථස්ස යථාවුත්තනයෙන සාධනතො. තස්මා සුරාපානස්ස අචිත්තකපක්ඛෙපි චිත්තං අකුසලමෙවාති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුමෙව ඉදං වචනං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො වත්ථුඅජානනතාය චෙත්ථාති එත්ථ ච-කාරො විසෙසත්ථජොතකො අපිචාති ඉමිනා සමානත්ථො. තස්මා යදිදං අඤ්ඤෙසු අචිත්තකලොකවජ්ජෙසු විනාපි චිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බත්තා අචිත්තකානි, චිත්තෙ පන සති අකුසලෙනෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා ලොකවජ්ජානි චෙව අකුසලචිත්තානි චාති ලොකවජ්ජතාය අකුසලචිත්තතාය ච ලක්ඛණං වුච්චති, තං එත්ථ සුරාපානසික්ඛාපදෙ නාගච්ඡති, ඉධ පන විසෙසො අත්ථීති වුත්තං හොති. සො කතරොති චෙ? වත්ථුඅජානනතාය එව වත්ථුජානනචිත්තෙන විනාපි ආපජ්ජිතබ්බතාය එව අචිත්තකතා වෙදිතබ්බා, නත්ථෙත්ථ අචිත්තකතාය විසෙසො. කින්තු වත්ථුඅජානනසඞ්ඛාතඅචිත්තකපක්ඛෙපි අකුසලචිත්තෙනෙව සුරාමෙරයස්ස අජ්ඣොහරිතබ්බතායාති ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස සචිත්තකපක්ඛෙපි අචිත්තකපක්ඛෙපි ලොකවජ්ජතා අකුසලචිත්තතා ච වෙදිතබ්බාති අයමෙත්ථ විසෙසො. ඉධ හි ‘‘චිත්තෙ පන සතී’’ති අවිසෙසෙත්වා ‘‘අකුසලෙනෙවා’’ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා උභයපක්ඛෙපි ලොකවජ්ජතා අකුසලචිත්තතා ච සිද්ධාති වෙදිතබ්බා. තෙනෙව පරමත්ථජොතිකාය (ඛු. පා. අට්ඨ. 2.පච්ඡිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා) ඛුද්දකට්ඨකථාය සික්ඛාපදවණ්ණනාය ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං කායතො ච කායචිත්තතො චාති ද්විසමුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. සුරාති ජානනචිත්තාභාවෙනෙව හෙත්ථ චිත්තඞ්ගවිරහිතො කෙවලොපි කායො එකසමුට්ඨානං වුත්තො, තස්මිඤ්ච එකසමුට්ඨානක්ඛණෙපි යාය චෙතනාය පිවති, සා එකන්තඅකුසලා එව හොති. තෙනෙව තත්ථෙව අට්ඨකථායං ‘‘පඨමා චෙත්ථ පඤ්ච එකන්තඅකුසලචිත්තසමුට්ඨානත්තා පාණාතිපාතාදීනං පකතිවජ්ජතො වෙරමණියො, සෙසා පණ්ණත්තිවජ්ජතො’’ති එවං පඤ්චන්නම්පි සාමඤ්ඤතො අකුසලචිත්තතා ලොකවජ්ජතාසඞ්ඛාතා පකතිවජ්ජතා ච වුත්තා. අඞ්ගෙසු ච ජානනඞ්ගං න වුත්තං. තථා හි ‘‘සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානස්ස පන සුරාදීනං අඤ්ඤතරං හොති මදනීයං, පාතුකාමතාචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, තජ්ජඤ්ච වායාමං ආපජ්ජති, පීතෙ ච පවිසතීති ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානී’’ති වුත්තං, න පන සුරාති ජානනඞ්ගෙන සද්ධිං පඤ්චාති. යදි හි සුරාති ජානනම්පි අඞ්ගං සියා, අවස්සමෙව තං වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං. යථා චෙත්ථ, එවං අඤ්ඤාසුපි සුත්තපිටකාදිඅට්ඨකථාසු කත්ථචි ජානනඞ්ගං න වුත්තං. තස්මා ‘‘අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතා’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාපාඨස්ස අචිත්තකපක්ඛෙපි ‘‘අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතා’’ති එවමෙව අත්ථොති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

අපිච යං ගණ්ඨිපදෙසු ‘‘එතං සත්තං මාරෙස්සාමීති තස්මිංයෙව පදෙසෙ නිපන්නං අඤ්ඤං මාරෙන්තස්ස පාණසාමඤ්ඤස්ස අත්ථිතාය යථා පාණාතිපාතො හොති, එවං එතං මජ්ජං පිවිස්සාමීති අඤ්ඤං මජ්ජං පිවන්තස්ස මජ්ජසාමඤ්ඤස්ස අත්ථිතාය අකුසලමෙව හොති, යථා පන කට්ඨසඤ්ඤාය සප්පං ඝාතෙන්තස්ස පාණාතිපාතො න හොති, එවං නාළිකෙරපානසඤ්ඤාය මජ්ජං පිවන්තස්ස අකුසලං න හොතී’’ති පාණාතිපාතෙන සද්ධිං සබ්බථා සමානත්තෙන උපමෙත්වා වුත්තං, තං අතිවිය අයුත්තං සබ්බෙසං සික්ඛාපදානං පාණාතිපාතාදිඅකුසලානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සමානතාය නියමාභාවා. පාණාතිපාතො හි පරියායෙනාපි සිජ්ඣති, න තථා අදින්නාදානං. තං පන ආණත්තියාපි සිජ්ඣති, න ච මෙථුනාදීසු. තස්මා පයොගඞ්ගාදීහිපි භින්නානමෙව සංසට්ඨං සබ්බථා සමීකරණං අයුත්තමෙව. ‘‘පාණාතිපාතො විය අදින්නාදානමෙථුනාදීනිපි පරියායකථාදීහි සිජ්ඣන්තී’’ති කෙනචි වුත්තෙ තං කින්ති න ගය්හති තථා වචනාභාවාති චෙ? ඉධාපි ‘‘තථා පාණාතිපාතසදිසං සුරාපාන’’න්ති වචනාභාවා ඉදම්පි න ගහෙතබ්බමෙව. කිඤ්චි අට්ඨකථාවචනෙනෙව සිද්ධමෙවත්ථං පටිබාහන්තෙන විනයඤ්ඤුනා සුත්තසුත්තානුලොමාදීහි තස්ස විරොධං දස්සෙත්වා පටිබාහෙතබ්බං, න පන පයොගඞ්ගාදීහි අච්චන්තවිභින්නෙන සික්ඛාපදන්තරෙන සහ සමීකරණමත්තෙන. න හි ‘‘සුරාති අජානිත්වා පිවන්තස්සාපි අකුසලමෙවා’’ති එත්ථ සුත්තාදිවිරොධො අත්ථි, විනයපිටකෙ තාව එතස්ස අත්ථස්ස විරුද්ධං සුත්තාදිකං න දිස්සති, නාපි සුත්තපිටකාදීසු.

යං පනෙත්ථ කෙචි වදන්ති ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති (ධ. ප. 1, 2) වුත්තත්තා සබ්බානි අකුසලානි පුබ්බෙ වීතික්කමවත්ථුං ජානන්තස්සෙව හොන්තී’’ති. තං තෙසං සුත්තාධිප්පායානභිඤ්ඤාතමෙව පකාසෙති. න හි ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති ඉදං වචනං පුබ්බෙ වීතික්කමවත්ථුං ජානන්තස්සෙව අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජන්තීති ඉමමත්ථං දීපෙති, අථ ඛො කුසලාකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජමානා උප්පාදපච්චයට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමභූතං සහජාතචිත්තං නිස්සායෙව උප්පජ්ජන්ති, න විනා චිත්තෙනාති ඉමමත්ථං දීපෙති. න හෙත්ථ ‘‘සුරාති අජානිත්වා පිවන්තස්ස අකුසලමෙවා’’ති වුත්තෙ සහජාතචිත්තං විනාපි ලොභාදිඅකුසලචෙතසිකා ධම්මා උප්පජ්ජන්තීති අයමත්ථො ආපජ්ජති. යෙන තං නිසෙධාය ඉදං සුත්තං ආහරණීයං සියා, අභිධම්මවිරොධොපෙත්ථ නත්ථි පුබ්බෙ නාමජාතිආදිවසෙන අජානන්තස්සෙව පඤ්චවිඤ්ඤාණවීථියං කුසලාකුසලජවනුප්පත්තිවචනතො.

අපිච බාලපුථුජ්ජනානං ඡසු ද්වාරෙසු උප්පජ්ජමානානි ජවනානි යෙභුය්‍යෙන අකුසලානෙව උප්පජ්ජන්ති. කුසලානි පන තෙසං කල්‍යාණමිත්තාදිඋපනිස්සයබලෙන අප්පකානෙව උප්පජ්ජන්ති, තුණ්හීභූතානම්පි නිද්දායිත්වා සුපිනං පස්සන්තානම්පි උද්ධච්චාදිඅකුසලජවනස්සෙව යෙභුය්‍යප්පවත්තිතො කුසලාකුසලවිරහිතස්ස ජවනස්ස තෙසං අභාවා. අකුසලා හි විසයානුගුණං වාසනානුගුණඤ්ච යථාපච්චයං සමුප්පජ්ජන්ති, තත්ථ කිං පුබ්බෙ ජානනාජානනනිබද්ධෙන. යෙ පන ජානනාදිඅඞ්ගසම්පන්නා පාණාතිපාතාදයො, යෙ ච ජානනාදිං විනාපි සිජ්ඣමානා සුරාපානමිච්ඡාදිට්ඨිආදයො, තෙ තෙ තථා තථා යාථාවතො ඤත්වා සම්මාසම්බුද්ධෙන නිද්දිට්ඨා, තෙසඤ්ච යථානිද්දිට්ඨවසෙන ගහණෙ කො නාම අභිධම්මවිරොධො. එවං සුත්තාදිවිරොධාභාවතො, අට්ඨකථාය ච වුත්තත්තා යථාවුත්තවසෙනෙවෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො. යදි එවං කස්මා ‘‘සාමණෙරො ජානිත්වා පිවන්තො සීලභෙදං ආපජ්ජති, න අජානිත්වා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තන්ති? නායං දොසො සීලභෙදස්ස භගවතො ආණායත්තත්තා උක්ඛිත්තානුවත්තිකාදීනං සීලභෙදො විය. න හි තාසං අකුසලුප්පත්තියා එව සීලභෙදො හොති සඞ්ඝායත්තසමනුභාසනානන්තරෙයෙව විහිතත්තා. එවමිධාපි ජානිත්වා පිවනෙ එව විහිතො, න අජානිත්වා පිවනෙ. අඤ්ඤො හි සික්ඛාපදවිසයො, අඤ්ඤො අකුසලවිසයො. තෙනෙව සාමණෙරානං පුරිමෙසු පඤ්චසු සික්ඛාපදෙසු එකස්මිං භින්නෙ සබ්බානිපි සික්ඛාපදානි භිජ්ජන්ති. අකුසලං පන යං භින්නං, තෙන එකෙනෙව හොති, නාඤ්ඤෙහි. තස්මා සාමණෙරස්ස අජානිත්වා පිවන්තස්ස සීලභෙදාභාවෙපි කම්මපථප්පත්තං අකුසලමෙවාති ගහෙතබ්බං.

යං පන සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.42) ‘‘සාමණෙරස්ස සුරාති අජානිත්වා පිවන්තස්ස පාරාජිකං නත්ථි, අකුසලං පන හොතී’’ති කෙහිචි වුත්තවචනං ‘‘තං තෙසං මතිමත්ත’’න්ති පටික්ඛිපිත්වා ‘‘භික්ඛුනො අජානිත්වාපි බීජතො පට්ඨාය මජ්ජං පිවන්තස්ස පාචිත්තියං. සාමණෙරො ජානිත්වා පිවන්තො සීලභෙදං ආපජ්ජති, න අජානිත්වාති එත්තකමෙව හි අට්ඨකථායං වුත්තං, අකුසලං පන හොතීති න වුත්ත’’න්ති තත්ථ කාරණං වුත්තං, තං අකාරණං. න හි අට්ඨකථායං සාමණෙරානං ජානිත්වා පිවනෙ එව සීලභෙදො, න අජානිත්වාති සීලභෙදකථනට්ඨානෙ අකුසලං පන හොතීති අවචනං අජානනපක්ඛෙ අකුසලාභාවස්ස කාරණං හොති, තත්ථ පසඞ්ගාභාවා, වත්තබ්බට්ඨානෙ එව ‘‘අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය ලොකවජ්ජතා’’ති වුත්තත්තා ච. න ච තෙ ‘‘අකුසලං පන හොතී’’ති වදන්තා ආචරියා ඉමං සාමණෙරානං සීලභෙදප්පකාසකං ඛන්ධකට්ඨකථාපාඨමෙව ගහෙත්වා අවොචුං, යෙන ‘‘එත්තකමෙව අට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති වත්තබ්බං සියා, අථ ඛො සුරාපානට්ඨකථාගතං සුත්තපිටකට්ඨකථාගතඤ්ච අනෙකවිධං වචනං, මහාවිහාරවාසීනං පරම්පරොපදෙසඤ්ච ගහෙත්වා අවොචුං. භින්නලද්ධිකානං අභයගිරිකාදීනං මතඤ්හෙතං, යදිදං ජානිත්වා පිවන්තස්සෙව අකුසලන්ති ගහණං. තස්මා යං වුත්තං කෙහිචි ‘‘සාමණෙරස්ස සුරාති අජානිත්වා පිවන්තස්ස පාරාජිකං නත්ථි, අකුසලං පන හොතී’’ති, තං සුවුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

යඤ්ච සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.42) ‘‘අජානිත්වා පිවන්තස්සාපි සොතාපන්නස්ස මුඛං සුරා න පවිසති කම්මපථප්පත්තඅකුසලචිත්තෙනෙව පාතබ්බතො’’ති කෙහිචි වුත්තවචනං ‘‘න සුන්දර’’න්ති පටික්ඛිපිත්වා ‘‘බොධිසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ බොධිසත්තමාතු සීලං විය හි ඉදම්පි අරියසාවකානං ධම්මතාසිද්ධන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති වත්වා ධම්මතාසිද්ධත්තංයෙව සමත්ථෙතුං ‘‘භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො ජීවිතහෙතුපි නෙව පාණං හනති, න සුරං පිවති. සචෙ පිස්ස සුරඤ්ච ඛීරඤ්ච මිස්සෙත්වා මුඛෙ පක්ඛිපන්ති, ඛීරමෙව පවිසති, න සුරා. යථා කිං? යථා කොඤ්චසකුණානං ඛීරමිස්සකෙ උදකෙ ඛීරමෙව පවිසති, න උදකං. ඉදං යොනිසිද්ධන්ති චෙ, ඉදම්පි ධම්මතාසිද්ධන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉදං අට්ඨකථාවචනං දස්සිතං, තම්පි න යුත්තමෙව. යථා හි බොධිසත්තමාතු සීලං විය අරියසාවකානං ධම්මතාසිද්ධන්ති එත්ථ බොධිසත්තමාතු ධම්මතා නාම බොධිසත්තස්ස ච අත්තනො ච පාරමිතානුභාවෙන අකුසලානුප්පත්තිනියමො එව. තථා අරියසාවකානම්පි භවන්තරෙ පාණාතිපාතාදීනං දසන්නං කම්මපථානං අඤ්ඤෙසඤ්ච අපායහෙතුකානං අකුසලානං අච්චන්තප්පහායකස්ස මග්ගස්ස ආනුභාවෙන තංතංසීලවීතික්කමහෙතුකස්ස අකුසලස්ස අනුප්පත්තිනියමො එව ධම්මතා. න හි සභාවවාදීනං ධම්මතා විය අහෙතුකතා ඉධ ධම්මතා නාම. යථා වා එවංධම්මතානයෙ කාරණස්ස භාවෙ අභාවෙ ච කාරියස්ස භාවො අභාවො ච ධම්මතා, න අහෙතුඅප්පච්චයාභාවාභාවො, එවමිධාපි පාණාතිපාතාදිකම්මපථානං හෙතුභූතස්ස කිලෙසස්ස අච්චන්තාභාවෙන තෙසං අභාවො, තදවසෙසානං අකුසලානං හෙතුනො භාවෙන භාවො ච ධම්මතා, න අහෙතුකතා. තස්මා අපායහෙතුනො රාගස්ස අභාවෙනෙව අරියානං අජානිත්වාපි සුරාය අනජ්ඣොහරණන්ති සුවුත්තමෙවිදං කෙහිචි ‘‘අජානිත්වා පිවන්තස්සාපි සොතාපන්නස්ස මුඛං සුරා න පවිසති කම්මපථප්පත්තඅකුසලචිත්තෙනෙව පාතබ්බතො’’ති, තං කෙන හෙතුනා න සුන්දරං ජාතන්ති න ඤායති, ධම්මතාසිද්ධන්ති වා කථනෙන කථං තං පටික්ඛිත්තන්ති.

යම්පි දීඝනිකායට්ඨකථායං (දී. නි. අට්ඨ. 1.352) ‘‘සුරඤ්ච ඛීරඤ්ච මිස්සෙත්වා…පෙ… ඉදං ධම්මතාසිද්ධ’’න්ති වචනං, තම්පි සුරාපානස්ස අචිත්තකපක්ඛෙපි අකුසලචිත්තඤ්ඤෙව සාධෙති. තථා හි ‘‘භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො ජීවිතහෙතුපි පාණං න හනති, නාදින්නං ආදියති…පෙ… න සුරං පිවතී’’ති වුත්තෙ ‘‘පුරිමානං තාව චතුන්නං කම්මපථානං සචිත්තකත්තා විරමණං සුකරං, පච්ඡිමස්ස පන සුරාපානස්ස අචිත්තකත්තා කථං විරමණං භවෙය්‍යා’’ති චොදනාසම්භවං මනසිකත්වා වත්ථුඅජානනවසෙන අචිත්තකත්තෙපි යස්මා කම්මපථප්පත්තඅකුසලෙනෙව සුරා අජ්ඣොහරිතබ්බා, තාදිසී ච අකුසලප්පවත්ති අරියසාවකස්ස මග්ගෙනෙව හතා, තස්මාස්ස පරගලං සුරාය පවිසනං නත්ථීති අත්ථතො ගම්‍යමානත්ථං පරිහාරවචනං වදතා ‘‘සචෙ පිස්ස සුරඤ්ච ඛීරඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛීරමෙව පවිසති, න සුරාති ඉදං සුරාය සබ්බථාපි පරගලප්පවෙසාභාවදස්සනපරං, න පන සුරාමිස්සඛීරස්ස සුරාය වියොජනසාමත්ථියදස්සනපරං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යදි හි සුරාමිස්සෙ ඛීරෙ කිඤ්චි පවිසෙය්‍ය, ඛීරමෙව පවිසෙය්‍ය, න සුරා. ඛීරෙ පන සුරාය අවියුත්තෙ න කිඤ්චි පවිසතීති. ඉදං යොනිසිද්ධන්ති උදකස්ස මුඛෙ අප්පවිසනං යොනිසිද්ධං. යොනීති චෙත්ථ ජාති අධිප්පෙතා. තස්මා කොඤ්චජාතිකානං මුඛතුණ්ඩසඞ්ඛාතානං රූපධම්මානං ඛීරමිස්සඋදකජ්ඣොහරණහෙතුත්තාභාවෙන තං අප්පවිසනං සිද්ධන්ති අත්ථො. ඉදම්පි හි ඛීරමිස්සාය සුරාය ඛීරෙ පවිසන්තෙපි පරගලාපවිසනන්ති. ධම්මතාසිද්ධන්ති අරියසාවකස්ස අරූපධම්මානං සුරාපිවනහෙතුභූතකිලෙසසහිතත්තාභාවසඞ්ඛාතාය ධම්මතාය සිද්ධං. එවමෙත්ථ අචිත්තකපක්ඛෙපි සුරාය අකුසලචිත්තෙනෙව පාතබ්බතො අරියසාවකානං අපිවනං සමත්ථිතන්ති වෙදිතබ්බං. අථාපි සියා අජානනපක්ඛෙ අකුසලචිත්තෙන විනාව පාතබ්බත්තෙපි සුරාය අපිවනං අරියානං ධම්මතාති සමත්ථනපරමෙතන්ති, තං න, අට්ඨකථාවචනන්තරෙහි විරුජ්ඣනතො. යථා හි වචනන්තරෙහි න විරුජ්ඣති, තථායෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො.

අපිච පාණාතිපාතාදීනං පඤ්චන්නං කම්මපථානං භවන්තරෙපි අකරණං අරියානං ධම්මතාසීලමෙව, තෙසඤ්ච යදි සචිත්තකතං සමානං. සුරාපානං විය ඉතරානිපි චත්තාරි අජානන්තෙනාපි අරියසාවකෙන න කත්තබ්බානි සියුං, තථා ච අජානන්තානං අරියානං කුසලාබ්‍යාකතචිත්තෙහිපි විරමණපරමාරණපරසන්තකගහණාදීසු කායවචීපවත්ති න සම්පජ්ජෙය්‍ය, නො චෙ සම්පජ්ජති, චක්ඛුපාලත්ථෙරස්ස චඞ්කමනෙන පාණවියොගස්ස, උප්පලවණ්ණත්ථෙරියා බලක්කාරෙන මග්ගෙනමග්ගඵුසනස්ස ච පවත්තත්තා. තස්මා සුරාපානස්ස අචිත්තකපක්ඛෙපි අකුසලෙනෙව පාතබ්බතාය සුරා අරියානං පරගලං න පවිසතීති විසෙසෙත්වා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

නනු වත්ථුං ජානන්තස්සෙව සබ්බෙ කම්මපථා වුත්තාති? න, මිච්ඡාදිට්ඨියා විපරීතග්ගහණෙනෙව පවත්තත්තා. කථඤ්හි නාම අසබ්බඤ්ඤුං සබ්බඤ්ඤුතො, අනිච්චාදිං නිච්චාදිතො ච ගහණන්තී දිට්ඨි වත්ථුං විජානාති. යදි හි ජානෙය්‍ය, මිච්ඡාදිට්ඨියෙව න සියා. සා ච කම්මපථෙසු ගණිතාති කුතො ජානන්තස්සෙව කම්මපථප්පවත්තිනියමො. අථ සබ්බඤ්ඤුං සබ්බඤ්ඤූති ගණ්හන්තීපි ‘‘අයං සත්තො’’ති තස්ස සරූපග්ගහණතො දිට්ඨිපි වත්ථුං විජානාතීති චෙ? න, සුරාපානස්සපි ‘‘අයං න සුරා’’ති සරූපග්ගහණස්ස සමානත්තා. ‘‘අය’’න්ති ච වත්ථුපරාමසනෙපි ‘‘සුරා’’ති විසෙසවිජානනාභාවා න ජානාතීති චෙ? ‘‘අය’’න්ති පුග්ගලත්තං ජානන්තීපි ‘‘අසබ්බඤ්ඤූ’’තිපි විසෙසජානනාභාවා දිට්ඨිපි වත්ථුං න ජානාතීති සමානමෙව. එවඤ්හි තෙසං බුද්ධාති අහිතොති අහිතං වා පූරණකස්සපාදිං හිතො පටිඝස්ස වා අනුනයස්ස වා උප්පාදනෙපි එසෙව නයො. විපල්ලාසපුබ්බකඤ්හි සබ්බං අකුසලං.

අපිච සුරාය පීයමානාය නියමෙන අකුසලුප්පාදනං සභාවො පීතාය විය. ඛීරාදිසඤ්ඤාය පීතසුරස්ස පුග්ගලස්ස මාතුභගිනිආදීසුපි රාගදොසාදිඅකුසලප්පබන්ධො වත්ථුසභාවෙනෙව උප්පජ්ජති, එවං පීයමානක්ඛණෙපි තිඛිණො රාගො උප්පජ්ජතෙව, තෙනෙව සාගතත්ථෙරස්ස අජානිත්වා පිවනකාලෙ පඤ්චාභිඤ්ඤාදිඣානපරිහානි, පච්ඡා ච බුද්ධාදීසු අගාරවාදිඅකුසලප්පබන්ධො යාව සුරාවිගමා පවත්තිත්ථ. තෙනෙව භගවාපි තස්ස අගාරවාදිඅකඋසලප්පවත්තිදස්සනමුඛෙන සුරාදොසං පකාසෙත්වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි. න හි පඤ්චනීවරණුප්පත්තිං විනා ඣානපරිහානි හොති. තස්මා අජානන්තස්සාපි සුරා පීයමානා පීතා ච අත්තනො සභාවෙනෙව අකුසලුප්පාදිකාති අයමත්ථො සාගතත්ථෙරස්ස ඣානපරිහානියා අන්වයතොපි, අරියානං කිලෙසාභාවෙන මුඛෙන සුරාය අප්පවෙසසඞ්ඛාතබ්‍යතිරෙකතොපි සිජ්ඣතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං, එවං ගහණමෙව හි විභජ්ජවාදීමතානුසාරං.

යං පන ‘‘ජානිත්වා පිවන්තස්සෙව අකුසල’’න්ති ගහණං, තං භින්නලද්ධිකානං අභයගිරිකාදීනමෙව මතං, තං පන ගණ්ඨිපදකාරකාදීහි ‘‘පරවාදො’’ති අජානන්තෙහි අත්තනො මතියා සංසන්දිත්වා ලිඛිතං විභජ්ජවාදීමණ්ඩලම්පි පවිසිත්වා යාවජ්ජතනා සාසනං දූසෙති, පුරාපි කිර ඉමස්මිම්පි දමිළරට්ඨෙ කොචි භින්නලද්ධිකො නාගසෙනො නාම ථෙරො කුණ්ඩලකෙසීවත්ථුං පරවාදමථනනයදස්සනත්ථං දමිළකබ්බරූපෙන කාරෙන්තො ‘‘ඉමං සුරාපානස්ස ජානිත්වාව පිවනෙ අකුසලනයං, අඤ්ඤඤ්ච දෙසකාලාදිභෙදෙන අනන්තම්පි ඤෙය්‍යං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සලක්ඛණවසෙනෙව ඤාතුං න සක්කොති ඤාණෙන පරිච්ඡින්නත්තෙන ඤෙය්‍යස්ස අනන්තත්තහානිප්පසඞ්ගතො. අනිච්චාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙනෙව පන ඤාතුං සක්කොතී’’ති ච, ‘‘පරමත්ථධම්මෙසු නාමරූපන්තිආදිභෙදො විය පුග්ගලාදිසම්මුතිපි විසුං වත්ථුභෙදො එවා’’ති ච එවමාදිකං බහුං විපරීතත්ථනයං කබ්බාකාරස්ස කවිනො උපදිසිත්වා තස්මිං පබන්ධෙ කාරණාභාසෙහි සතිං සම්මොහෙත්වා පබන්ධාපෙසි, තඤ්ච කබ්බං නිස්සාය ඉමං භින්නලද්ධිකමතං ඉධ විභජ්ජවාදීමතෙ සම්මිස්සං චිරං පවත්තිත්ථ. තං පන පච්ඡා ආචරියබුද්ධප්පියමහාථෙරෙන බාහිරබ්භරිකං දිට්ඨිජාලං විඝාටෙත්වා ඉධ පරිසුද්ධං සාසනං පතිට්ඨාපෙන්තෙන සොධිතම්පි සාරත්ථදීපනියා (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.42) විනයටීකාය සුරාපානස්ස සචිත්තකපක්ඛෙයෙව චිත්තං අකුසලන්ති සමත්ථනවචනං නිස්සාය කෙහිචි විපල්ලත්තචිත්තෙහි පුන උක්ඛිත්තසිරං ජාතං, තඤ්ච මහාථෙරෙහි විනිච්ඡිනිත්වා ගාරය්හවාදං කත්වා මද්දිත්වා ලද්ධිගාහකෙ ච භික්ඛූ වියොජෙත්වා ධම්මෙන විනයෙන සත්ථුසාසනෙන චිරෙනෙව වූපසමිතං. තෙනෙවෙත්ථ මයං එවං විත්ථාරතො ඉදං පටික්ඛිපිම්හ ‘‘මා අඤ්ඤෙපි විභජ්ජවාදිනො අයං ලද්ධි දූසෙසී’’ති. තස්මා ඉධ වුත්තානි අවුත්තානි ච කාරණානි සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා යථා ආගමවිරොධො න හොති, තථා අත්ථො ගහෙතබ්බො.

සෙසන්ති යස්ස වත්ථුවිජානනචිත්තෙන සචිත්තකපක්ඛෙපි චිත්තං අකුසලමෙවාති නියමො නත්ථි, තං සබ්බන්ති අත්ථො. රුන්ධන්තීති ‘‘තිරච්ඡානගතිත්ථියා දොසො නත්ථී’’තිආදිනා අනාපත්තියා ලෙසග්ගහණං නිවාරෙන්තී. ද්වාරං පිදහන්තීති ‘‘තඤ්ච ඛො මනුස්සිත්ථියා’’තිආදිනා (පාරා. 41) ලෙසග්ගහණස්ස කාරණසඞ්ඛාතං ද්වාරං පිදහන්තී. සොතං පච්ඡින්දමානාති තදුභයලෙසග්ගහණද්වාරානං වසෙන අවිච්ඡින්නං වීතික්කමසොතං පච්ඡින්දමානා. ගාළ්හතරං කරොන්තීති යථාවුත්තෙහි කාරණෙහි පඨමපඤ්ඤත්තිසිද්ධං ආපත්තිඤ්ඤෙව දළ්හං කරොන්තී, අනාපත්තියා ඔකාසං අදදමානාති අත්ථො. සා ච යස්මා වීතික්කමාභාවෙ, අවිසයතාය අබ්බොහාරිකෙ වීතික්කමෙ ච ලොකවජ්ජෙපි සිථිලං කරොන්තී උප්පජ්ජති, තස්මා තථා උප්පත්තිං උප්පත්තිකාරණඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ අඤ්ඤත්‍ර අධිමානාතිආදි. අඤ්ඤත්‍ර අධිමානාති ඉමිස්සා අනුපඤ්ඤත්තියා ‘‘වීතික්කමාභාවා’’ති කාරණං වුත්තං. අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තාති ඉමිස්සා ‘‘අබ්බොහාරිකත්තා’’ති කාරණං වුත්තං. තත්ථ වීතික්කමාභාවාති පාපිච්ඡාය අවිජ්ජමානස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස විජ්ජමානතො පකාසනවසප්පවත්තවිසංවාදනාධිප්පායසඞ්ඛාතස්ස වීතික්කමස්ස අභාවතො. අධිමානිකස්ස හි අනධිගතෙ අධිගතසඤ්ඤිතාය යථාවුත්තවීතික්කමො නත්ථි. අබ්බොහාරිකත්තාති ‘‘අත්ථෙසා, භික්ඛවෙ, චෙතනා, සා ච ඛො අබ්බොහාරිකා’’ති (පාරා. 235) වචනතො මොචනස්සාදචෙතනාය උපක්කමනස්ස ච විජ්ජමානත්තෙපි ථිනමිද්ධෙන අභිභූතතාය අවසත්තෙන අබ්බොහාරිකත්තා, ආපත්තිකාරණවොහාරාභාවාති අත්ථො. වා-සද්දො චෙත්ථ සමුච්චයත්ථො දට්ඨබ්බො, ‘‘අබ්බොහාරිකත්තා චා’’ති වා පාඨො. වුත්තාති දුවිධාපි චෙසා අනුපඤ්ඤත්ති අනාපත්තිකරා වුත්තාති අධිප්පායො.

අකතෙ වීතික්කමෙති ආපදාසුපි භික්ඛූහි සික්ඛාපදවීතික්කමෙ අකතෙ, කුක්කුච්චා න භුඤ්ජිංසූතිආදීසු විය වීතික්කමං අකත්වා භික්ඛූහි අත්තනො දුක්ඛුප්පත්තියා ආරොචිතායාති අත්ථො. සිථිලං කරොන්තීති පඨමං සාමඤ්ඤතො බද්ධසික්ඛාපදං මොචෙත්වා අත්තනො විසයෙ අනාපත්තිකරණවසෙන සිථිලං කරොන්තී. ද්වාරං දදමානාති අනාපත්තියා ද්වාරං දදමානා. අපරාපරම්පි අනාපත්තිං කුරුමානාති දින්නෙන තෙන ද්වාරෙන උපරූපරි අනාපත්තිභාවං දීපෙන්තී. පඤ්ඤත්තෙපි සික්ඛාපදෙ උදායිනා ‘‘මුහුත්තිකාය වෙසියා න දොසො’’ති ලෙසෙන වීතික්කමිත්වා සඤ්චරිත්තාපජ්ජනවත්ථුස්මිං (පාරා. 296 ආදයො) පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘කතෙ වීතික්කමෙ’’ති වුත්තං. පඤ්ඤත්තිගතිකාති අත්ථතො මූලපඤ්ඤත්තියෙවාති අධිප්පායො.

මක්කටීවත්ථුකථාවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

සන්ථතභාණවාරො

වජ්ජිපුත්තකවත්ථුකථාවණ්ණනා

43-44. වජ්ජිපුත්තකවත්ථුකථාය පාළියං ‘‘වෙසාලිකා…පෙ… මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිංසූ’’ති එත්ථ තෙ ඤාතිකුලං ගන්ත්වා ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා ‘‘ගිහිභූතා මය’’න්ති සඤ්ඤාය මෙථුනං පටිසෙවිංසූති ගහෙතබ්බං, තෙනාහ ඤාතිබ්‍යසනෙනපි ඵුට්ඨාතිආදි. ඤාතීනං විනාසො රාජදණ්ඩාදිකාරණෙන හොතීති ආහ රාජදණ්ඩඉච්චාදි. ධඤ්ඤහිරඤ්ඤදාසිදාසගොමහිංසාදිධනානි භොගා නාම, තෙසම්පි රාජදණ්ඩාදිනාව විනාසොති ආහ ‘‘එස නයො දුතියපදෙපී’’ති. න සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොතිආදිනා තීසු වත්ථූසු අප්පසන්නාව සාසනෙ අභබ්බාති සඤ්ඤාය අත්තනො භබ්බතං පකාසෙන්තා න මයන්තිආදිමාහංසූති වෙදිතබ්බං. ‘‘අට්ඨතිංසාරම්මණෙසූ’’ති පාළියං අනාගතෙ ආලොකාකාසකසිණෙ වජ්ජෙත්වා වුත්තං, තෙහි පන සද්ධිං චත්තාලීස හොන්ති. විභත්තා කුසලා ධම්මාති ‘‘ඉමස්මිං ආරම්මණෙ ඉදං හොතී’’ති විභාගසො දස්සිතා සඋපචාරජ්ඣානා මහග්ගතකුසලා ධම්මා. ගිහිපලිබොධන්ති සහසොකිතාදිවසෙන ගිහීසු බ්‍යාවටතං. ආවාසපලිබොධන්ති සෙනාසනෙසු නවකම්මාදිවසෙන නිච්චබ්‍යාවටතං. දුප්පරිච්චාගානං ඉමෙසං ද්වින්නං පලිබොධානං වසෙන සබ්බෙපි පලිබොධා සඞ්ගහිතා එවාති වෙදිතබ්බං.

යෙනාති කාරණෙන. අසංවාසොති ඉදං තස්මිං අත්තභාවෙ කෙනචිපි පරියායෙන භික්ඛු හුත්වා භික්ඛූහි සද්ධිං සංවාසං නාරහතීති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘අසංවාසො’’ති. පඤ්ඤත්තං සමූහනෙය්‍යාති ‘‘සො ආගතො න පබ්බාජෙතබ්බො’’ති අවත්වා ‘‘න උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති එත්තකස්සෙව වුත්තත්තා පාරාජිකස්ස සාමණෙරභූමි අනුඤ්ඤාතාති විඤ්ඤායති, තෙනාහ සාමණෙරභූමියං පන ඨිතොතිආදි. ‘‘යො පන භික්ඛූ’’ති වුත්තත්තා (පාරා. 39) පච්චක්ඛාතසික්ඛො යස්මා භික්ඛු න හොති, මෙථුනසෙවනෙ ච පාරාජිකං නාපජ්ජති, තස්මාස්ස ‘‘ආගතො උපසම්පාදෙතබ්බො’’ති උපසම්පදං අනුජානන්තො පාරාජිකං න සමූහනති නාම, තෙනාහ ‘‘භික්ඛුභාවෙ ඨත්වා අවිපන්නසීලතායා’’ති. උත්තමත්ථං අරහත්තං, නිබ්බානමෙව වා.

චතුබ්බිධවිනයාදිකථාවණ්ණනා

45. නීහරිත්වාති පාළිතො උද්ධරිත්වා, තථා හි ‘‘පඤ්චහුපාලි, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතෙන භික්ඛුනා නානුයුඤ්ජිතබ්බං. කතමෙහි පඤ්චහි? සුත්තං න ජානාති, සුත්තානුලොමං න ජානාතී’’තිආදිපාළිතො සුත්තං සුත්තානුලොමඤ්ච නීහරිංසු. ‘‘අනාපත්ති එවං අම්හාකං ආචරියානං උග්ගහො පරිපුච්ඡාති භණතී’’ති එවමාදිතො ආචරියවාදං. ‘‘ආයස්මා උපාලි එවමාහ – ‘අනාපත්ති, ආවුසො, සුපිනන්තෙනා’ති’’ එවමාදිතො අත්තනො මතිං නීහරිංසු, සා ච ථෙරස්ස අත්තනොමති සුත්තෙන සඞ්ගහිතත්තා සුත්තං ජාතං, එවමඤ්ඤාපි සුත්තාදීහි සඞ්ගහිතාව ගහෙතබ්බා, නෙතරාති වෙදිතබ්බං. අථ වා නීහරිත්වාති විභජිත්වා සාට්ඨකථං සකලං විනයපිටකං සුත්තාදීසු චතූසු පදෙසෙසු පක්ඛිපිත්වා චතුධා විභජිත්වා විනයං පකාසෙසුං තබ්බිනිමුත්තස්ස අභාවාති අධිප්පායො. වුත්තන්ති නාගසෙනත්ථෙරෙන මිලින්දපඤ්හෙ වුත්තං. කණ්ඨාදිවණ්ණුප්පත්තිට්ඨානකරණාදීහි ආහරිත්වා අත්තනො වචීවිඤ්ඤත්තියාව භාසිතවචනං ආහච්චපදං. රසොති සාරො ‘‘පත්තරසො’’තිආදීසු (ධ. ස. 628-630) විය, පටික්ඛිත්තඅනුඤ්ඤාතසුත්තසාරොති අත්ථො, රසොති වා ලක්ඛණං පටිවත්ථුකං අනුද්ධරිත්වා ලක්ඛණානුලොමෙන වුත්තත්තා. ධම්මසඞ්ගාහකාදිආචරියවංසෙන ආභතා අට්ඨකථා ආචරියවංසොති ආහ ‘‘ආචරියවංසොති ආචරියවාදො’’ති.

විනයපිටකෙ පාළීති ඉධ අධිකාරවසෙන වුත්තං. සෙසපිටකෙසුපි සුත්තාදිචතුනයා යථානුරූපං ලබ්භන්තෙව. මහාපදෙසාති මහාඔකාසා මහාවිසයා, තෙ අත්ථතො ‘‘යං, භික්ඛවෙ’’තිආදිපාළිවසෙන අකප්පියානුලොමතො කප්පියානුලොමතො ච පුග්ගලෙහි නයතො තථා තථා ගය්හමානා අත්ථනයා එව. තෙ හි භගවතා සරූපතො අවුත්තෙසුපි පටික්ඛිත්තානුලොමෙසු, අනුඤ්ඤාතානුලොමෙසු ච සෙසෙසු කිච්චෙසු නිවත්තිපවත්තිහෙතුතාය මහාගොචරාති ‘‘මහාපදෙසා’’ති වුත්තා, න පන ‘‘යං, භික්ඛවෙ, මයා ඉදං න කප්පතී’’තිආදිනා වුත්තා සාධිප්පායා පාළියෙව තස්සා සුත්තෙ පවිට්ඨත්තා. ‘‘සුත්තානුලොමම්පි සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බං…පෙ… සුත්තමෙව බලවතර’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.45) හි වුත්තං, න හෙසා සාධිප්පායා පාළි සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බා, න ගහෙතබ්බා වා හොති, යෙනායං සුත්තානුලොමං සියා. තස්මා ඉමං පාළිඅධිප්පායං නිස්සාය පුග්ගලෙහි ගහිතා යථාවුත්තඅත්ථාව සුත්තානුලොමං. තප්පකාසකත්තා පන අයං පාළිපි සුත්තානුලොමන්ති ගහෙතබ්බං, තෙනාහ යෙ භගවතා එවං වුත්තාතිආදි. යං භික්ඛවෙතිආදිපාළිනයෙන හි පුග්ගලෙහි ගහෙතබ්බා යෙ අකප්පියානුලොමාදයො අත්ථා වුත්තා, තෙ මහාපදෙසාති අත්ථො.

භගවතො පකිණ්ණකදෙසනාභූතා ච සුත්තානුලොමභූතා ච අට්ඨකථා. යස්මා ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පාළිවණ්ණනාක්කමෙන සඞ්ගහෙත්වා වුත්තා, තස්මා ‘‘ආචරියවාදො’’ති වුත්තා, එතෙන ච අට්ඨකථා සුත්තසුත්තානුලොමෙසු අත්ථතො සඞ්ගය්හතීති වෙදිතබ්බා. යථා ච එසා, එවං අත්තනොමතිපි පමාණභූතා. න හි භගවතො වචනං වචනානුලොමඤ්ච අනිස්සාය අග්ගසාවකාදයොපි අත්තනො ඤාණබලෙන සුත්තාභිධම්මවිනයෙසු කඤ්චි සම්මුතිපරමත්ථභෙදං අත්ථං වත්තුං සක්කොන්ති, තස්මා සබ්බම්පි වචනං සුත්තෙ සුත්තානුලොමෙ ච සඞ්ගය්හති. විසුං පන අට්ඨකථාදීනං සඞ්ගහිතත්තා තදවසෙසං සුත්තසුත්තානුලොමතො ගහෙත්වා චතුධා විනයො නිද්දිට්ඨො. සුත්තාදයො නිස්සායෙව පවත්තාපි අත්තනොමති තෙසු සරූපෙන අනාගතත්තා වුත්තං ‘‘සුත්තසුත්තානුලොමආචරියවාදෙ මුඤ්චිත්වා’’ති, තෙනාහ ‘‘අනුබුද්ධියා නයග්ගාහෙනා’’ති. තත්ථ සුත්තාදීනි අනුගතාය එව බුද්ධියා තෙහි ලද්ධනයග්ගාහෙන චාති අත්ථො.

ථෙරවාදොති මහාසුමත්ථෙරාදීනං ගාහො. සුත්තාදිං නිස්සායෙව විපරීතතොපි අත්තනොමති උප්පජ්ජතීති ආහ තං පනාතිආදි. අත්ථෙනාති අත්තනා නයග්ගහිතෙන අත්ථෙන. පාළින්ති අත්තනො ගාහස්ස නිස්සයභූතං සාට්ඨකථං පාළිං. පාළියාති තප්පටික්ඛෙපත්ථං පරෙනාහටාය සාට්ඨකථාය පාළියා, අත්තනා ගහිතං අත්ථං නිස්සාය පාළිඤ්ච සංසන්දිත්වාති අත්ථො. ආචරියවාදෙති අත්තනා පරෙන ච සමුද්ධටඅට්ඨකථාය. ඔතරති චෙව සමෙති චාති අත්තනා උද්ධටෙහි සංසන්දනවසෙන ඔතරති, පරෙන උද්ධටෙන සමෙති. සබ්බදුබ්බලාති අසබ්බඤ්ඤුපුග්ගලස්ස දොසවාසනාය යාථාවතො අත්ථසම්පටිපත්තිඅභාවතො වුත්තං. පමාදපාඨවසෙන ආචරියවාදස්ස සුත්තානුලොමෙන අසංසන්දනාපි සියාති ආහ ‘‘ඉතරො න ගහෙතබ්බො’’ති.

සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති යෙ සුත්තෙන සංසන්දන්ති, එවරූපාව අත්ථා මහාපදෙසතො උද්ධරිතබ්බාති දස්සෙති තථා තථා උද්ධටඅත්ථානමෙව සුත්තානුලොමත්තා, තෙනාහ ‘‘සුත්තානුලොමතො හි සුත්තමෙව බලවතර’’න්ති. අප්පටිවත්තියන්ති අප්පටිබාහියං. කාරකසඞ්ඝසදිසන්ති පමාණත්තා සඞ්ගීතිකාරකසඞ්ඝසදිසං. බුද්ධානං ඨිතකාලසදිසන්ති ධරමානකබුද්ධසදිසන්ති අත්ථො. සකවාදී සුත්තං ගහෙත්වා කථෙතීතිආදීසු යො යථාභූතමත්ථං ගහෙත්වා කථනසීලො, සො සකවාදී. සුත්තන්ති සඞ්ගීතිත්තයාරුළ්හං පාළිවචනං. පරවාදීති මහාවිහාරවාසී වා හොතු අඤ්ඤනිකායවාසී වා, යො විපරීතතො අත්ථං ගහෙත්වා කථනසීලො, සොව ඉධ ‘‘පරවාදී’’ති වුත්තො. සුත්තානුලොමන්ති සඞ්ගීතිත්තයාරුළ්හං වා අනාරුළ්හං වා යංකිඤ්චි විපල්ලාසතො වා වඤ්චනාය වා ‘‘සඞ්ගීතිත්තයාගතමිද’’න්ති දස්සියමානං සුත්තානුලොමං. කෙචි ‘‘අඤ්ඤනිකායෙ සුත්තානුලොම’’න්ති වදන්ති, තං න යුත්තං සකවාදීපරවාදීනං උභින්නම්පි සඞ්ගීතිත්තයාරුළ්හසුත්තාදීනං එව ගහෙතබ්බතො. තථා හි වක්ඛති ‘‘තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හං පාළිආගතං පඤ්ඤායති, ගහෙතබ්බ’’න්තිආදි. න හි සකවාදී අඤ්ඤනිකායසුත්තාදිං පමාණතො ගණ්හාති, යෙන තෙසු සුත්තාදීසු දස්සිතෙසු තත්ථ ඨාතබ්බං භවෙය්‍ය, වක්ඛති ච ‘‘පරො තස්ස අකප්පියභාවසාධකං සුත්තතො බහුං කාරණඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච දස්සෙති…පෙ… ‘සාධූ’ති සම්පටිච්ඡිත්වා අකප්පියෙයෙව ඨාතබ්බ’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.45). තස්මා පරවාදිනාපි සඞ්ගීතිත්තයෙ අනාරුළ්හම්පි අනාරුළ්හමිච්චෙව දස්සීයති, කෙවලං තස්ස තස්ස සුත්තාදිනො සඞ්ගීතිත්තයෙ අනාගතස්ස කූටතා, ආගතස්ස ච බ්‍යඤ්ජනච්ඡායාය අඤ්ඤථා අධිප්පායයොජනා ච විසෙසො. තත්ථ ච යං කූටං, තං අපනීයති. යං අඤ්ඤථා යොජිතං, තස්ස විපරීතතාසන්දස්සනත්ථං තදඤ්ඤෙන සුත්තාදිනා සංසන්දනා කරීයති. යො පන පරවාදිනා ගහිතො අධිප්පායො සුත්තන්තාදිනා සංසන්දති, සො සකවාදිනාපි අත්තනො ගාහං විස්සජ්ජෙත්වා ගහෙතබ්බොති උභින්නම්පි සඞ්ගීතිත්තයාගතමෙව සුත්තාදිපමාණන්ති වෙදිතබ්බං. තෙනෙව කථාවත්ථුප්පකරණෙ සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානි පරවාදෙ පඤ්චාති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) සුත්තසහස්සම්පි අධිප්පායග්ගහණනානත්තෙන සඞ්ගීතිත්තයාගතමෙව ගහිතං, න නිකායන්තරෙ කිඤ්චීති.

ඛෙපන්ති ‘‘කිං ඉමිනා’’ති පටික්ඛෙපං ඡඩ්ඩනං. ගරහන්ති ‘‘කිමෙස බාලො ජානාතී’’ති නින්දනං. සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බන්ති යස්ස සුත්තස්ස අනුලොමනතො ඉදං සුත්තානුලොමං අකාසි, තස්මිං, තදනුරූපෙ වා අඤ්ඤතරස්මිං සුත්තෙ අත්තනා ගහිතං සුත්තානුලොමං අත්ථතො සංසන්දනවසෙන ඔතාරෙතබ්බං, ‘‘ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙන ඉමස්මිං සුත්තෙ සංසන්දතී’’ති සංසන්දිත්වා දස්සෙතබ්බන්ති අත්ථො. අයන්ති සකවාදී. පරොති පරවාදී. ආචරියවාදො සුත්තෙ ඔතාරෙතබ්බොති යස්ස සුත්තස්ස වණ්ණනාවසෙන අයං ආචරියවාදො පවත්තො, තස්මිං, තාදිසෙ ච අඤ්ඤතරස්මිං සුත්තෙ පුබ්බාපරඅත්ථසංසන්දනවසෙන ඔතාරෙතබ්බං. ගාරය්හාචරියවාදොති පමාදලිඛිතො, භින්නලද්ධිකෙහි වා ඨපිතො, එස නයො සබ්බත්ථ.

යං කිඤ්චි කූටසුත්තං බාහිරකසුත්තාදිවචනං න ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙතුං සුත්තං සුත්තානුලොමෙ ඔතාරෙතබ්බන්තිආදි වුත්තං. ගුළ්හවෙස්සන්තරාදීනි මහාසඞ්ඝිකාදිභින්නලද්ධිකානං පකරණානි. ආදි-සද්දෙන ගුළ්හඋම්මග්ගාදීනං ගහණං. සකවාදී සුත්තං ගහෙත්වා කථෙති, පරවාදීපි සුත්තන්තිආදිනා අඤ්ඤෙපි වාදාලම්බනා වුත්තනයෙන සක්කා ඤාතුන්ති ඉධ න වුත්තා.

එවං සුත්තසුත්තානුලොමාදිමුඛෙන සාමඤ්ඤතො විවාදං දස්සෙත්වා ඉදානි විසෙසතො විවාදවත්ථුං තබ්බිනිච්ඡයමුඛෙන සුත්තාදීනඤ්ච දස්සෙතුං අථ පනායං කප්පියන්තිආදි වුත්තං. සුත්තෙ ච සුත්තානුලොමෙ චාති එත්ථ ච-කාරො විකප්පත්ථො, තෙන ආචරියවාදාදීනම්පි සඞ්ගහො, තෙනාහ ‘‘කාරණඤ්ච විනිච්ඡයඤ්ච දස්සෙතී’’ති. තත්ථ කාරණන්ති සුත්තාදිනයං නිස්සාය අත්තනොමතියා උද්ධටං හෙතුං. විනිච්ඡයන්ති අට්ඨකථාවිනිච්ඡයං. කාරණච්ඡායාති සුත්තාදීසු ‘‘කප්පිය’’න්ති ගාහස්ස, ‘‘අකප්පිය’’න්ති ගාහස්ස ච නිමිත්තභූතං කිච්ඡෙන පටිපාදනීයං අවිභූතකාරණං කාරණච්ඡායා, කාරණපතිරූපකන්ති අත්ථො. විනයඤ්හි පත්වාති ඉමස්ස විවරණං කප්පියාකප්පියවිචාරණමාගම්මාති. රුන්ධිතබ්බන්ති කප්පියසඤ්ඤාය වීතික්කමකරණං රුන්ධිතබ්බං, තංනිවාරණචිත්තං දළ්හතරං කාතබ්බං. සොතං පච්ඡින්දිතබ්බන්ති තත්ථ වීතික්කමප්පවත්ති පච්ඡින්දිතබ්බා. ගරුකභාවෙති අකප්පියභාවෙ. සුත්තවිනිච්ඡයකාරණෙහීති සුත්තෙන අට්ඨකථාවිනිච්ඡයෙන ච ලද්ධකාරණෙහි. එවන්තිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනවචනං. අතිරෙකකාරණන්ති සුත්තාදීසු පුරිමං පුරිමං අතිරෙකකාරණං නාම, බහුකාරණං වා.

වාචුග්ගතන්ති වාචාය උග්ගතං, තත්ථ නිරන්තරං ඨිතන්ති අත්ථො. ‘‘සුත්තං නාම සකලං විනයපිටක’’න්ති වුත්තත්තා පුන සුත්තතොති තදත්ථපටිපාදකං සුත්තාභිධම්මපාළිවචනං අධිප්පෙතං. අනුබ්‍යඤ්ජනතොති ඉමස්ස විවරණං පරිපුච්ඡතො ච අට්ඨකථාතො චාති. තත්ථ පරිපුච්ඡාති ආචරියස්ස සන්තිකා පාළියා අත්ථසවනං. අට්ඨකථාති පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො. තදුභයම්පි හි පාළිං අනුගන්ත්වා අත්ථස්ස බ්‍යඤ්ජනතො ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජන’’න්ති වුත්තං. විනයෙති විනයාචාරෙ, තෙනෙව වක්ඛති විනයං අවිජහන්තො අවොක්කමන්තොතිආදි. තත්ථ පතිට්ඨානං නාම සඤ්චිච්ච ආපත්තියා අනාපජ්ජනාදි හොතීති ආහ ‘‘ලජ්ජීභාවෙන පතිට්ඨිතො’’ති, තෙන ලජ්ජී හොතීති වුත්තං හොති. විනයධරස්ස ලක්ඛණෙ වත්තබ්බෙ කිං ඉමිනා ලජ්ජීභාවෙනාති ආහ අලජ්ජී හීතිආදි. තත්ථ බහුස්සුතොපීති ඉමිනා පඨමලක්ඛණසමන්නාගමං දස්සෙති. ලාභගරුතායාතිආදිනා විනයෙ ඨිතතාය අභාවෙ පඨමලක්ඛණයොගො කිච්චකරො න හොති, අථ ඛො අකිච්චකරො අනත්ථකරො එවාති දස්සෙති. සඞ්ඝභෙදස්ස පුබ්බභාගො කලහො සඞ්ඝරාජි.

විත්ථුනතීති විත්ථම්භති, නිත්ථුනති වා සන්තිට්ඨිතුං න සක්කොති, තෙනාහ යං යන්තිආදි. ආචරියපරම්පරාති ආචරියානං විනිච්ඡයපරම්පරා, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘අත්තනො මතිං පහාය…පෙ… යථා ආචරියො ච ආචරියාචරියො ච පාළිඤ්ච පරිපුච්ඡඤ්ච වදන්ති, තථා ඤාතුං වට්ටතී’’ති. න හි ආචරියානං නාමමත්තතො පරම්පරාජානනෙ පයොජනමත්ථි. පුබ්බාපරානුසන්ධිතොති පුබ්බවචනස්ස අපරවචනෙන සහ අත්ථසම්බන්ධජානනතො. අත්ථතොති පදත්ථපිණ්ඩත්ථඅධිප්පෙතත්ථාදිතො. කාරණතොති තදත්ථුපපත්තිතො. ථෙරවාදඞ්ගන්ති ථෙරවාදපටිපාටිං, තෙසං විනිච්ඡයපටිපාටින්ති අත්ථො.

ඉමෙහි ච පන තීහි ලක්ඛණෙහීති එත්ථ පඨමෙන ලක්ඛණෙන විනයස්ස සුට්ඨු උග්ගහිතභාවො වුත්තො. දුතියෙනස්ස ලජ්ජීභාවෙන චෙව අචලතාය ච පතිට්ඨිතතා. තතියෙන පාළිඅට්ඨකථාසු අනුරූපෙන අනාගතම්පි තදනුලොමතො ආචරියෙහි දින්නනයතො විනිච්ඡිනිතුං සමත්ථතා. ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මින්ති චොදනාවසෙන වීතික්කමවත්ථුස්මිං සඞ්ඝමජ්ඣෙ ඔතිණ්ණෙ. චොදකෙන චුදිතකෙන ච වුත්තෙ වත්තබ්බෙති එවං ඔතිණ්ණෙ වත්ථුං නිස්සාය චොදකෙන ‘‘දිට්ඨං සුත’’න්තිආදිනා චුදිතකෙන ‘‘අත්ථි නත්ථී’’තිආදිනා ච යං වත්තබ්බං, තස්මිං වත්තබ්බෙ වුත්තෙති අත්ථො. ථුල්ලච්චයදුබ්භාසිතානං මාතිකාය අනාගතත්තා ‘‘පඤ්චන්නං ආපත්තීන’’න්ති වුත්තං. තිකදුක්කටන්ති ‘‘අනුපසම්පන්නෙ උපසම්පන්නසඤ්ඤී උජ්ඣායති වා ඛීයති වා ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිනා (පාචි. 106 ථොකං විසදිසං) ආගතං තිකදුක්කටං. අඤ්ඤතරං වා ආපත්තින්ති ‘‘කාලෙ විකාලසඤ්ඤී ආපත්ති දුක්කටස්ස, කාලෙ වෙමතිකො ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිකං (පාචි. 250) දුකදුක්කටං සන්ධාය වුත්තං. අන්තරාපත්තින්ති තස්මිං තස්මිං සික්ඛාපදෙ ආගතවත්ථුවීතික්කමං විනා අඤ්ඤස්මිං වත්ථුවීතික්කමෙ නිදානතො පභුති විනීතවත්ථුපරියොසානා අන්තරන්තරා වුත්තං ආපත්තිං. ඉධ පන ‘‘වත්ථුං ඔලොකෙතී’’ති විසුං ගහිතත්තා තදවසෙසා අන්තරාපත්තීති ගහිතා. පටිලාතං උක්ඛිපතීති ඉදං විසිබ්බනසික්ඛාපදෙ (පාචි. 350-351) ආගතං. තත්ථ ඩය්හමානං අලාතං අග්ගිකපාලාදිතො බහි පතිතං අවිජ්ඣාතමෙව පටිඋක්ඛිපති, පුන යථාඨානෙ ඨපෙතීති අත්ථො. විජ්ඣාතං පන පක්ඛිපන්තස්ස පාචිත්තියමෙව. අනාපත්තින්ති එත්ථ අන්තරන්තරා වුත්තා අනාපත්තිපි අත්ථි, ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, ඉද්ධිමස්ස ඉද්ධිවිසයෙ’’තිආදි (පාරා. 159) විය සාපි සඞ්ගය්හති.

පාරාජිකාපත්තීති න තාව වත්තබ්බන්ති ඉදං ආපන්නපුග්ගලෙන ලජ්ජීධම්මෙ ඨත්වා යථාභූතං ආවිකරණෙපි දුබ්බිනිච්ඡයං අදින්නාදානාදිං සන්ධාය වුත්තං. යං පන මෙථුනාදීසු විජානනං, තං වත්තබ්බමෙව, තෙනාහ මෙථුනධම්මවීතික්කමො හීතිආදි. යො පන අලජ්ජිතාය පටිඤ්ඤං අදත්වා වික්ඛෙපං කරොති, තස්ස ආපත්ති න සක්කා ඔළාරිකාපි විනිච්ඡිනිතුං, යාව සො යථාභූතං නාවි කරොති, සඞ්ඝස්ස ච ආපත්තිසන්දෙහො න විගච්ඡති, තාව නාසිතකොව භවිස්සති. සුඛුමාති චිත්තපරිවත්තියා සුඛුමතාය සුඛුමා. තෙනාහ ‘‘චිත්තලහුකා’’ති, චිත්තං තස්ස ලහුකන්ති අත්ථො. තෙති වීතික්කමෙ. තංවත්ථුකන්ති අදින්නාදානාදිමූලකං. යං ආචරියො භණති, තං කරොහීතිආදි සබ්බං ලජ්ජීපෙසලං කුක්කුච්චකමෙව සන්ධාය වුත්තං. යො යාථාවතො පකාසෙත්වා සුද්ධිමෙව ගවෙසති, තෙනාපි, පාරාජිකොසීති න වත්තබ්බොති අනාපත්තිකොටියාපි සඞ්කියමානත්තා වුත්තං, තෙනෙව ‘‘පාරාජිකච්ඡායා’’ති වුත්තං. සීලානි සොධෙත්වාති යස්මිං වීතික්කමෙ පාරාජිකාසඞ්කා වත්තති, තත්ථ පාරාජිකාභාවපක්ඛං ගහෙත්වා දෙසනාවුට්ඨානගාමිනීනං ආපත්තීනං සොධනවසෙන සීලානි සොධෙත්වා. ද්වත්තිංසාකාරන්ති පාකටභාවතො උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං, යං කිඤ්චි අභිරුචිතං මනසිකාතුං වට්ටතෙව. කම්මට්ඨානං ඝටියතීති විප්පටිසාරමූලකෙන වික්ඛෙපෙන අන්තරන්තරා ඛණ්ඩං අදස්සෙත්වා පබන්ධවසෙන චිත්තෙන සඞ්ඝටියති. සඞ්ඛාරාති විපස්සනාකම්මට්ඨානවසෙන වුත්තං. සාපත්තිකස්ස හි පගුණම්පි කම්මට්ඨානං න සුට්ඨු උපට්ඨාති, පගෙව පාරාජිකස්ස. තස්ස හි විප්පටිසාරනින්නතාය චිත්තං එකග්ගං න හොති. එකස්ස පන විතක්කවික්ඛෙපාදිබහුලස්ස සුද්ධසීලස්සපි චිත්තං න සමාධියති, තං ඉධ පාරාජිකමූලකන්ති න ගහෙතබ්බං. කතපාපමූලකෙන විප්පටිසාරෙනෙවෙත්ථ චිත්තස්ස අසමාධියනං සන්ධාය ‘‘කම්මට්ඨානං න ඝටියතී’’ති වුත්තං, තෙනාහ විප්පටිසාරග්ගිනාතිආදි. අත්තනාති චිත්තෙන කරණභූතෙන පුග්ගලො කත්තා ජානාති, පච්චත්තෙ වා කරණවචනං, අත්තා සයං පජානාතීති අත්ථො.

චතුබ්බිධවිනයාදිකථාවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

පදභාජනීයවණ්ණනා

යො විය දිස්සතීති යාදිසො, යං-සද්දත්ථෙ යථා-සද්දො වත්තතීති ආහ ‘‘යෙන වා තෙන වා යුත්තො’’ති. යෙන තෙනාති හි පදද්වයෙන අනියමතො යං-සද්දත්ථොව දස්සිතො. වාසධුරයුත්තොති විපස්සනාධුරයුත්තො. යා ජාති අස්සාති යංජාති, පුග්ගලො, සොව යංජච්චො සකත්ථෙ යපච්චයං කත්වා. ගොත්තවසෙන යෙන වා තෙන වා ගොත්තෙන යථාගොත්තො වා තථාගොත්තො වා හොතූති සම්බන්ධො. සීලෙසූති පකතීසු. අථ ඛොති ඉදං කින්තූති ඉමස්මිං අත්ථෙ. කිං වුත්තං හොතීති අත්ථො. ඉමස්මිං අත්ථෙති ඉමස්මිං පාරාජිකවිසයෙ. එසොති යථාවුත්තෙහි පකාරෙහි යුත්තො. අරියායාති ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියානං යාචනා’’ති එවං වුත්තාය, න, ‘‘දෙහි මෙ’’ති කපණාය. ලිඞ්ගසම්පටිච්ඡනෙනාති ‘‘භික්ඛං චරිස්සාමී’’ති චිත්තාභාවෙපි භික්ඛාහාරනිස්සිතපබ්බජ්ජාලිඞ්ගස්ස සම්පටිච්ඡනෙන. කාජභත්තන්ති කාජෙහි ආනීතභත්තං. අධම්මිකායාති අධිසීලසික්ඛාදිභික්ඛුගුණාභාවතො වුත්තං, තෙනාහ ‘‘අභූතායා’’ති. ‘‘මයං භික්ඛූ’’ති වදන්තා පටිඤ්ඤාමත්තෙනෙව භික්ඛූ, න අත්ථතොති අත්ථො. ඉදඤ්ච ‘‘මයං භික්ඛූ’’ති පටිජානනස්සාපි සම්භවතො වුත්තං. ‘‘මයං භික්ඛූ’’ති අප්පටිජානන්තාපි හි භික්ඛුවොහාරනිමිත්තස්ස ලිඞ්ගස්ස ගහණෙන චෙව භික්ඛූනං දින්නපච්චයභාගග්ගහණාදිනා ච භික්ඛුපටිඤ්ඤා එව නාම හොන්ති. තථා හි වුත්තං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිඅට්ඨකථායං –

‘‘‘අබ්‍රහ්මචාරී බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො’ති අඤ්ඤෙ බ්‍රහ්මචාරිනො සුනිවත්ථෙ සුපාරුතෙ සුම්භකපත්තධරෙ ගාමනිගමජනපදරාජධානීසු පිණ්ඩාය චරිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තෙ දිස්වා සයම්පි තාදිසෙන ආකාරෙන තථා පටිපජ්ජනතො ‘අහං බ්‍රහ්මචාරී’ති පටිඤ්ඤං දෙන්තො විය හොති. ‘අහං භික්ඛූ’ති වත්වා උපොසථග්ගාදීනි පවිසන්තො පන බ්‍රහ්මචාරිපටිඤ්ඤො හොතියෙව, තථා සඞ්ඝිකං ලාභං ගණ්හන්තො’’ති (පු. ප. අට්ඨ. 91).

තස්මා එවරූපෙහි පටිඤ්ඤාය භික්ඛූහි ගොත්‍රභුපරියොසානෙහි සද්ධිං සම්භොගපරිභොගො න වට්ටති, අලජ්ජීපරිභොගොව හොති. සඤ්චිච්ච ආපත්තිආපජ්ජනාදිඅලජ්ජීලක්ඛණං පන උක්කට්ඨානං භික්ඛූනං වසෙන වුත්තං සාමණෙරාදීනම්පි අලජ්ජීවොහාරදස්සනතො. ‘‘අලජ්ජීසාමණෙරෙහි හත්ථකම්මම්පි න කාරෙතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං. යථාවිහිතපටිපත්තියං අතිට්ඨනඤ්හි සබ්බසාධාරණං අලජ්ජීලක්ඛණං. දුස්සීලා ලිඞ්ගග්ගහණතො පට්ඨාය යථාවිහිතපටිපත්තියා අභාවතො එකන්තා ලජ්ජිනොව මහාසඞ්ඝිකාදිනිකායන්තරිකා විය, ලිඞ්ගත්ථෙනකාදයො විය, ච. යාව 11 ච තෙසං භික්ඛුපටිඤ්ඤා අනුවත්තති, තාව භික්ඛු එව, තෙහි ච පරිභොගො අලජ්ජිපඅභොගොව, තෙසඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝසඤ්ඤාය දින්නං සඞ්ඝෙ දින්නං නාම හොති. වුත්තඤ්හි භගවතා –

‘‘භවිස්සන්ති ඛො පනානන්ද, අනාගතමද්ධානං ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා දුස්සීලා පාපධම්මා, තෙසු දුස්සීලෙසු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්ති, තදාපාහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අප්පමෙය්‍යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380).

භගවතො සඞ්ඝං උද්දිස්ස දින්නත්තා දක්ඛිණා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා අප්පමෙය්‍යා ජාතා. දුස්සීලානං දින්නත්තා නාති චෙ? න, තෙසු සඞ්ඝං උද්දිස්සාති ගොත්‍රභූනං පටිග්ගාහකත්තෙන පරාමට්ඨත්තා, ඉතරථා ‘‘යෙසු කෙසුචි ගහට්ඨෙසු වා පබ්බජිතෙසු වා සඞ්ඝං උද්දිස්සා’’ති වත්තබ්බතාපසඞ්ගතො, තථා ච ‘‘තදාපාහං, ආනන්දා’’ති හෙට්ඨිමකොටිදස්සනස්ස පයොජනං න සියා. තස්මා ගොත්‍රභූනම්පි අභාවෙ සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං නත්ථි, හෙට්ඨිමකොටියා තෙසුපි දින්නා සඞ්ඝගතා දක්ඛිණා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යා, න තතො පරං සිජ්ඣතීති තෙපි පටිඤ්ඤාය භික්ඛු එවාති ගහෙතබ්බං.

බ්‍රහ්මඝොසන්ති උත්තමඝොසං, බ්‍රහ්මුනො ඝොසසදිසං වා ඝොසං. එහි භික්ඛූති ‘‘භික්ඛූ’’තිසම්බොධනං. සංසාරෙ භයඉක්ඛක තස්ස භයස්ස සබ්බසො විනාසනත්ථං තිසරණං, සාසනං වා එහි මනසා ‘‘තාණං ලෙණ’’න්ති පවිස උපගච්ඡ. උපගන්ත්වාපි චර බ්‍රහ්මචරියන්ති සාසනබ්‍රහ්මචරියං මග්ගබ්‍රහ්මචරියඤ්ච චරස්සු. භණ්ඩූති මුණ්ඩිතකෙසො. වාසීති දන්තකට්ඨාදිච්ඡෙදනවාසි. බන්ධනන්ති කායබන්ධනං. යුත්තො යොගො සමාධිපඤ්ඤාවසෙන සො යුත්තයොගො, තස්ස අට්ඨෙතෙ පරික්ඛාරාති සෙසො. සරීරෙ පටිමුක්කෙහියෙව උපලක්ඛිතොති සෙසො. ‘‘තීණි සතානී’’ති වත්තබ්බෙ ගාථාබන්ධසුඛත්ථං ‘‘තීණි සත’’න්ති වුත්තං.

තස්මාති භගවා හෙට්ඨා වුත්තං පරාමසති. හෙට්ඨා හි ‘‘අහං ඛො පන, කස්සප, ජානඤ්ඤෙව වදාමි ‘ජානාමී’ති, පස්සඤ්ඤෙව වදාමි ‘පස්සාමී’’’ති (සං. නි. 2.154) වුත්තං, තං පරාමසති, යස්මා අහං ජානං වදාමි, තස්මාති අත්ථො. ඉහාති ඉමස්මිං සාසනෙ. තිබ්බන්ති මහන්තං. පච්චුපට්ඨිතං භවිස්සතීති ථෙරාදිඋපසඞ්කමනතො පුරෙතරමෙව තෙසු යංනූන මෙ හිරොත්තප්පං උපට්ඨිතං භවිස්සතීති අත්ථො. කුසලූපසංහිතන්ති අනවජ්ජධම්මනිස්සිතං. අට්ඨිං කත්වාති අත්තානං තෙන ධම්මෙන අට්ඨිකං කත්වා, තං වා ධම්මං ‘‘එස මෙ අත්ථො’’ති අත්ථං කත්වා. ඔහිතසොතොති ධම්මෙ නිහිතසොතො. එවඤ්හි තෙ, කස්සප, සික්ඛිතබ්බන්ති ඤාණසොතඤ්ච පසාදසොතඤ්ච ඔදහිත්වා ‘‘ධම්මං සක්කච්චමෙව සුණිස්සාමී’’ති එවමෙව තයා සික්ඛිතබ්බං. සාතසහගතා ච මෙ කායගතාසතීති අසුභෙසු චෙව ආනාපානෙ ච පඨමජ්ඣානවසෙන සුඛසම්පයුත්තකායගතාසති. යං පනෙතස්ස ඔවාදස්ස සක්කච්චපටිග්ගහණං, අයමෙව ථෙරස්ස පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.154).

උද්ධුමාතකපටිභාගාරම්මණං ඣානං උද්ධුමාතකසඤ්ඤා. කසිණාරම්මණං රූපාවචරජ්ඣානං රූපසඤ්ඤා. ඉමෙති සඤ්ඤාසීසෙන නිද්දිට්ඨා ඉමෙ ද්වෙ ඣානධම්මා. සොපාකො ච භගවතා පුට්ඨො ‘‘රූපාවචරභාවෙන එකත්ථා, බ්‍යඤ්ජනමෙව නාන’’න්ති ආහ. ආරද්ධචිත්තොති ආරාධිතචිත්තො. ගරුධම්මපටිග්ගහණාදිඋපසම්පදා උපරි සයමෙව ආවි භවිස්සති.

සබ්බන්තිමෙන පරියායෙනාති සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන. ඤත්තිචතුත්ථා කම්මවාචා උපසම්පදාකම්මස්ස කාරණත්තා ඨානං, තස්ස ඨානස්ස අරහං අනුච්ඡවිකන්ති වත්ථුදොසාදිවිනිමුත්තකම්මං ‘‘ඨානාරහ’’න්ති වුත්තං වත්ථාදිදොසයුත්තස්ස කම්මස්ස සභාවතො කම්මවාචාරහත්තාභාවා. අථ වා ඨානන්ති නිබ්බානප්පත්තිහෙතුතො සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සාසනං වුච්චති, තස්ස අනුච්ඡවිකං කම්මං ඨානාරහං. යථාවිහිතලක්ඛණෙන හි කම්මෙන උපසම්පන්නොව සකලං සාසනං සමාදාය පරිපූරෙතුමරහති. තස්මා පරිසුද්ධකම්මවාචාපරියොසානං සබ්බං සඞ්ඝකිච්චං ඨානාරහං නාම, තෙනාහ ‘‘සත්ථුසාසනාරහෙනා’’ති, සීලාදිසකලසාසනපරිපුණ්ණස්ස අනුච්ඡවිකෙනාති අත්ථො. අයං ඉමස්මිං අත්ථෙති ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන උපසම්පන්නස්සෙව සබ්බසික්ඛාපදෙසු වුත්තත්තා කිඤ්චාපි එහිභික්ඛූපසම්පදාදීහි උපසම්පන්නානං සුද්ධසත්තානං පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදවීතික්කමෙපි අභබ්බතා වා දොසාභාවො වා සද්දතො පඤ්ඤායති, තථාපි අත්ථතො තෙසම්පි පණ්ණත්තිවජ්ජෙසු, ලොකවජ්ජෙසුපි වා සුරාපානාදිලහුකෙසු මග්ගුප්පත්තිතො පුබ්බෙ අසඤ්චිච්චාදිනා ආපත්තිආපජ්ජනං සිජ්ඣතියෙව. තථා හි ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා අභබ්බා ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච. ද්වෙ පුග්ගලා භබ්බා ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො චා’’ති (පරි. 322) වුත්තං. ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන උපසම්පන්නොති ඉදං පන සබ්බසික්ඛාපදවීතික්කමාරහෙ සබ්බකාලිකෙ ච භික්ඛූ ගහෙත්වා යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. නිරුත්තිවසෙනාති නිබ්බචනවසෙන. අභිලාපවසෙනාති වොහාරවසෙන. ගුණවසෙනාති භික්ඛුවොහාරනිමිත්තානං ගුණානං වසෙන.

සාජීවපදභාජනීයවණ්ණනා

විවට්ටූපනිස්සයා සීලාදයො ලොකියෙහි අභිවිසිට්ඨත්තා අධිසීලාදිවොහාරෙන වුත්තාති දස්සෙතුං කතමං පනාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ පඤ්චඞ්ගදසඞ්ගසීලන්ති අබුද්ධුප්පාදකාලෙ සීලං සන්ධාය වුත්තං තස්ස විවට්ටූපනිස්සයත්තාභාවා. යං පන බුද්ධුප්පාදෙ රතනත්තයගුණං තථතො ඤත්වා සාසනෙ සුනිවිට්ඨසද්ධාහි උපාසකොපාසිකාහි චෙව සාමණෙරසික්ඛමානාහි ච රක්ඛියමානං පඤ්චඞ්ගඅට්ඨඞ්ගදසඞ්ගසීලං, තම්පි අධිසීලමෙව මග්ගුප්පත්තිහෙතුතො. විපස්සනාමග්ගුප්පත්තිනිමිත්තතාය හි පාතිමොක්ඛසංවරසීලං ලොකියානං සීලෙහි අධිසීලං ජාතං අධිචිත්තං විය. න හි විපස්සනාමග්ගනිමිත්තතං මුඤ්චිත්වා ලොකියචිත්තතො අධිචිත්තස්ස අඤ්ඤො කොචි විසෙසො උපලබ්භති, තදුභයඤ්ච අනාදිමතො සංසාරවට්ටස්ස අත්තාදිසාරවිරහිතතාය තිලක්ඛණබ්භාහතත්තං, ‘‘අහං මමා’’ති ආකාරෙන පවත්තඅවිජ්ජාතණ්හාදිදොසමූලකත්තඤ්ච, තංදොසමූලවිද්ධංසනසමත්ථාය සීලචිත්තබලොපත්ථද්ධාය විපස්සනාය උක්කංසෙනෙව තස්ස සංසාරවට්ටස්ස විගමඤ්ච, තදුපදෙසකස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සබ්බඤ්ඤුතාදිඅපරිමිතගුණගණයොගෙන අවිපරීතසද්ධම්මදෙසකත්තඤ්ච යාථාවතො ඤත්වා පටිපන්නෙන සමාදාය සික්ඛිතබ්බතාය විවට්ටූපනිස්සයං ජාතං, න අඤ්ඤෙන කාරණෙන, තඤ්ච විවට්ටූපනිස්සයත්තං යදි සාසනෙ පඤ්චසීලාදිස්සාපි සමානං, කිමිදං අධිසීලං න සියා. පඤ්චසීලාදිමත්තෙ ඨිතානඤ්හි අනාථපිණ්ඩිකාදීනං ගහට්ඨානම්පි මග්ගො උප්පජ්ජති. න හි අධිසීලාධිචිත්තං විනා මග්ගුප්පත්ති හොති, තඤ්ච කිඤ්චාපි කෙසඤ්චි අනුපනිස්සයතාය තස්මිං අත්තභාවෙ මග්ගුප්පත්තියා හෙතු න හොති, තථාපි භවන්තරෙ අවස්සං හොතෙවාති අධිසීලමෙව කාලං කරොන්තානං කල්‍යාණපුථුජ්ජනානං පාතිමොක්ඛසංවරසීලං විය, තෙනාහ බුද්ධුප්පාදෙයෙව ච පවත්තතීතිආදි. විවට්ටං පත්ථෙත්වා රක්ඛියමානම්පි පඤ්චසීලාදි බුද්ධුප්පාදෙයෙව පවත්තති. න හි තං පඤ්ඤත්තින්තිආදි පන උක්කට්ඨවසෙන සබ්බං පාතිමොක්ඛං සන්ධාය වුත්තං. තදෙකදෙසභූතම්පි හි පාණාතිපාතාදින්නාදානාදිගහට්ඨසීලම්පි. බුද්ධායෙව විනයෙ පාරාජිකසුත්තවිභඞ්ගාදීසු ආගතවසෙන සබ්බසො කායවචීද්වාරෙසු මග්ගුප්පත්තියා විබන්ධකඅජ්ඣාචාරසොතං විච්ඡින්දිත්වා මග්ගුප්පත්තියා පදට්ඨානභාවෙන පඤ්ඤපෙතුං සක්කොන්ති, න අඤ්ඤෙ. මග්ගුප්පත්තිං සන්ධාය හිස්ස අධිසීලතා වුත්තා. තෙනාහ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරතොපි ච මග්ගඵලසම්පයුත්තමෙව සීලං අධිසීල’’න්ති. තස්සෙව හි අධිසීලන්ති අබ්‍යවධානෙන මග්ගාධිට්ඨානාති. ඉධ අනධිප්පෙතන්ති ඉමස්මිං පඨමපාරාජිකවිසයෙ ‘‘සික්ඛා’’ති අනධිප්පෙතං.

ලොකියඅට්ඨසමාපත්තිචිත්තානීති සාසනසභාවං අජානන්තෙහි ලොකියජනෙහි සමාපජ්ජිතබ්බානි අට්ඨ රූපාරූපජ්ඣානසම්පයුත්තචිත්තානි සන්ධාය වුත්තං. න හි මහග්ගතෙසු ලොකියලොකුත්තරභෙදො අත්ථි, යෙන ලොකියවිසෙසනං ලොකුත්තරනිවත්තනං සියා. තස්මා සාසනිකෙහි සමාපජ්ජිතබ්බමහග්ගතජ්ඣානනිවත්තනමෙව ලොකියවිසෙසනං කතං. යථා චෙත්ථ, එවං කාමාවචරානි පන අට්ඨ කුසලචිත්තානීති එත්ථාපි ලොකියවිසෙසනං කාතබ්බමෙව. අයමෙව හි අධිචිත්තතො චිත්තස්ස භෙදො, යං සාසනං අජානන්තස්ස පුග්ගලස්ස සමුප්පජ්ජනං. එවඤ්ච අබුද්ධුප්පාදෙපි සාසනසභාවං ජානන්තානං පච්චෙකබුද්ධාදීනම්පි සීලචිත්තානං අධිසීලාධිචිත්තතා සමත්ථිතා හොති. න විනා බුද්ධුප්පාදාති ඉදං පන අඤ්ඤෙසං අභිසමයහෙතුභාවෙන පච්චෙකබුද්ධබොධිසත්තාදීනං දෙසනාසාමත්ථියාභාවතො වුත්තං. ආයතිං වාසනාහෙතුං පන සීලචිත්තං තෙපි දෙසෙන්තියෙව, තඤ්ච මග්ගහෙතුතාය අධිසීලාධිචිත්තම්පි හොන්තං අප්පකතාය විප්ඵාරිකතාබාහුජඤ්ඤත්තාභාවෙන අබ්බොහාරිකන්ති ‘‘බුද්ධුප්පාදෙයෙවා’’ති අවධාරණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. න හි තංසමාපන්නොතිආදිඅට්ඨකථාවචනෙහි ඉධ අධිචිත්තනිද්දෙසෙ, උපරි අධිපඤ්ඤානිද්දෙසෙ ච මග්ගඵලසම්පයුත්තඅධිචිත්තඅධිපඤ්ඤානමෙව පටික්ඛෙපතො ලොකියාධිචිත්තාධිපඤ්ඤානං ඉධ අධිප්පෙතතා, තං ද්වයං සමාපන්නස්සාපි මෙථුනධම්මසමාපජ්ජනසභාවො ච විඤ්ඤායති, පාළියං පන ‘‘යායං අධිසීලසික්ඛා, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතා සික්ඛා’’ති වුත්තත්තා ලොකියාපි අධිචිත්තාධිපඤ්ඤා අනධිප්පෙතාති විඤ්ඤායති. තස්මා පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො – ‘‘මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවිස්සාමී’’ති චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙ ලොකියං අධිචිත්තං අධිපඤ්ඤා ච පරිහායති, අධිසීලං පන චිත්තුප්පාදමත්තෙන න පරිහායතීති පාළියං අධිසීලසික්ඛාව වුත්තා. අට්ඨකථායං පන පටිලද්ධලොකුත්තරමග්ගස්ස භික්ඛුනො ‘‘මෙථුනං පටිසෙවිස්සාමී’’ති චිත්තම්පි න උප්පජ්ජති සබ්බසො අකුප්පධම්මත්තා, පුථුජ්ජනානං සමාපත්තිලාභීනම්පි කෙනචි කාරණෙන උප්පජ්ජති කුප්පධම්මත්තාති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘න හි තංසමාපන්නො’’ති ලොකුත්තරාව පටික්ඛිත්තාති වෙදිතබ්බං.

අත්ථි දින්නන්ති එත්ථ දින්නන්ති දානචෙතනා අධිප්පෙතා, තස්ස දින්නස්ස ඵලං අත්ථීති අත්ථො. එස නයො අත්ථි යිට්ඨන්ති එත්ථාපි. ආදි-සද්දෙන හුතාදීනං සඞ්ගහො. තත්ථ යිට්ඨන්ති මහායාගො සබ්බසාධාරණං මහාදානමෙව. හුතන්ති පහොනකසක්කාරො, අත්තනො වා හොතු, පරෙසං වා දස අකුසලකම්මපථා, සබ්බෙපි වා අකුසලා ධම්මා අනත්ථුප්පාදනතො න සකං කම්මං නාම, තබ්බිපරීතා කුසලා ධම්මා සකං නාම, තදුභයම්පි වා කුසලාකුසලං කම්මස්සකොම්හීතිආදිවචනතො සති සංසාරප්පවත්තියං අධිමුච්චනට්ඨෙන සත්තානං සකන්ති එවං කම්මස්සකතාය සකභාවෙ අත්තනො සන්තකතාය උප්පජ්ජනකඤාණං කම්මස්සකතඤ්ඤාණං, උපලක්ඛණමත්තඤ්චෙතං. සාසනනිස්සිතා පන සබ්බාපි වට්ටගාමිනිකුසලපඤ්ඤා කම්මස්සකතඤ්ඤාණෙ පවිට්ඨා. සාසනනිස්සිතා හි විවට්ටගාමිනී සබ්බාපි පඤ්ඤා ‘‘සච්චානුලොමිකඤාණ’’න්ති වුච්චති. සා එව ච අධිපඤ්ඤා තදවසෙසං සබ්බං කම්මස්සකතඤ්ඤාණන්ති වෙදිතබ්බං, තෙනෙව භගවා ‘‘කම්මස්සකතඤ්ඤාණං සච්චානුලොමිකඤාණං මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං ඵලසමඞ්ගිස්ස ඤාණ’’න්ති සබ්බම්පි ඤාණචතුක්කෙයෙව සඞ්ගහෙසි. තිලක්ඛණාකාරපරිච්ඡෙදකං පන විපස්සනාඤාණන්ති ඉදං පන මග්ගස්ස ආසන්නපච්චයතාය උක්කට්ඨවසෙන වුත්තං. තදිතරාසඤ්හි රතනත්තයානුස්සරණාදිපඤ්ඤානම්පි මග්ගහෙතුතාය අධිපඤ්ඤතා සමානාවාති ගහෙතබ්බං.

සාජීවපදභාජනීයවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

පච්චක්ඛානවිභඞ්ගවණ්ණනා

දුබ්බල්‍යෙ ආවිකතෙති යංනූනාහං බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යන්තිආදිනා දුබ්බලභාවෙ පකාසිතෙ. මුඛාරුළ්හතාති ලොකජනානං සත්තට්ඨාතිආදීසු මුඛාරුළ්හඤායෙනාති අධිප්පායො. දිරත්තතිරත්තන්ති (පාචි. 52) එත්ථ යථා අන්තරන්තරා සහසෙය්‍යාවසෙන තිරත්තං අග්ගහෙත්වා නිරන්තරමෙව තිස්සො රත්තියො අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං සහසෙය්‍යාය අරුණුට්ඨාපනවසෙන තිරත්තග්ගහණත්ථං ‘‘දිරත්තතිරත්ත’’න්ති අබ්‍යවධානෙන වුත්තන්ති දිරත්තග්ගහණස්ස පයොජනම්පි සක්කා ගහෙතුං, එවමිධාපි දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති ඉමස්සාපි ගහණස්ස පයොජනමත්ථෙවාති දස්සෙතුං යස්මා වා සික්ඛාපච්චක්ඛානස්සාතිආදි වුත්තං.

ඉදානි දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වාති ඉමස්ස පුරිමපදස්සෙව විවරණභාවං විනාපි විසුං අත්ථසබ්භාවං දස්සෙතුං අපිචාතිආදි වුත්තං. විසෙසාවිසෙසන්ති එත්ථ යෙන වාක්‍යෙන දුබ්බල්‍යාවිකම්මමෙව හොති, න සික්ඛාපච්චක්ඛානං, තත්ථ සික්ඛාපච්චක්ඛානදුබ්බල්‍යාවිකම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං විසෙසො හොති. යෙන පන වචනෙන තදුභයම්පි හොති, තත්ථ නෙවත්ථි විසෙසො අවිසෙසොපි, තං විසෙසාවිසෙසං. ‘‘කඨ කිච්ඡජීවනෙ’’ති ධාතූසු පඨිතත්තා වුත්තං ‘‘කිච්ඡජීවිකප්පත්තො’’ති. උක්කණ්ඨනඤ්හි උක්කණ්ඨා, තං ඉතො ගතොති උක්කණ්ඨිතො, කිච්ඡජීවිකං පත්තොති අත්ථො. උද්ධං ගතො කණ්ඨො එතිස්සාති උක්කණ්ඨා, අනභිරතියා වජෙ නිරුද්ධගොගණො විය ගමනමග්ගං ගවෙසන්තො පුග්ගලො උක්කණ්ඨො හොති, තං උක්කණ්ඨං. අනභිරතිං ඉතොතිපි උක්කණ්ඨිතොති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘උද්ධං කණ්ඨං කත්වා විහරමානො’’ති. සා ච උක්කණ්ඨතා වික්ඛෙපෙනෙවාති වික්ඛිත්තොතිආදි වුත්තං.

සමණභාවතොති උපසම්පදතො. භාවවිකප්පාකාරෙනාති භික්ඛුභාවතො චවිත්වා යං යං ගිහිආදිභාවං පත්තුකාමො ‘‘අහං අස්ස’’න්ති අත්තනො භවනං විකප්පෙති, තෙන තෙන ගිහිආදිආකාරෙන, අත්තනො භවනස්ස විකප්පනාකාරෙනාති අධිප්පායො.

46. පාළියං යදි පනාහන්ති අහං යදි බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍යං, සාධු වතස්සාති අත්ථො. අපාහං, හන්දාහන්ති එත්ථාපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො. ‘‘හොති මෙ බුද්ධං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති මම චිත්තං උප්පජ්ජතීති වදති.

50. න රමාමීති පබ්බජ්ජාය දුක්ඛබහුලතාය සුඛාභාවං දස්සෙති. නාභිරමාමීති පබ්බජ්ජාය විජ්ජමානෙපි අනවජ්ජසුඛෙ අත්තනො අභිරතිඅභාවං දස්සෙති.

51. තෙනෙව වචීභෙදෙනාති වචීභෙදං කත්වාපි අඤ්ඤෙන කායප්පයොගෙන විඤ්ඤාපනං නිවත්තෙති. අයං සාසනං ජහිතුකාමොතිආදිනා භාසාකොසල්ලාභාවෙන සබ්බසො පදත්ථාවබොධාභාවෙපි ‘‘අයං අත්තනො පබ්බජිතභාවං ජහිතුකාමො ඉමං වාක්‍යභෙදං කරොතී’’ති එත්තකං අධිප්පෙතත්ථමත්තං චෙපි සො තාව ජානාති, පච්චක්ඛානමෙව හොතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එත්තකමත්තම්පි ජානාතී’’ති. පදපච්ඡාභට්ඨන්ති පදපරාවත්ති, මාගධභාසතො අවසිට්ඨා සබ්බාපි භාසා ‘‘මිලක්ඛභාසා’’ති වෙදිතබ්බා. ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණන්ති සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස රුහනට්ඨානභූතං ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණං.

දූතන්ති මුඛසාසනං. සාසනන්ති පණ්ණසාසනං, භිත්තිථම්භාදීසු අක්ඛරං වා ඡින්දිත්වා දස්සෙති. පච්චක්ඛාතුකාමතාචිත්තෙ ධරන්තෙයෙව වචීභෙදසමුප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘චිත්තසම්පයුත්ත’’න්ති වුත්තං, චිත්තසමුට්ඨානන්ති අත්ථො. නියමිතානියමිතවසෙන විජානනභෙදං දස්සෙතුමාහ යදි අයමෙව ජානාතූතිආදි. අයඤ්ච විභාගො වදති විඤ්ඤාපෙතීති එත්ථ යස්ස වදති, තස්සෙව විජානනං අධිප්පෙතන්ති ඉමිනා වුත්තනයෙන ලද්ධොති දට්ඨබ්බං, න හෙත්ථ එකස්ස වදති අඤ්ඤස්ස විඤ්ඤාපෙතීති අයමත්ථො සම්භවති. ‘‘තෙසු එකස්මිං ජානන්තෙපී’’ති වුත්තත්තා ‘‘ද්වෙයෙව ජානන්තු එකො මා ජානාතූ’’ති එවං ද්වින්නම්පි ජනානං නියමෙත්වා ආරොචිතෙපි තෙසු එකස්මිම්පි ජානන්තෙ පච්චක්ඛානං හොතියෙවාති ගහෙතබ්බං. පරිසඞ්කමානොති ‘‘වාරෙස්සන්තී’’ති ආසඞ්කමානො. සමයඤ්ඤූති සාසනසඞ්කෙතඤ්ඤූ, ඉධ පන අධිප්පායමත්තජානනෙනාපි සමයඤ්ඤූ නාම හොති, තෙනාහ උක්කණ්ඨිතොතිආදි. තස්මා බුද්ධං පච්චක්ඛාමීතිආදිඛෙත්තපදානං සබ්බසො අත්ථං ඤත්වාපි සචෙ ‘‘භික්ඛුභාවතො චවිතුකාමතාය එස වදතී’’ති අධිප්පායං න ජානාති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. අත්ථං පන අජානිත්වාපි ‘‘උක්කණ්ඨිතො වදතී’’ති තං ජානාති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. සොතවිඤ්ඤාණවීථියා සද්දමත්තග්ගහණමෙව, අත්ථග්ගහණං පන මනොවිඤ්ඤාණවීථිපරම්පරායාති ආහ තඞ්ඛණඤ්ඤෙවාතිආදි.

53. වණ්ණපට්ඨානන්ති සත්ථුගුණවණ්ණප්පකාසකං පකරණං. උපාලිගාථාසූති උපාලිසුත්තෙ උපාලිගහපතිනා ධීරස්ස විගතමොහස්සාතිආදිනා වුත්තගාථාසු. යථාරුතන්ති පාළියං වුත්තමෙවාති අත්ථො. අනන්තබුද්ධීතිආදීනි වණ්ණපට්ඨානෙ ආගතනාමානි. ධීරන්තිආදීනි (ම. නි. 2.76) පන උපාලිගාථාසු. තත්ථ බොධි වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, සා ජානනහෙතුත්තා පඤ්ඤාණං එතස්සාති බොධිපඤ්ඤාණො. ස්වාක්ඛාතං ධම්මන්තිආදීසු ධම්ම-සද්දො ස්වාක්ඛාතාදිපදානං ධම්මවෙවචනභාවං දස්සෙතුං වුත්තො. තස්මා ස්වාක්ඛාතං පච්චක්ඛාමීතිආදිනා වුත්තෙයෙව වෙවචනෙන පච්චක්ඛානං නාම හොති. ධම්ම-සද්දෙන සහ යොජෙත්වා වුත්තෙ පන යථාරුතවසෙන පච්චක්ඛානන්ති වෙදිතබ්බං. සුප්පටිපන්නං සඞ්ඝන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. කුසලං ධම්මන්තිආදීනිපි කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මාතිආදිධම්මමෙව (ධ. ස. තිකමාතිකා 1) සන්ධාය වුත්තනාමානි, ඉතරථා අකුසලධම්මපච්චක්ඛානෙ දොසාභාවප්පසඞ්ගතොති, තෙනාහ චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සෙසූතිආදි. පඨමපාරාජිකන්තිආදිනා සික්ඛාපදානංයෙව ගහණං වෙදිතබ්බං, න ආපත්තීනං.

යස්ස මූලෙනාති යස්ස සන්තිකෙ. ආචරියවෙවචනෙසු යො උපජ්ඣං අදත්වා ආචරියොව හුත්වා පබ්බාජෙසි, තං සන්ධාය ‘‘යො මං පබ්බාජෙසී’’ති වුත්තං. තස්ස මූලෙනාති තස්ස සන්තිකෙ. ඔකල්ලකොති ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛාතුරානං කිසලූඛසරීරවෙසානං ගහට්ඨමනුස්සානං අධිවචනං. මොළිබද්ධොති බද්ධකෙසකලාපො ගහට්ඨො. කුමාරකොති කුමාරාවත්ථො අතිවිය දහරො සාමණෙරො. චෙල්ලකොති තතො කිඤ්චි මහන්තො. චෙටකොති මජ්ඣිමො. මොළිගල්ලොති මහාසාමණෙරො. සමණුද්දෙසොති අවිසෙසතො සාමණෙරාධිවචනං. අසුචිසඞ්කස්සරසමාචාරොති අසුචි හුත්වා ‘‘මයා කතං පරෙ ජානන්ති නු ඛො, න නු ඛො’’ති අත්තනා, ‘‘අසුකෙන නු ඛො ඉදං කත’’න්ති පරෙහි ච සඞ්කාය සරිතබ්බෙන අනුස්සරිතබ්බෙන සමාචාරෙන යුත්තො. සඤ්ජාතරාගාදිකචවරත්තා කසම්බුජාතො. කොණ්ඨොති දුස්සීලාධිවචනමෙතං.

54. තිහෙතුකපටිසන්ධිකාති අතිඛිප්පං ජානනසමත්ථෙ සන්ධාය වුත්තං, න දුහෙතුකානං තත්ථ අසම්භවතො. සභාගස්සාති පුරිසස්ස. විසභාගස්සාති මාතුගාමස්ස. පොත්ථකරූපසදිසස්සාති මත්තිකාදීහි කතරූපසදිසස්ස. ගරුමෙධස්සාති ආරම්මණෙසු ලහුප්පවත්තියා අභාවතො දන්ධගතිකතාය ගරුපඤ්ඤස්ස, මන්දපඤ්ඤස්සාති වුත්තං හොති.

ඉදානෙත්ථ සික්ඛාපච්චක්ඛානවාරස්ස පාළියං අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තනයානං සම්පිණ්ඩනත්ථවසෙන එවං විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො – තත්ථ හි සාමඤ්ඤා චවිතුකාමොතිආදීහි පදෙහි චිත්තනියමං දස්සෙති. බුද්ධන්තිආදීහි පදෙහි ඛෙත්තනියමං, පච්චක්ඛාමි ධාරෙතීති එතෙන කාලනියමං, වදතීති ඉමිනා පයොගනියමං, අලං මෙ බුද්ධෙන, කිං නු මෙ, න මමත්ථො, සුමුත්තාහන්තිආදීහි අනාමට්ඨකාලවසෙනපි පච්චක්ඛානං හොතීති දස්සෙති, විඤ්ඤාපෙතීති ඉමිනා විජානනනියමං, උම්මත්තකො සික්ඛං පච්චක්ඛාති උම්මත්තකස්ස සන්තිකෙතිආදීහි පුග්ගලනියමං, සො ච නප්පටිවිජානාතීතිආදීහි විජානනනියමාභාවෙන පච්චක්ඛානාභාවං දස්සෙති, දවායාතිආදීහි චිත්තනියමාභාවෙන, සාවෙතුකාමො න සාවෙතීති ඉමිනා පයොගනියමාභාවෙන, අවිඤ්ඤුස්ස සාවෙති විඤ්ඤුස්ස න සාවෙතීති එතෙහි යං පුග්ගලං උද්දිස්ස සාවෙති, තස්සෙව සවනෙ සීසං එති, නාඤ්ඤස්සාති. සබ්බසො වා පන න සාවෙති අප්පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛාති ඉදං පන චිත්තාදිනියමෙනෙව සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න අඤ්ඤථාති දස්සනත්ථං වුත්තං. තස්මා චිත්තඛෙත්තකාලපයොගපුග්ගලවිජානනවසෙන සික්ඛාය පච්චක්ඛානං ඤත්වා තදභාවෙන අප්පච්චක්ඛානං වෙදිතබ්බං.

කථං? උපසම්පන්නභාවතො චවිතුකාමතාචිත්තෙනෙව හි සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න දවා වා රවා වා භණන්තස්ස. එවං චිත්තවසෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. තථා බුද්ධං පච්චක්ඛාමීතිආදිනා වුත්තානං බුද්ධාදීනං සබ්‍රහ්මචාරිපරියොසානානං චතුද්දසන්නඤ්චෙව ගිහීති මං ධාරෙහීතිආදිනා වුත්තානං ගිහිආදීනං අසක්‍යපුත්තියපරියොසානානං අට්ඨන්නඤ්චාති ඉමෙසං ද්වාවීසතියා ඛෙත්තපදානං යස්ස කස්සචි සවෙවචනස්ස වසෙන තෙසු යං කිඤ්චි වත්තුකාමස්ස යං කිඤ්චි වදතොපි සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති. එවං ඛෙත්තවසෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. තත්ථ යදෙතං ‘‘පච්චක්ඛාමීති ච මං ධාරෙහීති චා’’ති වුත්තං වත්තමානකාලවචනං, යානි ච ‘‘අලං මෙ බුද්ධෙන, කිං නු මෙ බුද්ධෙන, න මමත්ථො බුද්ධෙන, සුමුත්තාහං බුද්ධෙනා’’තිආදිනා නයෙන ආඛ්‍යාතවසෙන කාලං අනාමසිත්වා පුරිමෙහි චුද්දසහි පදෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා වුත්තානි අලං මෙතිආදීනි චත්තාරි පදානි, තෙසංයෙව ච සවෙවචනානං වසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න පන ‘‘පච්චක්ඛාසි’’න්ති වා, ‘‘පච්චක්ඛිස්ස’’න්ති වා, ‘‘මං ධාරෙසී’’ති වා, ‘‘මං ධාරෙස්සසී’’ති වා, ‘‘යංනූන පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති වාතිආදීනි අතීතානාගතපරිකප්පවචනානි භණන්තස්ස. එවං වත්තමානකාලවසෙන චෙව අනාමට්ඨකාලවසෙන ච පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. පයොගො පන දුවිධො කායිකො වාචසිකො, තත්ථ බුද්ධං පච්චක්ඛාමීතිආදිනා නයෙන යාය කායචි භාසාය වචීභෙදං කත්වා වාචසිකපයොගෙනෙව පච්චක්ඛානං හොති, න අක්ඛරලිඛනං වා හත්ථමුද්දාදිදස්සනං වා කායපයොගං කරොන්තස්ස. එවං වාචසිකපයොගෙනෙව පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

පුග්ගලො පන දුවිධො යො ච පච්චක්ඛාති, යස්ස ච පච්චක්ඛාති, තත්ථ යො පච්චක්ඛාති, සො සචෙ උම්මත්තකඛිත්තචිත්තවෙදනට්ටානං අඤ්ඤතරො න හොති, යස්ස පන පච්චක්ඛාති, සො සචෙ මනුස්සජාතිකො හොති, න ච උම්මත්තකාදීනං අඤ්ඤතරො සම්මුඛීභූතො ච, සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති. න හි අසම්මුඛීභූතස්ස දූතෙන වා පණ්ණෙන වා ආරොචනං රුහති. එවං යථාවුත්තපුග්ගලවසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. විජානනම්පි නියමිතානියමිතවසෙන දුවිධං. තත්ථ යස්ස යෙසං වා නියමෙත්වා ඉමස්ස ඉමෙසං වා ආරොචෙමීති වදති, සචෙ තෙ යථා පකතියා ලොකෙ මනුස්සා වචනං සුත්වා ආවජ්ජනසමයෙ ජානන්ති, එවං තස්ස වචනානන්තරමෙව ‘‘අයං උක්කණ්ඨිතො’’ති වා, ‘‘ගිහිභාවං පත්ථයතී’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන මනුස්සජාතිකො වචනත්ථං ජානාති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. අථ අපරභාගෙ ‘‘කිං ඉමිනා වුත්ත’’න්ති චින්තෙත්වා ජානන්ති, අඤ්ඤෙ වා ජානන්ති, අප්පච්චක්ඛාතාව හොති. අනියමෙත්වා ආරොචෙන්තස්ස පන සචෙ වුත්තනයෙන යො කොචි මනුස්සජාතිකො වචනත්ථං ජානාති, පච්චක්ඛාතා හොති සික්ඛා, එවං ජානනවසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. ඉති ඉමෙසං වුත්තප්පකාරානං චිත්තාදීනං වසෙනෙව සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න අඤ්ඤථාති දට්ඨබ්බං.

සික්ඛාපච්චක්ඛානවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

මූලපඤ්ඤත්තිවණ්ණනා

55. ඉතො පට්ඨායාති දුට්ඨුල්ලපදතො පට්ඨාය. මෙථුනධම්මො යථා සරූපෙනෙව දුට්ඨුල්ලං, එවං දස්සනාදිදුට්ඨුල්ලධම්මපරිවාරත්තාපි දුට්ඨුල්ලන්ති දස්සෙතුං යස්මාතිආදි වුත්තං. අවස්සුතානන්ති මෙථුනරාගෙන තින්තානං. පරියුට්ඨිතානන්ති මෙථුනරාගෙන අභිභූතචිත්තානං. මෙථුන-සද්දස්ස සදිසසද්දපඅයායත්තා වුත්තං ‘‘සදිසාන’’න්ති, රත්තතාදීහි සදිසානන්ති අත්ථො. ඉදඤ්ච යෙභුය්‍යතො වුත්තං උභොසු අඤ්ඤතරස්ස රාගාභාවෙපි ඉතරස්ස මෙථුනසෙවනසංසිද්ධිතො. මෙථුන-සද්දො වා උභයසද්දපඅයායො, මෙථුනං යුගළං යමකං උභයන්ති හි අත්ථතො එකං, තෙනාහ ‘‘උභින්නං රත්තාන’’න්ති. ‘‘ද්වයංද්වයසමාපත්තී’’ති හි පාළියම්පි වුත්තං. නිමිත්තෙනාති භුම්මත්ථෙ කරණවචනං, ඉත්ථිනිමිත්තෙ අත්තනො නිමිත්තං පවෙසෙතීති අත්ථො. නිමිත්තං අඞ්ගජාතන්ති අත්ථතො එකං. තිලඵලන්ති සාසපමත්තං තිලබීජං අධිප්පෙතං, න කොසසහිතං ඵලන්ති ආහ ‘‘තිලබීජමත්තම්පී’’ති. අල්ලොකාසෙති සභාවෙන පිහිතස්ස නිමිත්තස්ස පකතිවාතෙන අසම්ඵුට්ඨෙ තින්තප්පදෙසෙ. තාදිසො පදෙසො සචෙපි කෙනචි වාතාදිවිකාරෙන සුක්ඛති, තථාපි අනල්ලොකාසොති උපක්කමතො පාරාජිකමෙව.

වෙමජ්ඣන්ති යථා චත්තාරි පස්සානි අඵුසන්තො පවෙසෙති, එවං කතවිවරස්ස ඉත්ථිනිමිත්තස්ස අබ්භන්තරතලං වුච්චති. පුරිසනිමිත්තෙ පන මජ්ඣන්ති අග්ගකොටිං සන්ධාය වදති. උපරීති මජ්ඣිමපබ්බෙන සමිඤ්ජිත්වා පවෙසියමානස්ස අඞ්ගජාතස්ස සමිඤ්ජිතඞ්ගුලියා මජ්ඣිමපබ්බපිට්ඨිසදිසඅග්ගකොටියෙව. හෙට්ඨා පවෙසෙන්තොති ඉත්ථිනිමිත්තස්ස හෙට්ඨාභාගෙන ඡුපියමානං පවෙසෙන්තො, යථා ඉත්ථිනිමිත්තස්ස අල්ලොකාසං හෙට්ඨිමතලං තිලබීජමත්තම්පි අත්තනො නිමිත්තෙන ඡුපති, එවං පවෙසෙන්තොති අත්ථො. ඡුපනමෙව හෙත්ථ පවෙසනං, එවං සෙසෙසුපි. මජ්ඣෙන පවෙසෙන්තොති අබ්භන්තරතලෙන ඡුපියමානං පවෙසෙන්තො, යථා අබ්භන්තරතලං ඡුපති, එවං පවෙසෙන්තොති අත්ථො. කත්ථචි අච්ඡුපන්තං පවෙසෙත්වා ආකාසගතමෙව නීහරන්තස්ස නත්ථි පාරාජිකං, දුක්කටං පන හොති ඡින්නසීසවත්ථුස්මිං (පාරා. 73) විය. මජ්ඣෙනෙව ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොති අග්ගකොටියා ඡුපන්තං පවෙසෙන්තො. මජ්ඣිමපබ්බපිට්ඨියා සඞ්කොචෙත්වාති නිමිත්තං අත්තනො මජ්ඣිමපබ්බපිට්ඨියා සමිඤ්ජිත්වා උපරිභාගෙන ඡුපන්තං පවෙසෙන්තොපි. කිං විය? සමිඤ්ජිතඞ්ගුලි වියාති යොජනා. අථ වා මජ්ඣිමපබ්බපිට්ඨියා සමිඤ්ජිතඞ්ගුලි වියාති සම්බන්ධො, සමිඤ්ජිතඞ්ගුලිං වා මජ්ඣිමපබ්බපිට්ඨියා පවෙසෙන්තො වියාතිපි යොජෙතබ්බං. උපරිභාගෙනාති සඞ්කොචිතස්ස නිමිත්තස්ස උපරිකොටියා.

ඉදානි පුරිසනිමිත්තස්ස හෙට්ඨා වුත්තෙසු ඡසු ‘‘උපරී’’ති වුත්තස්ස ඡට්ඨස්ස ඨානස්ස වසෙන විසුං චත්තාරි පස්සානි ගහෙත්වා පුරිසනිමිත්තෙ දසට්ඨානභෙදං දස්සෙන්තො තත්ථාතිආදිමාහ. හෙට්ඨා පන අගහිතග්ගහණවසෙන ඡ ඨානානි වුත්තානි. තුලාදණ්ඩසදිසං පවෙසෙන්තස්සාපීති අසමිඤ්ජිත්වා උජුකං පවෙසෙන්තස්ස. චම්මඛීලන්ති එළකාදීනං ගීවාය විය නිමිත්තෙ ජාතං චම්මඞ්කුරං, ‘‘උණ්ණිගණ්ඩො’’තිපි වදන්ති. ‘‘උපහතකායප්පසාද’’න්ති අවත්වා නට්ඨකායප්පසාදන්ති වචනෙන උපාදින්නභාවෙ සති කෙනචි පච්චයෙන උපහතෙපි කායප්පසාදෙ උපහතින්ද්‍රියවත්ථුස්මිං (පාරා. 73) විය පාරාජිකමෙවාති දස්සෙති. ඉත්ථිනිමිත්තස්ස පන නට්ඨෙපි උපාදින්නභාවෙ සති මතසරීරෙ විය පාරාජිකක්ඛෙත්තතා න විජහතීති වෙදිතබ්බා. මෙථුනස්සාදෙනාති ඉදං කායසංසග්ගරාගෙ සති සඞ්ඝාදිසෙසො හොතීති වුත්තං. බීජානීති අණ්ඩානි.

මුඛං අපිධායාති පමාදෙන සමුප්පන්නම්පි හාසං බීජනියා පටිච්ඡාදනම්පි අකත්වා නිසීදනං අගාරවන්ති වුත්තං. අථ වා අපිධායාති පිදහිත්වා, බීජනියා මුඛං පටිච්ඡාදෙත්වා හසමානෙන න නිසීදිතබ්බන්ති අත්ථො. දන්තවිදංසකන්ති දන්තෙ දස්සෙත්වා. ගබ්භිතෙනාති ‘‘අයුත්තකථා’’ති සඞ්කොචං අනාපජ්ජන්තෙන, නිරවසෙසාධිප්පායකථනෙ සඤ්ජාතුස්සාහෙනාති අත්ථො.

අනුපඤ්ඤත්තිවණ්ණනා

පාරාජිකවත්ථුභූතාති යෙසං තීසු මග්ගෙසු තිලබීජමත්තම්පි නිමිත්තස්ස පවෙසොකාසො හොති, තෙ ඉත්ථිපුරිසාදිභෙදා සබ්බෙ සඞ්ගය්හන්ති, න ඉතරෙ. ඉධ පන තිරච්ඡානගතායාති-පාළිපදානුරූපතො න සබ්බාතිආදිනා ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන වුත්තං. ගොනසාති සප්පවිසෙසා, යෙසං පිට්ඨීසු මහන්තමහන්තානි මණ්ඩලානි හොන්ති. කච්ඡපමණ්ඩූකානං චතුප්පදත්තෙපි ඔදකතාසාමඤ්ඤෙන අපදෙහි සහ ගහණං. මුඛසණ්ඨානන්ති ඔට්ඨචම්මසණ්ඨානං. වණසඞ්ඛෙපන්ති වණසඞ්ගහං. වණෙ ථුල්ලච්චයඤ්ච ‘‘අමග්ගෙන අමග්ගං පවෙසෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාරා. 66) ඉමස්ස සුත්තස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං. මඞ්ගුසාති නකුලා. එතමෙව හි අත්ථන්ති යො නං අජ්ඣාපජ්ජති, තං පරාජෙතීති ඉමමත්ථං වුත්තානංයෙව පාරාජිකාදිසද්දානං නිබ්බචනප්පසඞ්ගෙ ඉමිස්සා පරිවාරගාථාය පවත්තත්තා. භට්ඨොති සාසනතො පරිහීනො. නිරඞ්කතොති නිරාකතො. එතන්ති ආපත්තිරූපං පාරාජිකං. ඡින්නොති අන්තරාඛණ්ඩිතො.

පකතත්තෙහි භික්ඛූහීති එත්ථ පකතත්තා නාම පාරාජිකං අනාපන්නා අනුක්ඛිත්තා ච. කෙචි පන ‘‘පකතත්තෙහි භික්ඛූහි එකතො කත්තබ්බත්තාති අට්ඨකථායං වුත්තත්තා පකතත්තභූතෙහි අලජ්ජීහිපි සද්ධිං උපොසථාදිසඞ්ඝකම්මකරණෙ දොසො නත්ථී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං, ඉමිනා වචනෙන තස්ස අත්ථස්ස අසිජ්ඣනතො. යදි හි සඞ්ඝකම්මං කරීයති, පකතත්තෙහෙව කරීයති, න අපකතත්තෙහීති එවං අපකතත්තෙහි සහසංවාසපටික්ඛෙපපරං ඉදං වචනං, න පන පකතත්තෙහි සබ්බෙහි අලජ්ජීආදීහි එකතො සඞ්ඝකම්මං කත්තබ්බමෙවාති. එවං සංවාසවිධානපරං පකතත්තෙසුපි සභාගාපත්තිං ආපන්නෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අලජ්ජීහි ච සද්ධිං එකතො කම්මකරණස්ස පටික්ඛිත්තත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘සචෙ සබ්බො සඞ්ඝො සභාගාපත්තියා සති වුත්තවිධිං අකත්වා උපොසථං කරොති, වුත්තනයෙනෙව සබ්බො සඞ්ඝො ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’තිආදි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා). ‘‘යත්ථ ආමිසපරිභොගො වට්ටති, ධම්මපරිභොගොපි තත්ථ වට්ටතී’’ති අලජ්ජීහි සහ පරිභොගො ච අට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තො එකතො කම්මකරණස්සාපි ධම්මපරිභොගත්තා. තස්මා යථා හි පාළියං පාරාජිකාපත්තිආපජ්ජනකපුග්ගලනියමත්ථං ය්වායං ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන…පෙ… උපසම්පන්නො, අයං ඉමස්මිං අත්ථෙ අධිප්පෙතො භික්ඛූති ඉමස්මිං වචනෙ සබ්බෙපි ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන උපසම්පන්නා පාරාජිකාපජ්ජනකපුග්ගලායෙවාති නියමො න සිජ්ඣති පාරාජිකානාපජ්ජනකානම්පි සෙක්ඛාදීනං සම්භවා, අථ ඛො ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙන උපසම්පන්නෙසුයෙව පාරාජිකාපත්තිආපජ්ජනකා අලජ්ජී බාලපුථුජ්ජනා ලබ්භන්ති, න පන එහිභික්ඛුආදීසූති එවං නියමො සිජ්ඣති, එවමිධාපි පකතත්තෙසුයෙව එකතො කම්මකරණාරහා අනාපත්තිකා ලජ්ජී කුක්කුච්චකා සික්ඛාකාමා උපලබ්භන්ති, න අපකතත්තෙසූති එවමෙව නියමො සිජ්ඣති අපකතත්තානං ගණපූරණත්තාභාවෙන අසංවාසිකත්තනියමතො. අලජ්ජිනො පන ගණපූරකා හුත්වා කම්මස්ස සාධනතො අසංවාසිකෙසු න ගහිතා කත්තබ්බවිධිං අකත්වා තෙහි සහ මද්දිත්වා කම්මං කරොන්තානං ආපත්ති අලජ්ජිතා ච න විගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘එකො අලජ්ජී අලජ්ජීසතම්පි කරොතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 2.585) හි වුත්තං, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘සබ්බෙපි ලජ්ජිනො එතෙසු කම්මාදීසු සහ වසන්තී’’තිආදි. අයඤ්චත්ථො උපරි විත්ථාරතො ආවි භවිස්සති.

තථාති සීමාපරිච්ඡින්නෙහීතිආදිං පරාමසති. එකතො වන්දනභුඤ්ජනගාමප්පවෙසනවත්තාපටිවත්තකරණඋග්ගහපරිපුච්ඡාසජ්ඣායකරණාදිසාමග්ගිකිරියාවසෙන භගවතා පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදසික්ඛනං සමසික්ඛතා නාම, තඤ්ච ලජ්ජීහෙව සමං සික්ඛිතබ්බං, න අලජ්ජීහීති දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ඤත්තං පන…පෙ… සමසික්ඛතා නාමා’’ති වුත්තං. තත්ථ අනතික්කමනවසෙන උග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙන ච ලජ්ජීපුග්ගලෙහි සමං එකතො සික්ඛිතබ්බා සමසික්ඛාති සික්ඛාපදානි වුත්තානි, තාසං සමසික්ඛනං යථාවුත්තනයෙන ලජ්ජීහි සික්ඛිතබ්බභාවො සමසික්ඛතා නාමාති අධිප්පායො. යථාවුත්තෙසු එකකම්මාදීසු අලජ්ජීනං ලජ්ජිධම්මෙ අනොක්කන්තෙ ලජ්ජීහි සහ සංවාසො නත්ථි, තතො බහියෙව තෙ සන්දිස්සන්තීති ආහ සබ්බෙපි ලජ්ජිනොතිආදි.

56. යං තං වුත්තන්ති සම්බන්ධො. වත්ථුමෙව න හොතීති සුවණ්ණාදීහි කතඉත්ථිරූපානං අඞ්ගජාතෙසුපි නිමිත්තවොහාරදස්සනතො තත්ථ පාරාජිකාසඞ්කානිවත්තනත්ථං වුත්තං. තෙනෙව විනීතවත්ථූසු ලෙපචිත්තාදිවත්ථූසු සඤ්ජාතකුක්කුච්චස්ස පාරාජිකෙන අනාපත්ති වුත්තා.

පඨමචතුක්කවණ්ණනා

57. අස්සාති ආඛ්‍යාතපදන්ති තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘හොතී’’ති ආහ, භවෙය්‍යාති අත්ථො, හොතීති වුත්තං හොති. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ ‘‘හොතී’’ති ඉදං වචනසෙසො.

58. සාදියන්තස්සෙවාති එත්ථ සාදියනං නාම සෙවෙතුකාමතාචිත්තස්ස උප්පාදනමෙවාති ආහ ‘‘පටිසෙවනචිත්තසමඞ්ගිස්සා’’ති. පටිපක්ඛන්ති අනිට්ඨං අහිතං. ‘‘භික්ඛූනං පච්චත්ථිකා භික්ඛුපච්චත්ථිකා’’ති වුත්තෙ උපරි වුච්චමානා රාජපච්චත්ථිකාදයොපි ඉධෙව පවිසන්තීති තං නිවත්තනත්ථං භික්ඛූ එව පච්චත්ථිකාති රාජපච්චත්ථිකානුරූපෙන අත්ථො දස්සිතො. තස්මිං ඛණෙති පවෙසනක්ඛණෙ. අග්ගතො හි යාව මූලා පවෙසනකිරියාය වත්තමානකාලො පවෙසනක්ඛණො නාම. පවිට්ඨකාලෙති අඞ්ගජාතස්ස යත්තකං ඨානං පවෙසනාරහං, තත්තකං අනවසෙසතො පවිට්ඨකාලෙ, පවෙසනකිරියාය නිට්ඨිතක්ඛණෙති අත්ථො. එවං පවිට්ඨස්ස උද්ධරණාරම්භතො අන්තරා ඨිතකාලෙ ඨිතං අඞ්ගජාතං, තස්ස ඨිති වා ඨිතං නාම, අට්ඨකථායං පන මාතුගාමස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිං පත්වා සබ්බථා වායාමතො ඔරමිත්වා ඨිතකාලං සන්ධාය ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිසමයෙ’’ති වුත්තං, තදුභයම්පි ඨිතමෙවාති ගහෙතබ්බං. උද්ධරණං නාම යාව අග්ගා නීහරණකිරියාය වත්තමානකාලොති ආහ ‘‘නීහරණකාලෙ පටිසෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙතී’’ති.

එත්ථ ච යස්මා පරෙහි උපක්කමියමානස්ස අඞ්ගජාතාදිකායචලනස්ස විජ්ජමානත්තා සෙවනචිත්තෙ උපට්ඨිතමත්තෙ තස්මිං ඛණෙ චිත්තජරූපෙන සඤ්ජායමානං අඞ්ගජාතාදිචලනං ඉමිනා සෙවනචිත්තෙන උප්පාදිතමෙව හොති. අපිච සෙවනචිත්තෙ උප්පන්නෙ පරෙහි අනුපක්කමියමානස්සාපි අඞ්ගජාතෙ චලනං හොතෙව, තඤ්ච තෙන කතං නාම හොති, තස්මා කායචිත්තතො සමුට්ඨිතං පාරාජිකාපත්තිං සො ආපජ්ජතියෙව උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා (පාචි. 657-658) විය. තත්ථාපි හි ‘‘අධක්ඛකං උබ්භජාණුමණ්ඩලං ආමසනං වා…පෙ… පටිපීළනං වා සාදියෙය්‍යා’’ති (පාචි. 657) සාදියනමත්තෙයෙව ආපත්ති වුත්තා, භික්ඛුනො කායසංසග්ගෙ පන ‘‘කායසංසග්ගං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති (පාරා. 270) අත්තනො උපක්කමස්ස ආපත්තිනිමිත්තභාවෙන වුත්තත්තා ඉත්ථියා ඵුසියමානස්ස කායසංසග්ගරාගෙ ච ඉත්ථියා සඤ්ජනිතකායචලනෙ ච විජ්ජමානෙපි අත්තනො පයොගාභාවෙන අනාපත්තියෙව වුත්තාති ගහෙතබ්බං. කෙචි පන ‘‘පඨමසඞ්ඝාදිසෙසවිසයෙපි පරෙහි බලක්කාරෙන හත්ථාදීහි උපක්කමියමානස්ස මොචනස්සාදො ච උප්පජ්ජති, තෙන ච අසුචිම්හි මුත්තෙ සඞ්ඝාදිසෙසො, අමුත්තෙ ථුල්ලච්චයං එවා’’ති වදන්ති. අඞ්ගාරකාසුන්ති අඞ්ගාරරාසිං, අඞ්ගාරපුණ්ණාවාටං වා. ඉත්ථියා උපක්කමියමානෙ අසාදියනං නාම න සබ්බෙසං විසයොති ආහ ඉමඤ්හීතිආදි. එකාදසහි අග්ගීහීති රාගදොසමොහජාතිජරාමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසසඞ්ඛාතෙහි එකාදසග්ගීහි. අස්සාති අසාදියන්තස්ස. චතුක්කං නීහරිත්වා ඨපෙසීති එත්ථ එකපුග්ගලවිසයතාය එකොපි අනාපත්තිවාරො පවෙසනපවිට්ඨඨිතඋද්ධරණසඞ්ඛආතානං චතුන්නං පදානං වසෙන ‘‘චතුක්ක’’න්ති වුත්තො. පඨමචතුක්කකථාති එත්ථ පන අනාපත්තිවාරෙන සද්ධිං පඤ්චන්නං වාරානං වුත්තනයෙන ‘‘පඤ්ච චතුක්කා’’ති වත්තබ්බෙපි එකමග්ගවිසයතාය තෙසං එකත්තං ආරොපෙත්වා පඨමචතුක්කතා වුත්තා. තෙනෙව වක්ඛති තිණ්ණං මග්ගානං වසෙන තීණි සුද්ධිකචතුක්කානීතිආදි.

එකූනසත්තතිද්විසතචතුක්කකථාවණ්ණනා

59-60. මත්තන්ති සුරාදීහි මත්තං. අක්ඛායිතනිමිත්තා ඉධ උත්තරපදලොපෙන අක්ඛායිතසද්දෙන වුත්තාති ආහ ‘‘අක්ඛායිතනිමිත්ත’’න්ති. ජාගරන්තින්තිආදි විසෙසනරහිතත්තා ‘‘සුද්ධිකචතුක්කානී’’ති වුත්තං. සමානාචරියකාථෙරාති එකාචරියස්ස උද්දෙසන්තෙවාසිකා. ගඞ්ගාය අපරභාගො අපරගඞ්ගං. වතරෙති ගරහත්ථෙ නිපාතො. එවං විනයගරුකානන්ති ඉමිනා උපරි උපතිස්සත්ථෙරෙන වුච්චමානවිනිච්ඡයස්ස ගරුකරණීයතාය කාරණං වුත්තං. සබ්බං පරියාදියිත්වාති සබ්බං පාරාජිකඛෙත්තං අනවසෙසතො ගහෙත්වා. යදි හි සාවසෙසං කත්වා පඤ්ඤපෙය්‍ය, අලජ්ජීනං තත්ථ ලෙසෙන අජ්ඣාචාරසොතො පවත්තතීති ආහ ‘‘සොතං ඡින්දිත්වා’’ති. සහසෙය්‍යාදිපණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදෙසුයෙව (පාචි. 49-51) සාවසෙසං කත්වාපි පඤ්ඤාපනං සම්භවති, න ලොකවජ්ජෙසූති ආහ ඉදඤ්හීතිආදි. සහසෙය්‍යසික්ඛාපදෙ හි (පාචි. 49 ආදයො) කිඤ්චාපි යෙභුය්‍යච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යපරිච්ඡන්නෙ හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො පාචිත්තියං දස්සිතං, උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ දුක්කටං, තථාපි සාවසෙසත්තා පඤ්ඤත්තියා යෙභුය්‍යච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නාදීසුපි අට්ඨකථායං පාචිත්තියමෙව දස්සිතං. ඉධ පන නිරවසෙසත්තා පඤ්ඤත්තියා භගවතා දස්සිතං යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතනිමිත්තතො හෙට්ඨා පාරාජිකක්ඛෙත්තං නත්ථි, ථුල්ලච්චයාදිමෙව තත්ථ ලබ්භති.

උපතිස්සත්ථෙරෙන වුත්තස්සෙව විනිච්ඡයස්ස අඤ්ඤම්පි උපත්ථම්භකාරණං දස්සෙන්තො අපිචාතිආදිමාහ. නිමිත්තෙ අප්පමත්තිකාපි මංසරාජි සචෙ අවසිට්ඨා හොති, තං යෙභුය්‍යක්ඛායිතමෙව හොති, තතො පරං පන සබ්බසො ඛායිතෙ නිමිත්තෙ දුක්කටමෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තතො පරං ථුල්ලච්චයං නත්ථී’’ති. කෙචි පනෙත්ථ වච්චමග්ගාදිං චත්තාරො කොට්ඨාසෙ කත්වා ‘‘තෙසු ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අතික්කම්ම යාව තතියකොට්ඨාසස්ස පරියොසානා ඛායිතං යෙභුය්‍යක්ඛායිතං නාම, තතො පරං ථුල්ලච්චයං නත්ථි, යාව චතුත්ථකොට්ඨාසස්ස පරියොසානා ඛායිතං, තම්පි දුක්කටවත්ථුයෙවා’’ති ච වදන්ති, තං න යුත්තං. මතසරීරස්මිංයෙව වෙදිතබ්බන්ති මතං යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතන්තිආදිවචනතො වුත්තං. යදිපි නිමිත්තන්තිආදි ජීවමානකසරීරමෙව සන්ධාය වුත්තං තස්සෙව අධිකතත්තා. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) ‘‘ජීවමානකසරීරස්ස වුත්තප්පකාරෙ මග්ගෙ සචෙපි තචාදීනි අනවසෙසෙත්වා සබ්බසො ඡින්නෙ’’තිආදි වුත්තං. සබ්බසො ඛායිතන්ති නිමිත්තමංසං සබ්බං ඡින්නන්ති අත්ථො. නිමිත්තසණ්ඨානන්ති ඡින්නමංසස්ස අන්තො යාව මුත්තවත්ථිකොසා ඡිද්දාකාරො අබ්භන්තරඡවිචම්මමත්තො ඉත්ථිනිමිත්තාකාරො, තෙනාහ ‘‘පවෙසනං ජායතී’’ති. නිමිත්තසණ්ඨානං පන අනවසෙසෙත්වාති පවෙසනාරහඡිද්දාකාරෙන ඨිතඅබ්භන්තරමංසාදිං අනවසෙසෙත්වා. එතෙන යාව පවෙසො ලබ්භති, තාව මග්ගොයෙවාති දස්සෙති. නිමිත්තතො පතිතාය මංසපෙසියාති ඉදං නිමිත්තසණ්ඨානවිරහිතං අබ්භන්තරමංසඛණ්ඩං සන්ධාය වුත්තං. නිමිත්තසණ්ඨානං අකොපෙත්වා සමන්තතො ඡින්දිත්වා උද්ධටමංසපෙසියා පන මතසරීරෙ යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතනිමිත්තෙ විය උපක්කමන්තස්ස පාරාජිකමෙව.

එවං ජීවමානකමනුස්සසරීරෙ ලබ්භමානවිසෙසං දස්සෙත්වා ඉදානි මතසරීරෙ දස්සෙතුං මතසරීරෙ පනාතිආදිමාහ. වත්ථිකොසෙසූති පුරිසානං අඞ්ගජාතකොසචම්මෙසු. ‘‘නවද්වාරො මහාවණො’’තිආදි (මි. ප. 2.6.1) වචනතො මනුස්සානං අක්ඛිනාසාදීනි වණසඞ්ඛෙපෙන ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තානීති තෙසුපි ථුල්ලච්චයං වුත්තං, එවං මනුස්සානං මතසරීරෙපි, තෙනාහ මතෙ අල්ලසරීරෙතිආදි. තත්ථ අල්ලසරීරෙති අකුථිතං සන්ධාය වුත්තං. පාරාජිකක්ඛෙත්තෙති යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතම්පි සන්ධාය වුත්තං. ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙති උපඩ්ඪක්ඛායිතාදිම්පි සන්ධාය වුත්තං. එත්ථ ච අක්ඛිනාසාදිථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙසු යෙභුය්‍යෙන අක්ඛායිතෙසුපි ථුල්ලච්චයං, උපඩ්ඪක්ඛායිතාදීසු දුක්කටන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසම්පීති යථාවුත්තහත්ථිආදීහි අඤ්ඤෙසං තිරච්ඡානානං සඞ්ගණ්හනත්ථං වුත්තං. තිරච්ඡානගතානං අක්ඛිකණ්ණවණෙසු දුක්කටං පන අට්ඨකථාප්පමාණෙන ගහෙතබ්බං, ‘‘අමග්ගෙන අමග්ගං පවෙසෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාරා. 66) හි සාමඤ්ඤතො වුත්තං, න පන මනුස්සානන්ති විසෙසෙත්වා. යදි හි මනුස්සානඤ්ඤෙව වණෙසු ථුල්ලච්චයං සියා, හත්ථිඅස්සාදීනං නාසවත්ථිකොසෙසුපි පටඞ්ගමුඛමණ්ඩූකස්ස මුඛසණ්ඨානෙපි ච වණසඞ්ඛෙපතො ථුල්ලච්චයං න වත්තබ්බං සියා, වුත්තඤ්ච. තස්මා අට්ඨකථාචරියා එවෙත්ථ පමාණං. මතානං තිරච්ඡානගතානන්ති මතකෙන සම්බන්ධො.

මෙථුනරාගෙන වත්ථිකොසං පවෙසෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං වුත්තන්ති ආහ ‘‘වත්ථිකොසං අප්පවෙසෙන්තො’’ති. මෙථුනරාගො ච නාම කායසංසග්ගරාගං මොචනස්සාදඤ්ච මුඤ්චිත්වා විසුං ද්වයංද්වයසමාපත්තියා රාගො, සො ච පුරිසාදීසුපි උප්පජ්ජති, තෙන ච අපාරාජිකක්ඛෙත්තෙ ඉත්ථිසරීරෙපි උපක්කමන්තස්ස අසුචිම්හි මුත්තෙපි සඞ්ඝාදිසෙසො න හොති, ඛෙත්තානුරූපං ථුල්ලච්චයදුක්කටමෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. අප්පවෙසෙන්තොති ඉමිනා තීසු මග්ගෙසු පවෙසනාධිප්පායෙ අසතිපි මෙථුනරාගෙන බහි ඝට්ටනං සම්භවතීති දස්සෙති, තෙනෙව ථුල්ලච්චයං වුත්තං, ඉතරථා පවෙසනාධිප්පායෙන බහි ඡුපන්තස්ස මෙථුනස්ස පුබ්බපයොගත්තා දුක්කටමෙව වත්තබ්බං සියා. නිමිත්තෙන නිමිත්තං ඡුපති ථුල්ලච්චයන්ති ඉදඤ්ච ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, රත්තචිත්තෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිතබ්බං, යො ඡුපෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (මහාව. 252) ඉමස්ස චම්මක්ඛන්ධකෙ ආගතස්ස සුත්තස්ස වසෙන වුත්තං. තත්ථ ච කෙසඤ්චි අඤ්ඤථාපි අත්ථවිකප්පස්ස බීජං දස්සෙන්තො මහාඅට්ඨකථායං පනාතිආදිමාහ. මුඛෙනෙව ඡුපනං සන්ධායාති ඔට්ඨජිව්හාදිමුඛාවයවෙන ඡුපනං සන්ධාය. ඔළාරිකත්තාති අජ්ඣාචාරස්ස ථුල්ලත්තා. තං සන්ධායභාසිතන්ති තං යථාවුත්තසුත්තං. සුත්තඤ්හි අජ්ඣාචාරං සන්ධාය පටිච්ච වුත්තත්තා ‘‘සන්ධායභාසිත’’න්ති වුච්චති. සුට්ඨුසල්ලක්ඛෙත්වාති පිට්ඨිං අභිරුහන්තානං අඞ්ගජාතමුඛෙනෙව නිමිත්තඡුපනස්ස සම්භවං මෙථුනරාගීනඤ්ච අඞ්ගජාතෙන ඡුපනස්සෙව අනුරූපතඤ්ච සුත්තෙ ච ‘‘මුඛෙනා’’ති අවුත්තතඤ්ච අඤ්ඤඤ්ච නයං යථාබලං සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වාති අත්ථො. සඞ්ඝාදිසෙසොති මනුස්සිත්ථිං සන්ධාය වුත්තං. පස්සාවමග්ගන්ති ඉදං චම්මක්ඛන්ධකෙ නිදානවසෙන වුත්තං. ඉතරමග්ගද්වයං පන නිමිත්තමුඛෙන ඡුපන්තස්ස වණසඞ්ඛෙපෙන ථුල්ලච්චයමෙව. වුත්තනයෙනෙවාති මෙථුනරාගෙනෙව. නිමිත්තමුඛෙන පන විනා මෙථුනරාගෙන මනුස්සිත්ථියා වා තිරච්ඡානගතිත්ථියා වා පස්සාවමග්ගං පකතිමුඛෙන ඡුපන්තස්ස දුක්කටමෙව පකතිමුඛෙන පකතිමුඛඡුපනෙ විය, ඉතරථා තත්ථාපි ථුල්ලච්චයෙන භවිතබ්බං, තඤ්ච න යුත්තං ඛන්ධකසුත්තෙපි තථා අවුත්තත්තා. කායසංසග්ගරාගෙන දුක්කටන්ති නිමිත්තමුඛෙන වා පකතිමුඛාදිං ඉතරකායෙන වා කායසංසග්ගරාගෙන ඡුපන්තස්ස දුක්කටමෙව.

එත්ථ ච කායසංසග්ගරාගෙන බහිනිමිත්තෙ උපක්කමතො අජානන්තස්සෙව අඞ්ගජාතං යදි පාරාජිකක්ඛෙත්තං ඡුපති, තත්ථ කිං හොතීති? කෙචි තාව ‘‘මෙථුනරාගස්ස අභාවා මනුස්සිත්ථියා සඞ්ඝාදිසෙසො, සෙසෙසු වත්ථුවසෙන ථුල්ලච්චයදුක්කටානී’’ති වදන්ති. අඤ්ඤෙ පන ‘‘පවෙසනක්ඛණෙ ඵස්සස්ස සාදියනසම්භවතො බලක්කාරෙන උපක්කමනක්ඛණෙ විය පාරාජිකමෙවා’’ති වදන්ති, ඉදමෙව යුත්තතරං. මග්ගත්තයතො හි අඤ්ඤස්මිං පදෙසෙයෙව කායසංසග්ගාදිරාගභෙදතො ආපත්තිභෙදො ලබ්භති, න මග්ගත්තයෙ. තත්ථ පන යෙන කෙනචි ආකාරෙන ඵස්සස්ස සාදියනක්ඛණෙ පාරාජිකමෙව, තෙනෙව පරොපක්කමෙන පවෙසනාදීසු රාගභෙදං අනුද්ධරිත්වා සාදියනමත්තෙන පාරාජිකං වුත්තං.

සන්ථතචතුක්කභෙදකථාවණ්ණනා

61-2. පටිපන්නකස්සාති ආරද්ධවිපස්සකස්ස. උපාදින්නකන්ති කායින්ද්‍රියං සන්ධාය වුත්තං. උපාදින්නකෙන ඵුසතීති උපාදින්නකසරීරෙන ඵුසීයතීති කම්මසාධනෙන අත්ථො දට්ඨබ්බො. අථ වා එවං කරොන්තො භික්ඛු කිඤ්චි උපාදින්නකං උපාදින්නකෙන න ඵුසතීති අත්ථො. ලෙසං ඔඩ්ඩෙස්සන්තීති ලෙසං ඨපෙස්සන්ති, පරිකප්පෙස්සන්තීති අත්ථො. සන්ථතාදිභෙදෙහි භින්දිත්වාති සන්ථතාදිවිසෙසනෙහි විසෙසෙත්වා. සන්ථතායාති සමුදායෙ එකදෙසවොහාරො දඩ්ඪස්ස පටස්ස ඡිද්දන්තිආදීසු විය. යථා හි පටස්ස එකදෙසොව වත්ථතො දඩ්ඪොති වුච්චති, තං එකදෙසවොහාරං සමුදායෙ පටෙ උපචාරතො ආරොපෙත්වා පුන තං සමුදායං දඩ්ඪප්පදෙසසඞ්ඛාතඡිද්දසම්බන්ධීභාවෙන ‘‘දඩ්ඪස්ස පටස්ස ඡිද්ද’’න්ති වොහරන්ති, එවමිධාපි ඉත්ථියා මග්ගප්පදෙසවොහාරං සමුදායභූතාය ඉත්ථියා ආරොපෙත්වා පුන තං ඉත්ථිං සන්ථතමග්ගසම්බන්ධිනිං කත්වා සන්ථතාය ඉත්ථියා වච්චමග්ගෙනාතිආදි වුත්තං. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.61-62) පනෙත්ථ ‘‘එකදෙසෙ සමුදායවොහාරො’’ති වුත්තං, තං න යුත්තං අවයවවොහාරෙන සමුදායස්සෙව පතීයමානත්තා. ඉතරථා හි සන්ථතාය වච්චමග්ගෙනාති ඉත්ථිලිඞ්ගතා මග්ගසම්බන්ධිතා ච න සියා, එකදෙසෙ සමුදායොපචාරස්ස පන එකදෙසොව අත්ථො සාඛාය ඡිජ්ජමානාය රුක්ඛො ඡිජ්ජතීතිආදීසු විය.

වත්ථාදීනි මග්ගස්ස අන්තො අප්පවෙසෙත්වා බහියෙව වෙඨනං සන්ධාය ‘‘පලිවෙඨෙත්වා’’ති වුත්තං. සමුදායෙ අවයවූපචාරෙනෙව භික්ඛුපි සන්ථතො නාමාතිආදි වුත්තං. යත්තකෙ පවිට්ඨෙති තිලබීජමත්තෙ පවිට්ඨෙ. අක්ඛිනාසාදීනං සන්ථතත්තෙපි යථාවත්ථුකමෙවාති ආහ ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙ ථුල්ලච්චයන්තිආදි. ඛාණුං ඝට්ටෙන්තස්ස දුක්කටන්ති ඉත්ථිනිමිත්තස්ස අන්තො ඛාණුං පවෙසෙත්වා සමතලං, අතිරිත්තං වා ඨිතං ඛාණුං සචෙ ඝට්ටෙති, ඝට්ටෙන්තස්ස දුක්කටං පවෙසාභාවතො. සචෙ පන ඊසකං අන්තො අල්ලොකාසෙ පවෙසෙත්වා ඨිතං අනුපාදින්නමෙව ඛාණුසීසං අඞ්ගජාතෙන ඡුපති, පාරාජිකමෙව. තස්ස තලන්ති වෙළුනළාදිකස්ස අන්තොතලං. බහිද්ධා ඛාණුකෙති අන්තො පවෙසිතවෙළුපබ්බාදිකස්ස බහි නික්ඛන්තසීසං සන්ධාය වුත්තං. යථා ච ඉත්ථිනිමිත්තෙතිආදීසු යථා ඉත්ථියා පස්සාවමග්ගෙ ඛාණුං කත්වා ඝට්ටනාදිකං වුත්තං, එවං සබ්බත්ථ වච්චමග්ගාදීසුපි ලක්ඛණං වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො.

රාජපච්චත්ථිකාදිචතුක්කභෙදකථාවණ්ණනා

65. කෙරාටිකාති වඤ්චකා. පඨමං ඉත්ථිධුත්තමෙව දස්සෙත්වා ඉදානි ඉතරධුත්තෙපි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ඉත්ථිධුත්තසුරාධුත්තාදයො වා’’ති වුත්තං.

ආපත්තානාපත්තිවාරවණ්ණනා

66. පටිඤ්ඤාතකරණං නත්ථි සෙවෙතුකාමතා මග්ගෙන මග්ගප්පටිපත්තීති ද්වින්නං අඞ්ගානං සිද්ධත්තා. දූසිතස්ස පන මග්ගෙන මග්ගප්පටිපත්ති එවමෙකං අඞ්ගං සිද්ධං, සෙවෙතුකාමතාසඞ්ඛාතං සාදියනං අසිද්ධං. තස්මා සො පුච්ඡිත්වා ‘‘සාදියි’’න්ති වුත්තපටිඤ්ඤාය නාසෙතබ්බො. තත්ථෙවාති වෙසාලියං මහාවනෙ එව. සබ්බඞ්ගගතන්ති සබ්බකායගතං. ‘‘ලොහිතං වියා’’ති වුත්තත්තා කෙසාදීනං විනිමුත්තට්ඨානෙ සබ්බත්ථාති ගහෙතබ්බං. නිච්චමෙව උම්මත්තකො හොතීති යස්ස පිත්තකොසතො පිත්තං චලිත්වා සබ්බදා බහි නික්ඛන්තං හොති, තං සන්ධාය වුත්තං. යස්ස පන පිත්තං චලිත්වා පිත්තකොසෙයෙව ඨිතං හොති, කදාචි වා නික්ඛන්තං පුන නික්ඛමති, සොපි අන්තරන්තරා සඤ්ඤං පටිලභති භෙසජ්ජෙන ච පකතිආරොග්‍යං පටිලභතීති වෙදිතබ්බං.

පදභාජනීයවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

පකිණ්ණකන්ති වොමිස්සකනයං. සමුට්ඨානන්ති උප්පත්තිකාරණං. කිරියාතිආදි නිදස්සනමත්තං අකිරියාදීනම්පි සඞ්ගහතො. වෙදනාය සහ කුසලඤ්ච වෙදිතබ්බන්ති යොජෙතබ්බං. සබ්බසඞ්ගාහකවසෙනාති සබ්බෙසං සික්ඛාපදානං සඞ්ගාහකවසෙන ‘‘කායො වාචා කායවාචා කායචිත්තං වාචාචිත්තං කායවාචාචිත්ත’’න්ති එවං වුත්තානි ඡ ආපත්තිසමුට්ඨානානි. සමුට්ඨානාදයො හි ආපත්තියා එව හොන්ති, න සික්ඛාපදස්ස. තංතංසික්ඛාපදස්ස නියතආපත්තියා එව ගහණත්ථං පන සික්ඛාපදසීසෙන සමුට්ඨානාදීනං කථනං. එවඤ්හි ආපත්තිවිසෙසො පඤ්ඤායති ආපත්ති-සද්දස්ස සබ්බාපත්තිසාධාරණත්තා, ඉමෙසු පන ඡසු සමුට්ඨානෙසු පුරිමානි තීණි අචිත්තකානි, පච්ඡිමානි සචිත්තකානි. සමාසතො තං ඉමං පකිණ්ණකං විදිත්වා වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ඡ සමුට්ඨානානි එතස්සාති ඡසමුට්ඨානං. එවං සෙසෙසුපි.

අත්ථි කථිනසමුට්ඨානන්තිආදි සමුට්ඨානසීසවසෙන ද්විසමුට්ඨානඑකසමුට්ඨානානං දස්සනං. තෙරස හි සමුට්ඨානසීසානි පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං අදින්නාදානසමුට්ඨානං සඤ්චරිත්තසමුට්ඨානං සමනුභාසනසමුට්ඨානං කථිනසමුට්ඨානං එළකලොමසමුට්ඨානං පදසොධම්මසමුට්ඨානං අද්ධානසමුට්ඨානං ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානං ධම්මදෙසනාසමුට්ඨානං භූතාරොචනසමුට්ඨානං චොරීවුට්ඨාපනසමුට්ඨානං අනනුඤ්ඤාතසමඋට්ඨානන්ති. තත්ථ අත්ථි ඡසමුට්ඨානන්ති ඉමිනා සඤ්චරිත්තසමුට්ඨානං වුත්තං, පඤ්චසමුට්ඨානස්ස අභාවතො ‘‘අත්ථි පඤ්චසමුට්ඨාන’’න්ති අවත්වා ‘‘අත්ථි චතුසමුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං, ඉමිනා ච අද්ධානසමුට්ඨානං අනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානඤ්ච සඞ්ගහිතං. යඤ්හි පඨමතතියචතුත්ථඡට්ඨෙහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨාති, ඉදං අද්ධානසමුට්ඨානං. යං පන දුතියතතියපඤ්චමඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, ඉදං අනනුඤ්ඤාතසමුට්ඨානං. අත්ථි තිසමුට්ඨානන්ති ඉමිනා අදින්නාදානසමුට්ඨානං භූතාරොචනසමුට්ඨානඤ්ච සඞ්ගහිතං. යඤ්හි සචිත්තකෙහි තීහි සමුට්ඨාති, ඉදං අදින්නාදානසමුට්ඨානං. යං පන අචිත්තකෙහි තීහි සමුට්ඨාති, ඉදං භූතාරොචනසමුට්ඨානං. අත්ථි කථිනසමුට්ඨානන්තිආදිනා පන අවසෙසසමඋට්ඨානසීසවසෙන ද්විසමුට්ඨානං එකසමුට්ඨානඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ හි යං තතියඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, ඉදං කථිනසමුට්ඨානං නාම. යං පන පඨමචතුත්ථෙහි සමුට්ඨාති, ඉදං එළකලොමසමුට්ඨානං. යං ඡට්ඨෙනෙව සමුට්ඨාති, ඉදං ධුරනික්ඛෙපසමුට්ඨානං, ‘‘සමනුභාසනසමඋට්ඨාන’’න්තිපි තස්සෙව නාමං. ඉති සරූපෙන අට්ඨ ආපත්තිසීසානි දස්සිතානි. ආදිසද්දෙන පනෙත්ථ අවසෙසානි පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානපදසොධම්මථෙය්‍යසත්ථධම්මදෙසනාචොරීවුට්ඨාපනසමුට්ඨානානි පඤ්චපි සමුට්ඨානසීසානි සඞ්ගහිතානි. තත්ථ යං කායචිත්තතො සමුට්ඨාති, ඉදං පඨමපාරාජිකසමුට්ඨානං. යං දුතියපඤ්චමෙහි සමුට්ඨාති, ඉදං පදසොධම්මසමුට්ඨානං. යං චතුත්ථඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, ඉදං ථෙය්‍යසත්ථසමුට්ඨානං. යං පඤ්චමෙනෙව සමුට්ඨාති, ඉදං ධම්මදෙසනාසමඋට්ඨානං. යං පඤ්චමඡට්ඨෙහි සමුට්ඨාති, ඉදං චොරීවුට්ඨාපනසමුට්ඨානං. එත්ථ ච පච්ඡිමෙසු තීසු සචිත්තකසමුට්ඨානෙසු එකෙකසමුට්ඨානවසෙන එකසමුට්ඨානානි තිවිධානි. ද්විසමුට්ඨානානි පන පඨමචතුත්ථෙහි වා දුතියපඤ්චමෙහි වා තතියඡට්ඨෙහි වා චතුත්ථඡට්ඨෙහි වා පඤ්චමඡට්ඨෙහි වා සමුට්ඨානවසෙන පඤ්චවිධානීති වෙදිතබ්බානි.

එවං සමුට්ඨානවසෙන සබ්බසික්ඛාපදානි තෙරසධා දස්සෙත්වා ඉදානි කිරියාවසෙන පඤ්චධා දස්සෙතුං තත්‍රාපීතිආදි වුත්තං. කිඤ්චීති සික්ඛාපදං. කිරියතොති පථවීඛණනාදි (පාචි. 84-85) විය කායවචීවිඤ්ඤත්තිජනිතකම්මතො. අකිරියතොති පඨමකථිනාදි (පාරා. 459 ආදයො) විය කත්තබ්බස්ස අකරණෙනෙව. කිරියාකිරියතොති අඤ්ඤාතිකාය භික්ඛුනියා හත්ථතො චීවරපටිග්ගහණාදි (පාරා. 508 ආදයො) විය. සියා කිරියතො, සියා අකිරියතො රූපියපටිග්ගහණාදි (පාරා. 582 ආදයො) විය, සියා කිරියතො, සියා කිරියාකිරියතො කුටිකාරාදි (පාරා. 342) විය. වීතික්කමසඤ්ඤාය අභාවෙන විමොක්ඛො අස්සාති සඤ්ඤාවිමොක්ඛන්ති මජ්ඣෙපදලොපීසමාසො දට්ඨබ්බො. චිත්තඞ්ගං ලභති සචිත්තකසමුට්ඨානෙහෙව සමුට්ඨහනතො. ඉතරන්ති යස්ස චිත්තඞ්ගනියමො නත්ථි, තං, අනාපත්තිමුඛෙන චෙතං සඤ්ඤාදුකං වුත්තං, ආපත්තිමුඛෙන සචිත්තකදුකන්ති එත්තකමෙව විසෙසො, අත්ථතො සමානාව.

කායවචීද්වාරෙහි ආපජ්ජිතබ්බම්පි කායකම්මෙ වා වචීකම්මෙ වා සඞ්ගය්හති. තත්ථ බාහුල්ලවුත්තිතො අදින්නාදානමුසාවාදාදයො වියාති අත්ථි සික්ඛාපදං කායකම්මන්තිආදිනා කායකම්මං වචීකම්මඤ්චාති දුකමෙව වුත්තං, විභාගතො පන කායවචීකම්මෙන සද්ධිං තිකමෙව හොති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘සබ්බා ච කායකම්මවචීකම්මතදුභයවසෙන තිවිධා හොන්තී’’ති. තතොයෙව ඉධාපි අදින්නාදානාදීසු (පාරා. 89) කායකම්මවචීකම්මන්ති තදුභයවසෙන දස්සිතං. අත්ථි පන සික්ඛාපදං කුසලන්තිආදි ආපත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තවසෙන කාරියෙ කාරණොපචාරෙන වුත්තං, න පන ආපත්තියා කුසලාදිපරමත්ථධම්මතාවසෙන ආපත්තියා සම්මුතිසභාවත්තා. කුසලාකුසලාදිපරමත්ථධම්මෙ උපාදාය හි භගවතා ආපත්තිසම්මුති පඤ්ඤත්තා. වක්ඛති හි ‘‘යං කුසලචිත්තෙන ආපජ්ජති, තං කුසල’’න්තිආදි (පාරා. අට්ඨ. 1.66 පකණ්ණකකථා). න හි භගවතො ආණායත්තා ආපත්ති කුසලාදිපරමත්ථසභාවා හොති අනුපසම්පන්නානං ආදිකම්මිකානඤ්ච ආපත්තිප්පසඞ්ගතො, තස්සා දෙසනාදීහි විසුද්ධිඅභාවප්පසඞ්ගතො ච. න හි කාරණබලෙන උප්පජ්ජමානා කුසලාදිසභාවා ආපත්ති අනුපසම්පන්නාදීසු නිවත්තති, උප්පන්නාය ච තස්සා කෙනචි විනාසො න සම්භවති. සරසවිනාසතො දෙසනාදිනා ච ආපත්ති විගච්ඡතීති වචනමත්ථි, න පන තෙන අකුසලාදි විගච්ඡති. පිතුඝාතාදිකම්මෙන හි පාරාජිකං ආපන්නස්ස භික්ඛුනො ගිහිලිඞ්ගං ගහෙත්වා භික්ඛුභාවපරිච්චාගෙන පාරාජිකාපත්ති විගච්ඡති, න පාණාතිපාතාදිඅකුසලං ආනන්තරියාදිභාවතො. තස්මා දුම්මඞ්කූනං නිග්ගහාදිදසඅත්ථවසෙ (පාරා. 39; පරි. 2) පටිච්ච භගවතා යථාපච්චයං සමුප්පජ්ජමානෙ කුසලාකුසලාදිනාමරූපධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තා සම්මුතියෙව ආපත්ති, සා ච යථාවිධිපටිකම්මකරණෙන විගතා නාම හොතීති වෙදිතබ්බං, තෙනාහ ද්වත්තිංසෙව හි ආපත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තානීතිආදි. ආපත්තිසමුට්ඨාපකත්තෙනෙව හෙත්ථ කුසලාදීනං ආපත්තිතො භෙදො සිද්ධො. න හි තංසමුට්ඨිතස්ස තතො අභෙදො යුත්තො සමුට්ඨානසමුට්ඨිතභෙදබ්‍යවහාරුපච්ඡෙදප්පසඞ්ගතො. සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.66 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) පන ආපත්තියා පරමත්ථතො කුසලත්තමෙව න සම්භවති ‘‘ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං, සියා අබ්‍යාකතං, නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වචනතො, ‘‘අකුසලත්තං පන අබ්‍යාකතත්තඤ්ච ආපත්තියා සම්භවතී’’ති සඤ්ඤාය කුසලචිත්තසමුට්ඨානක්ඛණෙපි රූපාබ්‍යාකතත්තං ආපත්තියා සමත්ථෙතුං යං කුසලචිත්තෙන ආපජ්ජති, තං කුසලං, ඉතරෙහි ඉතරන්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.66 පකිණ්ණකකථා) ඉමං අට්ඨකථාවචනං නිස්සාය වුත්තං ‘‘යං කුසලචිත්තෙන ආපජ්ජතීති යං සික්ඛාපදසීසෙ ගහිතං ආපත්තිං කුසලචිත්තසමඞ්ගී ආපජ්ජති, ඉමිනා පන වචනෙන තං කුසලන්ති ආපත්තියා වුච්චමානො කුසලභාවො පරියායතො, න පරමත්ථතොති දස්සෙති. කුසලචිත්තෙන හි ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො සවිඤ්ඤත්තිකං අවිඤ්ඤත්තිකං වා සික්ඛාපදවීතික්කමාකාරප්පවත්තං රූපක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං අබ්‍යාකතාපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති. තත්ථ යං කුසලචිත්තෙන ආපජ්ජතීති ඉමං වචනං උද්දිස්ස ‘‘ඉමිනා පන වචනෙන තං කුසලන්ති ආපත්තියා වුච්චමානො කුසලභාවො පරියායතො, න පරමත්ථතොති දස්සෙතී’’ති වුත්තං, එවං ඉතරෙහි ඉතරන්ති වචනෙන ‘‘යං අකුසලචිත්තෙන ආපජ්ජහි, තං අකුසලං, යං අබ්‍යාකතචිත්තෙන ආපජ්ජති, තං අබ්‍යාකත’’න්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස වුත්තත්තා ඉතරෙහීති වචනං උද්දිස්ස ‘‘ඉමිනාපි වචනෙන ඉතරන්ති ආපත්තියා වුච්චමානො අකුසලභාවො අබ්‍යාකතභාවො ච පරියායතො දස්සෙතී’’ති වත්තබ්බං. එවං අවත්වා කුසලපක්ඛෙ එව කථනස්ස කාරණං න පස්සාම. යං පන ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලන්තිආදිවචනං කාරණත්තෙන වුත්තං, තම්පි අකාරණං යං අකුසලචිත්තෙන ආපජ්ජති, තං අකුසලන්තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අකුසලාදිභාවස්ස පරියායදෙසිතත්තා, ආපත්තියා කුසලවොහාරස්ස අයුත්තතාය නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසලන්ති වුත්තත්තා ච. ආපත්තියා හි කුසලචිත්තසමුට්ඨිතත්තෙපි භගවතා පටික්ඛිත්තභාවෙන සාවජ්ජධම්මත්තා කාරණූපචාරෙනාපි අනවජ්ජකුසලවොහාරො න යුත්තො සාවජ්ජානවජ්ජානං අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධත්තා. යථා ආකාසාදිසම්මුතිසච්චානං උප්පන්නතාදිවොහාරො විය ජාතිජරාභඞ්ගානං උප්පන්නතාදිවොහාරො අනවට්ඨානාදිදෙසතො අයුත්තො, එවමිධාපි කුසලවොහාරො අයුත්තො විරුද්ධත්තා. අකුසලාදිවොහාරො පන යුත්තො, කාරණූපචාරෙන පන අකුසලාදිසභාවතා යථාවුත්තදොසානතිවත්තනතො. සුත්තස්සාපි හි යථා සුත්තසුත්තානුලොමාදීහි විරොධො න හොති, තථෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො.

යං පන වුත්තං ‘‘කුසලචිත්තෙන හි ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො…පෙ… රූපක්ඛන්ධසඞ්ඛාතං අබ්‍යාකතාපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති, තං අයුත්තමෙව රූපක්ඛන්ධස්ස ඛණිකතාය ආපත්තියාපි දෙසනාදිපටිකම්මං විනාව පටිපස්සද්ධිප්පසඞ්ගතො. රූපපරම්පරා ආපත්තීති චෙ? තන්න, පටිකම්මෙනාපි අවිගමප්පසඞ්ගතො. න හි රූපසන්තතිදෙසනාදීහි විගච්ඡති සකාරණායත්තත්තා, ඉති සබ්බථා ආපත්තියා පරමත්ථතා අයුත්තා, එතෙනෙව යං වුත්තං ‘‘නිපජ්ජිත්වා නිරොධසමාපන්නස්ස සහසෙය්‍යවසෙන තථාකාරප්පවත්තරූපධම්මස්සෙව ආපත්තිභාවතො’’තිආදි, තම්පි පටිසිද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. ඉධ පන නිරොධසමාපන්නානං රූපධම්මමෙව පටිච්ච උප්පන්නත්තා ආපත්ති අචිත්තා අවෙදනා, අඤ්ඤත්ථ පන සචිත්තා සවෙදනාව, සබ්බත්ථාපි පඤ්ඤත්තිසභාවාති වෙදිතබ්බා. තෙනෙව දුට්ඨදොසසික්ඛාපදට්ඨකථායං ආපත්තියා අකුසලාදිසභාවං පරපරිකප්පිතං නිසෙධෙතුං ‘‘ආදිකම්මිකස්ස අනාපත්තිවචනතො…පෙ… පණ්ණත්තිමත්තමෙව ආපත්තාධිකරණන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති සයමෙව වක්ඛති, තස්මා ‘‘තංතංකුසලාදිධම්මසමුප්පත්තියා භගවතා පඤ්ඤත්තා ආපත්තිසම්මුති සමුට්ඨිතා’’ති ච, ‘‘යාව පටිප්පස්සද්ධිකාරණා තිට්ඨතී’’ති ච, ‘‘පටිප්පස්සද්ධිකාරණෙහි විනස්සතී’’ති ච වොහරීයති. ආපත්තියා ච සම්මුතිසභාවත්තෙපි හි සඤ්චිච්ච තං ආපජ්ජන්තස්ස, පටිකිරියං අකරොන්තස්ස ච අනාදරෙ අකුසලරාසි චෙව සග්ගමග්ගන්තරායො ච හොතීති ලජ්ජිනො යථාවිධිං නාතික්කමන්ති, අනතික්කමනප්පච්චයා ච තෙසං අනන්තප්පභෙදා සීලාදයො ධම්මා පරිවඩ්ඪන්තීති ගහෙතබ්බං. ද්වත්තිංසෙවාති නියමො ආපත්තිනිමිත්තානං කායවචීවිඤ්ඤත්තීනං එතෙහෙව සමුප්පජ්ජනතො කතො, න පන සබ්බාපත්තීනම්පි එතෙහෙව සමුප්පජ්ජනතො. නිපජ්ජිත්වා නිද්දායන්තානඤ්හි ඣානනිරොධසමාපන්නානඤ්ච අවිඤ්ඤත්තිජනකෙහි විපාකඅප්පනාචිත්තෙහි චෙව රූපධම්මෙහි ච සහසෙය්‍යාදිආපත්ති සම්භවති.

දසාති කිරියාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුද්වයෙන සහ අට්ඨ මහාකිරියචිත්තානි. පඤ්ඤත්තිං අජානිත්වා ඉද්ධිවිකුබ්බනාදීසු අභිඤ්ඤානං ආපත්තිසමුට්ඨාපකත්තං වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච කිඤ්චි සික්ඛාපදං අකුසලචිත්තමෙව, කිඤ්චි කුසලාබ්‍යාකතවසෙන ද්විචිත්තං, කිඤ්චි තිචිත්තන්ති අයමෙව භෙදො ලබ්භති, නාඤ්ඤොති වෙදිතබ්බං. කිරියාසමුට්ඨානන්ති පරූපක්කමෙන ජායමානං අඞ්ගජාතාදිචලනං සාදියනචිත්තසඞ්ඛාතෙ සෙවනචිත්තෙ උප්පන්නෙ තෙන චිත්තෙන සමුප්පාදිතමෙව හොතීති වුත්තං ඉතරථා ‘‘සියා කිරියසමුට්ඨානං, සියා අකිරියසමුට්ඨාන’’න්ති වත්තබ්බතො.

යං පන සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.66 පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘කිරියසමුට්ඨානන්ති ඉදං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං පරූපක්කමෙ සති සාදියන්තස්ස අකිරියසමුට්ඨානභාවතො’’තිආදි, තං න ගහෙතබ්බං පඨමපාරාජිකස්ස අකිරියසමුට්ඨානතාය පාළිඅට්ඨකථාසු අවුත්තත්තා. ‘‘මනොද්වාරෙ ආපත්ති නාම නත්ථී’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා; පාරා. අට්ඨ. 2.583-4) හි වුත්තං. කථඤ්හි නාම පරූපක්කමෙන මෙථුනං සාදියන්තො අත්තනො අඞ්ගජාතාදිකායචලනං න සාදියෙය්‍ය, සාදියනචිත්තානුගුණමෙව පන සකලසරීරෙ චිත්තජරූපසමුප්පත්තියා විඤ්ඤත්තිපි සුඛුමා සමුප්පන්නා එව හොතීති දට්ඨබ්බං, තෙනාහ කායද්වාරෙනෙව සමුට්ඨානතො කායකම්මන්තිආදි. චිත්තං පනෙත්ථ අඞ්ගමත්තං හොතීති කායවිඤ්ඤත්ති එව කායකම්මභාවෙ කාරණං, න චිත්තං. තං පනෙත්ථ කායසඞ්ඛාතාය විඤ්ඤත්තියායෙව අඞ්ගමත්තං, න කායකම්මභාවස්ස, ඉතරථා මෙථුනස්ස ‘‘මනොකම්ම’’න්ති වත්තබ්බතො, තෙනාහ ‘‘න තස්ස වසෙන කම්මභාවො ලබ්භතී’’ති. කම්මභාවොති කායකම්මභාවො. සබ්බඤ්චෙතන්ති එතං සමුට්ඨානාදිකං. සික්ඛාපදසීසෙනාති තංතංසික්ඛාපදනියතආපත්තියා එව ගහණත්ථං සික්ඛාපදමුඛෙන.

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

ඉදං කින්ති කථෙතුකාමතාපුච්ඡා. ඉමාතිආදි විස්සජ්ජනං. විනීතානි ආපත්තිං ත්වං භික්ඛු ආපන්නොතිආදිනා (පාරා. 67) භගවතා විනිච්ඡිනිතානි වත්ථූනි විනීතවත්ථූනි. තං තං වත්ථුං උද්ධරිත්වා දානතො දස්සනතො උද්දානභූතා ගාථා උද්දානගාථා, සඞ්ගහගාථා, උද්දෙසගාථාති වුත්තං හොති. වත්ථු ගාථාති තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛූතිආදිකා විනීතවත්ථුපාළියෙව තෙසං තෙසං විනීතවත්ථූනං ගන්ථනතො ‘‘වත්ථුගාථා’’ති වුත්තා, න ඡන්දොවිචිතිලක්ඛණෙන. උද්දානගාථානං වත්ථු වත්ථුගාථාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එත්ථාති විනීතවත්ථූසු. දුතියාදීනන්ති දුතියපාරාජිකාදීනං. යං පස්සිත්වා චිත්තකාරාදයො සිප්පිකා චිත්තකම්මාදීනි සික්ඛන්ති, තං පටිච්ඡන්නකරූපං, පටිමාරූපන්ති අත්ථො.

67. පුරිමානි ද්වෙති මක්කටීවජ්ජිපුත්තකවත්ථූනි ද්වෙ. තානිපි භගවතා විනීතභාවෙන පුන විනීතවත්ථූසු පක්ඛිත්තානි. තත්ථ තස්ස කුක්කුච්චං අහොසීතිආදි පන කිඤ්චාපි තෙසං පඨමං කුක්කුච්චං න උප්පන්නං, භික්ඛූහි පන භගවතා ච ගරහිත්වා වුත්තවචනං සන්ධාය පච්ඡා උප්පන්නත්තං සන්ධාය වුත්තං. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුන්තිආදි ච භික්ඛූහි ආනන්දත්ථෙරෙන ච පඨමං භගවතො ආරොචිතෙ, භගවතා ච තෙසං පාරාජිකත්තෙ පකාසිතෙ භීතා තෙ සයම්පි ගන්ත්වා අත්තනො කුක්කුච්චං පච්ඡා ආරොචෙන්ති එව. ‘‘සච්චං කිර ත්ව’’න්තිආදිනා භගවතා පුට්ඨා පන ‘‘සච්චං භගවා’’ති පටිජානනවසෙනාපි ආරොචෙන්ති. භගවාපි ආපත්තිං ත්වන්තිආදිනා තෙසං පාරාජිකත්තං විනිච්ඡිනොති එව. අනුපඤ්ඤත්තිකථායං පන තං සබ්බං අවත්වා අනුපඤ්ඤත්තියා අනුගුණමෙව කිඤ්චිමත්තං වුත්තං, ඉධාපි තෙසං වත්ථූනං භගවතා විනීතභාවදස්සනත්ථං එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. කෙචි ඉමං අධිප්පායං අමනසිකත්වා ‘‘අඤ්ඤානෙවෙතානි වත්ථූනී’’ති වදන්ති. කුසෙති කුසතිණානි. කෙසෙහීති මනුස්සකෙසෙහි.

68. වණ්ණපොක්ඛරතායාති එත්ථ පොක්ඛලං නාම සමිද්ධං සුන්දරඤ්ච, තස්ස භාවො ‘‘පොක්ඛරතා’’ති ර-කාරං කත්වා වුත්තො, සමිද්ධතා සුන්දරතාති අත්ථො. පධංසෙසීති අභිභවි. න ලිම්පතීති න අල්ලීයති.

69. එවරූපා පරිවත්තලිඞ්ගා භික්ඛුනියො අත්ථතො එකතො උපසම්පන්නාපි උභතොසඞ්ඝෙ උපසම්පන්නාසුයෙව සඞ්ගය්හන්ති භික්ඛූපසම්පදාය භික්ඛුනීඋපසම්පදතොපි උක්කට්ඨත්තා. පාළියං ‘‘තාහි ආපත්තීහි අනාපත්ති’’න්ති උපයොගවචනං කත්වා අනුජානාමීති පදෙන සම්බන්ධිතබ්බං. ඉත්ථිලිඞ්ගන්ති ථනාදිකං ඉත්ථිසණ්ඨානං වුත්තන්ති ආහ – ‘‘පුරිස…පෙ… ඉත්ථිසණ්ඨානං උප්පන්න’’න්ති. තං නානන්තරිකතො පන ‘‘පුරිසින්ද්‍රියම්පි අන්තරහිතං, ඉත්ථින්ද්‍රියඤ්ච උප්පන්න’’න්ති වුත්තමෙව හොති, එවං උපරිපි ලිඞ්ගග්ගහණෙනෙව ඉත්ථින්ද්‍රියාදිග්ගහණං වෙදිතබ්බං. තාති ආපත්තියො, තස්ස වුට්ඨාතුන්ති ඉමිනා සම්බන්ධො, තාහි ආපත්තීහි වුට්ඨාපෙතුන්ති අත්ථො. කථන්ති ආහ තා සබ්බාපි භික්ඛුනීහි කාතබ්බන්තිආදි. තෙන පටිච්ඡන්නායපි අප්පටිච්ඡන්නායපි ගරුකාපත්තියා පක්ඛමානත්තචරණාදිකං විධිං දස්සෙති.

ඔක්කන්තිකවිනිච්ඡයොති පසඞ්ගානුගුණං ඔතරණකවිනිච්ඡයො. බලවඅකුසලෙනාති පරදාරිකකම්මාදිනා. දුබ්බලකුසලෙනාති යථාවුත්තබලවාකුසලොපහතසත්තිනා තතො එව දුබ්බලභූතෙන කුසලෙන. දුබ්බලඅකුසලෙනාති පුරිසභාවුප්පාදකබ්‍රහ්මචරියාදිබලවකුසලොපහතසත්තිනා තතො එව දුබ්බලභූතෙන පරදාරිකාදිඅකුසලෙන. සුගතියං භාවද්වයස්ස කුසලකම්මජත්තා අකුසලෙනෙව විනාසො කුසලෙනෙව උප්පත්තීති ආහ උභයම්පීතිආදි. දුග්ගතියං පන අකුසලෙනෙව උභින්නම්පි උප්පත්ති ච විනාසො ච, තත්ථ දුබ්බලබලවභාවොව විසෙසො.

‘‘එහි මයං ගමිස්සාමා’’ති භික්ඛුනියා සද්ධිං සංවිධාය එකද්ධානගමනෙ පාචිත්තියාපත්තිපරිහාරත්ථං වුත්තං ‘‘සංවිදහනං පරිමොචෙත්වා’’ති. තෙන එකගාමක්ඛෙත්තෙපි බහිගාමතො අන්තරඝරං සංවිධාය ගමනම්පි ආපත්තිකරමෙවාති දස්සෙති. පරිමොචනවිධිං දස්සෙන්තො ආහ මයන්තිආදි. බහිගාමෙති ගාමන්තරෙ. දුතියිකා භික්ඛුනී පක්කන්තා වා හොතීතිආදිනා (පාචි. 693) වුත්තඅනාපත්තිලක්ඛණං අනුලොමෙතීති වුත්තං ‘‘ගාමන්තර…පෙ… අනාපත්තී’’ති. කොපෙත්වාති පරිච්චජිත්වා. ලජ්ජිනියො…පෙ… ලබ්භතීති ලිඞ්ගපරිවත්තනදුක්ඛපීළිතස්ස සඞ්ගහෙපි අසති හීනායාවත්තනම්පි භවෙය්‍යාති ‘‘ආපදාසූ’’ති වුත්තඅනාපත්තිඅනුලොමෙන වුත්තං. තාය දුතියිකං ගහෙත්වාව ගන්තබ්බං. අලජ්ජිනියො…පෙ… ලබ්භතීති අලජ්ජිනීහි සද්ධිං එකකම්මාදිසංවාසෙ ආපත්තිසම්භවතො තා අසන්තපක්ඛං භජන්තීති වුත්තං, ඉමිනාපෙතං වෙදිතබ්බං ‘‘අලජ්ජිනීහි සද්ධිං පරිභොගො න වට්ටතී’’ති. යදි හි වට්ටෙය්‍ය, තතොපි දුතියිකං විනා ගාමන්තරගමනාදීසු ආපත්ති එව සියා සඞ්ගාහිකත්තා තාසං සඞ්ගාහිකලජ්ජිනිගණතො විය. ඤාතිකා න හොන්ති…පෙ… වට්ටතීති වදන්තීති ඉමිනා අට්ඨකථාසු අනාගතභාවං දීපෙති. තත්ථාපි විස්සාසිකඤාතිකභික්ඛුනියො විනා භික්ඛුනිභාවෙ අරමන්තස්ස මානපකතිකස්ස ආපදාට්ඨානසම්භවෙන තං වචනං අප්පටික්ඛිත්තම්පි තදඤ්ඤෙසං න වට්ටතියෙවාති ගහෙතබ්බං. භික්ඛුභාවෙපීති භික්ඛුකාලෙපි. තං නිස්සායාති තං නිස්සයාචරියං කත්වා. උපජ්ඣා ගහෙතබ්බාති උපසම්පදාගහණත්ථං උපජ්ඣා ගහෙතබ්බා.

විනයකම්මන්ති විකප්පනං සන්ධාය වුත්තං. පුන කාතබ්බන්ති පුන විකප්පෙතබ්බං. පුන පටිග්ගහෙත්වා සත්තාහං වට්ටතීති ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනීනං සන්නිධිං භික්ඛූහි, භික්ඛූනං සන්නිධිං භික්ඛුනීහි ච පටිග්ගාහාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති (චූළව. 421) වචනතො පුන පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. සත්තමෙ දිවසෙති ඉදඤ්ච නිස්සග්ගියං අනාපජ්ජිත්වාව පුනපි සත්තාහං පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටතීති දස්සනත්ථං වුත්තං. පකතත්තොති අපරිවත්තලිඞ්ගො. රක්ඛතීති තං පටිග්ගහණවිජහනතො රක්ඛති, අවිභත්තතාය පටිග්ගහණං න විජහතීති අධිප්පායො.

සාමං ගහෙත්වාන නික්ඛිපෙය්‍යාති සහත්ථෙන පටිග්ගහෙත්වාන නික්ඛිපෙය්‍ය. පරිභුඤ්ජන්තස්ස ආපත්තීති ලිඞ්ගපරිවත්තෙ ජාතෙ පුන අප්පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස ආපත්ති.

හීනායාවත්තනෙනාති එත්ථ කෙචි ‘‘පකතත්තස්ස භික්ඛුනො සික්ඛං අප්පච්චක්ඛාය ‘ගිහී භවිස්සාමී’ති ගිහිලිඞ්ගග්ගහණං හීනායාවත්තන’’න්ති වදන්ති, තං න යුත්තං තත්තකෙන භික්ඛුභාවස්ස අවිජහනතො. අඤ්ඤෙ පන ‘‘පාරාජිකං ආපන්නස්ස භික්ඛුපටිඤ්ඤං පහාය ගිහිලිඞ්ගභාවූපගමනම්පි හීනායාවත්තන’’න්ති වදන්ති, තං යුත්තමෙව. පාරාජිකං ආපන්නො හි තං පටිච්ඡාදෙත්වා යාව භික්ඛුපටිඤ්ඤො හොති, තාව භික්ඛු එව හොති භික්ඛූනමෙව පාරාජිකස්ස පඤ්ඤත්තත්තා. ‘‘යො පන භික්ඛූ’’ති හි වුත්තං. තථා හි සො සංවාසං සාදියන්තොපි ථෙය්‍යසංවාසකො න හොති, සහසෙය්‍යාදිආපත්තිඤ්ච න ජනෙති, අත්තානං ඔමසන්තස්ස පාචිත්තියඤ්ච ජනෙති. වුත්තඤ්හි –

‘‘අසුද්ධො හොති පුග්ගලො අඤ්ඤතරං පාරාජිකං ධම්මං අජ්ඣාපන්නො, තඤ්චෙ සුද්ධදිට්ඨි සමානො ඔකාසං කාරාපෙත්වා අක්කොසාධිප්පායො වදෙති, ආපත්ති ඔමසවාදස්සා’’ති (පාරා. 389).

එකෙ පන ‘‘පාරාජිකං ආපන්නානං දොසං පටිජානිත්වා ගිහිලිඞ්ගග්ගහණං නාම සික්ඛාපච්චක්ඛානෙ සමොධානං ගච්ඡති තෙනාපි පටිඤ්ඤාය භික්ඛුභාවස්ස විජහනතො. තෙනෙව විනයවිනිච්ඡයාදීසු හීනායාවත්තනං සික්ඛාපච්චක්ඛානෙ සමොධානෙත්වා විසුං තං න වුත්තං. තස්මා භික්ඛුනීනං විබ්භමිතුකාමතාය ගිහිලිඞ්ගග්ගහණං ඉධ හීනායාවත්තනං තාසං සික්ඛාපච්චක්ඛානස්ස අභාවතො. තාසං පටිග්ගහණවිජහනස්සාපි සබ්බසො වත්තබ්බත්තා’’ති වදන්ති, තම්පි අප්පටිබාහියමෙව. තස්මා පාරාජිකානං භික්ඛුනීනඤ්ච ‘‘උප්පබ්බජිස්සාමී’’ති ගිහිලිඞ්ගග්ගහණං හීනායාවත්තනන්ති ගහෙතබ්බං. විබ්භමොතිපි එතස්සෙව නාමං, තෙනෙව තං ඛුද්දසික්ඛායං ‘‘අච්ඡෙදවිස්සජ්ජනගාහවිබ්භමා’’ති අධිට්ඨානවිජහනෙ විබ්භමනාමෙන වුත්තං.

අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙනාති අඤ්ඤස්ස අදත්වාව අනත්ථිකස්සෙව පටිග්ගහිතවත්ථූනං බහි ඡඩ්ඩනෙන. කෙචි ‘‘පටිග්ගහිතවත්ථූසු සාපෙක්ඛස්ස පුරෙ පටිග්ගහිතභාවතො පරිමොචනත්ථං තත්ථ පටිග්ගහමත්තස්ස විස්සජ්ජනම්පි අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනමෙව චීවරාදිඅධිට්ඨානපච්චුද්ධාරො වියා’’ති වදන්ති, තං න සුන්දරං තථාවචනාභාවා. යථෙව හි චීවරාදීසු අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන අධිට්ඨානවිජහනං වත්වාපි විසුං පච්චුද්ධාරො ච වුත්තො, එවමිධාපි වත්තබ්බං, යථා ච චීවරාදීසු කායපටිබද්ධෙසුපි පච්චුද්ධාරෙන අධිට්ඨානං විගච්ඡති, න එවමිධ. ඉධ පන පටිග්ගහිතවත්ථුස්මිං අනපෙක්ඛස්සාපි කායතො මුත්තෙයෙව තස්මිං පටිග්ගහණං විජහති. තථා හි වුත්තං ‘‘සතක්ඛත්තුම්පි පරිච්චජතු, යාව අත්තනො හත්ථගතං පටිග්ගහිතමෙවා’’ති. අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙනාති එත්ථ ච ‘‘අනපෙක්ඛායා’’ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං අනපෙක්ඛතං මුඤ්චිත්වා ඉධ විසුං විස්සජ්ජනස්ස අභාවා. න හෙත්ථ පච්චුද්ධාරෙ විය විස්සජ්ජනවිධානමත්ථි. අපිච පටිග්ගහණමත්තවිස්සජ්ජනෙ සති පුරෙ පටිග්ගහිතොපි ආහාරො භුඤ්ජිතුකම්‍යතාය උප්පන්නාය පටිග්ගහණමත්තං විස්සජ්ජෙත්වා පුන පටිග්ගහෙත්වා යථාසුඛං භුඤ්ජිතබ්බො සියාති, තථා ච සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදෙ වුත්තා සබ්බාපි විනිච්ඡයභෙදා නිරත්ථකා එව සියුං. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

‘‘ගණ්ඨිකපත්තස්ස වා ගණ්ඨිකන්තරෙ ස්නෙහො පවිට්ඨො හොති…පෙ… තාදිසෙ පත්තෙපි පුනදිවසෙ භුඤ්ජන්තස්ස පාචිත්තිය’’න්තිආදි (පාචි. අට්ඨ. 253).

තත්ථ පන ‘‘පටිග්ගහණං අනපෙක්ඛචිත්තෙන විස්සජ්ජෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති එත්තකමෙව වත්තබ්බං, න ච වුත්තං. කත්ථචි ඊදිසෙසු ච ගණ්ඨිකපත්තාදීසු පටිග්ගහණෙ අපෙක්ඛා කස්සචිපි නත්ථෙව තප්පහානාය වායාමතො, තථාපි තත්ථගතආමිසෙ පටිග්ගහණං න විගච්ඡති. කස්මා? භික්ඛුස්ස පත්තෙ පුන භුඤ්ජිතුකාමතාපෙක්ඛාය විජ්ජමානත්තා පත්තගතිකෙ ආහාරෙපි තස්සා වත්තනතො. න හි පත්තං අවිස්සජ්ජෙත්වා තග්ගතිකං ආහාරං විස්සජ්ජෙතුං සක්කා, නාපි ආහාරං අවිස්සජ්ජෙත්වා තග්ගතිකං පටිග්ගහණං විස්සජ්ජෙතුං. තස්මා වත්ථුනො විස්සජ්ජනමෙව අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනං, න පටිග්ගහණස්සාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. තෙනෙව සන්නිධිසික්ඛාපදස්ස අනාපත්තිවාරෙ –

‘‘අන්තොසත්තාහං අධිට්ඨෙති, විස්සජ්ජෙති, නස්සති, විනස්සති, ඩය්හති, අච්ඡින්දිත්වා ගණ්හන්ති, විස්සාසං ගණ්හන්ති, අනුපසම්පන්නස්ස චත්තෙන වන්තෙන මුත්තෙන අනපෙක්ඛො දත්වා පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජතී’’ති –

එවං සබ්බත්ථ වත්ථුවිස්සජ්ජනමෙව වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘අන්තොසත්තාහං අධිට්ඨෙතී’’ති බාහිරපරිභොගාය අධිට්ඨානවචනතො වත්ථුං අවිස්සජ්ජෙත්වාපි කෙවලං අනජ්ඣොහරිතුකාමතාය සුද්ධචිත්තෙන බාහිරපරිභොගත්ථාය නියමනම්පි විසුං එකං පටිග්ගහණවිජහනකාරණමෙව, ඉදඤ්ච සන්ධාය පටිග්ගහණමත්තවිස්සජ්ජනං වුත්තං සියා, සුවුත්තමෙව සියා, තථා ච ‘‘පුන පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති පටිග්ගහණවිස්සජ්ජනං න වත්තබ්බං සියා බාහිරපරිභොගාධිට්ඨානස්ස ඉධාධිප්පෙතත්තා.

සාරත්ථදීපනියඤ්හි (සාරත්ථ. දී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.69) ‘‘අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙනාති එත්ථ අඤ්ඤස්ස අදත්වාව අනත්ථිකතාය ‘නත්ථි ඉමිනා කම්මං න දානි නං පරිභුඤ්ජිස්සාමී’ති වත්ථූසු වා, ‘පුන පටිග්ගහෙත්වා පටිභුඤ්ජිස්සාමී’ති පටිග්ගහණෙ වා අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙනා’’ති එවං පරිභුඤ්ජිතුකාමස්සෙව පටිග්ගහණමත්තවිස්සජ්ජනම්පි පටිග්ගහණවිජහනකාරණං වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං. පුරිමමෙව පන බාහිරපරිභොගාධිට්ඨානං ගහෙතබ්බං. ඉදං පන අට්ඨකථාසු ‘‘අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනසඞ්ඛාතෙ විස්සජ්ජෙතී’’ති වුත්තපාළිපදත්ථෙ සඞ්ගහෙත්වා විසුං න වුත්තං. නස්සති, විනස්සති, ඩය්හති, විස්සාසං වා ගණ්හන්තීති ඉමානි පන පදානි අච්ඡින්දිත්වා ගණ්හන්තීති ඉමස්මිං පදෙ සඞ්ගහිතානීති වෙදිතබ්බං.

අච්ඡින්දිත්වා ගහණෙනාති අනුපසම්පන්නානං බලක්කාරාදිනා අච්ඡින්දිත්වා ගහණෙන. උපසම්පන්නානඤ්හි අච්ඡින්දනවිස්සාසග්ගාහෙසු පටිග්ගහණං න විජහති. එත්ථාති භික්ඛුවිහාරෙ. උපරොපකාති තෙන රොපිතා රුක්ඛගච්ඡා. තෙරසසු සම්මුතීසූති භත්තුද්දෙසකසෙනාසනපඤ්ඤාපකභණ්ඩාගාරිකචීවරපටිග්ගාහකචීවරභාජකයාගුභාජකඵලභාජකඛජ්ජභාජකඅප්පමත්තකවිස්සජ්ජකසාදියගාහාපකපත්තගාහාපකආරාමිකපෙසකසාමණෙරපෙසකසම්මුතිසඞ්ඛාතාසු තෙරසසු සම්මුතීසු.