4. චතුත්ථපාරාජිකං

වග්ගුමුදාතීරියභික්ඛුවත්ථුවණ්ණනා

193. අධිට්ඨෙමාති සංවිදහාම. ඉරියාපථං සණ්ඨපෙත්වාති පධානානුරූපං කත්වා. අනාගතසම්බන්ධෙ පන අසතීති භාසිතො භවිස්සතීති පාඨසෙසං කත්වා අනාගතසම්බන්ධෙ අසති. භාසිතොති අතීතවචනං කථං අනාගතවචනෙන සම්බන්ධමුපගච්ඡතීති ආහ ලක්ඛණං පනාතිආදි. ඊදිසෙ හි ඨානෙ ධාතුසම්බන්ධෙ පච්චයාති ඉමිනා ලක්ඛණෙන ධාත්වත්ථසම්බන්ධෙ සති අයථාකාලවිහිතාපි පච්චයා සාධවො භවන්තීති සද්දසත්ථවිදූ වදන්ති.

194. වණ්ණවාති ඉමිනා අභිනවුප්පන්නවණ්ණතා වුත්තා. පසන්නමුඛවණ්ණාති ඉමිනා මුඛවණ්ණස්ස අතිපණීතතා වුත්තා. විප්පසන්නච්ඡවිවණ්ණාති ඉමිනා පකතිසරීරවණ්ණස්සෙව යථාවුත්තනයෙන විප්පසන්නතා වුත්තා. යස්මා ඉන්ද්‍රියානං උපාදාරූපත්තා නිස්සයවසෙනෙව පීණනන්ති ආහ ‘‘අභිනිවිට්ඨොකාසස්ස පරිපුණ්ණත්තා’’ති. පඤ්චප්පසාදානං විය හදයරූපස්සාපි පරිපුණ්ණතා වුත්තායෙවාති ආහ ‘‘මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියාන’’න්ති. උද්දෙසං පරිපුච්ඡං අනුයුඤ්ජන්තා ඉමං සරීරසොභං නෙව පාපුණිංසූති සම්බන්ධො. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. චතුචක්කන්ති එත්ථ පවත්තනට්ඨෙන ඉරියාපථොව චක්කන්ති වුත්තො.

195. උපලබ්භන්තීති දිස්සන්ති, ඤායන්තීති අත්ථො. පචන්තොති පීළෙන්තො, ගෙහාදීනි වා සයං ඩහන්තො, අඤ්ඤෙහි වා පාචෙන්තො. උද්ධතෙති උද්ධච්චපකතිකෙ. උන්නළෙති උග්ගතනළසදිසෙන උග්ගතතුච්ඡමානෙන සහිතෙ. චපලෙති පත්තචීවරමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන යුත්තෙ. මුඛරෙති ඛරවචනෙ. පාකතින්ද්‍රියෙති අසංවුතත්තා ගිහිකාලෙ විය පකතියං ඨිතින්ද්‍රියෙ. ඉරියාපථසණ්ඨපනාදීනීති ආදි-සද්දෙන පච්චයපටිසෙවනසාමන්තජප්පානං ගහණං වෙදිතබ්බං. පරමසල්ලෙඛවුත්තීහි මහාඅරියවංසෙහි භික්ඛූහි නිවුත්ථසෙනාසනානි ලොකසම්මතසෙනාසනානි නාම. පරිපාචෙතුන්ති විම්හාපනවසෙන පරිණාමෙතුං. භික්ඛාචාරෙ අසම්පජ්ජමානෙති ඉදං ජනපදචාරිකං චරන්තීති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං, න පන පාළිං වාචෙන්තොතිආදීහි, තානි පන පදානි අත්තනො නිරන්තරවාසට්ඨානෙපි ජනපදෙසුපි කත්තබ්බකිච්චදස්සනවසෙන වුත්තානි, තානි ච තෙ වත්තසීසෙන කරොන්ති, න ලාභනිමිත්තං, තෙනාහ තන්තීතිආදි. කිච්ඡෙනාති ඉමස්සෙව වෙවචනං කසිරෙනාති. තදුභයම්පි පාරමීපූරණවායාමං සන්ධාය වුත්තං. සාධාරණපරික්ඛාරභාවෙනාති සඞ්ඝිකපරික්ඛාරභාවෙන. තථාභාවතො ථෙනෙත්වාති අවිස්සජ්ජියඅවෙභඞ්ගියභාවතො ථෙනෙත්වා, න ඨානාචාවනවසෙනාති අධිප්පායො, තෙනාහ ‘‘කුලදූසකදුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති. අසන්තන්ති ඉමස්ස අභූතන්ති ඉදං කාරණවචනං, අනුප්පන්නත්තා අවිජ්ජමානන්ති අත්ථො. කිතවස්සෙවාති කිතවස්ස සකුණගහණමිව. කෙරාටිකස්සාති සඨස්ස. සමණොති ගොත්තමත්තං අනුභොන්ති ධාරෙන්තීති ගොත්‍රභුනො, නාමමත්තසමණාති අත්ථො. දුජ්ජානපරිච්ඡෙදන්ති අනන්තදුක්ඛත්තා ‘‘එත්තකං දුක්ඛ’’න්ති සඞ්ඛ්‍යාවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඤාතුං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනාපි දුක්කරං, න පන සරූපවසෙන ඤාතුං බුද්ධඤාණස්ස අවිසයභාවා.

අධිමානවත්ථුවණ්ණනා

196. අරහත්තෙති අග්ගඵලෙ. ඤාණචක්ඛුනාති පච්චවෙක්ඛණඤාණසඞ්ඛාතෙන චක්ඛුනා, අථ වා ඵලචිත්තසම්පයුත්තෙනෙව ඤාණචක්ඛුනා. අත්තනා සම්පයුත්තෙනාපි හි ඤාණෙන අසම්මොහතො සයං දිට්ඨං නාම හොති, තථා තස්මිං අදිට්ඨෙති අත්ථො. සබ්බෙසං කිලෙසානං පහායකවසෙන ආජානාති, සමන්තතො සබ්බෙන වා පකාරෙන ජානාතීති ‘‘අඤ්ඤා’’ති අග්ගමග්ගො වුච්චති, තදුපචාරෙන පන තප්ඵලම්පීති ආහ ‘‘අඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසූති අරහත්තං බ්‍යාකරිංසූ’’ති. අන්තරා ඨපෙතීති සෙඛභූමියං අධිමානො ඨපෙති. කිලෙසසමුදාචාරං අපස්සන්තොති පුරිමමග්ගත්තයවජ්ඣානංයෙව කිලෙසානං වසෙන වුත්තං, න භවරාගාදීනං.

සවිභඞ්ගසික්ඛාපදවණ්ණනා

197. පකතිමනුස්සෙහි උත්තරිතරානං බුද්ධාදිඋත්තමපුරිසානං අධිගමධම්මො උත්තරිමනුස්සධම්මොති ආහ උත්තරිමනුස්සානන්තිආදි. පාළියං (පාරා. 198) ‘‘අත්ථි ච මෙ එතෙ ධම්මා මයී’’ති එත්ථ මෙති ඉදං පදපූරණමත්තං. අධිගන්තබ්බතො අධිගමසඞ්ඛාතස්ස ඣානාදිනො පුච්ඡා අධිගමපුච්ඡා, සා ච ඣානාදීසු සාමඤ්ඤතො පවත්තාති ඉදානි තත්ථ පඨමජ්ඣානං වා දුතියාදීසු අඤ්ඤතරං වා තත්ථාපි කසිණාදිආරම්මණෙසු කතරමාරම්මණං ඣානං වා ලොකුත්තරෙසු ච සොතාපත්තිමග්ගං වා සකදාගාමිමග්ගාදීසු අඤ්ඤතරං වා තත්ථාපි සුඤ්ඤතවිමොක්ඛං වා අප්පණිහිතවිමොක්ඛාදීසු අඤ්ඤතරං වාති එවං පච්චෙකං භෙදනිද්ධාරණවසෙන පුච්ඡනාකාරං දස්සෙතුං පාළියං (පාරා. 198) ‘‘පුන කතමෙසං ත්වං ධම්මානං ලාභී’’ති අයං පුච්ඡා දස්සිතාති දට්ඨබ්බා, තෙනාහ පඨමමග්ගාදීසූතිආදි. යාය අනුක්කමපටිපත්තියා ලොකුත්තරො අධිගමො ආගච්ඡති, සා පුබ්බභාගපටිපත්ති ආගමනපටිපදා. න සුජ්ඣතීති පුච්ඡියමානො පටිපත්තික්කමං උල්ලඞ්ඝිත්වා කථෙති. අපනෙතබ්බොති තයා වුත්තක්කමෙනායං න සක්කා අධිගන්තුන්ති අධිගතමානතො අපනෙතබ්බො. සන්නිහිතෙසු කප්පියෙසුපි චතූසු පච්චයෙසු අලග්ගත්තා ‘‘ආකාසෙ පාණිසමෙන චෙතසා’’ති වුත්තං. වුත්තසදිසං බ්‍යාකරණං හොතීති යොජනා. ඛීණාසවපටිපත්තිසදිසා පටිපදා හොති සුවික්ඛම්භිතකිලෙසත්තා. ඉදඤ්ච අරහත්තං පටිජානන්තස්ස වසෙන වුත්තං, තෙනාහ ඛීණාසවස්ස නාමාතිආදි. එවං සුවික්ඛම්භිතකිලෙසස්ස වත්තනසෙක්ඛධම්මපටිජානනං ඉමිනා භයුප්පාදනෙන, අම්බිලාදිදස්සනෙ ඛෙළුප්පාදාදිනා ච න සක්කා වීමංසිතුං, තස්මා තස්ස වචනෙනෙව තං සද්ධාතබ්බං. අයං භික්ඛු සම්පන්නබ්‍යාකරණොති ඉදං න කෙවලං අභායනකමෙව සන්ධාය වුත්තං එකච්චස්ස සූරජාතිකස්ස පුථුජ්ජනස්සාපි අභායනතො, රජ්ජනීයාරම්මණානං බදරසාළවාදිඅම්බිලමද්දනාදීනං උපනයනෙපි ඛෙළුප්පාදාදිතණ්හාපවත්තරහිතං සබ්බථා සුසොධිතමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

අසන්තගුණසම්භාවනලක්ඛණා පාපිච්ඡාති ආහ යා සා ඉධෙකච්චොතිආදි. ආදි-සද්දෙන අස්සද්ධොතිආදිපාඨං සඞ්ගණ්හාති. සාමඤ්ඤං දුප්පරාමට්ඨන්ති සමණධම්මසඞ්ඛාතං සාමඤ්ඤං ඛණ්ඩසීලාදිතාය දුප්පරාමට්ඨං දුට්ඨු ගහිතං නිරයාය නිරයදුක්ඛාය තං පුග්ගලං තත්ථ නිරයෙ උපකඩ්ඪති නිබ්බත්තාපෙතීති අත්ථො. සිථිලොති ඔලීයිත්වා කරණෙන සිථිලගාහෙන කතො, සථෙන වා සාඨෙය්‍යෙන ආදිණ්ණො සිථිලො. පරිබ්බජොති සමණභාවො. භිය්‍යොති පුබ්බෙ විජ්ජමානානං රාගරජාදීනං උපරි අපරම්පි රජං ආකිරතීති අත්ථො. භික්ඛුභාවොති අධම්මිකපටිඤ්ඤාමත්තසිද්ධො භික්ඛුභාවො. අජානමෙවාති එත්ථ එව-සද්දො අවධාරණෙ අජානන්තො එවාති, ‘‘අජානමෙව’’න්තිපි පාඨො, තත්ථ පන එවං ජානාමි එවං පස්සාමීති යොජෙතබ්බං.

පදභාජනීයවණ්ණනා

199. එවන්ති ච පඨමජ්ඣානාදිපරාමසනං පඨමජ්ඣානං ජානාමි දුතියාදිඣානන්ති. අසුභජ්ඣානාදීනීති ආදි-සද්දෙන කායගතාසතිජ්ඣානං කසිණජ්ඣානං කසිණමූලකානි ආරුප්පජ්ඣානානි ච සඞ්ගණ්හාති. විමොක්ඛොති චතුබ්බිධො මග්ගො, තස්ස සගුණතො සුඤ්ඤතාදිනාමං දස්සෙන්තො ආහ සො පනායන්තිආදි. මග්ගො හි නාම පඤ්චහි කාරණෙහි නාමං ලභති සරසෙන වා පච්චනීකෙන වා සගුණෙන වා ආරම්මණෙන වා ආගමනෙන වා. සචෙ හි සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා අනිච්චතො සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, මග්ගො අනිමිත්තවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. සචෙ දුක්ඛතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, අප්පණිහිතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති. සචෙ අනත්තතො සම්මසිත්වා වුට්ඨාති, සුඤ්ඤතවිමොක්ඛෙන විමුච්චති, ඉදං සරසතො නාමං නාම. යස්මා පනෙස සඞ්ඛාරෙසු අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චනිමිත්තං පජහන්තො ආගතො, තස්මා අනිමිත්තො. දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤං පණිධිං පත්ථනං පහාය ආගතත්තා අප්පණිහිතො. අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤං පහාය අත්තසුඤ්ඤතාදස්සනවසෙන සුඤ්ඤතා හොති, ඉදං පච්චනීකතො නාමං නාම. රාගාදීහි පනෙස සුඤ්ඤතත්තා සුඤ්ඤතො, රූපනිමිත්තාදීනං, රාගනිමිත්තාදීනං එව වා අභාවෙන අනිමිත්තො, රාගපණිධිආදීනං අභාවතො අප්පණිහිතොති වුච්චති, ඉදං අස්ස සගුණතො නාමං. රාගාදිසුඤ්ඤං අනිමිත්තං අප්පණිහිතඤ්ච නිබ්බානං ආරම්මණං කරොතීති සුඤ්ඤතො අනිමිත්තො අප්පණිහිතොති වුච්චති, ඉදමස්ස ආරම්මණතො නාමං. ආගමනං පන දුවිධං විපස්සනාගමනං මග්ගාගමනඤ්ච. තත්ථ මග්ගෙ විපස්සනාගමනමෙව, ඵලෙ පන මග්ගානන්තරෙ මග්ගාගමනං, ඵලසමාපත්තියං විපස්සනාගමනම්පි. අනත්තානුපස්සනාවසෙන මග්ගො සුඤ්ඤතො අනිච්චදුක්ඛානුපස්සනාහි අනිමිත්තො අප්පණිහිතොති එවං විපස්සනා අත්තනො නාමං මග්ගස්ස දෙති, මග්ගො ඵලස්සාති ඉදං ආගමනතො නාමං.

සුඤ්ඤත්තාති විවිත්තත්තා. රාගාදයොව පතිට්ඨානට්ඨෙන පණිධීති ආහ ‘‘රාගදොසමොහපණිධීන’’න්ති. ඉමිස්සා විජ්ජායාති දිබ්බචක්ඛුවිජ්ජායාතිආදිනා එකෙකවිජ්ජං සන්ධාය වදන්ති. එවං එකිස්සාපි නාමං අග්ගහෙත්වාපි තා එව සන්ධාය ‘‘විජ්ජානං ලාභිම්හී’’ති භණන්තොපි පාරාජිකො හොතීති සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං අධිප්පායො. වත්ථුවිජ්ජාදීනි පන සන්ධාය වදන්තො න හොති. එකෙකකොට්ඨාසවසෙනාති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තනයෙන ලොකුත්තරවිසෙසං අකත්වා කෙවලං ‘‘සතිපට්ඨානානං ලාභී’’ති එකෙකකොට්ඨාසවසෙනාති අධිප්පායො. තත්ථාති තෙසු කොට්ඨාසෙසු. කිලෙසානං පහානං නාම අභාවමත්තම්පි ලොකුත්තරකිච්චත්තා ලොකුත්තරන්ති සමත්ථෙතුං තං පනාතිආදි වුත්තං. රාගා චිත්තං විනීවරණතාති රාගතො චිත්තස්ස විනීවරණතා, තතො රාගතො විමුත්තත්තා එව වීතරාගනීවරණතාති අත්ථො, යා ච පඤ්ච විජ්ජාති යොජෙතබ්බං. න ආගතාති ඉධ පදභාජනෙ ‘‘ඤාණන්ති තිස්සො විජ්ජා’’ති (පාරා. 199) වුත්තත්තා සෙසා පඤ්ච විජ්ජා න ආගතාති අත්ථො. නිබ්බත්තිතලොකුත්තරත්තාති ලොකියධම්මසාධාරණසඞ්ඛතස්සාපි අභාවා ලොකියෙහි සබ්බථා අසම්මිස්සලොකුත්තරත්තා. අඤ්ඤන්ති සඞ්ඛෙපට්ඨකථාදිං වදන්ති, තම්පි තත්ථෙව පටික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො.

200. පුන ආනෙත්වා පඨමජ්ඣානාදීහි න යොජිතන්ති එත්ථ ‘‘පඨමජ්ඣානෙනාති පාඨො’’ති කෙචි වදන්ති, තං යුත්තමෙව ආදි-සද්දෙන ගහෙතබ්බස්ස ඣානස්ස අභාවා. පඨමජ්ඣානමූලකඤ්හි එකමෙව ඛණ්ඩචක්කං. කත්තුසාධනොපි භණිත-සද්දො හොතීති ආහ අථ වාතිආදි. යෙන චිත්තෙන මුසා භණති, තෙනෙව චිත්තෙන න සක්කා ‘‘මුසා භණාමී’’ති ජානිතුං, අන්තරන්තරා පන අඤ්ඤාහි මනොද්වාරවීථීහි ‘‘මුසා භණාමී’’ති ජානාතීති වුත්තං ‘‘භණන්තස්ස හොති මුසා භණාමී’’ති. අයමෙත්ථ අත්ථො දස්සිතොති තීහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො මුසාවාදොති අයමත්ථො දස්සිතො. දවාති සහසා. රවාති අඤ්ඤං වත්තුකාමස්ස ඛලිත්වා අඤ්ඤභණනං. තං ජානාතීති තංඤාණං, තස්ස භාවො තංඤාණතා, ඤාණස්ස විසයවිසයීභාවෙන අත්තසංවෙදනන්ති අත්ථො. ඤාණසමොධානන්ති බහූනං ඤාණානං එකස්මිං ඛණෙ සමොධානං, සහුප්පත්තීති අත්ථො. යෙන චිත්තෙන ‘‘මුසා භණිස්ස’’න්ති ජානාතීති ඉදං පුබ්බභාගචෙතනඤ්ච සන්නිට්ඨානචෙතනඤ්ච එකතො කත්වා වුත්තං. යෙන චිත්තෙන පුබ්බභාගචෙතනාභූතෙන සන්නිට්ඨානචෙතනාභූතෙන ච විසංවාදිතබ්බසත්තසඞ්ඛාරෙ ජානාති, යෙන චිත්තෙන මුසා භණිස්සන්ති අත්ථො. තෙනෙව…පෙ… පරිච්චජිතබ්බාති තෙනෙව චිත්තෙන ‘‘එවං අහං මුසා භණාමී’’ති වා ‘‘භණිත’’න්ති වා තදෙව මුසාවාදචිත්තමාරම්මණං කත්වා භික්ඛු ජානාතීති එවං පුබ්බාපරසන්නිට්ඨානචෙතනාක්ඛණෙසු තීසු එකෙනෙව චිත්තෙන ඤාණවිසයඤ්ච ඤාණඤ්චාති උභයම්පි එකක්ඛණෙ පුග්ගලො ජානාතීති අයං තංඤාණතා පරිච්චජිතබ්බා විසයස්සෙව තදා පකාසනතොති අධිප්පායො, තෙනාහ න හීතිආදි. යදි ඤාණස්ස අත්තනො සරූපං න ඤායති, කථං පච්ඡිමං චිත්තං ජානාතීති ආහ පුරිමං පුරිමන්තිආදි. තත්ථ භණිස්සාමීතිආදිනා තීසු කාලෙසු උප්පන්නං පුරිමපුරිමචිත්තං අත්තානං විසයං කත්වා උප්පජ්ජමානස්ස පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස චිත්තස්ස තථා උප්පත්තියා පච්චයො හොතීති අත්ථො. තෙනාති යෙන කාරණෙන තීසු ඛණෙසු චිත්තානි තදඤ්ඤෙහෙව චිත්තෙහි ජානිතබ්බානි, තානි ච පුරිමපුරිමචිත්තෙනෙව අවස්සං උප්පජ්ජන්ති, තෙන කාරණෙනාති අත්ථො. තස්මිං සතීති භණිස්සාමීති පුබ්බභාගෙ සති. සෙසද්වයන්ති භණාමි, භණිතන්ති ඉදං ද්වයං න හෙස්සතීති එතං නත්ථීති යොජනා හොතියෙවාති අත්ථො. එකං විය පකාසතීති භින්නක්ඛණානම්පි නිරන්තරුප්පත්තියා ‘‘තදෙවෙද’’න්ති ගහෙතබ්බතං සන්ධාය වදති.

බලවධම්මවිනිධානවසෙනාති බලවගාහස්ස විනිධානවසෙන. දුබ්බලදුබ්බලානන්ති දුබ්බලදුබ්බලානං ගාහානං. සකභාවපරිච්චජනවසෙනාති අත්තනො සන්තකභාවස්ස පරිච්චජනවසෙන.

207. උත්තාසිතත්තාති භයං ජනෙත්වා විය පලාපිතත්තා. එවං පලාපිතො න පුන තං ඨානං ආගච්ඡතීති ආහ ‘‘පුන අනල්ලීයනභාවදස්සනවසෙනා’’ති. ඛෙට-සද්දං සද්දත්ථවිදූ උත්තාසත්ථෙ පඨන්තීති ආහ ස්වායමත්ථොතිආදි. අණු එව අණුසහගතං, අණුත්තෙන වා යුත්තන්ති අත්ථො.

වත්තුකාමවාරකථාවණ්ණනා

215. කෙවලඤ්හියන්ති කෙවලඤ්හි අයං වාරොති අජ්ඣාහරිතබ්බං. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ජානාතීති පකතියා වචනානන්තරං විජානනං සන්ධාය වුත්තං. එවං පන වචීභෙදං අකත්වා ‘‘යො ඉමම්හා ආවාසා පඨමං පක්කමිස්සති, නං මයං ‘අරහා’ති ජානිස්සාමා’’ති එවං කතසඞ්කෙතා විහාරා පඨමං පක්කමනෙන තස්මිං ඛණෙ අවීතිවත්තෙපි නික්ඛන්තමත්තෙපි පාරාජිකං අඤ්ඤතරො භික්ඛු ‘‘මං ‘අරහා’ති ජානන්තූ’’ති තම්හා ආවාසා පඨමං පක්කාමීති ආගතවත්ථුම්හි (පාරා. 227) විය. විඤ්ඤත්තිපථෙති කායවචීවිඤ්ඤත්තීනං ගහණයොග්ගෙ පදෙසෙ, තෙන විඤ්ඤත්තිපථං අතික්කමිත්වා ඨිතො කොචි දිබ්බෙන චක්ඛුනා කායවිකාරං දිස්වා දිබ්බාය සොතධාතුයා වචීභෙදඤ්ච සුත්වා ජානාති, න පාරාජිකන්ති දීපෙති. පාළියං ‘‘පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 215) ඉමස්මිං පටිවිජානනවාරෙ යස්මිං අක්ඛරෙ වා උච්චාරිතෙ කායප්පයොගෙ වා කතෙයෙව අයං පඨමජ්ඣානං සමාපන්නොතිආදිඅත්ථං පරො විජානාති, තතො පුරිමෙසු අක්ඛරුච්චාරණාදිප්පයොගෙසු ථුල්ලච්චයං ආපජ්ජිත්වා පච්ඡිමෙව පටිවිජානනපයොගක්ඛණෙ පාරාජිකං ආපජ්ජතීති වෙදිතබ්බං ථුල්ලච්චයස්සෙවෙත්ථ සාමන්තත්තා, තෙනෙව බුද්ධදත්තාචරියෙන –

‘‘දුක්කටං පඨමස්සෙව, සාමන්තමිති වණ්ණිතං;

සෙසානං පන තිණ්ණම්පි, ථුල්ලච්චයමුදීරිත’’න්ති –

වුත්තං, අයඤ්චත්ථො ‘‘න පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති ඉමිනා සුත්තෙන සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. උග්ගහපරිපුච්ඡාදිවසෙනාතිආදිනා ඣානසමාධිආදිසද්දානමත්ථෙසු පුබ්බෙ අකතපරිචයත්තා සුත්වා ‘‘අත්ථං ඊදිස’’න්ති අජානිත්වා කෙවලං ‘‘විසිට්ඨො කොචි සමණගුණො අනෙන ලද්ධො’’ති පරෙන ඤාතෙපි පාරාජිකමෙවාති දස්සෙති.

අනාපත්තිභෙදකථාවණ්ණනා

220. අනුල්ලපනාධිප්පායස්සාති ‘‘එවං වුත්තෙ උත්තරිමනුස්සධම්මො මයා පකාසිතො හොතී’’ති අමනසිකත්වා ‘‘නාහං, ආවුසො, මච්චුනො භායාමී’’තිආදිකං කථෙන්තස්ස. එවං කථෙන්තො ච වොහාරතො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තස්සා’’ති. භායන්තොති ‘‘ඤත්වා ගරහන්ති නු ඛො’’ති භායන්තො.

පදභාජනීයවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

223. සෙක්ඛභූමියන්ති ඉමිනා ඣානභූමිම්පි සඞ්ගණ්හාති. තිණ්ණං විවෙකානන්ති කායචිත්තඋපධිවිවෙකානං. පිණ්ඩාය චරණස්ස භොජනපරියොසානතාය වුත්තං ‘‘යාව භොජනපඅයොසාන’’න්ති. අන්තරඝරෙ භුත්වා ආගච්ඡන්තස්සාපි වුත්තනයෙනෙව සම්භාවනිච්ඡාය චීවරසණ්ඨාපනාදීනි කරොන්තස්ස දුක්කටමෙව, පාළියං පන දුක්කරාදිවත්ථූසු ‘‘අනාපත්ති අනුල්ලපනාධිප්පායස්සා’’ති ඉදං ථුල්ලච්චයෙනාපි අනාපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. උල්ලපනාධිප්පායස්සාපි හි ‘‘නාවුසො, දුක්කරං අඤ්ඤං බ්‍යාකාතු’’න්ති වුත්තෙ ථුල්ලච්චයමෙව අත්තුපනායිකත්තාභාවතොති දට්ඨබ්බං.

227. න දානාහං තත්ථ ගමිස්සාමීති පුන තත්ථ වසිතට්ඨානෙ න ගමිස්සාමි, එවං සති පඨමං ගතො අයං පුන ච නාගතො, තස්මා අරහාති මඤ්ඤිස්සන්තීති අධිප්පායො. තං ඨානන්ති ආවාසං වාතිආදිනා පුබ්බෙ පරිච්ඡින්නට්ඨානං. පදසා ගමනං සන්ධාය කතිකාය කතත්තා යානෙනාතිආදි වුත්තං. විජ්ජාමයිද්ධිං සන්ධාය ‘‘ඉද්ධියා’’ති වුත්තං උල්ලපනාධිප්පායස්ස අභිඤ්ඤිද්ධියා අසම්භවතො. අඤ්ඤමඤ්ඤං රක්ඛන්තීති උල්ලපනාධිප්පායෙ සතිපි එකස්සාපි පඨමගමනාභාවා රක්ඛන්ති. සචෙ පන කතිකං කත්වා නිසින්නෙසු එකං ද්වෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා උල්ලපනාධිප්පායෙන එකතො ගච්ඡන්ති, ගතානං සබ්බෙසං පාරාජිකමෙව. තෙසු යස්ස උල්ලපනාධිප්පායො නත්ථි, තස්ස අනාපත්ති. එතන්ති හෙට්ඨා වුත්තං සබ්බං කතිකවත්තං. නානාවෙරජ්ජකාති නානාජනපදවාසිනො. සඞ්ඝලාභොති යථාවුඩ්ඪං පාපුණනකකොට්ඨාසො. අයඤ්ච පටික්ඛෙපො අවිසෙසෙත්වා කරණං සන්ධාය කතො, විසෙසෙත්වා පන ‘‘එත්තකො අසුකස්සා’’ති පරිච්ඡින්දිත්වා අපලොකෙත්වා දාතුං වට්ටති.

228. ධම්මධාතූති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, ධම්මානං සභාවො වා. උපපත්තීති අත්තභාවං සන්ධාය වදති. දුස්සද්ධාපයා හොන්තීති පුථුජ්ජනෙ සන්ධාය වුත්තං, න ලක්ඛණත්ථෙරාදිකෙ අරියපුග්ගලෙ. විතුඩෙන්තීති විනිවිජ්ඣිත්වා ඩෙන්ති ගච්ඡන්ති, ඵාසුළන්තරිකායො ඡිද්දාවඡිද්දං කත්වා තාහි ගච්ඡන්තීති නිස්සක්කවසෙන අත්ථො. විතුදෙන්තීති පාඨෙ ඵාසුළන්තරිකාහීති ආධාරත්ථෙ නිස්සක්කවචනං. ලොහතුණ්ඩෙහීති කාළලොහමයෙහි තුණ්ඩෙහි. අච්ඡරියං වතාති ගරහිතබ්බතාය අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තරූපං. චක්ඛුභූතාති ලොකස්ස චක්ඛු විය භූතා සඤ්ජාතා, චක්ඛුසදිසාතිපි අත්ථො. තස්සෙව කම්මස්සාති යෙන ගොඝාතකකම්මෙනෙව නිරයෙ නිබ්බත්තො, තස්සෙවාති අත්ථෙ ගය්හමානෙ එකාය චෙතනාය බහුපටිසන්ධියො හොන්තීති ආපජ්ජති, න චෙතං යුත්තං එකස්ස අම්බාදිබීජස්ස අනෙකඞ්කුරුප්පත්ති වියාති තං පරිහරන්තො ආහ තස්ස නානාචෙතනාහි ආයූහිතස්සාතිආදි, තෙන ගොඝාතකකම්මක්ඛණෙ පුබ්බචෙතනා අපරචෙතනා සන්නිට්ඨාපකචෙතනාති එකස්මිම්පි පාණාතිපාතෙ බහූ චෙතනා හොන්ති, නානාපාණාතිපාතෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තත්ථ එකාය චෙතනාය නරකෙ පචිත්වා තදඤ්ඤචෙතනාසු එකාය අපරාපරියචෙතනාය ඉමස්මිං පෙතත්තභාවෙ නිබ්බත්තොති දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘අවසෙසකම්මං වා කම්මනිමිත්තං වා’’ති. එත්ථ ච කම්මසරික්ඛවිපාකුප්පත්තිං සන්ධාය කම්මකම්මනිමිත්තානමෙව ගහණං කතං, න ගතිනිමිත්තස්ස, තෙනාහ ‘‘අට්ඨිරාසියෙව නිමිත්තං අහොසී’’ති. පාළියං විතච්ඡෙන්තීති තුණ්ඩෙහි තච්ඡෙන්තො විය ලුඤ්චන්ති. විරාජෙන්තීති විලිඛන්ති.

229. වල්ලූරවික්කයෙනාති සුක්ඛාපිතමංසවික්කයෙන. නිප්පක්ඛචම්මෙති විගතපක්ඛලොමචම්මෙ. එකං මිගන්ති දීපකමිගං. කාරණාහීති ඝාතනාහි. ඤත්වාති කම්මට්ඨානං ඤත්වා.

230. මඞ්ගනවසෙන උලතීති මඞ්ගුලි, විරූපබීභච්ඡභාවෙන පවත්තතීති අත්ථො. චිත්තකෙළින්ති චිත්තරුචියං අනාචාරකීළං.

231. නිස්සෙවාලපණකකද්දමොති තිලබීජකාදිසෙවාලෙන නීලමණ්ඩූකපිට්ඨිවණ්ණෙන උදකපිට්ඨෙ උදකං නීලවණ්ණං කුරුමානෙන පණකෙන කද්දමෙන ච විරහිතො. උණ්හභාවෙන තපනතො තපං උදකං අස්සාති තපොදකාති වත්තබ්බෙ ක-කාරලොපං කත්වා ‘‘තපොදා’’ති වුච්චති. පෙතලොකොති පකට්ඨෙන අකුසලකම්මෙන සුගතිතො දුග්ගතිං ඉතානං ගතානං ලොකො සමූහො, නිවාසට්ඨානං වා. කතහත්ථාති ධනුසිප්පෙ සුට්ඨු සික්ඛිතහත්ථා, අවිරජ්ඣනලක්ඛවෙධාති අත්ථො. සිප්පදස්සනවසෙන රාජකුලාදීසු රාජසමූහං උපෙච්ච කතං අසනං සරක්ඛෙපො එතෙසන්ති කතුපාසනා, සබ්බත්ථ දස්සිතසිප්පාති අත්ථො. පභග්ගොති පභඤ්ජිතො, පරාජිතොති අත්ථො.

232. ආනෙඤ්ජසමාධින්ති අරූපසමාපත්තියං නිරුද්ධෙ සතිපි සද්දකණ්ටකෙන උට්ඨානාරහො රූපාවචරසමාධියෙව ඉධ වත්තබ්බොති ආහ අනෙජං අචලන්තිආදි. සමාධිපරිපන්ථකෙති විතක්කාදිකෙ සන්ධාය වදති, ඉදං පන පඨමබොධියං උප්පන්නම්පි වත්ථුං අනාචාරමත්තවසෙන භික්ඛූහි චොදිතෙපි භගවතා ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, මොග්ගල්ලානස්සා’’ති (පාරා. 228) එවං ආයතිං අත්තනා පඤ්ඤපියමානපාරාජිකානුගුණං තදා එව විනීතන්ති ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පච්ඡා පඤ්ඤත්තස්ස ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස විනීතවත්ථුභාවෙන සඞ්ගහමාරොපිතන්ති දට්ඨබ්බං. සාවකානං උප්පටිපාටියා අනුස්සරණාභාවං දස්සෙතුං ‘‘න උප්පටිපාටියා’’ති වුත්තං. දුක්කරං කතන්ති අනන්තරෙ පඤ්චකප්පසතිකෙ කාලෙ විඤ්ඤාණසන්තතිං අදිස්වාපි අසම්මුය්හිත්වා පරතො තතියත්තභාවෙ දිට්ඨචුතිචිත්තෙන සද්ධිං වත්තමානභවපටිසන්ධියා අනුමානෙනාපි කාරියකාරණාභාවගහණං නාම සාවකානං දුක්කරත්තා වුත්තං. පටිවිද්ධාති පටිවිද්ධසදිසා. යථා නාම සත්තධා ඵාලිතස්ස චාමරවාලලොමස්ස එකාය අග්ගකොටියා අපරස්ස වාලලොමංසුනො කොටිං දූරෙ ඨත්වා විජ්ඣෙය්‍ය ආවුනන්තො විය පටිපාදෙය්‍ය, එවමෙව ඉමිනාපි දුක්කරං කතන්ති වුත්තං හොති. එතදග්ගන්ති එසො අග්ගො. යදිදන්ති යො අයං.

නිගමනවණ්ණනා

233. ඉධාති භික්ඛුවිභඞ්ගෙ. උද්දිට්ඨපාරාජිකපරිදීපනන්ති සික්ඛාපදෙසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසවසෙන උද්දිට්ඨපාරාජිකපරිදීපනං, න පන සබ්බස්මිං පාරාජිකවිභඞ්ගෙ ආගතආපත්තිපරිදීපනං තත්ථ ථුල්ලච්චයාදීනම්පි ආගතත්තා තෙනෙව උද්දිට්ඨ-සද්දෙන වුත්තවිභඞ්ගස්ස නිද්දෙසත්තා. භික්ඛුනීනං අසාධාරණානි චත්තාරීති උබ්භජාණුමණ්ඩලිකා (පාචි. 658) වජ්ජප්පටිච්ඡාදිකා (පාචි. 665) උක්ඛිත්තානුවත්තිකා (පාචි. 669) අට්ඨවත්ථුකාති (පාචි. 675) ඉමානි භික්ඛූහි අසාධාරණානි භික්ඛුනීනං එව පඤ්ඤත්තානි පාරාජිකානීති අත්ථො. වත්ථුවිපන්නාති පබ්බජ්ජුපසම්පදානං වත්ථුභාවො වත්ථු නාම, තෙන වත්ථුමත්තෙන විපන්නා, විපන්නවත්ථුකාති අත්ථො. අහෙතුකපටිසන්ධිකාති මග්ගානුප්පත්තිකාරණමාහ. කිඤ්චාපි දුහෙතුකානම්පි මග්ගො නුප්පජ්ජති, තෙ පන පබ්බජ්ජුපසම්පදාසු ඨත්වා ආයතිං මග්ගහෙතුං සම්පාදෙතුං සක්කොන්ති, අහෙතුකා පන පරිසුද්ධෙ චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ ඨත්වා සම්පාදෙතුං න සක්කොන්ති, තස්මා තෙ තම්පි පටිච්ච වත්ථුවිපන්නාවාති වෙදිතබ්බා. පාරාජිකාති කම්මවිපත්තියා පටිසන්ධික්ඛණෙයෙව පරාජයං ආපන්නා. ථෙය්‍යසංවාසකාදීනං ගිහිභාවෙ ඨත්වා විපස්සනාය වායමන්තානම්පි තස්මිං අත්තභාවෙ මග්ගුප්පත්තිඅභාවතො ‘‘මග්ගො පන වාරිතො’’ති වුත්තං. දීඝතාය ලම්බමානං අඞ්ගජාතං ලම්බං නාම, තං යස්ස අත්ථි සො ලම්බී. සො එත්තාවතා න පාරාජිකො, තං පන දීඝං අඞ්ගජාතං අත්තනො මුඛෙ වා වච්චමග්ගෙ වා සෙවනාධිප්පායෙන පවෙසෙන්තොව පාරාජිකො, ඉධ පන වච්චමග්ගෙ පවෙසෙන්තොව අධිප්පෙතො මුදුපිට්ඨිකෙනෙව මුඛෙ පවෙසනස්ස වුත්තත්තා. සොපි හි කතපරිකම්මතාය මුදුභූතාය පිට්ඨියා ඔනමිත්වා අත්තනො අඞ්ගජාතං මුඛෙන ගණ්හන්තොව පාරාජිකො හොති, න කෙවලො. යො පන මුඛෙන අත්තනො වච්චමග්ගං වා පරෙසං වච්චමග්ගමුඛං වා ඉත්ථීනං පස්සාවමග්ගං වා ගණ්හාති, තස්ස ච පුරිසනිමිත්තෙන පුරිසනිමිත්තං ඡුපන්තස්ස ච මග්ගෙන මග්ගපටිපාදනෙපි පාරාජිකං න හොති පුරිසනිමිත්තෙන තදිතරමග්ගසම්පටිපාදනෙනෙව මෙථුනධම්මවොහාරතො. පරස්ස අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදතීති පරස්ස උත්තානං සයන්තස්ස කම්මනියෙ අඞ්ගජාතෙ අත්තනො වච්චමග්ගං පවෙසෙන්තො තස්සූපරි නිසීදති, ඉදඤ්ච උපලක්ඛණමත්තං පරෙසං අඞ්ගජාතං වච්චමග්ගෙ පවෙසෙන්තො සාදියන්තොපි පාරාජිකොව, බලක්කාරෙන පන වච්චමග්ගෙ වා මුඛෙ වා පරෙන පවෙසියමානො යදි න සාදියති, අනාපත්තිකොව. එත්ථ අසාදියනං නාම දුක්කරං විරජ්ජිතබ්බතො. එත්ථ ච අනුපසම්පන්නභාවෙ ඨත්වා මාතුපිතුඅරහන්තෙසු අඤ්ඤතරං ඝාතෙන්තො භික්ඛුනිං දූසෙන්තො ච සාමණෙරපබ්බජ්ජම්පි න ලභතීති දස්සනත්ථං විසුං ගහිතත්තා මාතුඝාතකාදීනං චතුන්නං තතියපඨමපාරාජිකෙසු අන්තොගධතා වෙදිතබ්බා. යථා එත්ථ, එවං ගිහිභාවෙ ඨත්වා ලොහිතුප්පාදං කරොන්තො ලොහිතුප්පාදකොවාති ගහෙතබ්බං. එතෙන පරියායෙනාති උභින්නං රාගපරියුට්ඨානසඞ්ඛාතෙන පරියායෙන. දුතියවිකප්පෙ කච්චි අත්ථාති පදච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය විමතිවිනොදනියං

චතුත්ථපාරාජිකවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

නිට්ඨිතො ච පාරාජිකකණ්ඩවණ්ණනානයො.