2. දුතියපාරාජිකං

අදුතියෙනාති අසදිසෙන ජිනෙන යං දුතියං පාරාජිකං පකාසිතං, තස්ස ඉදානි යස්මා සංවණ්ණනාක්කමො පත්තො, තස්මා අස්ස දුතියස්ස අයං සංවණ්ණනා හොතීති යොජනා.

ධනියවත්ථුවණ්ණනා

84. රාජූහි ගහිතන්ති රාජගහන්ති ආහ ‘‘මන්ධාතූ’’ති. රාජපුරොහිතෙන පරිග්ගහිතම්පි රාජපරිග්ගහිතමෙවාති මහාගොවින්දග්ගහණං, නගරසද්දාපෙක්ඛාය චෙත්ථ ‘‘රාජගහ’’න්ති නපුංසකනිද්දෙසො. අඤ්ඤෙපෙත්ථ පකාරෙති සුසංවිහිතාරක්ඛත්තා රාජූනං ගහං ගෙහභූතන්ති රාජගහන්තිආදිකෙ පකාරෙ. වසන්තවනන්ති කීළාවනං, වසන්තකාලෙ කීළාය යෙභුය්‍යත්තා පන වසන්තවනන්ති වුත්තං.

සද්වාරබන්ධාති වස්සූපගමනයොග්ගතාදස්සනං. නාලකපටිපදන්ති සුත්තනිපාතෙ (සු. නි. 684 ආදයො) නාලකත්ථෙරස්ස දෙසිතං මොනෙය්‍යපටිපදං. පඤ්චන්නං ඡදනානන්ති තිණපණ්ණඉට්ඨකසිලාසුධාසඞ්ඛාතානං පඤ්චන්නං. නො චෙ ලභති…පෙ… සාමම්පි කාතබ්බන්ති ඉමිනා නාවාසත්ථවජෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ ‘‘අසෙනාසනිකො අහ’’න්ති ආලයකරණමත්තෙන උපගමනං න වට්ටති. සෙනාසනං පරියෙසිත්වා වචීභෙදං කත්වා වස්සං උපගන්තබ්බමෙවාති දස්සෙති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙනා’’තිආදිනා (මහාව. 204) හි පාළියං ‘‘නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනාපී’’ති අට්ඨකථායඤ්ච අවිසෙසෙන දළ්හං කත්වා වුත්තං, නාවාසත්ථවජෙසුයෙව ච ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, නාවාය වස්සං උපගන්තු’’න්තිආදිනා (මහාව. 203) අසතිපි සෙනාසනෙ ආලයකරණවසෙන වස්සූපගමනං අනුඤ්ඤාතං, නාඤ්ඤත්ථාති ගහෙතබ්බං. අයමනුධම්මතාති සාමීචිවත්තං. කතිකවත්තානීති භස්සාරාමතාදිං විහාය සබ්බදා අප්පමත්තෙහි භවිතබ්බන්තිආදිකතිකවත්තානි. ඛන්ධකවත්තානීති ‘‘ආගන්තුකාදිඛන්ධකවත්තං පූරෙතබ්බ’’න්ති එවං ඛන්ධකවත්තානි ච අධිට්ඨහිත්වා.

වස්සංවුත්ථාති පදස්ස අට්ඨකථායං ‘‘පුරිමිකාය උපගතා මහාපවාරණාය පවාරිතා පාටිපදදිවසතො පට්ඨාය ‘වුත්ථවස්සා’ති වුච්චන්තී’’ති වුත්තත්තා මහාපවාරණාදිවසෙ පවාරෙත්වා වා අප්පවාරෙත්වා වා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තෙහි සත්තාහකරණීයනිමිත්තෙ සති එව ගන්තබ්බං, නාසති, ඉතරථා වස්සච්ඡෙදො දුක්කටඤ්ච හොතීති වෙදිතබ්බං. ‘‘ඉමං තෙමාසං වස්සං උපෙමී’’ති හි ‘‘න, භික්ඛවෙ, වස්සං උපගන්ත්වා පුරිමං වා තෙමාසං පච්ඡිමං වා තෙමාසං අවසිත්වා චාරිකා පක්කමිතබ්බා’’ති (මහාව. 185) ච වුත්තං. ඉධෙව ච වස්සංවුත්ථා තෙමාසච්චයෙන…පෙ… පක්කමිංසූති වුත්තං. පවාරණාදිවසොපි තෙමාසපරියාපන්නොව. කෙචි පන ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සංවුත්ථානං භික්ඛූනං තීහි ඨානෙහි පවාරෙතුන්ති (මහාව. 209) පවාරණාකම්මස්ස පුබ්බෙයෙව වස්සංවුත්ථානන්ති වුත්ථවස්සතාය වුත්තත්තා මහාපවාරණාදිවසෙ සත්තාහකරණීයනිමිත්තං විනාපි යථාසුඛං ගන්තුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, වුත්ථවස්සානඤ්හි පවාරණානුජානනං අනුපගතඡින්නවස්සාදීනං නිවත්තනත්ථං කතං, න පන පවාරණාදිවසෙ අවසිත්වා පක්කමිතබ්බන්ති දස්සනත්ථං තදත්ථස්ස ඉධ පසඞ්ගාභාවා, පවාරණං කාතුං අනුච්ඡවිකානං පවාරණා ඉධ විධීයති, යෙ ච වස්සං උපගන්ත්වා වස්සච්ඡෙදඤ්ච අකත්වා යාව පවාරණාදිවසා වසිංසු, තෙ තත්තකෙන පවාරණාකම්මං පති පරියායතො වුත්ථවස්සාති වුච්චන්ති, අප්පකං ඌනමධිකං වා ගණනූපගං න හොතීති ඤායතො, න කථිනකම්මං පති තෙමාසස්ස අපරිපුණ්ණත්තා, ඉතරථා තස්මිං මහාපවාරණාදිවසෙපි කථිනත්ථාරප්පසඞ්ගතො. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සංවුත්ථානං භික්ඛූනං කථිනං අත්ථරිතු’’න්ති (මහාව. 306) ඉදං පන ‘‘න, භික්ඛවෙ, වස්සං උපගන්ත්වා පුරිමං වා තෙමාසං පච්ඡිමං වා තෙමාසං අවසිත්වා චාරිකා පක්කමිතබ්බා’’තිආදි (මහාව. 185) ච නිප්පරියායතො මහාපවාරණාය අනන්තරපාටිපදදිවසතො පට්ඨාය කථිනත්ථාරං පක්කමනඤ්ච සන්ධාය වුත්තං, පරිවාරෙ ච ‘‘කථිනස්ස අත්ථාරමාසො ජානිතබ්බො’’ති (පරි. 412) වත්වා ‘‘වස්සානස්ස පච්ඡිමො මාසො ජානිතබ්බො’’ති (පරි. 412) වුත්තං. යො හි කථිනත්ථාරස්ස කාලො, තතො පට්ඨායෙව චාරිකාපක්කමනස්සාපි කාලො, න තතො පුරෙ වස්සංවුත්ථානංයෙව කථිනත්ථාරාරහත්තා. යදග්ගෙන හි පවාරණාදිවසෙ කථිනත්ථාරො න වට්ටති, තදග්ගෙන භික්ඛූපි වුත්ථවස්සා න හොන්ති පවාරණාදිවසස්ස අවුත්ථත්තා.

යං පන සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. පාරාජිකකණ්ඩ 2.84) ‘‘එකදෙසෙන අවුත්ථම්පි තං දිවසං වුත්ථභාගාපෙක්ඛාය වුත්ථමෙව හොතී’’තිආදි වුත්තං, තං න යුත්තං, තංදිවසපරියොසානෙ අරුණුග්ගමනකාලෙ වසන්තොව හි තං දිවසං වුත්ථො නාම හොති පරිවාසඅරඤ්ඤවාසාදීසු විය, අයඤ්ච විචාරණා උපරි වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ ආවි භවිස්සතීති තත්ථෙව තං පාකටං කරිස්සාම.

මහාපවාරණාය පවාරිතාති පුරිමිකාය වස්සං උපගන්ත්වා අච්ඡින්නවස්සතාදස්සනපරං එතං කෙනචි අන්තරායෙන අප්පවාරිතානම්පි වුත්ථවස්සත්තා. න ඔවස්සියතීති අනොවස්සකන්ති කම්මසාධනං දට්ඨබ්බං, යථා න තෙමියති, තථා කත්වාති අත්ථො. අනවයොති එත්ථ අනුසද්දො විච්ඡායං වත්තතීති ආහ අනු අනු අවයොතිආදි. ආචරියස්ස කම්මං ආචරියකන්ති ආහ ‘‘ආචරියකම්මෙ’’ති. කට්ඨකම්මං ථම්භාදි. තෙලතම්බමත්තිකායාති තෙලමිස්සාය තම්බමත්තිකාය.

85. කුටිකාය කරණභාවන්ති කුටියා කතභාවං. කිං-සද්දප්පයොගෙ අනාගතප්පච්චයවිධානං සන්ධාය තස්ස ලක්ඛණන්තිආදි වුත්තං. කිඤ්චාපි ථෙරස්ස පාණඝාතාධිප්පායො නත්ථි, අනුපපරික්ඛිත්වා කරණෙන පන බහූනං පාණානං මරණත්තා පාණෙ බ්‍යාබාධෙන්තස්සාතිආදි වුත්තං. පාතබ්‍යභාවන්ති විනාසෙතබ්බතං. පාණාතිපාතං කරොන්තානන්ති ථෙරෙන අකතෙපි පාණාතිපාතෙ පාණකානං මරණමත්තෙන පච්ඡිමානං ලෙසෙන ගහණාකාරං දස්සෙති, තෙන ච ‘‘මම තාදිසං අකුසලං නත්ථී’’ති පච්ඡිමානං විපල්ලාසලෙසග්ගහණනිමිත්තකිච්චං න කත්තබ්බන්ති දීපිතං හොති. දිට්ඨානුගතින්ති දිට්ඨස්ස කම්මස්ස අනුපගමනං අනුකිරියං, දිට්ඨියා වා ලද්ධියා අනුගමනං ගාහං. ඝංසිතබ්බෙති මද්දිතබ්බෙ, විනාසිතබ්බෙති අත්ථො. කතං ලභිත්වා තත්ථ වසන්තානම්පි දුක්කටමෙවාති ඉදං භගවතා කුටියා භෙදාපනවචනෙන සිද්ධං, සාපි තිණදබ්බසම්භාරෙහි තුලාථම්භාදීහි අමිස්සා සුද්ධමත්තිකාමයාපි ඉට්ඨකාහි කතා වට්ටති. කෙචි හි ඉට්ඨකාහියෙව ථම්භෙ චිනිත්වා තදුපරි ඉට්ඨකාහියෙව විතානාදිසණ්ඨානෙන තුලාදිදාරුසම්භාරවිරහිතං ඡදනම්පි බන්ධිත්වා ඉට්ඨකාමයමෙව ආවසථං කරොන්ති, තාදිසං වට්ටති. ගිඤ්ජකාවසථසඞ්ඛෙපෙන කතාති එත්ථ ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, තාහියෙව කතො ආවසථො ගිඤ්ජකාවසථො. වයකම්මම්පීති මත්තිකුද්ධාරණඉට්ඨකදාරුච්ඡෙදනාදිකාරකානං දින්නභත්තවෙත්තනාදිවත්ථුබ්බයෙන නිප්ඵන්නකම්මම්පි අත්ථි, එතෙන කුටිභෙදකානං ගීවාදිභාවං පරිසඞ්කති. තිත්ථියධජොති තිත්ථියානමෙව සඤ්ඤාණභූතත්තා වුත්තං. තෙ හි ඊදිසෙසු චාටිආදීසු වසන්ති. අඤ්ඤානිපීති පි-සද්දෙන අත්තනා වුත්තකාරණද්වයම්පි මහාඅට්ඨකථායමෙව වුත්තන්ති දස්සෙති. යස්මා සබ්බමත්තිකාමයා කුටි සීතකාලෙ අතිසීතා උණ්හකාලෙ ච උණ්හා සුකරා ච හොති චොරෙහි භින්දිතුං, තස්මා තත්ථ ඨපිතපත්තචීවරාදිකං සීතුණ්හචොරාදීහි විනස්සතීති වුත්තං ‘‘පත්තචීවරගුත්තත්ථායා’’ති. ඡින්දාපෙය්‍ය වා භින්දාපෙය්‍ය වා අනුපවජ්ජොති ඉදං අයං කුටි විය සබ්බථා අනුපයොගාරහං සන්ධාය වුත්තං. යං පන පඤ්චවණ්ණසුත්තෙහි විනද්ධඡත්තාදිකං, තත්ථ අකප්පියභාගොව ඡින්දිතබ්බො, න තදවසෙසො තස්ස කප්පියත්තා, තං ඡින්දන්තො උපවජ්ජොව හොති. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘ඝටකම්පි වාළරූපම්පි භින්දිත්වා ධාරෙතබ්බ’’න්තිආදි.

පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයවණ්ණනා

ඡත්තදණ්ඩග්ගාහකං සලාකපඤ්ජරන්ති එත්ථ යො පඤ්ජරසලාකානං මජ්ඣට්ඨො බුන්දෙ පුථුලො අහිච්ඡත්තකසදිසො අග්ගෙ සඡිද්දො යත්ථ දණ්ඩන්තරං පවෙසෙත්වා ඡත්තං ගණ්හන්ති, යො වා සයමෙව දීඝතාය ගහණදණ්ඩො හොති, අයං ඡත්තදණ්ඩො නාම, තස්ස අපරිගළනත්ථාය ඡත්තසලාකානං මූලප්පදෙසදණ්ඩස්ස සමන්තතො දළ්හපඤ්ජරං කත්වා සුත්තෙහි විනන්ධන්ති, සො පදෙසො ඡත්තදණ්ඩගාහකසලාකපඤ්ජරං නාම, තං විනන්ධිතුං වට්ටති. න වණ්ණමට්ඨත්ථායාති ඉමිනා ථිරකරණත්ථමෙව එකවණ්ණසුත්තෙන විනන්ධියමානං යදි වණ්ණමට්ඨං හොති, න තත්ථ දොසොති දස්සෙති. ආරග්ගෙනාති නිඛාදනමුඛෙන. දණ්ඩබුන්දෙති දණ්ඩමූලෙ කොටියං. ඡත්තමණ්ඩලිකන්ති ඡත්තපඤ්ජරෙ මණ්ඩලාකාරෙන බද්ධදණ්ඩවලයං. උක්කිරිත්වාති නින්නං, උන්නතං වා කත්වා.

නානාසුත්තකෙහීති නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි. ඉදඤ්ච තථා කරොන්තානං වසෙන වුත්තං, එකවණ්ණසුත්තකෙනාපි න වට්ටතියෙව, ‘‘පකතිසූචිකම්මමෙව වට්ටතී’’ති හි වුත්තං. පට්ටමුඛෙති ද්වින්නං පට්ටානං සඞ්ඝටිතට්ඨානං සන්ධායෙතං වුත්තං. පරියන්තෙති චීවරපරියන්තෙ, අනුවාතං සන්ධායෙතං වුත්තං. වෙණින්ති වරකසීසාකාරෙන සිබ්බනං. සඞ්ඛලිකන්ති දිගුණසඞ්ඛලිකාකාරෙන සිබ්බනං, වෙණිං වා සඞ්ඛලිකං වා කරොන්තීති පකතෙන සම්බන්ධො. අග්ඝියං නාම චෙතියසණ්ඨානං, යං අග්ඝියත්ථම්භොති වදන්ති. උක්කිරන්තීති උට්ඨපෙන්ති. චතුකොණමෙව වට්ටතීති ගණ්ඨිකපාසකපට්ටානි සන්ධාය වුත්තං. කොණසුත්තපිළකාති ගණ්ඨිකපාසකපට්ටානං කොණෙහි බහි නිග්ගතසුත්තානං පිළකාකාරෙන ඨපිතකොටියොති කෙචි වදන්ති, තෙ පිළකෙ ඡින්දිත්වා දුවිඤ්ඤෙය්‍යා කාතබ්බාති තෙසං අධිප්පායො. කෙචි පන ‘‘කොණසුත්තා ච පිළකාති ද්වෙයෙවා’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙන ගණ්ඨිකපාසකපට්ටානං කොණතො කොණෙහි නීහතසුත්තා කොණසුත්තා නාම. සමන්තතො පන පරියන්තෙන කතා චතුරස්සසුත්තා පිළකා නාම. තං දුවිධම්පි කෙචි චීවරතො විසුං පඤ්ඤායනත්ථාය විකාරයුත්තං කරොන්ති, තං නිසෙධාය ‘‘දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපා වට්ටන්තී’’ති වුත්තං, න පන සබ්බථා අචක්ඛුගොචරභාවෙන සිබ්බනත්ථාය තථාසිබ්බනස්ස අසක්කුණෙය්‍යත්තා. යථා පකතිචීවරතො විකාරො න පඤ්ඤායති, එවං සිබ්බිතබ්බන්ති අධිප්පායො. රජනකම්මතො පුබ්බෙ පඤ්ඤායමානොපි විසෙසො චීවරෙ රත්තෙ එකවණ්ණතාය න පඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘චීවරෙ රත්තෙ’’ති. මණිනාති නීලමණිආදිමට්ඨපාසාණෙන, අංසවද්ධකකායබන්ධනාදිකං පන අචීවරත්තා සඞ්ඛාදීහි ඝංසිතුං වට්ටතීති වදන්ති. කණ්ණසුත්තකන්ති චීවරස්ස දීඝතො තිරියඤ්ච සිබ්බිතානං චතූසු කණ්ණෙසු කොණෙසු ච නික්ඛන්තානං සුත්තසීසානමෙතං නාමං, තං ඡින්දිත්වාව පාරුපිතබ්බං, තෙනාහ ‘‘රජිතකාලෙ ඡින්දිතබ්බ’’න්ති. භගවතා අනුඤ්ඤාතං එකං කණ්ණසුත්තම්පි අත්ථි, තං පන නාමෙන සදිසම්පි ඉතො අඤ්ඤමෙවාති දස්සෙතුං යං පනාතිආදි වුත්තං. ලග්ගනත්ථායාති චීවරරජ්ජුයං චීවරබන්ධනත්ථාය. ගණ්ඨිකෙති දන්තාදිමයෙ. පීළකාති බින්දුං බින්දුං කත්වා උට්ඨාපෙතබ්බපීළකා.

ථාලකෙ වාති තම්බාදිමයෙ පුග්ගලිකෙ තිවිධෙපි කප්පියථාලකෙ. න වට්ටතීති මණිවණ්ණකරණප්පයොගො න වට්ටති, තෙලවණ්ණකරණත්ථං පන වට්ටති. පත්තමණ්ඩලෙති තිපුසීසාදිමයෙ. ‘‘න, භික්ඛවෙ, චිත්තානි පත්තමණ්ඩලානි ධාරෙතබ්බානි රූපකාකිණ්ණානි භිත්තිකම්මකතානී’’ති (චූළව. 253) වුත්තත්තා ‘‘භිත්තිකම්මං න වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මකරදන්තකං ඡින්දිතු’’න්ති (චූළව. 253) වුත්තත්තා ‘‘මකරදන්තකං පන වට්ටතී’’ති වුත්තං, ඉදං පන පාළියා ලද්ධම්පි ඉධ පාළියා මුත්තත්තා පාළිමුත්තකනයෙ වුත්තං. එවමඤ්ඤම්පි ඊදිසං.

ලෙඛා න වට්ටතීති ආරග්ගෙන දින්නලෙඛාව න වට්ටති, ජාතිහිඞ්ගුලිකාදිවණ්ණෙහි කතලෙඛා වට්ටති. ඡත්තමුඛවට්ටියන්ති ධමකරණස්ස හත්ථෙන ගහණඡත්තාකාරස්ස මුඛවට්ටියං, ‘‘පරිස්සාවනචොළබන්ධනට්ඨානෙ’’ති කෙචි.

දෙඩ්ඩුභසීසන්ති උදකසප්පසීසං. අච්ඡීනීති කුඤ්ජරච්ඡිසණ්ඨානානි. එකමෙව වට්ටතීති එත්ථ එකරජ්ජුකං දිගුණං තිගුණං කත්වාපි බන්ධිතුං න වට්ටති, එකමෙව පන සතවාරම්පි සරීරං පරික්ඛිපිත්වා බන්ධිතුං වට්ටති, බහුරජ්ජුකෙ එකතො කත්වා එකෙන නිරන්තරං වෙඨෙත්වා කතං ‘‘බහුරජ්ජුක’’න්ති න වත්තබ්බං ‘‘වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා, තං මුරජසඞ්ඛං න ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බං. මුරජඤ්හි නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි මුරජවට්ටිසණ්ඨානං වෙඨෙත්වා කතං, ඉදං පන මුරජං මද්දවීණසඞ්ඛාතං පාමඞ්ගසණ්ඨානඤ්ච දසාසු වට්ටති ‘‘කායබන්ධනස්ස දසා ජීරන්ති; අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, මුරජං මද්දවීණ’’න්ති (චූළව. 278) වුත්තත්තා.

විධෙති දසාපරියොසානෙ ථිරභාවාය දන්තවිසාණසුත්තාදීහි කත්තබ්බෙ විධෙ. අට්ඨ මඞ්ගලානි නාම සඞ්ඛො චක්කං පුණ්ණකුම්භො ගයා සිරීවච්ඡො අඞ්කුසො ධජං සොවත්තිකන්ති වදන්ති. මච්ඡයුගළඡත්තනන්දියාවට්ටාදිවසෙනපි වදන්ති. පරිච්ඡෙදලෙඛාමත්තන්ති දන්තාදීහි කතවිධස්ස උභොසු කොටීසු කතපරිච්ඡෙදරාජිමත්තං.

‘‘උජුකමෙවා’’ති වුත්තත්තා චතුරස්සාදිසණ්ඨානාපි අඤ්ජනී වඞ්කගතිකා න වට්ටති. සිපාටිකායාති වාසිආදිභණ්ඩනික්ඛිපනපසිබ්බකෙ. ආරකණ්ටකං නාම පොත්ථකාදිඅඅසඞ්ඛාරණත්ථං කතදීඝමුඛසත්ථකන්ති වදන්ති. ‘‘භමකාරානං දාරුආදිලිඛනසත්ථක’’න්ති කෙචි. වට්ටමණිකන්ති වට්ටං කත්වා උට්ඨපෙතබ්බං පුප්ඵුළකං. අඤ්ඤන්ති ඉමිනා පිළකාදිං සඞ්ගණ්හාති. පිප්ඵලිකෙති යං කිඤ්චි ඡෙදනකෙ ඛුද්දකසත්ථෙ. වලිතකන්ති නඛච්ඡෙදනකාලෙ දළ්හග්ගහණත්ථං වලීහි යුත්තමෙව කරොන්ති. තස්මා තං වට්ටතීති ඉමිනා යං අඤ්ඤම්පි විකාරං දළ්හීකම්මාදිඅත්ථාය කරොන්ති, න වණ්ණමට්ඨත්ථාය, තං වට්ටතීති දීපිතං, තෙන ච කත්තරදණ්ඩකොටියං අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි ඝට්ටනෙන සද්දනිච්ඡරණත්ථාය කතං අයොවලයාදිකං සංයුත්තම්පි කප්පියතො උපපන්නං හොති. මණ්ඩලන්ති උත්තරාරණියා පවෙසනත්ථං ආවාටමණ්ඩලං හොති. උජුකමෙව බන්ධිතුන්ති සම්බන්ධො, උභොසු වා පස්සෙසු එකපස්සෙ වාති වචනසෙසො. වාසිදණ්ඩස්ස උභොසු පස්සෙසු දණ්ඩකොටීනං අචලනත්ථං බන්ධිතුන්ති අත්ථො.

ආමණ්ඩසාරකෙති ආමලකඵලානි පිසිත්වා තෙන කක්කෙන කතතෙලභාජනෙ. තත්ථ කිර පක්ඛිත්තං තෙලං සීතලං හොති. භූමත්ථරණෙති කටසාරාදිමයෙ පරිකම්මකතාය භූමියා අත්ථරිතබ්බඅත්ථරණෙ. පානීයඝටෙති සබ්බං භාජනවිකතිං සඞ්ගණ්හාති. සබ්බං…පෙ… වට්ටතීති යථාවුත්තෙසු මඤ්චාදීසු ඉත්ථිපුරිසරූපම්පි වට්ටති තෙලභාජනෙසුයෙව ඉත්ථිපුරිසරූපානං පටික්ඛිත්තත්තා, තෙලභාජනෙන සහ අගණෙත්වා විසුං මඤ්චාදීනං ගහිතත්තා චාති වදන්ති, කිඤ්චාපි වදන්ති, එතෙසං පන මඤ්චාදීනං හත්ථෙන ආමසිතබ්බභණ්ඩත්තා ඉත්ථිරූපමෙවෙත්ථ න වට්ටතීති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤෙසන්ති සීමසාමිකානං. රාජවල්ලභෙහීති ලජ්ජීපෙසලාදීනං උපොසථාදිඅන්තරායකරා අලජ්ජිනො භින්නලද්ධිකා ච භික්ඛූ අධිප්පෙතා තෙහි සහ උපොසථාදිකරණායොගා, තෙනෙව ‘‘සීමායා’’ති වුත්තං. තෙසං ලජ්ජීපරිසාති තෙසං සීමාසාමිකානං අනුබලං දාතුං සමත්ථා ලජ්ජීපරිසා. භික්ඛූහි කතන්ති යං අලජ්ජීනං සෙනාසනභෙදනාදිකං ලජ්ජීභික්ඛූහි කතං, සබ්බඤ්චෙතං සුකතමෙව අලජ්ජීනිග්ගහත්ථාය පවත්තිතබ්බතො.

88. අවජ්ඣායන්තීති නීචතො චින්තෙන්ති. උජ්ඣායනත්ථොති භික්ඛුනො ථෙය්‍යකම්මනින්දනත්ථො ‘‘කථඤ්හි නාම අදින්නං ආදියිස්සතී’’ති, න පන දාරු-සද්දවිසෙසනත්ථො තස්ස බහුවචනත්තා. වචනභෙදෙති එකවචනබහුවචනානං භෙදෙ. සබ්බාවන්තන්ති භික්ඛුභික්ඛුනීආදිසබ්බාවයවවන්තං. බිම්බිසාරොති තස්ස නාමන්ති එත්ථ බිම්බීති සුවණ්ණං. තස්මා සාරසුවණ්ණසදිසවණ්ණතාය ‘‘බිම්බිසාරො’’ති වුච්චතීති වෙදිතබ්බං. පොරාණසත්ථානුරූපං උප්පාදිතො වීසතිමාසප්පමාණඋත්තමසුවණ්ණග්ඝනකො ලක්ඛණසම්පන්නො නීලකහාපණොති වෙදිතබ්බො. රුද්‍රදාමෙන නාම කෙනචි උප්පාදිතො රුද්‍රදාමකො. සො කිර නීලකහාපණස්ස තිභාගං අග්ඝති. යස්මිං පන දෙසෙ නීලකහාපණා න සන්ති, තත්ථාපි කාළකවිරහිතස්ස නිද්ධන්තසුවණ්ණස්ස පඤ්චමාසග්ඝනකෙන භණ්ඩෙන පාදපරිච්ඡෙදො කාතබ්බො. තෙනාති නීලකහාපණස්ස චතුත්ථභාගභූතෙන. පාරාජිකවත්ථුම්හි වාතිආදි පාරාජිකානං සබ්බබුද්ධෙහි පඤ්ඤත්තභාවෙන වුත්තං, සඞ්ඝාදිසෙසාදීසු පන ඉතරාපත්තීසුපි තබ්බත්ථූසු ච නානත්තං නත්ථෙව, කෙවලං කෙචි සබ්බාකාරෙන පඤ්ඤපෙන්ති, කෙචි එකදෙසෙනාති එත්තකමෙව විසෙසො. න හි කදාචිපි සම්මාසම්බුද්ධා යථාපරාධං අතික්කම්ම ඌනමධිකං වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්ති.

පදභාජනීයවණ්ණනා

92. පුනපි ‘‘ආගන්තුකාමා’’ති වුත්තත්තා ච සබ්බථා මනුස්සෙහි අනිවුත්ථපුබ්බෙ අභිනවමාපිතෙ, ‘‘පුන න පවිසිස්සාමා’’ති නිරාලයෙහි පරිච්චත්තෙ ච ගාමෙ ගාමවොහාරාභාවා ගාමප්පවෙසනාපුච්ඡනාදිකිච්චං නත්ථීති වෙදිතබ්බං. අරඤ්ඤපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථන්ති ගාමගාමූපචාරෙසු දස්සිතෙසු තදඤ්ඤං අරඤ්ඤන්ති අරඤ්ඤපරිච්ඡෙදො සක්කා ඤාතුන්ති වුත්තං. මාතිකායං පන ගාමග්ගහණෙනෙව ගාමූපචාරොපි ගහිතොති දට්ඨබ්බො. ඉන්දඛීලෙති උම්මාරෙ. අරඤ්ඤසඞ්ඛෙපං ගච්ඡති තථා අභිධම්මෙ වුත්තත්තා. අසතිපි ඉන්දඛීලෙ ඉන්දඛීලට්ඨානියත්තා ‘‘වෙමජ්ඣමෙව ඉන්දඛීලොති වුච්චතී’’ති වුත්තං. යත්ථ පන ද්වාරබාහාපි නත්ථි, තත්ථ පාකාරවෙමජ්ඣමෙව ඉන්දඛීලොති ගහෙතබ්බං. ලුඨිත්වාති පවට්ටිත්වා.

මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සුප්පපාතො වාතිආදි මාතුගාමස්ස කාකුට්ඨාපනවසෙන ගහෙතබ්බං, න බලදස්සනවසෙන ‘‘මාතුගාමො භාජනධොවනඋදකං ඡඩ්ඩෙතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.92) උපරි වුච්චමානත්තා, තෙනෙව ‘‘ලෙඩ්ඩුපාතො’’ති අවත්වා සුප්පපාතොතිආදි වුත්තං. කුරුන්දට්ඨකථායං මහාපච්චරියඤ්ච ඝරූපචාරොව ගාමොති අධිප්පායෙන ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස ලෙඩ්ඩුපාතො ගාමූපචාරො’’ති වුත්තං. කතපරික්ඛෙපොති ඉමිනා පරික්ඛෙපතො බහි උපචාරො න ගහෙතබ්බොති දස්සෙති. සුප්පමුසලපාතොපි අපරික්ඛිත්තගෙහස්සෙව, සො ච යතො පහොති, තත්ථෙව ගහෙතබ්බො, අප්පහොනට්ඨානෙ පන විජ්ජමානට්ඨානමෙව ගහෙතබ්බං. යස්ස පන ඝරස්ස සමන්තතො පාකාරාදීහි පරික්ඛෙපො කතො හොති, තත්ථ සොව පරික්ඛෙපො ඝරූපචාරොති ගහෙතබ්බං.

පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති පරික්ඛිත්තගාමෙ වුත්තනයෙන. සඞ්කරීයතීති මිස්සීයති. විකාලෙ ගාමප්පවෙසනෙ ‘‘පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස පරික්ඛෙපං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්ස. අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති (පාචි. 513) වුත්තත්තා ගාමගාමූපචාරානං අසඞ්කරතා ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ අසඞ්කරතො චාතිආදි. කෙචි පනෙත්ථ පාළියං ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්සාති ඉදං පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං, න තතො පරං එකලෙඩ්ඩුපාතපරිච්ඡින්නං උපචාරං. තස්මා පරික්ඛෙපාරහට්ඨානසඞ්ඛාතං ගාමං ඔක්කමන්තස්සෙව ආපත්ති, න උපචාර’’න්ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං ‘‘ඝරූපචාරෙ ඨිතස්ස මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස ලෙඩ්ඩුපාතබ්භන්තරං ගාමො නාම. තතො අඤ්ඤස්ස ලෙඩ්ඩුපාතස්ස අබ්භන්තරං ගාමූපචාරො නාමා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.92) ඉධෙව අට්ඨකථායං වුත්තත්තා. විකාලෙ ගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදට්ඨකථායඤ්හි අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො අදින්නාදානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති (පාචි. අට්ඨ. 512) අයමෙව නයො අතිදිසිතො. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායම්පි ‘‘ය්වායං අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො දස්සිතො, තස්ස වසෙන විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාදීසු ආපත්ති පරිච්ඡින්දිතබ්බා’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තං, තස්මා පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස පරික්ඛෙපං අතික්කමන්තස්ස, අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස ඝරූපචාරතො පට්ඨාය දුතියලෙඩ්ඩුපාතසඞ්ඛාතං ගාමූපචාරං ඔක්කමන්තස්ස විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාපත්ති හොති, මාතිකායඤ්ච විකාලෙ ගාමං පවිසෙය්‍යාති ගාමග්ගහණෙනෙව ගාමූපචාරොපි ගහිතොති වෙදිතබ්බං. විකාලෙ ගාමප්පවෙසනාදීසූති ආදි-සද්දෙන ඝරඝරූපචාරාදීසු ඨිතානං උප්පන්නලාභභාජනාදිං සඞ්ගණ්හාති.

නික්ඛමිත්වා බහි ඉන්දඛීලාති ඉන්දඛීලතො බහි නික්ඛමිත්වා ඨිතං යං ඨානං සබ්බමෙතං අරඤ්ඤන්ති යොජනා. ආචරියධනු නාම පකතිහත්ථෙන නවවිදත්ථිපමාණං, ජියාය පන ආරොපිතාය සත්තට්ඨවිදත්ථිමත්තන්ති වදන්ති.

කප්පියන්ති අනුරූපවසෙන වුත්තං අකප්පියස්සාපි අප්පටිග්ගහිතස්ස පරිභොගෙ පාචිත්තියත්තා. පරිච්චාගාදිම්හි අකතෙ ‘‘ඉදං මය්හං සන්තක’’න්ති වත්ථුසාමිනා අවිදිතම්පි පරිග්ගහිතමෙව බාලුම්මත්තාදීනං සන්තකං විය, තාදිසං අවහරන්තොපි ඤාතකාදීහි පච්ඡා ඤත්වා වත්ථුසාමිනා ච අනුබන්ධිතබ්බතො පාරාජිකොව හොති. යස්ස වසෙන පුරිසො ථෙනො හොති, තං ථෙය්‍යන්ති ආහ ‘‘අවහරණචිත්තස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. පපඤ්චසඞ්ඛාති තණ්හාමානදිට්ඨිසඞ්ඛාතා පපඤ්චකොට්ඨාසා. එකො චිත්තකොට්ඨාසොති ඨානාචාවනපයොගසමුට්ඨාපකො එකො චිත්තකොට්ඨාසොති අත්ථො.

අභියොගවසෙනාති අට්ටකරණවසෙන. සවිඤ්ඤාණකෙනෙවාති ඉදං සවිඤ්ඤාණකානඤ්ඤෙව ආවෙණිකවිනිච්ඡයං සන්ධාය වුත්තං. පාණො අපදන්තිආදීසු හි ‘‘පදසා නෙස්සාමී’’ති පඨමං පාදං සඞ්කාමෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සාතිආදිනා පාළියං (පාරා. 111), භික්ඛු දාසං දිස්වා සුඛදුක්ඛං පුච්ඡිත්වා වා අපුච්ඡිත්වා වා ‘‘ගච්ඡ, පලායිත්වා සුඛං ජීවා’’ති වදති, සො චෙ පලායති, දුතියපදවාරෙ පාරාජිකන්තිආදිනා (පාරා. අට්ඨ. 1.114) අට්ඨකථායඤ්ච යො සවිඤ්ඤාණකානඤ්ඤෙව ආවෙණිකො විනිච්ඡයො වුත්තො, සො ආරාමාදිඅවිඤ්ඤාණකෙසු න ලබ්භතීති තාදිසං සන්ධාය ‘‘සවිඤ්ඤාණකෙනෙවා’’ති වුත්තං. යො පන විනිච්ඡයො ආරාමාදිඅවිඤ්ඤාණකෙසු ලබ්භති, සො යස්මා සවිඤ්ඤාණකෙසු අලබ්භනකො නාම නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘නානාභණ්ඩවසෙන සවිඤ්ඤාණකාවිඤ්ඤාණකමිස්සකෙනා’’ති. සවිඤ්ඤාණකෙන ච අවිඤ්ඤාණකෙන චාති අත්ථො. යස්මා චෙත්ථ අවිඤ්ඤාණකෙනෙව ආදියනාදීනි ඡපි පදානි න සක්කා යොජෙතුං ඉරියාපථවිකොපනස්ස සවිඤ්ඤාණකවසෙනෙව යොජෙතබ්බතො, තස්මා ‘‘අවිඤ්ඤාණකෙනෙවා’’ති තතියං පකාරං න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

ආරාමන්ති ඉදං උපලක්ඛණමත්තං දාසාදිසවිඤ්ඤාණකස්සාපි ඉධ සඞ්ගහෙතබ්බතො, නානාභණ්ඩවසෙන හෙත්ථ යොජනා දස්සියති. පරිකප්පිතට්ඨානන්ති පරිකප්පිතොකාසං. සුඞ්කඝාතන්ති එත්ථ මග්ගං ගච්ඡන්තෙහි සත්ථිකෙහි අත්තනා නීයමානභණ්ඩතො රඤ්ඤො දාතබ්බභාගො සුඞ්කො නාම, සො එත්ථ හඤ්ඤති අදත්වා ගච්ඡන්තෙහි අවහරීයති, තං වා හන්ති එත්ථ රාජපුරිසා අදදන්තානං සන්තකං බලක්කාරෙනාති සුඞ්කඝාතො, ‘‘එත්ථ පවිට්ඨෙහි සුඞ්කො දාතබ්බො’’ති රුක්ඛපබ්බතාදිසඤ්ඤාණෙන නියමිතප්පදෙසස්සෙතං අධිවචනං.

පඤ්චවීසතිඅවහාරකථාවණ්ණනා

කත්ථචීති එකිස්සා අට්ඨකථායං. එකං පඤ්චකං දස්සිතන්ති ‘‘පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොති, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤී ච, ගරුකො ච හොති පරික්ඛාරො පඤ්චමාසකො වා අතිරෙකපඤ්චමාසකො වා, ථෙය්‍යචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, ඨානා චාවෙතී’’ති (පාරා. 122) වුත්තපඤ්චඅවහාරඞ්ගානි එකං පඤ්චකන්ති දස්සිතං. ද්වෙ පඤ්චකානි දස්සිතානීති ‘‘ඡහි ආකාරෙහි අදින්නං ආදියන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්ස. න ච සකසඤ්ඤී, න ච විස්සාසග්ගාහී, න ච තාවකාලිකං, ගරුකො ච හොති පරික්ඛාරො පඤ්චමාසකො වා අතිරෙකපඤ්චමාසකො වා, ථෙය්‍යචිත්තඤ්ච පච්චුපට්ඨිතං හොති, ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 125) එවං වුත්තෙසු ඡසු පදෙසු එකං අපනෙත්වා සෙසානි පඤ්ච පදානි එකං පඤ්චකං කත්වා හෙට්ඨා වුත්තපඤ්චකඤ්ච ගහෙත්වා ද්වෙ පඤ්චකානි දස්සිතානි. එත්ථ පනාති පඤ්චහාකාරෙහීතිආදීසු. සබ්බෙහිපි පදෙහීති පරපරිග්ගහිතඤ්ච හොතීතිආදීහි සබ්බෙහි පඤ්චහි පදෙහි.

පඤ්චන්නං අවහාරානං සමූහො පඤ්චකං. සකො හත්ථො සහත්ථො, තෙන නිබ්බත්තො, තස්ස වා සම්බන්ධීති සාහත්ථිකො, අවහාරො. සාහත්ථිකාදි පඤ්චකං සාහත්ථිකපඤ්චකන්තිආදිපදවසෙන නාමලාභො දට්ඨබ්බො. එවං සෙසෙසුපි. තතියපඤ්චමෙසු පඤ්චකෙසූති සාහත්ථිකපඤ්චකථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකෙසු. ලබ්භමානපදවසෙනාති සාහත්ථිකපඤ්චකෙ ලබ්භමානස්ස නිස්සග්ගියාවහාරපදස්ස වසෙන, ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකෙ ලබ්භමානස්ස පරිකප්පාවහාරපදස්ස ච වසෙන යොජෙතබ්බන්ති අත්ථො.

නිස්සග්ගියො නාම…පෙ… පාරාජිකස්සාති ඉමිනා බහිසුඞ්කඝාතපාතනං නිස්සග්ගියපයොගොති දස්සෙති. ‘‘හත්ථෙ භාරං ථෙය්‍යචිත්තො භූමියං නික්ඛිපති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 101) වුත්තත්තා පන සුද්ධචිත්තෙන ගහිතපරභණ්ඩස්ස ථෙය්‍යචිත්තෙන ගුම්බාදිපටිච්ඡන්නට්ඨානෙ ඛිපනම්පි ඉමස්මිං නිස්සග්ගියපයොගෙ සඞ්ගය්හතීති දට්ඨබ්බං. කිරියාසිද්ධිතො පුරෙතරමෙව පාරාජිකාපත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථං සාධෙතීති අත්ථසාධකො. අථ වා අත්තනො වත්තමානක්ඛණෙ අවිජ්ජමානම්පි කිරියාසිද්ධිසඞ්ඛාතං අත්ථං අවස්සං ආපත්තිං සාධෙතීතිපි අත්ථසාධකො. අසුකං නාම භණ්ඩං යදා සක්කොසීති ඉදං නිදස්සනමත්තං පරස්ස තෙලකුම්භියා උපාහනාදීනං නික්ඛෙපපයොගස්සාපි අත්ථසාධකත්තා. තථා හි වුත්තං මාතිකාට්ඨකථායං –

‘‘අත්ථසාධකො නාම ‘අසුකස්ස භණ්ඩං යදා සක්කොති, තදා තං අවහරා’ති අඤ්ඤං ආණාපෙති. තත්ථ සචෙ පරො අනන්තරායිකො හුත්වා තං අවහරති, ආණාපකස්ස ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. පරස්ස වා පන තෙලකුම්භියා පාදග්ඝනකතෙලං අවස්සං පිවනකානි උපාහනාදීනි පක්ඛිපති, හත්ථතො මුත්තමත්තෙයෙව පාරාජික’’න්ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා).

ඉමස්ස අත්ථසාධකස්ස ආණත්තියා ච කො විසෙසොති? තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ගහණෙ නියුඤ්ජනං ආණත්තිකපයොගො, කාලන්තරෙන ගහණත්ථං නියොගො අත්ථසාධකොති අයං නෙසං විසෙසො. තෙනෙවාහ ‘‘අසුකං නාම භණ්ඩං යදා සක්කොසී’’තිආදි. ධුරනික්ඛෙපො පන උපනික්ඛිත්තභණ්ඩවසෙන වෙදිතබ්බොති ඉදං නිදස්සනමත්තං, ආරාමාභියුඤ්ජනාදීසුපි තාවකාලිකභණ්ඩදෙය්‍යානං අදානෙපි එසෙව නයො. භණ්ඩග්ගහණප්පයොගතො ආණත්තියා පුබ්බත්තා ආහ ‘‘ආණත්තිවසෙන පුබ්බපයොගො වෙදිතබ්බො’’ති. පයොගෙන සහ වත්තමානො අවහාරො සහපයොගොති ආහ ‘‘ඨානාචාවනවසෙනා’’ති, ඉදඤ්ච නිදස්සනමත්තං ඛීලසඞ්කමනාදීසුපි අසති ඨානාචාවනෙ සහපයොගත්තා. වුත්තඤ්හි මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘ඨානාචාවනවසෙන ඛීලාදීනි සඞ්කාමෙත්වා ඛෙත්තාදිග්ගහණවසෙන ච සහපයොගො වෙදිතබ්බො’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියපාරාජිකවණ්ණනා).

තුලයිත්වාති උපපරික්ඛිත්වා. සාමීචීති වත්තං. සකසඤ්ඤාය අදෙන්තස්ස ආපත්ති නත්ථීති වදන්ති. සම්මද්දොති නිවිද්ධතාසඞ්ඛොභො. භට්ඨෙ ජනකායෙති අපගතෙ ජනසමූහෙ. අත්තනො සන්තකං කත්වා එතස්සෙව භික්ඛුනො දෙහීති ඉදං උභින්නම්පි කුක්කුච්චවිනොදනත්ථං වුත්තං. අවහාරකස්ස හි ‘‘මයා සහත්ථෙන න දින්නං, භණ්ඩදෙය්‍යං එත’’න්ති කුක්කුච්චං උප්පජ්ජෙය්‍ය, ඉතරස්ස ච ‘‘මයා පඨමං ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පච්ඡා අදින්නං ගහිත’’න්ති කුක්කුච්චං උප්පජ්ජෙය්‍යාති.

සමග්ඝන්ති අප්පග්ඝං. දාරුඅත්ථං ඵරතීති දාරූහි කත්තබ්බකිච්චං සාධෙති. එකදිවසං දන්තකට්ඨච්ඡෙදනාදිනා යා අයං අග්ඝහානි වුත්තා, සා සබ්බා භණ්ඩසාමිනා කිණිත්වා ගහිතමෙව සන්ධාය වුත්තා. සබ්බං පනෙතං අට්ඨකථාචරියප්පමාණෙන වෙදිතබ්බං. පාසාණඤ්ච සක්ඛරඤ්ච පාසාණසක්ඛරං.

අක්ඛදස්සාති එත්ථ අක්ඛ-සද්දෙන කිර විනිච්ඡයසාලා වුච්චති, තත්ථ නිසීදිත්වා වජ්ජාවජ්ජං නිරූපයන්තීති ‘‘අක්ඛදස්සා’’ති වුච්චන්ති ධම්මවිනිච්ඡනකා. හනනං නාම හත්ථපාදාදීහි පොථනඤ්චෙව හත්ථනාසාදිච්ඡෙදනඤ්ච හොතීති ආහ ‘‘හනෙය්‍යුන්ති පොථෙය්‍යුඤ්චෙව ඡින්දෙය්‍යුඤ්චා’’ති.

පදභාජනීයඤ්ච ‘‘හත්ථෙන වා පාදෙන වා කසාය වා වෙත්තෙන වා අඩ්ඪදණ්ඩකෙන වා ඡජ්ජාය වා හනෙය්‍යු’’න්ති (පාරා. 92) වුත්තං. තත්ථ අඩ්ඪදණ්ඩකෙනාති ද්විහත්ථප්පමාණෙන රස්සමුග්ගරෙන, වෙළුපෙසිකාය වා. ඡෙජ්ජාය වාති හත්ථාදීනං ඡෙදනෙන. ඡින්දන්ති එතාය හත්ථපාදාදීනීති ඡෙජ්ජා, සත්ථං, තෙන සත්ථෙනාතිපි අත්ථො. නීහරෙය්‍යුන්ති රට්ඨතො නීහරෙය්‍යුං. ‘‘චොරොසි…පෙ… ථෙනොසී’’ති එත්ථ පරිභාසෙය්‍යුන්ති පදං අජ්ඣාහරිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘චොරොසි…පෙ… පරිභාසෙය්‍යු’’න්ති. යං තං භණ්ඩං දස්සිතන්ති සම්බන්ධො.

93. යත්ථ යත්ථ ඨිතන්ති භූමියාදීසු යත්ථ යත්ථ ඨිතං. යථා යථා ආදානං ගච්ඡතීති යෙන යෙන ආකාරෙන ගහණං උපගච්ඡති.

භූමට්ඨකථාවණ්ණනා

94. වාචාය වාචායාති එකෙකත්ථදීපිකාය වාචාය වාචාය. උපලද්ධොති ඤාතො. පාළියං සෙසඅට්ඨකථාසු ච කුදාලං වා පිටකං වාති ඉදමෙව ද්වයං වත්වා වාසිඵරසූනං අවුත්තත්තා තෙසම්පි සඞ්ඛෙපට්ඨකථාදීසු ආගතභාවං දස්සෙතුං සඞ්ඛෙපට්ඨකථායන්තිආදි වුත්තං. ථෙය්‍යචිත්තෙන කතත්තා ‘‘දුක්කටෙහි සද්ධිං පාචිත්තියානී’’ති වුත්තං.

අට්ඨවිධං හෙතන්තිආදීසු එතං දුක්කටං නාම ථෙරෙහි ධම්මසඞ්ගාහකෙහි ඉමස්මිං ඨානෙ සමොධානෙත්වා අට්ඨවිධන්ති දස්සිතන්ති යොජනා. සබ්බෙසම්පි දුක්කටානං ඉමෙසුයෙව අට්ඨසු සඞ්ගහෙතබ්බභාවතො පන ඉතරෙහි සත්තහි දුක්කටෙහි විනිමුත්තං විනයදුක්කටෙයෙව සඞ්ගහෙතබ්බං. දසවිධං රතනන්ති ‘‘මුත්තා මණි වෙළුරියො සඞ්ඛො සිලා පවාළං රජතං ජාතරූපං ලොහිතකො මසාරගල්ල’’න්ති එවමාගතං දසවිධං රතනං.

‘‘මුත්තා මණි වෙළුරියො ච සඞ්ඛො,

සිලා පවාළං රජතඤ්ච හෙමං;

ලොහිතකඤ්ච මසාරගල්ලං,

දසෙතෙ ධීරො රතනානි ජඤ්ඤා’’ති. –

හි වුත්තං. සත්තවිධං ධඤ්ඤන්ති සාලි වීහි යවො කඞ්ගු කුද්‍රූසං වරකො ගොධුමොති ඉමං සත්තවිධං ධඤ්ඤං. ආවුධභණ්ඩාදින්ති ආදි-සද්දෙන තුරියභණ්ඩඉත්ථිරූපාදිං සඞ්ගණ්හාති. අනාමසිතබ්බෙ වත්ථුම්හි දුක්කටං අනාමාසදුක්කටං. දුරූපචිණ්ණදුක්කටන්ති ‘‘අකත්තබ්බ’’න්ති වාරිතස්ස කතත්තා දුට්ඨු උපචිණ්ණං චරිතන්ති දුරූපචිණ්ණං, තස්මිං දුක්කටං දුරූපචිණ්ණදුක්කටං. විනයෙ පඤ්ඤත්තං අවසෙසං දුක්කටං විනයදුක්කටං. එකාදස සමනුභාසනා නාම භික්ඛුපාතිමොක්ඛෙ චත්තාරො යාවතතියකා සඞ්ඝාදිසෙසා අරිට්ඨසික්ඛාපදන්ති පඤ්ච, භික්ඛුනීපාතිමොක්ඛෙ එකං යාවතතියකපාරාජිකං චත්තාරො සඞ්ඝාදිසෙසා චණ්ඩකාළීසික්ඛාපදන්ති ඡ.

සහපයොගතො පට්ඨාය චෙත්ථ පුරිමපුරිමා ආපත්තියො පටිප්පස්සම්භන්තීති ආහ අථ ධුරනික්ඛෙපං අකත්වාතිආදි. ‘‘ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා’’ති වුත්තත්තා ධුරනික්ඛෙපං කත්වා පුන ඛණන්තස්ස පුරිමාපත්තියො න පටිප්පස්සම්භන්තීති වදන්ති. ‘‘ඡෙදනපච්චයා දුක්කටං දෙසෙත්වා මුච්චතී’’ති වත්වා පුබ්බපයොගෙ ආපත්තීනං දෙසෙතබ්බතාය අවුත්තත්තා සහපයොගෙ පත්තෙ පුබ්බපයොගෙ ආපත්තියො පටිප්පස්සම්භන්තීති වෙදිතබ්බං.

අපරද්ධං විරද්ධං ඛලිතන්ති සබ්බමෙතං යඤ්ච දුක්කටන්ති එත්ථ වුත්තස්ස දුක්කටස්ස පරියායවචනං, යං මනුස්සො කරෙතිආදි පනෙත්ථ ඔපම්මනිදස්සනං. සංයොගභාවොති ද්විත්තං සන්ධාය වුත්තං, තෙන රස්සත්තස්සාපි නිමිත්තං දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං. එකස්ස මූලෙති එකස්ස සන්තිකෙ. සබ්බත්ථාපි ආමසනෙ දුක්කටං, ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයඤ්ච විසුං විසුං ආමසනඵන්දාපනපයොගං කරොන්තස්සෙව හොති, එකපයොගෙන ගණ්හන්තස්ස පන උද්ධාරෙ පාරාජිකමෙව, න දුක්කටථුල්ලච්චයානීති වදන්ති, එකපයොගෙන ගණ්හන්තස්සාපි ආමසනඵන්දාපනානම්පි ලබ්භමානත්තා තං න ගහෙතබ්බං. න හි සක්කා අනාමසිත්වා අඵන්දාපෙත්වා ච කිඤ්චි ගහෙතුං. ‘‘එකමෙව දෙසෙත්වා මුච්චතී’’ති පංසුඛණනාදිසමානපයොගෙපි පුරිමා ආපත්ති උත්තරමුත්තරං ආපත්තිං පත්වා පටිප්පස්සම්භන්තීති සඤ්ඤාය කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තං, ඉතරට්ඨකථාසු පන ඛණනපයොගභෙදෙහි පයොගෙ පයොගෙ ආපන්නා ආපත්තියො උත්තරමුත්තරං පත්වා න පටිප්පස්සම්භන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසත්තා වියූහනං පත්වා තා සබ්බාපි පටිප්පස්සම්භන්ති විසදිසපයොගත්තාති ඉමිනා අධිප්පායෙන පටිප්පස්සද්ධිවිධානං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමිනා හි අවහාරකස්ස ආසන්නං ඔරිමන්තං පරාමසති.

තත්ථෙවාති මුඛවට්ටියමෙව. බුන්දෙනාති කුම්භියා හෙට්ඨිමතලෙන. එකට්ඨානෙ ඨිතාය කුම්භියා ඨානා චාවනං ඡහි ආකාරෙහි වෙදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එකට්ඨානෙති ච සඞ්ඛලිකබද්ධභාවෙන එකස්මිං පතිට්ඨිතොකාසට්ඨානෙති අත්ථො. ඛාණුකං කෙසග්ගමත්තම්පි ඨානා චාවෙතීති ඛාණුකං අත්තනො පතිට්ඨිතට්ඨානතො පඤ්චහි ආකාරෙහි ඨානා චාවෙති. ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකන්ති අවස්සං චෙ පතති, ඡින්නමත්තෙ පාරාජිකං. පරිච්ඡෙදොති පඤ්චමාසකාදිගරුභාවපරිච්ඡෙදො. අපබ්‍යූහන්තොති ඨිතට්ඨානතො අපනයනවසෙන වියූහන්තො රාසිං කරොන්තො. එවං කත්වාති භාජනමුඛවට්ටියා කුම්භිගතෙන භාජනගතස්ස එකාබද්ධභාවං වියොජෙත්වාති අත්ථො. උපඩ්ඪකුම්භීයන්ති උපඩ්ඪපුණ්ණාය කුම්භියා. විනයධම්මතාති අධිකකාරණාලාභෙ විනයවිනිච්ඡයධම්මතාති අධිප්පායො. න කෙවලඤ්චෙත්ථ ගරුකතාව, සුත්තානුගමනම්පි අත්ථීති දස්සෙන්තො අපිචාතිආදිමාහ. කණ්ඨෙන පන පරිච්ඡින්නකාලෙති මුඛගතං අජ්ඣොහටකාලෙති අත්ථො. අජ්ඣොහරණමෙව හෙත්ථ පරිච්ඡින්දනං, න කණ්ඨපිදහනං. චික්කනන්ති ථද්ධං, බහලං ඝනන්ති අත්ථො.

යොපි ථෙය්‍යචිත්තෙන පරස්ස කුම්භියා පාදග්ඝනකං සප්පිං වා තෙලං වා අවස්සං පිවනකං යං කිඤ්චි දුකූලසාටකං වා චම්මඛණ්ඩාදීනං වා අඤ්ඤතරං පක්ඛිපති, හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකන්ති එත්ථ අවහාරො වීමංසිතබ්බො. යදි ච දුකූලාදීසු සප්පිතෙලානං පවිසනං සන්ධාය පාරාජිකං භවෙය්‍ය, තත්ථ පවිට්ඨතෙලාදිනො කුම්භිගතෙන එකාබද්ධතාය න තාව අවහාරො භාජනන්තරං පවෙසෙත්වා ගහණකාලෙ විය. තථා හි වුත්තං – ‘‘භාජනං පන නිමුජ්ජාපෙත්වා ගණ්හන්තස්ස යාව එකාබද්ධං හොති, තාව රක්ඛතී’’තිආදි. අථ තෙලාදිවිනාසෙන පාරාජිකං භවෙය්‍ය, තදාපි තිණජ්ඣාපනාදීසු විය අවහාරො නත්ථි, දුක්කටෙන සද්ධිං භණ්ඩදෙය්‍යමෙව හොති, තථා ච පාදග්ඝනකං තෙලාදිං පීතං දුකූලාදිං උද්ධරන්තස්සාපි පාරාජිකං න සියා තත්ථ පවිට්ඨස්ස තෙලාදිනො විනට්ඨට්ඨෙන ගහණක්ඛණෙ අවිජ්ජමානත්තා, විජ්ජමානත්තෙන ච උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකං වත්තබ්බං, න හත්ථතො මුත්තමත්තෙති. සබ්බඅට්ඨකථාසු ච දුකූලාදීනං පක්ඛිපනෙ හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකස්ස වුත්තත්තා න තං පටික්ඛිපිතුං සක්කා. අට්ඨකථාප්පමාණෙන පනෙතං ගහෙතබ්බං, යුත්ති පනෙත්ථ පණ්ඩිතෙහි පුබ්බාපරං සංසන්දිත්වා උද්ධාරෙතබ්බා.

පලිබුජ්ඣිස්සතීති නිවාරෙස්සති. වුත්තනයෙන පාරාජිකන්ති හත්ථතො මුත්තමත්තෙයෙව පාරාජිකං. නෙව අවහාරො, න ගීවාති අත්තනො භාජනත්තා වුත්තං, අනාපත්තිමත්තමෙව වුත්තං, න පන එවං විචාරිතන්ති අධිප්පායො. බහිගතං නාම හොතීති තතො පට්ඨාය තෙලස්ස අට්ඨානතො අධොමුඛභාවතො ච බහිගතං නාම හොති. අන්තො පට්ඨාය ඡිද්දෙ කරියමානෙ තෙලස්ස නික්ඛමිත්වා ගතගතට්ඨානං භාජනසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති ආහ ‘‘බාහිරන්තතො පාදග්ඝනකෙ ගළිතෙ පාරාජික’’න්ති. යථා තථා වා කතස්සාති බාහිරන්තතො වා අබ්භන්තරන්තතො වා පට්ඨාය කතස්ස. මජ්ඣෙ ඨපෙත්වා කතඡිද්දෙති මජ්ඣෙ ථොකං කපාලං ඨපෙත්වා පච්ඡා තං ඡින්දන්තෙන කතඡිද්දෙ.

පත්ථීනස්ස ඛාදනං ඉතරස්ස පානඤ්ච සප්පිආදීනං පරිභොගොති ආහ ‘‘අඛාදිතබ්බං වා අපාතබ්බං වා කරොතී’’ති. කස්මා පනෙත්ථ දුක්කටං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඨානාචාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කට’’න්ති. පුරිමද්වයන්ති භෙදනං ඡඩ්ඩනඤ්ච. කුම්භිජජ්ජරකරණෙනාති පුණ්ණකුම්භියා ජජ්ජරකරණෙන. මාතිකාඋජුකරණෙනාති උදකපුණ්ණාය මාතිකාය උජුකරණෙන. එකලක්ඛණන්ති භෙදනං කුම්භියා ජජ්ජරකරණෙන, ඡඩ්ඩනං මාතිකාය උජුකරණෙන ච සද්ධිං එකසභාවං. පච්ඡිමං පන ද්වයන්ති ඣාපනං අපරිභොගකරණඤ්ච. එත්ථ එවං විනිච්ඡයං වදන්තීති එතස්මිං මහාඅට්ඨකථායං වුත්තෙ අත්ථෙ එකෙ ආචරියා එවං විනිච්ඡයං වදන්ති. පච්ඡිමද්වයං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ පුරිමපදද්වයෙ විනිච්ඡයො හෙට්ඨා වුත්තානුසාරෙන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති තත්ථ කිඤ්චි අවත්වා පච්ඡිමපදද්වයං සන්ධාය ‘‘ඨානාචාවනස්ස නත්ථිතාය දුක්කට’’න්ති ඉදං වුත්තන්ති අධිප්පායො. ථෙය්‍යචිත්තෙනාති අත්තනො වා පරස්ස වා කාතුකාමතාවසෙන උප්පන්නථෙය්‍යචිත්තෙන. විනාසෙතුකාමතායාති හත්ථපාදාදීනි ඡින්දන්තො විය කෙවලං විනාසෙතුකාමතාය. වුත්තනයෙන භින්දන්තස්ස වා ඡඩ්ඩෙන්තස්ස වාති මුග්ගරෙන පොථෙත්වා භින්දන්තස්ස වා උදකං වා වාලිකං වා ආකිරිත්වා උත්තරාපෙන්තස්ස වාති අත්ථො. අයුත්තන්ති චෙති පාළියං පුරිමද්වයෙපි දුක්කටස්සෙව වුත්තත්තා ‘‘පුරිමද්වයෙ පාරාජික’’න්ති ඉදං අයුත්තන්ති යදි තුම්හාකං සියාති අත්ථො. නාති අයුත්තභාවං නිසෙධෙත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අඤ්ඤථා ගහෙතබ්බත්ථතො’’ති.

එවමෙකෙ වදන්තීති හෙට්ඨා වුත්තස්ස අත්ථනයස්ස අත්තනා අනභිමතභාවං දස්සෙත්වා සයං අඤ්ඤථාපි පාළිං අට්ඨකථඤ්ච සංසන්දිත්වා අත්ථං දස්සෙතුකාමො අයං පනෙත්ථ සාරොතිආදිමාහ. අචාවෙතුකාමොවාති ථෙය්‍යචිත්තෙන ඨානා අචාවෙතුකාමොව. අඡඩ්ඩෙතුකාමොයෙවාති එත්ථාපි ථෙය්‍යචිත්තෙනාති සම්බන්ධිතබ්බං. ඉදඤ්හි ථෙය්‍යචිත්තපක්ඛං සන්ධාය වුත්තං නාසෙතුකාමතාපක්ඛස්ස වක්ඛමානත්තා. තෙනෙවාහ නාසෙතුකාමතාපක්ඛෙ පනාතිආදි. ඉතරථාපි යුජ්ජතීති ථෙය්‍යචිත්තාභාවා ඨානා චාවෙතුකාමස්සාපි දුක්කටං යුජ්ජතීති වුත්තං හොති.

භූමට්ඨකථාවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

ආකාසට්ඨකථාවණ්ණනා

96. ආකාසට්ඨකථායං අන්තොවත්ථුම්හීති පරික්ඛිත්තස්ස වත්ථුස්ස අන්තො. අන්තොගාමෙති පරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස අන්තො. අපරික්ඛිත්තෙ පන වත්ථුම්හි ගාමෙ වා ඨිතට්ඨානමෙව ඨානං. අටවිමුඛං කරොති…පෙ… රක්ඛතීති තෙන පයොගෙන තස්ස ඉච්ඡිතට්ඨානං ආගතත්තා රක්ඛති. ගාමතො නික්ඛන්තස්සාති පරික්ඛිත්තගාමතො නික්ඛන්තස්ස. කපිඤ්ජරො නාම අඤ්ඤමඤ්ඤං යුජ්ඣාපනත්ථාය බාලජනෙහි පොසාවනියපක්ඛිජාති.

වෙහාසට්ඨකථාවණ්ණනා

97. වෙහාසට්ඨකථායං ඡින්නමත්තෙ මුත්තමත්තෙති යථා ඡින්නං මුත්තඤ්ච පකතිට්ඨානෙ න තිට්ඨති, තථා ඡෙදනං මොචනඤ්ච සන්ධාය වුත්තං.

උදකට්ඨකථාවණ්ණනා

98. උදකට්ඨකථායං සන්දමානඋදකෙ නික්ඛිත්තං න තිට්ඨතීති ආහ ‘‘අසන්දනකෙ උදකෙ’’ති. අනාපත්තීති හත්ථවාරපදවාරෙසු දුක්කටාපත්තියා අභාවං සන්ධාය වුත්තං. කඩ්ඪතීති හෙට්ඨතො ඔසාරෙති. සකලමුදකන්ති දණ්ඩෙන ඵුට්ඨොකාසගතං සකලමුදකං. න උදකං ඨානන්ති අත්තනා කතට්ඨානස්ස අට්ඨානත්තා. පදුමිනියන්ති පදුමගච්ඡෙ. කලාපබන්ධන්ති හත්ථකවසෙන ඛුද්දකං කත්වා බද්ධං කලාපබද්ධං. භාරබද්ධං නාම සීසභාරාදිවසෙන බද්ධං. මුළාලන්ති කන්දං. පත්තං වා පුප්ඵං වාති ඉදං කද්දමස්ස අන්තො පවිසිත්වා ඨිතං සන්ධාය වුත්තං. නිද්ධමනතුම්බන්ති වාපියා උදකස්ස නික්ඛමනනාළං. උදකවාහකන්ති මහාමාතිකං. අවහාරෙන සො න කාරෙතබ්බොති ඉමිනා පාණං ජීවිතා වොරොපනෙ ආපත්තියා සබ්බත්ථ න මුච්චතීති දීපෙති. මාතිකං ආරොපෙත්වාති ඛුද්දකමාතිකං ආරොපෙත්වා. මරිත්වා…පෙ… තිට්ඨන්තීති එත්ථ මතමච්ඡානංයෙව තෙසං සන්තකත්තා අමතෙ ගණ්හන්තස්ස නත්ථි අවහාරො.

නාවට්ඨකථාවණ්ණනා

99. නාවට්ඨකථායං ථුල්ලච්චයම්පි පාරාජිකම්පි හොතීති එත්ථ පඨමං ඨානා අචාවෙත්වා මුත්තෙ ථුල්ලච්චයං, පඨමං පන ඨානා චාවෙත්වා මුත්තෙ පාරාජිකන්ති වෙදිතබ්බං. පාසෙ බද්ධසූකරො වියාතිආදිනා වුත්තං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථ යුත්ති පුබ්බෙ වුත්තාඑවා’’ති. විපන්නට්ඨනාවාති විසමවාතෙහි දෙසන්තරං පලාතා, භිජ්ජිත්වා වා විනාසං පත්වා උදකෙ නිමුජ්ජිත්වා හෙට්ඨා භූමිතලං අප්පත්වා සාමිකෙහි ච අපරිච්චත්තාලයා වුච්චති. බලවා ච වාතො ආගම්මාති ඉමිනා අසති වාතෙ අයං පයොගො කතොති දස්සෙති. පුග්ගලස්ස නත්ථි අවහාරොති සුක්ඛමාතිකායං උජුකරණනයෙන වුත්තං. තං අත්තනො පාදෙන අනක්කමිත්වා හත්ථෙන ච අනුක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤස්මිං දණ්ඩාදීසු බන්ධිත්වා ඨපිතෙ යුජ්ජති, අත්තනො පාදෙන අක්කමිත්වා හත්ථෙන ච උක්ඛිපිත්වා ඨිතස්ස පන බලවවාතෙන ඡත්තචීවරාදීසු පහටෙසු පකතිං විජහිත්වා දළ්හතරං අක්කමනගහණාදිපයොගො අභිනවො කාතබ්බො සියා. ඉතරථා ඡත්තචීවරාදීනි වා විගච්ඡන්ති, අවහාරකො වා සයං පතිස්සති, නාවා ච තදා න ගමිස්සති. තස්මා ඊදිසෙ අභිනවප්පයොගෙ සති අවහාරෙන භවිතබ්බං. සුක්ඛමාතිකායං උජුකතාය උදකාගමනකාලෙ කාතබ්බකිච්චං නත්ථීති තං ඉධ නිදස්සනං න හොති. දාසං පන පකතියා පලායන්තං ‘‘සීඝං යාහී’’ති වත්වා පකතිගමනතො තුරිතගමනුප්පාදනාදිනා ඉධ නිදස්සනෙන භවිතබ්බන්ති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. වාතෙ ආගතෙපි යත්ථ අතිලහුකත්තා නාවාය කඤ්චි පයොගං අකත්වා පකතියා අවහාරකො තිට්ඨති, තත්ථිදං අට්ඨකථායං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

යානට්ඨකථාවණ්ණනා

100. යානට්ඨකථායං උභොසු පස්සෙසූති චතුන්නං ථම්භානං උපරි චතුරස්සං දාරුසඞ්ඝාටං ආරොපෙත්වා තස්ස වාමදක්ඛිණපස්සෙසු උභොසු වාතාතපාදිපරිස්සයවිනොදනත්ථං ගරුළපක්ඛිනො උභො පක්ඛා විය කතා සන්දමානිකා. දුකයුත්තස්සාති ද්වීහි ගොණෙහි යුත්තස්ස. අයුත්තකන්ති ගොණෙහි අයුත්තං. කප්පකතාති ද්වින්නං සිඛානං සන්ධිට්ඨානෙ ගොසිඞ්ගානි විය ද්වෙ කොටියො ඨපෙත්වා උපත්ථම්භනී කප්පකතා නාම, සා ද්වීහිපි කොටීහි භූමියං පතිට්ඨාති, තෙනාහ ‘‘ඡ ඨානානී’’ති. තීණි වා චත්තාරි වා ඨානානීති අකප්පකතාය උපත්ථම්භනියා ච ද්වින්නං චක්කානඤ්ච වසෙන තීණි ඨානානි, කප්පකතාය වසෙන චත්තාරි ඨානානි, තථා පථවියං ඨපිතස්ස තීණි ඨානානීති සම්බන්ධො. අක්ඛසීසෙහීති අක්ඛදාරුනො ද්වීහි කොටීහි. අක්ඛුද්ධීහීති අක්ඛදාරුනා සම්පටිච්ඡකා හෙට්ඨිමභාගෙ කප්පකතා ද්වෙ දාරුඛණ්ඩා අක්ඛුද්ධියො නාම, තාසං කප්පකතානං ද්වින්නං කප්පසීසානි චත්තාරි ඉධ ‘‘අක්ඛුද්ධියො’’ති වුච්චන්ති, තෙනාහ ‘‘චතූහි ච අක්ඛුද්ධීහී’’ති. තාහි පතිට්ඨිතාහි පතිට්ඨිතට්ඨානානි චත්තාරි ධුරෙන පතිට්ඨිතට්ඨානං එකන්ති පඤ්ච ඨානානි හොන්ති. උද්ධියොව ‘‘උද්ධිඛාණුකා’’ති වුත්තා, උද්ධිඛාණුකානං අභාවෙ අක්ඛසීසානං පතිට්ඨානොකාසං දස්සෙන්තො ආහ සමමෙව බාහං කත්වාතිආදි. තත්ථ සමමෙවාති උද්ධියො හෙට්ඨා අනොලම්බෙත්වා බාහුනො හෙට්ඨිමභාගං සමං කත්වා ද්වින්නං බාහුදාරූනං මජ්ඣෙ අක්ඛසීසප්පමාණෙන ඡිද්දං කත්වා තත්ථ අක්ඛසීසානි පවෙසිතානි හොන්ති, තෙන බාහානං හෙට්ඨාභාගං සබ්බං භූමිං ඵුසිත්වා තිට්ඨති, තෙනාහ ‘‘සබ්බං පථවිං ඵුසිත්වා තිට්ඨතී’’ති. සෙසං නාවායං වුත්තසදිසන්ති ඉමිනා යදි පන තං එවං ගච්ඡන්තං පකතිගමනං පච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං දිසාභාගං නෙති, පාරාජිකං. සයමෙව යං කිඤ්චි ඨානං සම්පත්තං ඨානා අචාලෙන්තොව වික්කිණිත්වා ගච්ඡති, නෙවත්ථි අවහාරො, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොතීති ඉමං නයං අතිදිසති.

භාරට්ඨකථාවණ්ණනා

101. භාරට්ඨකථායං භාරට්ඨන්ති මාතිකාපදස්ස භාරො නාමාති ඉදං අත්ථදස්සනන්ති ආහ ‘‘භාරොයෙව භාරට්ඨ’’න්ති. පුරිමගලෙති ගලස්ස පුරිමභාගෙ. ගලවාටකොති ගීවාය උපරිමගලවාටකො. උරපරිච්ඡෙදමජ්ඣෙති උරපරියන්තස්ස මජ්ඣෙ. සාමිකෙහි අනාණත්තොති ඉදං යදි සාමිකෙහි ‘‘ඉමං භාරං නෙත්වා අසුකට්ඨානෙ දෙහී’’ති ආණත්තො භවෙය්‍ය, තදා තෙන ගහිතභණ්ඩං උපනික්ඛිත්තං සියා, තඤ්ච ථෙය්‍යචිත්තෙන සීසාදිතො ඔරොපෙන්තස්සාපි අවහාරො න සියා, සාමිකානං පන ධුරනික්ඛෙපෙ එව සියාති තතො උපනික්ඛිත්තභණ්ඩභාවතො වියොජෙතුං වුත්තං, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘තෙහි පන අනාණත්තත්තා පාරාජික’’න්ති. ඝංසන්තොති සීසතො අනුක්ඛිපන්තො, යදි උක්ඛිපෙය්‍ය, උක්ඛිත්තමත්තෙ පාරාජිකං, තෙනාහ සීසතො කෙසග්ගමත්තම්පීතිආදි. යො චායන්ති යො අයං විනිච්ඡයො.

ආරාමට්ඨකථාවණ්ණනා

102. ආරාමට්ඨකථායං ආරාමං අභියුඤ්ජතීති ඉදං අභියොගකරණං පරෙසං භූමට්ඨභණ්ඩාදීසුපි කාතුං වට්ටතියෙව. ආරාමාදිථාවරෙසු පන යෙභුය්‍යෙන අභියොගවසෙනෙව ගහණසම්භවතො එත්ථෙව පාළියං අභියොගො වුත්තො, ඉති ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථාපි සක්කා ඤාතුන්ති ගහෙතබ්බං. අදින්නාදානස්ස පයොගත්තාති සහපයොගමාහ. වත්ථුම්හියෙව කතපයොගත්තා සහපයොගවසෙන හෙතං දුක්කටං. සයම්පීති අභියුඤ්ජකොපි. ‘‘කිං කරොමි කිං කරොමී’’ති එවං කිඞ්කාරමෙව පටිස්සුණන්තො විය චරතීති කිඞ්කාරපටිස්සාවී, තස්ස භාවො කිඞ්කාරපටිස්සාවිභාවො, තස්මිං, අත්තනො වසවත්තිභාවෙති වුත්තං හොති. උක්කොචන්ති ලඤ්ජං. සබ්බෙසං පාරාජිකන්ති කූටවිනිච්ඡයිකාදීනං. අයං වත්ථුසාමීතිආදිකස්ස උභින්නං ධුරනික්ඛෙපකරණහෙතුනො පයොගස්ස කරණක්ඛණෙව පාරාජිකං හොතීති වෙදිතබ්බං. සචෙ පන සාමිකස්ස විමති ච ධුරනික්ඛෙපො ච කමෙන උප්පජ්ජන්ති, පයොගසමුට්ඨාපකචිත්තක්ඛණෙ පාරාජිකමෙව හොති, න ථුල්ලච්චයං. යදි විමතියෙව උප්පජ්ජති, තදා ථුල්ලච්චයමෙවාති වෙදිතබ්බං, අයං නයො සබ්බත්ථ යථානුරූපං ගහෙතබ්බො. ධුරනික්ඛෙපවසෙනෙව පරාජයොති සාමිකො ‘‘අහං න මුච්චාමී’’ති ධුරං අනික්ඛිපන්තො අට්ටො පරාජිතො නාම න හොතීති දස්සෙති.

විහාරට්ඨකථාවණ්ණනා

103. විහාරට්ඨකථායං විහාරන්ති උපචාරසීමාසඞ්ඛාතං සකලං විහාරං. පරිවෙණන්ති තස්ස විහාරස්ස අබ්භන්තරෙ විසුං විසුං පාකාරාදිපරිච්ඡින්නට්ඨානං. ආවාසන්ති එකං ආවසථමත්තං. ගණසන්තකෙ පරිච්ඡින්නසාමිකත්තා සක්කා ධුරං නික්ඛිපාපෙතුන්ති ආහ ‘‘දීඝභාණකාදිභෙදස්ස පන ගණස්සා’’ති. ඉධාපි සචෙ එකොපි ධුරං න නික්ඛිපති, රක්ඛතියෙව. එස නයො බහූනං සන්තකෙ සබ්බත්ථ.

ඛෙත්තට්ඨකථාවණ්ණනා

104. ඛෙත්තට්ඨකථායං නිරුම්භිත්වා වාතිආදීසු ගණ්හන්තස්සාති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං, තත්ථ නිරුම්භිත්වා ගහණං නාම වීහිසීසං අච්ඡින්දිත්වා යථාඨිතමෙව හත්ථෙන ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිත්වා බීජමත්තස්සෙව ගහණං. එකමෙකන්ති එකං වීහිසීසං. යස්මිං බීජෙ වාතිආදි නිරුම්භිත්වා ගහණාදීසු යථාක්කමං යොජෙතබ්බං. ‘‘තස්මිං බන්ධනා මොචිතමත්තෙ’’ති වචනතො තස්මිං බීජාදිම්හි බන්ධනා මුත්තෙ සති තතො අනපනීතෙපි ඨානන්තරස්ස අභාවා පාරාජිකමෙව. යස්ස පන සීසාදිකස්ස සන්තරාදිනා සහ සංසිබ්බනං වා එකාබද්ධතා වා හොති, තස්ස බන්ධනා මොචිතෙ ථුල්ලච්චයං, ඉතරට්ඨානතො මොචිතෙ පාරාජිකන්ති ගහෙතබ්බං, තෙනාහ වීහිනාළන්තිආදි. සභුසන්ති පලාලසහිතං. ඛීලෙනාති ඛාණුකෙන. එත්ථ ච ඛීලසඞ්කමනාදීසු සහපයොගො ධුරනික්ඛෙපො චාති උභයං සම්භවති. ඛීලසඞ්කමනාදි එත්ථ සහපයොගො. තස්මිඤ්ච කතෙ යදි සාමිකා ධුරං න නික්ඛිපන්ති පුන ගණ්හිතුකාමාව හොන්ති, න තාව අවහාරො, ‘‘ඛීලං සඞ්කාමෙත්වා ඛෙත්තාදිං අසුකො රාජවල්ලභො භික්ඛු ගණ්හිතුකාමො’’ති ඤත්වා තස්ස බලං කක්ඛළාදිභාවඤ්ච නිස්සාය ඛීලසඞ්කමනාදිකිරියානිට්ඨානතො පඨමමෙව සාමිකා ධුරං නික්ඛිපන්ති, න අවහාරො එතස්ස පයොගනිට්ඨානතො පුරෙතරමෙව ධුරස්ස නික්ඛිත්තත්තා. යදා පන ඛීලසඞ්කමනාදිපයොගෙනෙව ධුරනික්ඛෙපො හොති, තදායෙව අවහාරො, තෙනෙවෙත්ථ ‘‘තඤ්ච ඛො සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙනා’’ති වුත්තං. ඛීලාදීනං සඞ්කමිතභාවං අජානිත්වා සාමිකානං සම්පටිච්ඡනම්පෙත්ථ ධුරනික්ඛෙපොති වෙදිතබ්බො. එවං සබ්බත්ථාති යථාවුත්තමත්ථං රජ්ජුසඞ්කමනාදීසුපි අතිදිසති. යට්ඨින්ති මානදණ්ඩං. එකස්මිං අනාගතෙ ථුල්ලච්චයං, තස්මිං ආගතෙ පාරාජිකන්ති සචෙ දාරූනි නිඛණිත්වා තත්තකෙනෙව ගණ්හිතුකාමො හොති, අවසානෙ දාරුම්හි පාරාජිකං. සචෙ තත්ථ කණ්ටකසාඛාදීහි පාදානං අන්තරං පටිච්ඡාදෙත්වා කස්සචි අප්පවෙසාරහං කත්වා ගහෙතුකාමො හොති, අවසානසාඛාය පාරාජිකං, තෙනාහ ‘‘සාඛාපරිවාරෙනෙව අත්තනො කාතුං සක්කොතී’’ති, දාරූනි ච නිඛණිත්වා සාඛාපරිවාරඤ්ච කත්වා එව අත්තනො සන්තකං කාතුං සක්කොතීති අත්ථො. ඛෙත්තමරියාදන්ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘කෙදාරපාළි’’න්ති වුත්තං. ඉදඤ්ච ඛීලසඞ්කමනාදිනා ගහණං ආරාමාදීසුපි ලබ්භතෙව.

වත්ථුට්ඨකථාවණ්ණනා

105. වත්ථුට්ඨකථායං තිණ්ණං පාකාරානන්ති ඉට්ඨකසිලාදාරූනං වසෙන තිණ්ණං පාකාරානං.

106. ගාමට්ඨකථායං ‘‘ගාමො නාමා’’ති පාළියං න වුත්තං සබ්බසො ගාමලක්ඛණස්ස පුබ්බෙ වුත්තත්තා.

අරඤ්ඤට්ඨකථාවණ්ණනා

107. අරඤ්ඤට්ඨකථායං විනිවිජ්ඣිත්වාති උජුකමෙව විනිවිජ්ඣිත්වා. ලක්ඛණච්ඡින්නස්සාති අරඤ්ඤසාමිකානං හත්ථතො කිණිත්වා ගණ්හන්තෙහි කතඅක්ඛරාදිසඤ්ඤාණස්ස. ඡල්ලියා පරියොනද්ධන්ති ඉමිනා සාමිකානං නිරාපෙක්ඛතාය චිරඡඩ්ඩිතභාවං දීපෙති, තෙනාහ ‘‘ගහෙතුං වට්ටතී’’ති. යදි සාමිකානං සාපෙක්ඛතා අත්ථි, න වට්ටති. තානි කතානි අජ්ඣාවුත්ථානි ච හොන්තීති තානි ගෙහාදීනි කතානි පරිනිට්ඨිතානි මනුස්සෙහි ච අජ්ඣාවුත්ථානි ච හොන්ති. දාරූනීති ගෙහාදීනං කතත්තා අවසිට්ඨදාරූනි. ගහෙතුං වට්ටතීති සාමිකානං අනාලයත්තා වුත්තං, තෙ ච යදි ගහණකාලෙ දිස්වා සාලයා හුත්වා වාරෙන්ති, ගහෙතුං න වට්ටතියෙව. ‘‘දෙහී’’ති වුත්තෙ දාතබ්බමෙවාති ‘‘දෙහී’’ති වුත්තෙ ‘‘දස්සාමී’’ති ආභොගං කත්වා ගච්ඡන්තස්ස ‘‘දෙහී’’ති අවුත්තෙ අදත්වා ගමනෙ ආපත්ති නත්ථි. පච්ඡාපි තෙහි චොදිතෙ දාතබ්බමෙව.

අදිස්වා ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යන්ති සුද්ධචිත්තෙන ගතස්ස භණ්ඩදෙය්‍යං. ආරක්ඛට්ඨානම්පි සුද්ධචිත්තෙන අතික්කමිත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙපි අවහාරො නත්ථි ආරක්ඛට්ඨානස්ස අතික්කන්තත්තා. කෙචි පන ‘‘යත්ථ කත්ථචි නීතානම්පි දාරූනං අරඤ්ඤසාමිකානඤ්ඤෙව සන්තකත්තා පුන ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වා ගච්ඡති, පාරාජිකමෙවා’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං ‘‘ආරක්ඛට්ඨානං පත්වා…පෙ… අස්සතියා අතික්කමතී’’ති, සහසා තං ඨානං අතික්කමතීතිආදිනා (පාරා. අට්ඨ. 1.107) ච ආරක්ඛට්ඨානාතික්කමෙයෙව ආපත්තියා වුච්චමානත්තා, ආරක්ඛට්ඨානාතික්කමමෙව සන්ධාය ‘‘ඉදං පන ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිහරන්තස්ස ආකාසෙන ගච්ඡතොපි පාරාජිකමෙවා’’ති වුත්තං. යඤ්ච ‘‘යත්ථ කත්ථචි නීතානම්පි දාරූනං අරඤ්ඤසාමිකානඤ්ඤෙව සන්තකත්තා’’ති කාරණං වුත්තං, තම්පි ආරක්ඛට්ඨානතො බහි පාරාජිකාපජ්ජනස්ස කාරණං න හොති භණ්ඩදෙය්‍යභාවස්සෙව කාරණත්තා. තෙසං සන්තකත්තෙනෙව හි බහි කතස්සාපි භණ්ඩදෙය්‍යං ජාතං, ඉතරථා ච භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න සියා සුඞ්කඝාතාතික්කමෙ විය. අද්ධිකෙහි දින්නමෙව සුඞ්කිකානං සන්තකං හොති, නාදින්නං, තෙන තං ඨානං යතො කුතොචි පච්චයතො සුද්ධචිත්තෙන අතික්කන්තස්ස භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න හොති. ඉධ පන අරඤ්ඤසාමිකානං සන්තකත්තා සබ්බත්ථාපි භණ්ඩදෙය්‍යමෙව හොති, තෙනෙවෙතං අරඤ්ඤෙ ආරක්ඛට්ඨානං සුඞ්කඝාතතොපි ගරුතරං ජාතං. යදි හි ආරක්ඛට්ඨානතො බහිපි ථෙය්‍යචිත්තෙ සති අවහාරො භවෙය්‍ය, ආරක්ඛට්ඨානං පත්වාතිආදිනා ඨානනියමො නිරත්ථකො සියා යත්ථ කත්ථචි ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙ පාරාජිකන්ති වත්තබ්බතො. තස්මා ආරක්ඛට්ඨානතො බහි ථෙය්‍යචිත්තෙන ගච්ඡන්තස්ස අවහාරො න භවති එවාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. ඉදං පන ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිහරන්තස්සාති යස්මිං පදෙසෙ අතික්කන්තෙ තෙසං අරඤ්ඤං ආරක්ඛට්ඨානඤ්ච අතික්කන්තො නාම හොති, තං පදෙසං ආකාසෙනාපි අතික්කමනවසෙන ගච්ඡන්තස්සාපීති අත්ථො.

උදකකථාවණ්ණනා

108. උදකකථායං මහාකුච්ඡිකා උදකචාටි උදකමණිකො, ‘‘සමෙඛලා චාටි උදකමණිකො’’තිපි වදන්ති. තත්ථාති තෙසු භාජනෙසු. භූතගාමෙන සද්ධිම්පීති පි-සද්දෙන අකප්පියපථවිම්පි සඞ්ගණ්හාති. තළාකරක්ඛණත්ථායාති ‘‘මහොදකං ආගන්ත්වා තළාකමරියාදං මා ඡින්දී’’ති තළාකරක්ඛණත්ථං. නිබ්බහනඋදකන්ති එත්ථ තළාකස්ස එකෙන උන්නතෙන පස්සෙන අධිකජලං නිබ්බහති නිගච්ඡති එතෙනාති ‘‘නිබ්බහන’’න්ති අධිකජලනික්ඛමනමාතිකා වුච්චති. තත්ථ ගච්ඡමානං උදකං නිබ්බහනඋදකං නාම. නිද්ධමනතුම්බන්ති සස්සාදීනං අත්ථාය ඉට්ඨකාදීහි කතං උදකනික්ඛමනපනාළි. මරියාදං දුබ්බලං කත්වාති එත්ථ දුබ්බලං අකත්වාපි යථාවුත්තප්පයොගෙ කතෙ මරියාදං ඡින්දිත්වා නික්ඛන්තඋදකග්ඝානුරූපෙන අවහාරෙන කත්තබ්බමෙව. යත්තකං තප්පච්චයා සස්සං උප්පජ්ජතීති බීජකසිකම්මාදිබ්බයං ඨපෙත්වා යං අධිකලාභං උප්පජ්ජති, තං සන්ධාය වුත්තං. න හි තෙහි කාතබ්බං වයකරණම්පි එතස්ස දාතබ්බං. ඉදඤ්ච තරුණසස්සෙ ජාතෙ උදකං විනාසෙන්තස්ස යුජ්ජති, සස්සෙ පන සබ්බථා අකතෙයෙව උදකං විනාසෙන්තෙන ච උදකග්ඝමෙව දාතබ්බං, න තප්පච්චයා සකලං සස්සං තෙන විනාසිතභණ්ඩස්සෙව භණ්ඩදෙය්‍යත්තා, ඉතරථා වාණිජ්ජාදිඅත්ථාය පරෙහි ඨපිතභණ්ඩං අවහරන්තස්ස තදුභයම්පි ගහෙත්වා භණ්ඩග්ඝං කාතබ්බං සියා, තඤ්ච න යුත්තන්ති අම්හාකං ඛන්ති. සාමිකානං ධුරනික්ඛෙපෙනාති එත්ථ එකස්ස සන්තකෙ තළාකෙ ඛෙත්තෙ ච ජාතෙ තස්සෙව ධුරනික්ඛෙපෙන පාරාජිකං, යදි පන තං තළාකං සබ්බසාධාරණං, ඛෙත්තානි පාටිපුග්ගලිකානි, තස්ස තස්ස පුග්ගලස්සෙව ධුරනික්ඛෙපෙ අවහාරො, අථ ඛෙත්තානිපි සබ්බසාධාරණානි, සබ්බෙසං ධුරනික්ඛෙපෙයෙව පාරාජිකං, නාසතීති දට්ඨබ්බං.

අනිග්ගතෙති අනික්ඛන්තෙ, තළාකෙයෙව ඨිතෙති අත්ථො. පරෙසං මාතිකාමුඛන්ති ඛුද්දකමාතිකාමුඛං. අසම්පත්තෙවාති තළාකතො නික්ඛමිත්වා මහාමාතිකායං එව ඨිතෙ. අනික්ඛන්තෙ බද්ධා සුබද්ධාති තළාකතො අනික්ඛන්තෙ භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න හොති සබ්බසාධාරණත්තා උදකස්සාති අධිප්පායො. නික්ඛන්තෙ පන පාටිපුග්ගලිකං හොතීති ආහ ‘‘නික්ඛන්තෙ බද්ධා භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති. ඉධ පන ඛුද්දකමාතිකායං අප්පවිට්ඨත්තා අවහාරො න ජාතො, ‘‘තළාකතො අනිග්ගතෙ පරෙසං මාතිකාමුඛං අසම්පත්තෙවා’’ති හෙට්ඨා වුත්තස්ස විකප්පද්වයස්ස ‘‘අනික්ඛන්තෙ බද්ධා සුබද්ධා, නික්ඛන්තෙ බද්ධා භණ්ඩදෙය්‍ය’’න්ති ඉදං ද්වයං යථාක්කමෙන යොජනත්ථං වුත්තං. නත්ථි අවහාරොති එත්ථ ‘‘අවහාරො නත්ථි, භණ්ඩදෙය්‍යං පන හොතී’’ති කෙචි වදන්ති, තං න යුත්තං. වත්ථුං…පෙ… න සමෙතීති එත්ථ තළාකගතඋදකස්ස සබ්බසාධාරණත්තා පරසන්තකවත්ථු න හොතීති අධිප්පායො.

දන්තපොනකථාවණ්ණනා

109. දන්තකට්ඨකථායං තතො පට්ඨාය අවහාරො නත්ථීති ‘‘යථාසුඛං භික්ඛුසඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති අභාජෙත්වාව යාවදිච්ඡකං ගහණත්ථමෙව ඨපිතත්තා අරක්ඛිතත්තා සබ්බසාධාරණත්තා ච අඤ්ඤං සඞ්ඝිකං විය න හොතීති ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තස්සාපි නත්ථි අවහාරො. ඛාදන්තු, පුන සාමණෙරා ආහරිස්සන්තීති කෙචි ථෙරා වදෙය්‍යුන්ති යොජෙතබ්බං.

වනප්පතිකථාවණ්ණනා

110. වනප්පතිකථායං සන්ධාරිතත්තාති ඡින්නස්ස රුක්ඛස්ස පතිතුං ආරද්ධස්ස සන්ධාරණමත්තෙන වුත්තං, න පන මරිචවල්ලිආදීහි පුබ්බෙ වෙඨෙත්වා ඨිතභාවෙන. තාදිසෙ හි ඡින්නෙපි අවහාරො නත්ථි අරඤ්ඤට්ඨකථායං වෙඨිතවල්ලියං විය. උජුකමෙව තිට්ඨතීති ඉමිනා සබ්බසො ඡින්දනමෙව වල්ලිආදීහි අසම්බද්ධස්ස රුක්ඛස්ස ඨානාචාවනං පුබ්බෙ විය ආකාසාදීසු ඵුට්ඨසකලපදෙසතො මොචනන්ති ආවෙණිකමිධ ඨානාචාවනං දස්සෙති. කෙචි පන ‘‘රුක්ඛභාරෙන කිඤ්චිදෙව භස්සිත්වා ඨිතත්තා හොතියෙව ඨානාචාවන’’න්ති වදන්ති, තන්න, රුක්ඛෙන ඵුට්ඨස්ස සකලස්ස ආකාසපදෙසස්ස පඤ්චහි ඡහි වා ආකාරෙහි අනතික්කමිතත්තා. වාතමුඛං සොධෙතීති යථා වාතො ආගන්ත්වා රුක්ඛං පාතෙති, එවං වාතස්ස ආගමනමග්ගං රුන්ධිත්වා ඨිතානි සාඛාගුම්බාදීනි ඡින්දිත්වා අපනෙන්තො සොධෙති. මණ්ඩූකකණ්ටකං වාති මණ්ඩූකානං නඞ්ගුට්ඨෙ අග්ගකොටියං ඨිතකණ්ටකන්ති වදන්ති, එකෙ ‘‘විසමච්ඡකණ්ටක’’න්තිපි වදන්ති.

හරණකකථාවණ්ණනා

111. හරණකකථායං හරණකන්ති වත්ථුසාමිනා හරියමානං. සො ච පාදං අග්ඝති, පාරාජිකමෙවාති ‘‘අන්තං න ගණ්හිස්සාමී’’ති අසල්ලක්ඛිතත්තා සාමඤ්ඤතො ‘‘ගණ්හිස්සාමි එත’’න්ති සල්ලක්ඛිතස්සෙව පටස්ස එකදෙසතාය තම්පි ගණ්හිතුකාමොවාති පාරාජිකං වුත්තං. සභණ්ඩහාරකන්ති සහභණ්ඩහාරකං, සකාරාදෙසස්ස විකප්පත්තා සහ සද්දොව ඨිතො, භණ්ඩහාරකෙන සහ තං භණ්ඩන්ති අත්ථො. සාසඞ්කොති ‘‘යදි උපසඞ්කමිත්වා භණ්ඩං ගණ්හිස්සාමි, ආවුධෙන මං පහරෙය්‍යා’’ති භයෙන සඤ්ජාතාසඞ්කො. එකමන්තං පටික්කම්මාති භයෙනෙව අනුපගන්ත්වා මග්ගතො සයං පටික්කම්ම. සන්තජ්ජෙත්වාති ඵරුසවාචාය චෙව ආවුධපරිවත්තනාදිකායවිකාරෙන ච සන්තජ්ජෙත්වා. අනජ්ඣාවුත්ථකන්ති අපරිග්ගහිතකං. ආලයෙන අනධිමුත්තම්පි භණ්ඩං අනජ්ඣාවුත්ථකං නාම හොතීති ආහ ‘‘ආහරාපෙන්තෙ දාතබ්බ’’න්ති, ඉමිනා පඨමං පරිච්චත්තාලයානම්පි යදි පච්ඡාපි සකසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තෙසඤ්ඤෙව තං භණ්ඩං හොති, බලක්කාරෙනාපි සකසඤ්ඤාය තස්ස ගහණෙ දොසො නත්ථි, අදදන්තස්සෙව අවහාරොති දස්සෙති. යදි පන සාමිනො ‘‘පරිච්චත්තං මයා පඨමං, ඉදානි මම සන්තකං වා එතං, නො’’ති ආසඞ්කා හොති, බලක්කාරෙන ගහෙතුං න වට්ටති සකසඤ්ඤාබලෙනෙව පුන ගහෙතබ්බභාවස්ස ආපන්නත්තා. ‘‘අදෙන්තස්ස පාරාජික’’න්ති වචනතො චොරස්ස සකසඤ්ඤාය විජ්ජමානායපි සාමිකෙසු සාලයෙසු අදාතුං න වට්ටතීති දීපිතං හොති. අඤ්ඤෙසූති මහාපච්චරියාදීසු. විචාරණායෙව නත්ථීති ඉමිනා තත්ථාපි පටික්ඛෙපාභාවතො අයමෙව අත්ථොති දස්සෙති.

උපනිධිකථාවණ්ණනා

112. උපනිධිකථායං සඞ්ගොපනත්ථාය අත්තනො හත්ථෙ නික්ඛිත්තස්ස භණ්ඩස්ස ගුත්තට්ඨානෙ පටිසාමනප්පයොගං විනා නාහං ගණ්හාමීතිආදිනා අඤ්ඤස්මිං පයොගෙ අකතෙ රජ්ජසඞ්ඛොභාදිකාලෙ ‘‘න දානි තස්ස දස්සාමි, න මය්හං දානි දස්සතී’’ති උභොහිපි සකසකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා ධුරනික්ඛෙපෙ කතෙපි අවහාරො නත්ථි. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘පාරාජිකමෙව පටිසාමනප්පයොගස්ස කතත්තා’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං, න සාරතො පච්චෙතබ්බං. පටිසාමනකාලෙ හිස්ස ථෙය්‍යචිත්තං නත්ථි, ‘‘න දානි තස්ස දස්සාමී’’ති ථෙය්‍යචිත්තුප්පත්තික්ඛණෙ පන සාමිනො ධුරනික්ඛෙපචිත්තුප්පත්තියා හෙතුභූතො කායවචීපයොගො නත්ථි, යෙන සො ආපත්තිං ආපජ්ජෙය්‍ය. න හි අකිරියසමුට්ඨානායං ආපත්තීති. දානෙ සඋස්සාහො, රක්ඛති තාවාති අවහාරං සන්ධාය අවුත්තත්තා නාහං ගණ්හාමීතිආදිනා මුසාවාදකරණෙ පාචිත්තියමෙව හොති, න දුක්කටං ථෙය්‍යචිත්තාභාවෙන සහපයොගස්සාපි අභාවතොති ගහෙතබ්බං. යදිපි මුඛෙන දස්සාමීති වදති…පෙ… පාරාජිකන්ති එත්ථ කතරපයොගෙන ආපත්ති, න තාව පඨමෙන භණ්ඩපටිසාමනප්පයොගෙන තදා ථෙය්‍යචිත්තාභාවා, නාපි ‘‘දස්සාමී’’ති කථනප්පයොගෙන තදා ථෙය්‍යචිත්තෙ විජ්ජමානෙපි පයොගස්ස කප්පියත්තාති? වුච්චතෙ – සාමිනා ‘‘දෙහී’’ති බහුසො යාචියමානොපි අදත්වා යෙන පයොගෙන අත්තනො අදාතුකාමතං සාමිකස්ස ඤාපෙති, යෙන ච සො ‘‘අදාතුකාමො අයං වික්ඛිපතී’’ති ඤත්වා ධුරං නික්ඛිපති, තෙනෙව පයොගෙනස්ස ආපත්ති. න හෙත්ථ උපනික්ඛිත්තභණ්ඩෙ පරියායෙන මුත්ති අත්ථි. අදාතුකාමතාය හි කදා තෙ දින්නං, කත්ථ තෙ දින්නන්තිආදිපරියායවචනෙනාපි සාමිකස්ස ධුරෙ නික්ඛිපාපිතෙ ආපත්තියෙව. තෙනෙව අට්ඨකථායං වුත්තං – ‘‘කිං තුම්හෙ භණථ…පෙ… එවං උභින්නං ධුරනික්ඛෙපෙන භික්ඛුනො පාරාජික’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.111). පරසන්තකස්ස පරෙහි ගණ්හාපනෙ එව පරියායතො මුත්ති, න සබ්බත්ථාති ගහෙතබ්බං. අත්තනො හත්ථෙ නික්ඛිත්තත්තාති එත්ථ අත්තනො හත්ථෙ සාමිනා දින්නතාය භණ්ඩාගාරිකට්ඨානෙ ඨිතත්තා ච ඨානාචාවනෙපි නත්ථි අවහාරො, ථෙය්‍යචිත්තෙන පන ගහණෙ දුක්කටතො න මුච්චතීති වෙදිතබ්බං.

එසෙව නයොති උද්ධාරෙයෙව චොරස්ස පාරාජිකං, කස්මා? අඤ්ඤෙහි සාධාරණස්ස අභිඤ්ඤාණස්ස වුත්තත්තා. අඤ්ඤං තාදිසමෙව ගණ්හන්තෙ යුජ්ජතීති සඤ්ඤාණතො ඔකාසතො ච තෙන සදිසමෙව අඤ්ඤං ගණ්හන්තෙ යුජ්ජති, චොරෙන සල්ලක්ඛිතප්පදෙසතො තං අපනෙත්වා කෙහිචි තත්ථ තාදිසෙ අඤ්ඤස්මිං පත්තෙ ඨපිතෙ තං ගණ්හන්තෙයෙව යුජ්ජතීති අධිප්පායො, තෙන චොරෙන දිවා සල්ලක්ඛිතපත්තං අඤ්ඤත්ථ අපනෙත්වා තදඤ්ඤෙ තාදිසෙ පත්තෙ තත්ථ ඨපිතෙපි චොරස්ස පච්ඡා රත්තිභාගෙ උප්පජ්ජමානං ථෙය්‍යචිත්තං දිවා සල්ලක්ඛිතප්පදෙසෙ ඨපිතං අඤ්ඤං තාදිසං පත්තමෙව ආලම්බිත්වා උප්පජ්ජතීති දස්සිතං හොති. පදවාරෙනාති ථෙරෙන නීහරිත්වා දින්නං පත්තං ගහෙත්වා ගච්ඡතො චොරස්ස පදවාරෙන. අතාදිසමෙව ගණ්හන්තෙ යුජ්ජතීති අතාදිසස්ස ථෙරෙන ගහණක්ඛණෙ අවහාරාභාවතො පච්ඡා හත්ථපත්තං ‘‘ත’’න්ති වා ‘‘අඤ්ඤ’’න්ති වා සඤ්ඤාය ‘‘ඉදං ගහෙත්වා ගච්ඡාමී’’ති ගමනෙ පදවාරෙනෙව අවහාරො යුජ්ජතීති අධිප්පායො.

පාරාජිකං නත්ථීති පදවාරෙපි පාරාජිකං නත්ථි උපනිධිභණ්ඩෙ වියාති ගහෙතබ්බං. ගාමද්වාරන්ති බහිගාමෙ විහාරස්ස පතිට්ඨිතත්තා ගාමප්පවෙසස්ස ආරම්භප්පදෙසදස්සනවසෙන වුත්තං, අන්තොගාමන්ති අත්ථො. ද්වින්නම්පි උද්ධාරෙයෙව පාරාජිකන්ති ථෙරස්ස අභණ්ඩාගාරිකත්තා වුත්තං. යදි හි සො භණ්ඩාගාරිකො භවෙය්‍ය, සබ්බම්පි උපනික්ඛිත්තමෙව සියා, උපනික්ඛිත්තභණ්ඩෙ ච ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හතොපි න තාව ථෙරස්ස අවහාරො හොති, චොරස්සෙව අවහාරො. උභින්නම්පි දුක්කටන්ති ථෙරස්ස අත්තනො සන්තකතාය චොරස්ස සාමිකෙන දින්නත්තා අවහාරො න ජාතො, උභින්නම්පි අසුද්ධචිත්තෙන ගහිතත්තා දුක්කටන්ති අත්ථො.

ආණත්තියා ගහිතත්තාති ‘‘පත්තචීවරං ගණ්හා’’ති එවං ථෙරෙන කතආණත්තියා ගහිතත්තා. අටවිං පවිසති, පදවාරෙන කාරෙතබ්බොති ‘‘පත්තචීවරං ගණ්හ, අසුකං නාම ගාමං ගන්ත්වා පිණ්ඩාය චරිස්සාමා’’ති ථෙරෙන විහාරතො පට්ඨාය ගාමමග්ගෙපි සකලෙපි ගාමෙ විචරණස්ස නියමිතත්තා මග්ගතො ඔක්කම්ම ගච්ඡන්තස්සෙව පදවාරෙන ආපත්ති වුත්තා. විහාරස්ස හි පරභාගෙ උපචාරතො පට්ඨාය යාව තස්ස ගාමස්ස පරතො උපචාරො, තාව සබ්බං දහරස්ස ථෙරාණත්තියා සඤ්චරණූපචාරොව හොති, න පන තතො පරං. තෙනෙව ‘‘උපචාරාතික්කමෙ පාරාජිකං. ගාමූපචාරාතික්කමෙ පාරාජික’’න්ති ච වුත්තං. පටිනිවත්තනෙ චීවරධොවනාදිඅත්ථාය පෙසනෙපි එසෙව නයො. අට්ඨත්වා අනිසීදිත්වාති එත්ථ විහාරං පවිසිත්වා සීසාදීසු භාරං භූමියං අනික්ඛිපිත්වා තිට්ඨන්තො වා නිසීදන්තො වා විස්සමිත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙ වූපසන්තෙ පුන ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වා ගච්ඡති චෙ, පාදුද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො. සචෙ භූමියං නික්ඛිපිත්වා පුන තං ගහෙත්වා ගච්ඡති, උද්ධාරෙන කාරෙතබ්බො. කස්මා? ආණාපකස්ස ආණත්තියා යං කත්තබ්බං, තස්ස තාවතා පරිනිට්ඨිතත්තා. ‘‘අසුකං නාම ගාම’’න්ති අනියමෙත්වා ‘‘අන්තොගාමං ගමිස්සාමා’’ති අවිසෙසෙන වුත්තෙ විහාරසාමන්තා පුබ්බෙ පිණ්ඩාය පවිට්ඨපුබ්බා සබ්බෙ ගොචරගාමාපි ඛෙත්තමෙවාති වදන්ති. සෙසන්ති මග්ගුක්කමනවිහාරාභිමුඛගමනාදි සබ්බං. පුරිමසදිසමෙවාති අනාණත්තියා ගහිතෙපි සාමිකස්ස කථෙත්වා ගහිතත්තා හෙට්ඨා වුත්තවිහාරූපචාරාදි සබ්බං ඛෙත්තමෙවාති කත්වා වුත්තං. එසෙව නයොති අන්තරාමග්ගෙ ථෙය්‍යචිත්තං උප්පාදෙත්වාතිආදිනා (පාරා. අට්ඨ. 1.112) වුත්තං නයං අතිදිසති.

නිමිත්තෙ වා කතෙති චීවරං මෙ කිලිට්ඨං, කො නු ඛො රජිත්වා දස්සතීතිආදිනා නිමිත්තෙ කතෙ. වුත්තනයෙනෙවාති අනාණත්තස්ස ථෙරෙන සද්ධිං පත්තචීවරං ගහෙත්වා ගමනවාරෙ වුත්තනයෙනෙව. එකපස්සෙති විහාරස්ස මහන්තතාය අත්තානං අදස්සෙත්වා එකස්මිං පස්සෙ. ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජන්තො ජීරාපෙතීති ථෙය්‍යචිත්තෙ උප්පන්නෙ ඨානාචාවනං අකත්වා නිවත්ථපාරුතනීහාරෙනෙව පරිභුඤ්ජන්තො ජීරාපෙති, ඨානා චාවෙන්තස්ස පන ථෙය්‍යචිත්තෙ සති පාරාජිකමෙව සීසෙ භාරං ඛන්ධෙ කරණාදීසු විය (පාරා. 101). යථා වා තථා වා නස්සතීති අග්ගිආදිනා නස්සති, අඤ්ඤො වා කොචීති ඉමිනා යෙන ඨපිතං, සොපි සඞ්ගහිතොති වෙදිතබ්බං.

ඉතරස්සාති චොරස්ස. ඉතරං ගණ්හතො උද්ධාරෙ පාරාජිකන්ති එත්ථ ‘‘පවිසිත්වා තව සාටකං ගණ්හාහී’’ති ඉමිනාව උපනිධිභාවතො මොචිතත්තා, සාමිකස්ස ඉතරං ගණ්හතො අත්තනො සාටකෙ ආලයස්ස සබ්භාවතො ච ‘‘උද්ධාරෙ පාරාජික’’න්ති වුත්තං. සාමිකො චෙ ‘‘මම සන්තකං ඉදං වා හොතු, අඤ්ඤං වා, කිං තෙන, අලං මය්හං ඉමිනා’’ති එවං සුට්ඨු නිරාලයො හොති, චොරස්ස පාරාජිකං නත්ථීති ගහෙතබ්බං. න ජානන්තීති තෙන වුත්තවචනං අසුණන්තා න ජානන්ති. එසෙව නයොති එත්ථ සචෙ ජානිත්වාපි චිත්තෙන න සම්පටිච්ඡන්ති, එසෙව නයොති දට්ඨබ්බං. පටික්ඛිපන්තීති එත්ථ චිත්තෙන පටික්ඛෙපොපි සඞ්ගහිතොවාති වෙදිතබ්බං. උපචාරෙ විජ්ජමානෙති භණ්ඩාගාරස්ස සමීපෙ උච්චාරපස්සාවට්ඨානෙ විජ්ජමානෙ. මයි ච මතෙ සඞ්ඝස්ස ච සෙනාසනෙ විනට්ඨෙති එත්ථ ‘‘තං මාරෙස්සාමා’’ති එත්තකෙ වුත්තෙපි විවරිතුං වට්ටති ගිලානපක්ඛෙ ඨිතත්තා අවිසයොති වුත්තත්තා. මරණතො හි පරං ගෙලඤ්ඤං අවිසයත්තඤ්ච නත්ථි. ‘‘ද්වාරං ඡින්දිත්වා පරික්ඛාරං හරිස්සාමා’’ති එත්තකෙ වුත්තෙපි විවරිතුං වට්ටතියෙව. සහායෙහි භවිතබ්බන්ති තෙහිපි භික්ඛාචාරාදීහි පරියෙසිත්වා අත්තනො සන්තකෙපි කිඤ්චි කිඤ්චි දාතබ්බන්ති වුත්තං හොති. අයං සාමීචීති භණ්ඩාගාරෙ වසන්තානං ඉදං වත්තං.

ලොලමහාථෙරොති මන්දො මොමූහො ආකිණ්ණවිහාරී. ඉතරෙහීති තස්මිංයෙව ගබ්භෙ වසන්තෙහි ඉතරභික්ඛූහි. විහාරරක්ඛණවාරෙ නියුත්තො විහාරවාරිකො, වුඩ්ඪපටිපාටියා අත්තනො වාරෙ විහාරරක්ඛණකො. නිවාපන්ති භත්තවෙතනං. චොරානං පටිපථං ගතෙසූති චොරානං ආගමනං ඤත්වා ‘‘පඨමතරඤ්ඤෙව ගන්ත්වා සද්දං කරිස්සාමා’’ති චොරානං අභිමුඛං ගතෙසු, ‘‘චොරෙහි හටභණ්ඩං ආහරිස්සාමා’’ති තදනුපථං ගතෙසුපි එසෙව නයො. නිබද්ධං කත්වාති ‘‘අසුකකුලෙ යාගුභත්තං විහාරවාරිකානඤ්ඤෙවා’’ති එවං නියමනං කත්වා. ද්වෙ තිස්සො යාගුසලාකා චත්තාරි පඤ්ච සලාකභත්තානි ච ලභමානොවාති ඉදං නිදස්සනමත්තං, තතො ඌනං වා හොතු අධිකං වා අත්තනො වෙය්‍යාවච්චකරස්ස ච යාපනමත්තං ලභනමෙව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං. නිස්සිතකෙ ජග්ගෙන්තීති තෙහි විහාරං ජග්ගාපෙන්තීති අත්ථො. අසහායකස්සාති සහායරහිතස්ස. අත්තදුතියස්සාති අප්පිච්ඡස්ස අත්තා සරීරමෙව දුතියො අස්ස නාඤ්ඤොති අත්තදුතියො. තදුභයස්සාපි අත්ථස්ස විභාවනං යස්සාතිආදි, එතෙන සබ්බෙන එකෙකස්ස වාරො න පාපෙතබ්බොති දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං. පාකවත්තත්ථායාති නිච්චං පචිතබ්බයාගුභත්තසඞ්ඛාතවත්තත්ථාය. ඨපෙන්තීති දායකා ඨපෙන්ති. තං ගහෙත්වාති තං ආරාමිකාදීහි දිය්‍යමානං භාගං ගහෙත්වා. න ගාහාපෙතබ්බොති එත්ථ අබ්භොකාසිකස්සාපි අත්තනො අධිකපරික්ඛාරො වා ඨපිතො අත්ථි, චීවරාදිසඞ්ඝිකභාගෙපි ආලයො වා අත්ථි, සොපි ගාහාපෙතබ්බොව. දිගුණන්ති අඤ්ඤෙහි ලබ්භමානතො දිගුණං. පක්ඛවාරෙනාති අඩ්ඪමාසවාරෙන.

සුඞ්කඝාතකථාවණ්ණනා

113. සුඞ්කඝාතකථායං සුඞ්කං යත්ථ රාජපුරිසා හනන්ති අදදන්තානං සන්තකං අච්ඡින්දිත්වාපි ගණ්හන්ති, තං ඨානං සුඞ්කඝාතන්ති එවම්පි අත්ථො දට්ඨබ්බො. වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං තඤ්හීතිආදි වුත්තං. දුතියං පාදං අතික්කාමෙතීති එත්ථ පඨමපාදං පරිච්ඡෙදතො බහි ඨපෙත්වා දුතියපාදෙ උද්ධටමත්තෙ පාරාජිකං. උද්ධරිත්වා බහි අට්ඨපිතෙපි බහි ඨිතො එව නාම හොතීති කත්වා එවං සබ්බත්ථ පදවාරෙසුපීති දට්ඨබ්බං. පරිවත්තිත්වා අබ්භන්තරිමං බහි ඨපෙති, පාරාජිකන්ති ඉදං සයං බහි ඨත්වා පඨමං අබ්භන්තරිමං උක්ඛිපිත්වා වා සමකං උක්ඛිපිත්වා වා පරිවත්තනං සන්ධාය වුත්තං. බහි ඨත්වා උක්ඛිත්තමත්තෙ හි සබ්බං බහිගතමෙව හොතීති. සචෙ පන සො බහි ඨත්වාපි බාහිරපුටකං පඨමං අන්තො ඨපෙත්වා පච්ඡා අබ්භන්තරිමං උක්ඛිපිත්වා බහි ඨපෙති, තදාපි එකාබද්ධතාය අවිජහිතත්තා අවහාරො න දිස්සති. කෙචි පන ‘‘භූමියං පතිත්වා වත්තන්තං පුන අන්තො පවිසති, පාරාජිකමෙවාති (පාරා. අට්ඨ. 1.113) වුත්තත්තා බාහිරපුටකෙ අන්තොපවිට්ඨෙපි බහිගතභාවතො න මුච්චති, අන්තොගතං පන පුටකං පඨමං, පච්ඡා එව වා බහි ඨපිතමත්තෙ වා පාරාජිකමෙවා’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං. බහි භූමියං පාතිතස්ස කෙනචි සද්ධිං එකාබද්ධතාය අභාවෙන අන්තොපවිට්ඨෙපි පාරාජිකමෙවාති වත්තුං යුත්තං, ඉදං පන එකාබද්ධත්තා තෙන සද්ධිං න සමෙති. තස්මා යථා අන්තොභූමිගතෙන එකාබද්ධතා න හොති, එවං උභයස්සාපි බහිගතභාවෙ සාධිතෙයෙව අවහාරොති විඤ්ඤායති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. යෙ පන පරිවත්තිත්වාති ඉමස්ස නිවත්තිත්වාති අත්ථං වදන්ති, තෙහි පන අබ්භන්තරිමං බහි ඨපෙතීති අයමත්ථො ගහිතො හොතීති තත්ථ සඞ්කායෙව නත්ථි. එකාබද්ධන්ති කාජකොටියං රජ්ජුයා බන්ධනං සන්ධාය වුත්තං. අබන්ධිත්වා කාජකොටියං ඨපිතමත්තමෙව හොති, පාරාජිකන්ති බහි ගහිතකාජකොටියං ඨපිතං යදි පාදං අග්ඝති, පාරාජිකමෙව, අන්තොඨපිතෙන එකාබද්ධතාය අභාවාති අධිප්පායො. ගච්ඡන්තෙ යානෙ වා…පෙ… ඨපෙතීති සුඞ්කඝාතං පවිසිත්වා අප්පවිසිත්වා වා ඨපෙති. සුඞ්කට්ඨානස්ස බහි ඨිතන්ති යානාදීහි නීහටත්තා බහි ඨිතං. කෙචි පන ‘‘බහි ඨපිත’’න්ති පාඨං විකප්පෙත්වා සුඞ්කට්ඨානතො පුබ්බෙව බහි ඨපිතන්ති අත්ථං වදන්ති, තං න සුන්දරං; සුඞ්කට්ඨානෙ පවිසිත්වා යානෙ ඨපිතෙපි පවත්තිත්වා ගතෙ විය දොසාභාවතො. යො පන සුඞ්කට්ඨානස්ස අන්තොව පවිසිත්වා ‘‘සුඞ්කට්ඨාන’’න්ති ඤත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ආගතමග්ගෙන පටිනිවත්තිත්වා ගච්ඡති, තස්සාපි යදි තෙන දිසාභාගෙන ගච්ඡන්තානම්පි හත්ථතො සුඞ්කං ගණ්හන්ති, පාරාජිකමෙව. ඉමස්මිං ඨානෙති යානාදීහි නීහරණෙ. තත්‍රාති තස්මිං එළකලොමසික්ඛාපදෙ (පාරා. 571 ආදයො).

පාණකථාවණ්ණනා

114. පාණකථායං ආඨපිතොති මාතාපිතූහි ඉණං ගණ්හන්තෙහි ‘‘යාව ඉණදානා අයං තුම්හාකං සන්තිකෙ හොතූ’’ති ඉණදායකානං නිය්‍යාතිතො. අවහාරො නත්ථීති මාතාපිතූහි පුත්තස්ස අපරිච්චත්තත්තා මාතාපිතූනඤ්ච අසන්තකත්තා අවහාරො නත්ථි. ධනං පන ගතට්ඨානෙ වඩ්ඪතීති ඉමිනා ආඨපෙත්වා ගහිතධනං වඩ්ඪියා සහ ආඨපිතපුත්තහාරකස්ස ගීවාති දස්සිතන්ති වදන්ති. දාසස්ස ජාතොති උක්කට්ඨලක්ඛණං දස්සෙතුං වුත්තං. දාසිකුච්ඡියං පන අදාසස්ස ජාතොපි එත්ථෙව සඞ්ගහිතො. පරදෙසතො පහරිත්වාති පරදෙසවිලුම්පකෙහි රාජචොරාදීහි පහරිත්වා. සුඛං ජීවාති වදතීති ථෙය්‍යචිත්තෙන සාමිකානං සන්තිකතො පලාපෙතුකාමතාය වදති, තථා පන අචින්තෙත්වා කාරුඤ්ඤෙන ‘‘සුඛං ගන්ත්වා ජීවා’’ති වදන්තස්ස නත්ථි අවහාරො, ගීවා පන හොති. දුතියපදවාරෙති යදි දුතියපදං අවස්සං උද්ධරිස්සති, භික්ඛුස්ස ‘‘පලායිත්වා සුඛං ජීවා’’ති වචනක්ඛණෙයෙව පාරාජිකං. අනාපත්ති පාරාජිකස්සාති තස්ස වචනෙන වෙගවඩ්ඪනෙ අකතෙපි දුක්කටා න මුච්චතීති දස්සෙති. ‘‘අදින්නං ථෙය්‍යසඞ්ඛාතං ආදියෙය්‍යා’’ති (පාරා. 89, 91) ආදානස්සෙව වුත්තත්තා වුත්තපරියායෙන මුච්චතීති.

චතුප්පදකථාවණ්ණනා

117. චතුප්පදකථායං පාළියං ආගතාවසෙසාති පාළියං ආගතෙහි හත්ථි ආදීහි අඤ්ඤෙ පසු-සද්දස්ස සබ්බසාධාරණත්තා. භිඞ්කච්ඡාපන්ති ‘‘භිඞ්කා භිඞ්කා’’ති සද්දායනතො එවං ලද්ධනාමං හත්ථිපොතකං. අන්තොවත්ථුම්හීති පරික්ඛිත්තෙ. බහිනගරෙ ඨිතස්සාති පරික්ඛිත්තනගරං සන්ධාය වුත්තං, අපරික්ඛිත්තනගරෙ පන අන්තොනගරෙ ඨිතස්සාපි ඨිතට්ඨානමෙව ඨානං. ඛණ්ඩද්වාරන්ති අත්තනා ඛණ්ඩිතද්වාරං. එකො නිපන්නොති එත්ථාපි බන්ධොති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං, තෙනාහ ‘‘නිපන්නස්ස ද්වෙ’’ති. ඝාතෙතීති එත්ථ ථෙය්‍යචිත්තෙන විනාසෙන්තස්ස සහපයොගත්තා දුක්කටමෙවාති වදන්ති.

ඔචරකකථාවණ්ණනා

118. ඔචරකකථායං පරියායෙන හි අදින්නාදානතො මුච්චතීති ඉදං ආණත්තිකපයොගං සන්ධාය වුත්තං, සයමෙව පන අභියුඤ්ජනාදීසු පරියායෙනපි මොක්ඛො නත්ථි.

ඔණිරක්ඛකථාවණ්ණනා

ඔණිරක්ඛකථායං ඔණින්ති ඔණීතං, ආනීතන්ති අත්ථො. ඔණිරක්ඛස්ස සන්තිකෙ ඨපිතභණ්ඩං උපනිධි (පාරා. 112) විය ගුත්තට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සඞ්ගොපනත්ථාය අනික්ඛිපිත්වා යථාඨපිතට්ඨානෙ එව මුහුත්තමත්තං ඔලොකනත්ථාය ඨපිතත්තා තස්ස භණ්ඩස්ස ඨානාචාවනමත්තෙන ඔණිරක්ඛකස්ස පාරාජිකං හොති.

සංවිදාවහාරකථාවණ්ණනා

සංවිදාවහාරකථායං සංවිධායාති සංවිදහිත්වා. තෙන නෙසං දුක්කටාපත්තියොති ආණත්තිවසෙන පාරාජිකාපත්තියා අසම්භවෙ සතීති වුත්තං. යදි හි තෙන ආණත්තා යථාණත්තිවසෙන හරන්ති, ආණත්තික්ඛණෙ එව පාරාජිකාපත්තිං ආපජ්ජන්ති. පාළියං ‘‘සම්බහුලා සංවිදහිත්වා එකො භණ්ඩං අවහරති, ආපත්ති සබ්බෙසං පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 118) එත්ථාපි ආණාපකානං ආණත්තික්ඛණෙයෙව ආපත්ති, අවහාරකස්ස උද්ධාරෙති ගහෙතබ්බො. සම්බහුලා භික්ඛූ එකං ආණාපෙන්ති ‘ගච්ඡෙතං ආහරා’ති, තස්සුද්ධාරෙ සබ්බෙසං පාරාජිකන්තිආදීසුපි එවමෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො. සාහත්ථිකං වා ආණත්තිකස්ස ආණත්තිකං වා සාහත්ථිකස්ස අඞ්ගං න හොතීති භින්නකාලිකත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අඞ්ගං න හොති. තථා හි සහත්ථා අවහරන්තස්ස ඨානාචාවනක්ඛණෙ ආපත්ති, ආණත්තියා පන ආණත්තික්ඛණෙයෙවාති භින්නකාලිකත්තා ආපත්තියොති.

සඞ්කෙතකම්මකථාවණ්ණනා

119. සඞ්කෙතකම්මකථායං ඔචරකෙ වුත්තනයෙනෙවාති එත්ථ අවස්සං හාරියෙ භණ්ඩෙතිආදිනා (පාරා. අට්ඨ. 1.118) වුත්තනයෙනෙව. පාළියං ‘‘තං සඞ්කෙතං පුරෙ වා පච්ඡා වා’’ති තස්ස සඞ්කෙතස්ස පුරෙ වා පච්ඡා වාති අත්ථො. ‘‘තං නිමිත්තං පුරෙ වා පච්ඡා වා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො.

නිමිත්තකම්මකථාවණ්ණනා

120. නිමිත්තකම්මකථායං අක්ඛිනිඛණනාදිනිමිත්තකම්මං පන ලහුකං ඉත්තරකාලං, තස්මා තඞ්ඛණෙයෙව තං භණ්ඩං අවහරිතුං න සක්කා. නිමිත්තකම්මානන්තරමෙව ගණ්හිතුං ආරද්ධත්තා තෙනෙව නිමිත්තෙන අවහරතීති වුච්චති. යදි එවං පුරෙභත්තප්පයොගොව එසොති වාදො පමාණභාවං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති. න හි සඞ්කෙතකම්මං (පාරා. 119) විය නිමිත්තකම්මං කාලපරිච්ඡෙදයුත්තං. කාලවසෙන හි සඞ්කෙතකම්මං වුත්තං, කිරියාවසෙන නිමිත්තකම්මන්ති අයමෙව තෙසං විසෙසො. ‘‘තං නිමිත්තං පුරෙ වා පච්ඡා වා තං භණ්ඩං අවහරති, මූලට්ඨස්ස අනාපත්තී’’ති ඉදං පන නිමිත්තකරණතො පුරෙ ගණ්හන්තස්ස චෙව නිමිත්තකම්මෙ ච කතෙපි ගණ්හිතුං අනාරභිත්වා පච්ඡා සයමෙව ගණ්හන්තස්ස ච වසෙන වුත්තං.

ආණත්තිකථාවණ්ණනා

121. ආණත්තිකථායං අසම්මොහත්ථන්ති යස්මා සඞ්කෙතකම්මනිමිත්තකම්මානි කරොන්තො න කෙවලං පුරෙභත්තාදිකාලසඞ්කෙතකම්මං අක්ඛිනිඛණනාදිනිමිත්තකම්මමෙව වා කරොති, අථ ඛො එවංවණ්ණසණ්ඨානභණ්ඩං ගණ්හාති, භණ්ඩනියමම්පි කරොති, ත්වං ඉත්ථන්නාමස්ස පාවද, සො අඤ්ඤස්ස පාවදතූතිආදිනා පුග්ගලපටිපාටියා ච ආණාපෙති, තස්මා පුබ්බණ්හාදිකාලවසෙන අක්ඛිනිඛණනාදිකිරියාවසෙන භණ්ඩපුග්ගලපටිපාටිවසෙන ච ආණත්තෙ එතෙසු සඞ්කෙතකම්මනිමිත්තකම්මෙසු විසඞ්කෙතා විසඞ්කෙතභාවෙ සම්මොහො ජායති, තදපගමෙන අසම්මොහත්ථං. යං ආණාපකෙන නිමිත්තසඤ්ඤං කත්වා වුත්තන්ති පුබ්බණ්හාදීසු අක්ඛිනිඛණනාදීසු වා ගහණත්ථං ආණාපෙන්තෙන ඊදිසවණ්ණසණ්ඨානාදියුත්තං ගණ්හාති එවං ගහණස්ස නිමිත්තභූතසඤ්ඤාණං කත්වා යං භණ්ඩං වුත්තං. අයං යුත්ති සබ්බත්ථාති හෙට්ඨා වුත්තෙසු උපරි වක්ඛමානෙසු ච සබ්බත්ථ ආණත්තිප්පසඞ්ගෙසු ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකාදීනං භාවසඞ්ඛාතා විනයයුත්ති, සා ච ආණත්තස්ස කිරියානිට්ඨාපනක්ඛණෙ ආණාපකස්ස පයොගෙ ථෙය්‍යචිත්තානං අභාවා ආණත්තික්ඛණෙ එකා එව ආපත්ති හොතීති එවං උපපත්තියා පවත්තත්තා යුත්තීති වුත්තා. ‘‘මූලට්ඨස්ස ථුල්ලච්චය’’න්ති වුත්තත්තා සඞ්ඝරක්ඛිතෙන පටිග්ගහිතෙපි බුද්ධරක්ඛිතධම්මරක්ඛිතානං දුක්කටමෙව, කස්මා පනෙත්ථ ආචරියස්ස ථුල්ලච්චයන්ති ආහ ‘‘මහාජනො හී’’තිආදි. මහාජනොති ච බුද්ධරක්ඛිතධම්මරක්ඛිතසඞ්ඝරක්ඛිතෙ සන්ධාය වුත්තං. මූලට්ඨස්සෙව දුක්කටන්ති බුද්ධරක්ඛිතස්ස දුක්කටං. ඉදඤ්ච මූලට්ඨස්ස ථුල්ලච්චයාභාවදස්සනත්ථං පඨමං ආණත්තික්ඛණෙ දුක්කටං සන්ධාය වුත්තං, න පන සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස පටිග්ගහණපච්චයා පුන දුක්කටසම්භවං සන්ධාය. න හි සො එකපයොගෙන දුක්කටද්වයං ආපජ්ජති. කෙචි පන ‘‘විසඞ්කෙතත්තා පාළියං ‘මූලට්ඨස්සා’ති අවත්වා ‘පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා ඉදං සඞ්ඝරක්ඛිතස්ස දුක්කටං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං කිඤ්චාපි අට්ඨකථාය න සමෙති, පාළිතො පන යුත්තං විය දිස්සති. න හි තස්ස පටිග්ගහණප්පයොගෙ අනාපත්ති හොතීති. ඉමිනාව හෙට්ඨා ආගතවාරෙසුපි පටිග්ගණ්හන්තානං දුක්කටං වෙදිතබ්බං. ‘‘පණ්ණෙ වා සිලාදීසු වා ‘චොරියං කාතබ්බ’න්ති ලිඛිත්වා ඨපිතෙ පාරාජිකමෙවා’’ති කෙචි වදන්ති, තං පන ‘‘අසුකස්ස ගෙහෙ භණ්ඩ’’න්ති එවං නියමෙත්වා ලිඛිතෙ යුජ්ජති, න අනියමෙත්වා ලිඛිතෙති වීමංසිතබ්බං. මග්ගානන්තරඵලසදිසාති ඉමිනා යථා අරියපුග්ගලානං මග්ගානන්තරෙ ඵලෙ උප්පන්නෙ කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිපරියොසානං භාවනාකිච්චං නිප්ඵන්නං නාම හොති, එවමෙතිස්සා අත්ථසාධකචෙතනාය උප්පන්නාය ආණත්තිකිච්චං නිප්ඵන්නමෙවාති දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘තස්මා අයං ආණත්තික්ඛණෙයෙව පාරාජිකො’’ති, ආණත්තිවචීපයොගසමුට්ඨාපකචෙතනාක්ඛණෙයෙව පාරාජිකො හොතීති අත්ථො.

ආණත්තිකථාවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

ආපත්තිභෙදවණ්ණනා

122. තත්ථ තත්ථාති භූමට්ඨථලට්ඨාදීසු. පාළියං මනුස්සපරිග්ගහිතං සන්ධාය ‘‘පරපරිග්ගහිත’’න්ති වුත්තං. ආමසති ඵන්දාපෙති ඨානා චාවෙතීති ඉමෙහි තීහි පදෙහි පුබ්බපයොගසහිතං පඤ්චමං අවහාරඞ්ගං වුත්තං, ඨානා චාවෙතීති ච ඉදං උපලක්ඛණමත්තං. ආණත්තිකාදයො සබ්බෙපි පයොගා ධුරනික්ඛෙපො ච ඉධ සඞ්ගහෙතබ්බාවාති දට්ඨබ්බං.

125. ඨානාචාවනන්ති ඉදං පාළිඅනුසාරතො වුත්තං ධුරනික්ඛෙපස්සාපි සඞ්ගහෙතබ්බතො. එස නයො උපරිපි සබ්බත්ථ. තත්ථ හි න ච සකසඤ්ඤීති ඉමිනා පරපරිග්ගහිතතා වුත්තා, න ච විස්සාසග්ගාහී න ච තාවකාලිකන්ති ඉමෙහි පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, තීහි වා එතෙහි පරපරිග්ගහිතතා පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා ච වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අනජ්ඣාවුත්ථකන්ති ‘‘මමෙද’’න්ති පරිග්ගහවසෙන අනජ්ඣාවුත්ථකං අරඤ්ඤෙ දාරුතිණපණ්ණාදි. ඡඩ්ඩිතන්ති පඨමං පරිග්ගහෙත්වා පච්ඡා අනත්ථිකතාය ඡඩ්ඩිතං යං කිඤ්චි. ඡින්නමූලකන්ති නට්ඨං පරියෙසිත්වා ආලයසඞ්ඛාතස්ස මූලස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නමූලකං. අස්සාමිකන්ති අනජ්ඣාවුත්ථකාදීහි තීහි ආකාරෙහි දස්සිතං අස්සාමිකවත්ථු. උභයම්පීති අස්සාමිකං අත්තනො සන්තකඤ්ච.

අනාපත්තිභෙදවණ්ණනා

131. තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නිබ්බත්තාති තස්මිංයෙව මතසරීරෙ පෙතත්තභාවෙන නිබ්බත්තා. රුක්ඛාදීසු ලග්ගිතසාටකෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති මනුස්සෙහි අගොපිතං සන්ධාය වුත්තං, සචෙ පනෙතං දෙවාලයචෙතියරුක්ඛාදීසු නියුත්තෙහි පුරිසෙහි රක්ඛිතගොපිතං හොති, ගහෙතුං න වට්ටති. ථොකෙ ඛායිතෙ…පෙ… ගහෙතුං වට්ටතීති ඉදං අදින්නාදානාභාවං සන්ධාය වුත්තං. ජිඝච්ඡිතපාණිනා ඛාදියමානමංසස්ස අච්ඡින්දිත්වා ඛාදනං නාම කාරුඤ්ඤහානිතො ලොලභාවතො ච අසාරුප්පමෙව. තෙනෙව හි අරියවංසිකා අත්තනො පත්තෙ භත්තං ඛාදන්තම්පි සුනඛාදිං තජ්ජෙත්වා න වාරෙන්ති, තිරච්ඡානානං ආමිසදානෙ කුසලං විය තෙසං ආමිසස්ස අච්ඡින්දනෙපි අකුසලමෙවාති ගහෙතබ්බං, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘පරානුද්දයතාය ච න ගහෙතබ්බ’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.140).

පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා

බහු එකතො දාරුආදිභාරියස්ස එකස්ස භණ්ඩස්ස උක්ඛිපනකාලෙ ‘‘ගණ්හථ උක්ඛිපථා’’ති වචීපයොගෙන සද්ධිං කායපයොගසබ්භාවට්ඨානං සන්ධාය ‘‘සාහත්ථිකාණත්තික’’න්ති වුත්තං. ‘‘ත්වං එතං වත්ථුං ගණ්හ, අහං අඤ්ඤ’’න්ති එවං පවත්තෙ පන අවහාරෙ අත්තනා ගහිතං සාහත්ථිකමෙව, පරෙන ගාහාපිතං ආණත්තිකමෙව, තෙනෙව තදුභයග්ඝෙන පඤ්චමාසෙපි පාරාජිකං න හොති, එකෙකභණ්ඩග්ඝවසෙන ථුල්ලච්චයාදිමෙව හොති. වුත්තඤ්හි ‘‘සාහත්ථිකං වා ආණත්තිකස්ස අඞ්ගං න හොතී’’තිආදි. උපනික්ඛිත්තභණ්ඩං භණ්ඩදෙය්‍යඤ්ච අදාතුකාමතාය ‘‘දෙමි දම්මී’’ති වික්ඛිපන්තො තුණ්හීභාවෙන විහෙඨෙන්තොපි තෙන තෙන කායවිකාරාදිකිරියාය පරස්ස ධුරං නික්ඛිපාපෙසීති ‘‘කිරියාසමුට්ඨානඤ්චා’’ති වුත්තං.

පදභාජනීයවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

විනීතවත්ථුවණ්ණනා

135. විනීතවත්ථූසු නිරුත්තියෙව තංතංඅත්ථග්ගහණස්ස උපායතාය පථොති නිරුත්තිපථො, තෙනෙවාහ ‘‘වොහාරවචනමත්තෙ’’ති. යථාකම්මං ගතොති තතො පෙතත්තභාවතො මතභාවං දස්සෙති. අබ්භුණ්හෙති ආසන්නමරණතාය සරීරස්ස උණ්හසමඞ්ගිතං දස්සෙති, තෙනෙවාහ ‘‘අල්ලසරීරෙ’’ති. කුණපභාවං උපගතම්පි භින්නමෙව අල්ලභාවතො භින්නත්තා. විසභාගසරීරෙති ඉත්ථිසරීරෙ. සීසෙ වාතිආදි අධක්ඛකෙ උබ්භජාණුමණ්ඩලෙ පදෙසෙ චිත්තවිකාරප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං, යත්ථ කත්ථචි අනාමසන්තෙන කතං සුකතමෙව. මතසරීරම්පි හි යෙන කෙනචි ආකාරෙන සඤ්චිච්ච ඵුසන්තස්ස අනාමාසදුක්කටමෙවාති වදන්ති, තං යුත්තමෙව. න හි අපාරාජිකවත්ථුකෙපි චිත්තාදිඉත්ථිරූපෙ භවන්තං දුක්කටං පාරාජිකවත්ථුභූතෙ මතිත්ථිසරීරෙ නිවත්තති.

කුසසඞ්කාමනවත්ථුකථාවණ්ණනා

138. බලසාති බලෙන. සාටකො භවිස්සති, ගණ්හිස්සාමීති අනාගතවචනං පසිබ්බකග්ගහණතො පුරෙතරං සමුප්පන්නපරිකප්පදස්සනවසෙන වුත්තං. ගහණක්ඛණෙ පන ‘‘සාටකො චෙ, ගණ්හාමී’’ති පසිබ්බකං ගණ්හාතීති එවමෙත්ථ අධිප්පායො ගහෙතබ්බො, න පන බහි නීහරිත්වා සාටකභාවං ඤත්වා ගහෙස්සාමීති, තෙනාහ ‘‘උද්ධාරෙයෙව පාරාජික’’න්ති. ඉතරථා ‘‘ඉදානි න ගණ්හාමි, පච්ඡා අන්ධකාරෙ ජාතෙ විජානනකාලෙ වා ගණ්හිස්සාමි, ඉදානි ඔලොකෙන්තො විය හත්ථගතං කරොමී’’ති ගණ්හන්තස්සාපි ගහණක්ඛණෙ අවහාරො භවෙය්‍ය, න ච තං යුත්තං තදා ගහණෙ සන්නිට්ඨානාභාවා. සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය එව හි පාණාතිපාතාදිඅකුසලං විය. න හි ‘‘පච්ඡා වධිස්සාමී’’ති පාණං ගණ්හන්තස්ස තදෙව තස්මිං මතෙපි පාණාතිපාතො හොති වධකචෙතනාය පයොගස්ස අකතත්තා, එවමිධාපි අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ අවහරිස්සාමීතිආදිනා කාලපරිකප්පනවසෙන ඨානා චාවිතෙපි තදාපි අවහාරො න හොති ඔකාසපරිකප්පෙ (පාරා. අට්ඨ. 1.138) විය, තස්මිං පන යථාපරිකප්පිතට්ඨානෙ කාලෙ ආගතෙ භණ්ඩං භූමියං අනික්ඛිපිත්වාපි ථෙය්‍යචිත්තෙන ගච්ඡතො පදවාරෙන අවහාරොති ඛායති. තස්මා භණ්ඩපරිකප්පො ඔකාසපරිකප්පො කාලපරිකප්පොති තිවිධොපි පරිකප්පො ගහෙතබ්බො. අට්ඨකථායං පන ඔකාසපරිකප්පෙ සමොධානෙත්වා කාලපරිකප්පො විසුං න වුත්තොති අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. පදවාරෙන කාරෙතබ්බොති භූමියං අනික්ඛිපිත්වා වීමංසිතත්තා වුත්තං. පරියුට්ඨිතොති අනුබද්ධො.

පරිකප්පො දිස්සතීති ගහණක්ඛණෙ පරිකප්පො දිස්සති, න තදා තෙසං මතෙන අවහාරොති දස්සෙති. දිස්වා හටත්තා පරිකප්පාවහාරො න දිස්සතීති පච්ඡා පන බහි වීමංසිත්වා සාටකභාවං ඤත්වා තතො පච්ඡා ථෙය්‍යචිත්තෙන හටත්තා පුබ්බෙ කතස්ස පරිකප්පස්ස අවහාරානඞ්ගත්තා ‘‘සුත්ත’’න්ති ඤත්වා හරණෙ විය ථෙය්‍යාවහාරො එව සියා. තස්මා පරිකප්පාවහාරො න දිස්සති. සාටකො චෙ භවිස්සතීතිආදිකස්ස පරිකප්පස්ස තදා අවිජ්ජමානත්තා කෙවලං අවහාරො එව, න පරිකප්පාවහාරොති අධිප්පායො, තෙන භණ්ඩපරිකප්පාවහාරස්ස ‘‘සාටකො චෙ භවිස්සති, ගහෙස්සාමී’’ති එවං භණ්ඩසන්නිට්ඨානාභාවක්ඛණෙයෙව පවත්තිං දස්සෙති, තෙනාහ ‘‘යං පරිකප්පිතං, තං අදිට්ඨං පරිකප්පිතභාවෙ ඨිතංයෙව උද්ධරන්තස්ස අවහාරො’’ති. යදි එවං කස්මා ඔකාසපඅප්පාවහාරො භණ්ඩං දිස්වා අවහරන්තස්ස පරිකප්පාවහාරො සියාති? නායං දොසො අභණ්ඩවිසයත්තා තස්ස පරිකප්පස්ස, පුබ්බෙව දිස්වා ඤාතභණ්ඩස්සෙව හි ඔකාසපරිකප්පො වුත්තො. තං මඤ්ඤමානො තං අවහරීති ඉදං සුත්තං කිඤ්චාපි ‘‘තඤ්ඤෙවෙත’’න්ති නියමෙත්වා ගණ්හන්තස්ස වසෙන වුත්තං, තථාපි ‘‘තඤ්චෙ ගණ්හිස්සාමී’’ති එවං පවත්තෙ ඉමස්මිං පරිකප්පෙපි ‘‘ගණ්හිස්සාමී’’ති ගහණෙ නියමසබ්භාවා අවහාරත්ථසාධකං හොතීති උද්ධටං, තෙනෙව ‘‘සමෙතී’’ති වුත්තං.

කෙචීති මහාඅට්ඨකථායමෙව එකච්චෙ ආචරියා. මහාපච්චරියං පනාතිආදිනාපි කෙචිවාදො ගාරය්හො, මහාඅට්ඨකථාවාදොව යුත්තතරොති දස්සෙති.

අලඞ්කාරභණ්ඩන්ති අඞ්ගුලිමුද්දිකාදි. කුසං පාතෙත්වාති විලීවමයං වා තාලපණ්ණාදිමයං වා කතසඤ්ඤාණං පාතෙත්වා. පරකොට්ඨාසතො කුසෙ උද්ධටෙපි න තාව කුසස්ස පරිවත්තනං ජාතන්ති වුත්තං ‘‘උද්ධාරෙ රක්ඛතී’’ති. හත්ථතො මුත්තමත්තෙ පාරාජිකන්ති ඉමිනා ඨානාචාවනං ධුරනික්ඛෙපඤ්ච විනා කුසසඞ්කාමනං නාම විසුං එකොයං අවහාරොති දස්සෙති. සබ්බෙපි හි අවහාරා සාහත්ථිකාණත්තිකාධිප්පායයොගෙහි නිප්ඵාදියමානා අත්ථතො ඨානාචාවනධුරනික්ඛෙපකුසසඞ්කාමනෙසු තීසු සමොසරන්තීති දට්ඨබ්බං. ඉතරො තස්ස භාගං උද්ධරති, උද්ධාරෙ පාරාජිකන්ති පුරිමස්ස අත්තනො කොට්ඨාසෙ ආලයස්ස අවිගතත්තා වුත්තං, ආලයෙ පන සබ්බථා අසති අවහාරො න හොති, තෙනාහ ‘‘විචිනිතාවසෙසං ගණ්හන්තස්සාපි අවහාරො නත්ථෙවා’’ති.

නායං මමාති ජානන්තොපීති එත්ථ පි-සද්දෙන තත්ථ වෙමතිකොපි හුත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තොපි සඞ්ගය්හති. සිවෙය්‍යකන්ති සිවිරට්ඨෙ ජාතං.

140-1. කප්පියං කාරාපෙත්වාති පචාපෙත්වා. තස්මිං පාචිත්තියන්ති අදින්නාදානභාවෙන සහපයොගස්සාපි අභාවා දුක්කටං න වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ආණත්තෙහීති සම්මතෙන ආණත්තෙහි. ආණත්තෙනාති සාමිකෙහි ආණත්තෙන. භණ්ඩදෙය්‍යන්ති සම්මතාදීහි දින්නත්තා න පරාජිකං ජාතං, අසන්තං පුග්ගලං වත්වා ගහිතත්තා පන භණ්ඩදෙය්‍යං වුත්තං. අඤ්ඤෙන දිය්‍යමානන්ති සම්මතාදීහි චතූහි අඤ්ඤෙන දිය්‍යමානං. ගණ්හන්තොති ‘‘අපරස්ස භාගං දෙහී’’ති වත්වා ගණ්හන්තො. අපරස්සාති අසන්තං පුග්ගලං අදස්සෙත්වා පන ‘‘අපරං භාගං දෙහී’’ති වා කූටවස්සානි ගණෙත්වා වා ගණ්හතො ගිහිසන්තකෙ සාමිනා ච ‘‘ඉමස්ස දෙහී’’ති එවං ආණත්තෙන ච දින්නෙ භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න හොති, සඞ්ඝසන්තකෙ පන හොතීති ඉමං විසෙසං දස්සෙතුං අසම්මතෙන වා අනාණත්තෙන වාතිආදි පුන වුත්තං. ඉතරෙහි දිය්‍යමානන්ති සම්මතෙන ආණත්තෙන වා දිය්‍යමානං. එවං ගණ්හතොති ‘‘අපරම්පි භාගං දෙහී’’ති වත්වා කූටවස්සානි ගණෙත්වා වා ගණ්හතො. සාමිකෙන පනාති එත්ථ පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතකො, තෙන ‘‘අපරම්පි භාගං දෙහී’’ති වා කූටවස්සානි ගණෙත්වා වා ගණ්හන්තෙ සාමිකෙන සයං දෙන්තෙ වා දාපෙන්තෙ වා විසෙසො අත්ථීති වුත්තං හොති. සුදින්නන්ති භණ්ඩදෙය්‍යං න හොතීති අධිප්පායො. හෙට්ඨා පන සාමිකෙන තෙන ආණත්තෙන වා දිය්‍යමානං ගිහිසන්තකං ‘‘අපරස්ස භාගං දෙහී’’ති වත්වා ගණ්හතො අපරස්ස අභාවතො සාමිසන්තකමෙව හොතීති භණ්ඩදෙය්‍යං ජාතං, ඉධ පන තෙහියෙව දිය්‍යමානං ‘‘අපරම්පි භාගං දෙහී’’ති වත්වා වා කූටවස්සානි ගණෙත්වා වා ගණ්හතො ‘‘දෙහී’’ති වුත්තත්තා අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිමත්තං ඨපෙත්වා භණ්ඩදෙය්‍යං න හොතීති සුදින්නමෙවාති වුත්තං. අස්සාමිකෙන පන ආණත්තෙන දින්නං භණ්ඩං ගණ්හතො භණ්ඩදෙය්‍යමෙවාති වදන්ති, පත්තචතුක්කෙ විය අවහාරතාවෙත්ථ යුත්තා, සඞ්ඝසන්තකෙ පන ‘‘දෙහී’’ති වුත්තෙපි සාමිකස්ස කස්සචි අභාවා සම්මතෙන දින්නෙපි භණ්ඩදෙය්‍යං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

146-9. ආහරාපෙන්තෙසු භණ්ඩදෙය්‍යන්ති ‘‘ගහිතෙ අත්තමනො හොතී’’ති වචනතො අනත්තමනස්ස සන්තකං ගහිතම්පි පුන දාතබ්බමෙවාති වුත්තං. ‘‘සම්මුඛීභූතෙහි භාජෙතබ්බ’’න්ති වචනතො භාජනීයභණ්ඩං උපචාරසීමට්ඨානමෙව පාපුණාතීති ආහ ‘‘අන්තොඋපචාරසීමායං ඨිතස්සෙව ගහෙතුං වට්ටතී’’ති. භණ්ඩදෙය්‍යන්ති උභින්නං සාලයභාවෙපි චොරස්ස අදත්වා සාමිකස්සෙව දාතබ්බං චොරෙනාපි සාමිකස්සෙව දාතබ්බතො. එසෙව නයොති පංසුකූලසඤ්ඤාය ගහිතෙ භණ්ඩදෙය්‍යං, ථෙය්‍යචිත්තෙන පාරාජිකන්ති අත්ථො.

වුට්ඨහන්තෙසූති ගාමං ඡඩ්ඩෙත්වා පලායන්තෙසු. අවිසෙසෙනාති සඋස්සාහතාදිවිසෙසං අපරාමසිත්වා සාමඤ්ඤතො. සඋස්සාහමත්තමෙව ආපත්තිභාවස්ස පමාණං සාමිකානං පරිච්ඡින්නභාවතො. තතොති ගණසන්තකාදිතො. කුලසඞ්ගහණත්ථාය දෙතීති පංසුකූලවිස්සාසිකාදිසඤ්ඤාය ගහෙත්වා දෙති, තදා කුලසඞ්ගහපච්චයා ච දුක්කටං භණ්ඩදෙය්‍යඤ්ච, ථෙය්‍යචිත්තෙ පන සති කුලසඞ්ගහණත්ථාය ගණ්හතොපි පාරාජිකමෙව. ඌනපඤ්චමාසකාදීසු කුලදූසකදුක්කටෙන සද්ධිං ථුල්ලච්චයදුක්කටානි. සෙනාසනත්ථාය නියමිතන්ති ඉදං ඉස්සරවතාය දදතො ථුල්ලච්චයදස්සනත්ථං වුත්තං. ඉතරපච්චයත්ථාය දින්නම්පි අථෙය්‍යචිත්තෙන ඉස්සරවතාය කුලසඞ්ගහණත්ථාය වා ඤාතකාදීනං වා දදතො දුක්කටං භණ්ඩදෙය්‍යඤ්ච හොතෙව. ඉස්සරවතායාති ‘‘මයි දෙන්තෙ කො නිවාරෙස්සති, අහමෙවෙත්ථ පමාණ’’න්ති එවං අත්තනො ඉස්සරියභාවෙන. ථුල්ලච්චයන්ති කුලසඞ්ගහණත්ථාය වා අඤ්ඤථා වා කාරණෙන දදතො සෙනාසනත්ථාය නියමිතස්ස ගරුභණ්ඩතාය ථුල්ලච්චයං භණ්ඩදෙය්‍යඤ්ච. ගීවාති එත්ථ සෙනාසනත්ථාය නියමිතෙ ථුල්ලච්චයෙන සද්ධිං ගීවා, ඉතරස්මිං දුක්කටෙන සද්ධින්ති වෙදිතබ්බං. සුඛාදිතමෙවාති අන්තොඋපචාරසීමායං ඨත්වා භාජෙත්වා අත්තනො සන්තකං කත්වා ඛාදිතත්තා වුත්තං. සඞ්ඝිකඤ්හි විහාරපටිබද්ධං වෙභඞ්ගියං බහිඋපචාරසීමට්ඨං භණ්ඩං අන්තොඋපචාරට්ඨෙහි භික්ඛූහි එව භාජෙතබ්බං, න බහි ඨිතෙහි උපචාරසීමාය භාජෙතබ්බන්ති.

150. ‘‘වුත්තො වජ්ජෙමී’’ති වුත්තභික්ඛුස්මිං ‘‘වුත්තො වජ්ජෙහී’’ති වුත්තස්ස පච්ඡා උප්පජ්ජනකපාරාජිකාදිදොසාරොපනතො, ගහට්ඨානං වා ‘‘භදන්තා අපරිච්ඡෙදං කත්වා වදන්තී’’ති එවං දොසාරොපනතො.

153-5. ඡාතජ්ඣත්තන්ති තෙන ඡාතෙන ජිඝච්ඡාය උදරග්ගිනා ඣත්තං, දඩ්ඪං පීළිතන්ති අත්ථො. ධනුකන්ති ඛුද්දකධනුසණ්ඨානං ලග්ගනකදණ්ඩං. මද්දන්තො ගච්ඡති, භණ්ඩදෙය්‍යන්ති එත්ථ එකසූකරග්ඝනකභණ්ඩං දාතබ්බං එකස්මිං බන්ධෙ අඤ්ඤෙසං තත්ථ අබජ්ඣනතො. අදූහලන්ති යන්තපාසාණො, යෙන අජ්ඣොත්ථටත්තා මිගා පලායිතුං න සක්කොන්ති. පච්ඡා ගච්ඡතීති තෙන කතපයොගෙන අගන්ත්වා පච්ඡා සයමෙව ගච්ඡති, හෙට්ඨා වුත්තෙසුපි ඊදිසෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො. රක්ඛං යාචිත්වාති රාජපුරිසානං සන්තිකං ගන්ත්වා අනුද්දිස්ස රක්ඛං යාචිත්වා. කුමීනමුඛන්ති කුමීනස්ස අන්තො මච්ඡානං පවිසනමුඛං.

156. ථෙරානන්ති ආගන්තුකත්ථෙරානං. තෙසම්පීති ආවාසිකභික්ඛූනම්පි. පරිභොගත්ථායාති සඞ්ඝිකෙ කත්තබ්බවිධිං කත්වා පරිභුඤ්ජනත්ථාය. ගහණෙති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො. යත්ථාති යස්මිං ආවාසෙ. අඤ්ඤෙසන්ති අඤ්ඤෙසං ආගන්තුකානං. තෙසුපි ආගන්තුකා අනිස්සරාති සෙනාසනෙ නිරන්තරං වසන්තානං චීවරත්ථාය දායකෙහි භික්ඛූහි වා නියමෙත්වා දින්නත්තා භාජෙත්වා ඛාදිතුං අනිස්සරා, ආගන්තුකෙහිපි ඉච්ඡන්තෙහි තස්මිං විහාරෙ වස්සානාදීසු පවිසිත්වා චීවරත්ථාය ගහෙතබ්බං. තෙසං කතිකාය ඨාතබ්බන්ති සබ්බානි ඵලාඵලානි අභාජෙත්වා ‘‘එත්තකෙසු රුක්ඛෙසු ඵලානි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාම, අඤ්ඤෙසු ඵලාඵලෙහි සෙනාසනානි පටිජග්ගිස්සාමා’’ති වා, ‘‘පිණ්ඩපාතාදිපච්චයං සම්පාදෙස්සාමා’’ති වා, ‘‘කිඤ්චිපි අභාජෙත්වා චතුපච්චයත්ථායෙව උපනෙමා’’ති වා එවං සම්මා උපනෙන්තානං ආවාසිකානං කතිකාය ආගන්තුකෙහි ඨාතබ්බං. මහාඅට්ඨකථායං ‘‘අනිස්සරා’’ති වචනෙන දීපිතො එව අත්ථො, මහාපච්චරියං චතුන්නං පච්චයානන්තිආදිනා විත්ථාරෙත්වා දස්සිතො. පරිභොගවසෙනෙවාති එත්ථ එව-සද්දො අට්ඨානප්පයුත්තො, පරිභොගවසෙන තමෙව භාජෙත්වාති යොජෙතබ්බං. එත්ථාති එතස්මිං විහාරෙ, රට්ඨෙ වා.

සෙනාසනපච්චයන්ති සෙනාසනඤ්ච තදත්ථාය නියමෙත්වා ඨපිතඤ්ච. එකං වා ද්වෙ වා වරසෙනාසනානි ඨපෙත්වාති වුත්තමෙවත්ථං පුන බ්‍යතිරෙකමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘මූලවත්ථුච්ඡෙදං පන කත්වා න උපනෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, සෙනාසනසඞ්ඛාතවත්ථුනො මූලච්ඡෙදං කත්වා සබ්බානි සෙනාසනානි න විස්සජ්ජෙතබ්බානීති අත්ථො. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘එකං වා ද්වෙ වා වරසෙනාසනානි ඨපෙත්වා ලාමකතො පට්ඨාය විස්සජ්ජෙන්තෙහිපි සෙනාසනභූමියො න විස්සජ්ජෙතබ්බාති අයමත්ථො වුත්තො’’ති වදන්ති, තම්පි යුත්තමෙව ඉමස්සාපි අත්ථස්ස අවස්සං වත්තබ්බතො, ඉතරථා කෙචි සහ වත්ථුනාපි විස්සජ්ජෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යුං.

පණ්ණං ආරොපෙත්වාති ‘‘එත්තකෙ රුක්ඛෙ රක්ඛිත්වා තතො එත්තකං ගහෙතබ්බ’’න්ති පණ්ණං ආරොපෙත්වා. නිමිත්තසඤ්ඤං කත්වාති සඞ්කෙතං කත්වා. දාරකාති තෙසං පුත්තනත්තාදයො යෙ කෙචි ගොපෙන්ති, තෙ සබ්බෙපි ඉධ ‘‘දාරකා’’ති වුත්තා. තතොති යථාවුත්තදාරුසම්භාරතො. ආපුච්ඡිත්වාති කාරකසඞ්ඝං ආපුච්ඡිත්වා. තං සබ්බම්පි ආහරිත්වාති අනාපුච්ඡිත්වාපි තාවකාලිකං ආහරිත්වා. අයමෙව භික්ඛු ඉස්සරොතිආදිතො පට්ඨාය අත්තනො සන්තකෙහි දාරුසම්භාරාදීහි ච කාරාපිතත්තා පටිජග්ගිතත්තා ච සඞ්ඝිකසෙනාසනෙ භාගිතාය ච අයමෙව ඉස්සරො, න ච සො තතො වුට්ඨාපෙතබ්බොති වුත්තං හොති. උදකපූජන්ති චෙතියඞ්ගණෙ සිඤ්චනාදිපූජං. වත්තසීසෙනාති කෙවලං සද්ධාය, න වෙතනාදිඅත්ථාය. සවත්ථුකන්ති සහ භූමියා. කුට්ටන්ති ගෙහභිත්තිං. පාකාරන්ති පරික්ඛෙපපාකාරං. තතොති ඡඩ්ඩිතවිහාරතො. තතො ආහරිත්වා සෙනාසනං කතං හොතීති සාමන්තගාමවාසීහි භික්ඛූහි ඡඩ්ඩිතවිහාරතො දාරුසම්භාරාදිං ආහරිත්වා සෙනාසනං කතං හොති.

157. ‘‘පුග්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජතී’’ති වුත්තමත්ථංයෙව පාකටං කාතුං ‘‘ආගතාගතානං වුඩ්ඪතරානං න දෙතී’’ති වුත්තං. චතුභාගඋදකසම්භින්නෙති චතුත්ථභාගෙන සම්භින්නෙ. පාළියං ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 157) සාමිකෙහි ථුල්ලනන්දං උද්දිස්ස එතිස්සා හත්ථෙ දින්නත්තා, අථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුඤ්ජිතත්තා ච වුත්තං. ථෙය්‍යචිත්තෙන පරිභුත්තෙපි චස්සා භණ්ඩදෙය්‍යමෙව උපනික්ඛිත්තභණ්ඩට්ඨානියත්තා. ඔදනභාජනීයවත්ථුස්මින්ති ‘‘අපරස්ස භාගං දෙහී’’ති ආගතවත්ථුස්මිං (පාරා. 141).

159. තස්ස කුලස්ස අනුකම්පාය පසාදානුරක්ඛණත්ථායාතිආදිනා කුලසඞ්ගහත්ථං නාකාසීති දස්සෙති. ‘‘යාව දාරකා පාසාදං ආරොහන්ති, තාව පාසාදො තෙසං සන්තිකෙ හොතූ’’ති පුබ්බෙ කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා අධිට්ඨිතත්තා එව යථාකාලපරිච්ඡෙදමෙව තත්ථ තිට්ඨති, තතො පරං පාසාදො සයමෙව යථාඨානං ගච්ඡති, තථාගමනඤ්ච ඉද්ධිවිස්සජ්ජනෙන සඤ්ජාතං විය හොතීති වුත්තං ‘‘ථෙරො ඉද්ධිං පටිසංහරී’’ති. යස්මා එවං ඉද්ධිවිධඤාණෙන කරොන්තස්ස කායවචීපයොගා න සන්ති ථෙය්‍යචිත්තඤ්ච නත්ථි පාසාදස්සෙව විචාරිතත්තා, තස්මා ‘‘එත්ථ අවහාරො නත්ථී’’ති ථෙරො එවමකාසීති දට්ඨබ්බං. අථ වා දාරකෙසු අනුකම්පාය ආනයනත්ථමෙව පාසාදෙ උපනීතෙ පාසෙ බද්ධසූකරාදීනං ආමිසං දස්සෙත්වා ඨානාචාවනං විය කරමරානීතෙසු දාරකෙසු පාසාදං ආරුළ්හෙසුපි පුන පටිසංහරණෙ ච ඉධ අවහාරො නත්ථි කාරුඤ්ඤාධිප්පායත්තා, භණ්ඩදෙය්‍යම්පි න හොති කායවචීපයොගාභාවා. කායවචීපයොගෙ සතියෙව හි ආපත්ති භණ්ඩදෙය්‍යං වා හොති, තෙනෙව භගවා ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, අථෙය්‍යචිත්තස්සා’’තිආදිං අවත්වා ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, ඉද්ධිමස්ස ඉද්ධිවිසයෙ’’ති (පාරා. 159) එත්තකමෙව අවොච. ඉද්ධිවිසයෙති චෙත්ථ පරභණ්ඩාදායකකායවචීපයොගාසමුට්ඨාපකස්ස කෙවලං මනොද්වාරිකස්ස අථෙය්‍යචිත්තභූතස්ස ඉද්ධිචිත්තස්ස විසයෙ ආපත්ති නාම නත්ථීති අධිප්පායො ගහෙතබ්බො. කිං පන පටික්ඛිත්තං ඉද්ධිපාටිහාරියං කාතුං වට්ටතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ඊදිසාය අධිට්ඨානිද්ධියා අනාපත්තී’’ති. ‘‘අනාපත්ති, භික්ඛවෙ, ඉද්ධිමස්ස ඉද්ධිවිසයෙ’’ති හි ඉමිනායෙව සුත්තෙන අධිට්ඨානිද්ධියා අප්පටික්ඛිත්තභාවො සිජ්ඣති. අත්තනො පකතිවණ්ණං අවිජහිත්වා බහිද්ධා හත්ථිආදිදස්සනං, ‘‘එකොපි හුත්වා බහුධා හොතී’’ති (දී. නි. 1.238, 239; ම. නි. 1.147; පටි. ම. 1.102) ආගතඤ්ච අධිට්ඨානවසෙන නිප්ඵන්නත්තා අධිට්ඨානිද්ධි නාම, ‘‘සො පකතිවණ්ණං විජහිත්වා කුමාරකවණ්ණං වා දස්සෙති, නාගවණ්ණං…පෙ… විවිධම්පි සෙනාබ්‍යූහං දස්සෙතී’’ති (පටි. ම. 3.13) එවං ආගතා ඉද්ධි පකතිවණ්ණවිජහනවිකාරවසෙන පවත්තත්තා විකුබ්බනිද්ධි නාම. අත්තනො පන පකතිරූපං යථාසභාවෙන ඨපෙත්වාව බහි හත්ථිආදිදස්සනං විකුබ්බනිද්ධි නාම න හොති, අත්තනො රූපමෙව හත්ථිආදිරූපෙන නිම්මානං විකුබ්බනිද්ධීති වෙදිතබ්බං.

පරාජිතකිලෙසෙනාති විජිතකිලෙසෙන, නික්කිලෙසෙනාති අත්ථො. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ, තෙන දුතියපාරාජිකසික්ඛාපදෙන සමං අඤ්ඤං අනෙකනයවොකිණ්ණං ගම්භීරත්ථවිනිච්ඡයං කිඤ්චි සික්ඛාපදං න විජ්ජතීති යොජනා. තත්ථ අත්ථො නාම පාළිඅත්ථො, විනිච්ඡයො පාළිමුත්තකවිනිච්ඡයො, තෙ ගම්භීරා යස්මිං, තං ගම්භීරත්ථවිනිච්ඡයං. වත්ථුම්හි ඔතිණ්ණෙති චොදනාවසෙන වා අත්තනාව අත්තනො වීතික්කමාරොචනවසෙන වා සඞ්ඝමජ්ඣෙ අදින්නාදානවත්ථුස්මිං ඔතිණ්ණෙ. එත්ථාති ඔතිණ්ණවත්ථුම්හි. විනිච්ඡයොති ආපත්තානාපත්තිනියමනං. කප්පියෙපි ච වත්ථුස්මින්ති අත්තනා ගහෙතුං යුත්තෙ මාතාපිතාදීනං සන්තකෙපි.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය විමතිවිනොදනියං

දුතියපාරාජිකවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.