2. අන්ධකාරවග්ගවණ්ණනා

1. පඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

839. ‘‘දිවාපි අන්ධකාරං අත්ථි, තප්පටිසෙධනත්ථං ‘රත්තන්ධකාරෙ’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති පොරාණා. සන්තිට්ඨෙය්‍යාති එත්ථ ඨානාපදෙසෙන චතුබ්බිධොපි ඉරියාපථො සඞ්ගහිතො, තස්මා පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ තෙන සද්ධිං චඞ්කමනාදිං කරොන්තියා පාචිත්තියමෙව. ‘‘සල්ලපෙය්‍ය වා’’ති කෙවලං නිදානවසෙන වුත්තං විසෙසාභාවතො. ‘‘සල්ලපෙය්‍යවාති පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති හි වුත්තං, තං න යුත්තන්ති එකෙ. කස්මා? යස්මා තස්ස පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨිතෙනෙව එකං පාචිත්තියං. සල්ලපනෙනපි අපරම්පි එකං ආපජ්ජතීති නාපජ්ජති, කථං පඤ්ඤායතීති? අඞ්ගවසෙන. ඉමස්ස හි රත්තන්ධකාරතා, පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨානං වා සල්ලපනං වා, සහායාභාවො, රහොපෙක්ඛතාති ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානි වුත්තානි. තත්ථ යදි ඨානපච්චයා එකා ආපත්ති විසුං සියා, තස්සා චත්තාරි අඞ්ගානි සියුං. යදි සල්ලපනපච්චයා එකා, තස්සාපි පඤ්ච අඞ්ගානි සියුං. තස්මා මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘චත්තාරි වා පඤ්ච වා අඞ්ගානී’’ති වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං, තස්මා සල්ලපනපච්චයා විසුං නත්ථීති. අත්ථියෙව, මාතිකාට්ඨකථාවචනඤ්ච තදත්ථමෙවාති එකෙ. කථං? සහුප්පත්තිතො ද්වින්නං ආපත්තීනං. කිං වුත්තං හොති? සල්ලපනෙ සති ඨානපච්චයා ආපජ්ජිතබ්බං චතුරඞ්ගිකං, සල්ලපනපච්චයා ආපජ්ජිතබ්බං චතුරඞ්ගිකන්ති ද්වෙ පාචිත්තියානි සහුප්පන්නානි එකතො ආපජ්ජන්තීති. ඉදං අයුත්තං පාළිවිරොධතො. පාළියඤ්හි ‘‘සල්ලපෙය්‍ය වාති පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ ඨිතා සල්ලපති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති වුත්තං. යදි ද්වෙ සියුං, ‘‘ආපත්ති ද්වින්නං පාචිත්තියාන’’න්ති න වත්තබ්බතා සියාති. අයං නයො දුතියාදීසුපි යථායොගං වෙදිතබ්බො. එත්ථ දුතියෙනාපි සද්ධිං යදි භික්ඛුනියා රහොපෙක්ඛතා අත්ථි, සො චෙ පුරිසො, න දුතියො, පුරිසගණනාය ආපත්තියො. අථ දුතියා භික්ඛුනී හොති, තස්සා ච තෙන පුරිසෙන සද්ධිං රහොපෙක්ඛතා අත්ථි, සා ච භික්ඛුනී න දුතියා හොති. උභින්නම්පි ආපජ්ජතීති එකෙ, විචාරෙත්වා පන ගහෙතබ්බං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන වුත්තං ‘‘හත්ථපාසෙ ඨානෙන දුක්කට’’න්ති, තං පාළියා විරුජ්ඣති. ‘‘පුරිසස්ස හත්ථපාසෙ තිට්ඨති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති හි පාළි, කිංබහුනා. චතුත්ථසික්ඛාපදෙ මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. දුතියිකඋය්‍යොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘සන්තිට්ඨනාදීසු තීණි පාචිත්තියානී’’තිආදිවචනතො වත්ථුගණනාය ආපත්ති වෙදිතබ්බා. ‘‘අඞ්ගානි චෙත්ථ චත්තාරි පඤ්ච වා’’ති වත්තබ්බන්ති සන්නිට්ඨානං.

පඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2-3-4. දුතියතතියචතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

842-6. දුතියතතියචතුත්ථානි උත්තානානි. සබ්බත්ථ ‘‘සල්ලපතීති යං කිඤ්චි තිරච්ඡානකථං කථෙතී’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං.

852. චතුත්ථෙ පනායං විසෙසො – ‘‘එකෙනෙකා’’ති පඨමං වුත්තත්තා දුතියිකං වා භික්ඛුනීනං උය්‍යොජෙය්‍ය, පාචිත්තියං න සම්භවතීති චෙ? සම්භවති. කස්මා? සන්තිට්ඨනාදිත්තයමත්තාපෙක්ඛත්තා, තස්ස වචනස්සාපි වා අඤ්ඤායපි රහොපෙක්ඛනස්සාදසම්භවෙ සති උභින්නං එකත්ථසම්භවතො ච සාධිතමෙතං. ‘‘හත්ථපාසං විජහිත්වා සන්තිට්ඨති වා සල්ලපති වා’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. කස්මා ‘‘නිකණ්ණිකං වා ජප්පෙතී’’ති න වුත්තං? හත්ථපාසාතික්කමෙ අසම්භවතො. තස්ස තතියස්ස පදස්ස පච්ඡින්නත්තා සම්භවන්තම්පි ‘‘දුතියිකං වා උය්‍යොජෙතී’’ති න වුත්තං, තස්මා අත්ථතො හත්ථපාසං විජහිත්වා සන්තිට්ඨති වා සල්ලපති වා දුතියිකං වා උය්‍යොජෙති, ආපත්ති දුක්කටස්සාති වුත්තං හොති. එස නයො යක්ඛෙන වාතිආදීසුපි. තත්ථ ‘‘හත්ථපාසෙ’’ති වා ‘‘හත්ථපාසං විජහිත්වා’’ති වා න වුත්තං උභයත්ථ දුක්කටත්තා. අනාපත්තිවාරෙපි අසම්භවතො ‘‘නිකණ්ණිකං වා ජප්පෙතී’’ති න වුත්තන්ති චෙ? සම්භවති සති කරණීයෙ නිකණ්ණිකං වා ජප්පෙතීති සම්භවතො. අථ කස්මා එවං න වුත්තන්ති චෙ? අනවජ්ජකථායං නිකණ්ණිකජප්පනෙ පයොජනාභාවා, ධම්මකථායම්පි උදායිං ආරබ්භ පටිසිද්ධත්තා ච.

දුතියතතියචතුත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

856. ‘‘කුලං නාම චත්තාරි කුලානී’’ති වුත්තත්තා තිත්ථියාරාමෙ කප්පති තස්ස කුලවොහාරාභාවතොති එකෙ. තිත්ථියානං ඛත්තියාදිපරියාපන්නත්තා න කප්පතීති එකෙ. තස්ස කප්පියභූමිත්තා න යුත්තන්ති චෙ? න, යථාවුත්තඛත්තියාදීනං සම්භවතො. තථාපි ගොචරකුලං ඉධාධිප්පෙතං. ‘‘උපචාරො ද්වාදසහත්ථො’’ති ලිඛිතං.

පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

860. ‘‘නිසීදන්තියා එකා, නිපජ්ජන්තියා එකා’’ති අවත්වා ‘‘නිසීදිත්වා ගච්ඡන්තියා’’තිආදි න වත්තබ්බං. න හි ගමනපච්චයා එසා ආපත්තීති? න, පරියොසානාධිප්පායවසෙන වුත්තත්තා. ‘‘නිසීදිත්වා නිපජ්ජන්තියා ද්වෙ’’ති වචනෙනපි ගමනං ඉධ නාධිප්පෙතන්ති දස්සිතං හොති, තථා ‘‘නිපජ්ජිත්වා නිසීදන්තියා ද්වෙ’’තිපි වත්තබ්බං. යදි එවං ‘‘තස්මිං අභිනිපජ්ජති, ආපත්ති ද්වින්නං පාචිත්තියාන’’න්ති කස්මා න වුත්තන්ති චෙ? අනිසීදිත්වාපි නිපජ්ජනසම්භවතො. නිපජ්ජනත්ථාය නිසීදිත්වා නිපජ්ජන්තියා නිපජ්ජනකපයොගත්තා එකා ආපත්තීති කෙචි.

ඡට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

867. අනාපත්තිවාරෙ ‘‘ධුවපඤ්ඤත්තෙ’’ති න වුත්තං ‘‘සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා’’ති වුත්තත්තා. ඉධ ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙන පකතියා පඤ්ඤත්තෙ අභිනිසීදති වා අභිනිපජ්ජති වා, පාචිත්තියමෙව. අඤ්ඤත්ථ ධුවපඤ්ඤත්තං. ඉධ වුත්තනයෙන සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා අභිනිසීදති වා අභිනිපජ්ජති වා, පාචිත්තියමෙව. උභයත්ථාපි පඤ්චමෙ වුත්තනයෙන අනාපුච්ඡා පක්කමෙය්‍ය, පාචිත්තියමෙව, අනාපත්තිවාරෙ මාතිකායං වුත්තකාලතො අඤ්ඤකාලස්ස අපරාමට්ඨත්තාති නො තක්කොති ආචරියො. අපිච අත්ථාපත්තිකාලෙ ආපජ්ජති, නො විකාලෙතිආදිත්තිකෙ, අත්ථාපත්ති රත්තිං ආපජ්ජති, නො දිවාතිආදිත්තිකෙ ච අට්ඨකථායං ඉධ පඤ්චමඡට්ඨසත්තමසික්ඛාපදෙහි සඞ්ගහිතාපත්තීනං අපරාමට්ඨත්තා යථාසම්භවං තිවිධකාලෙ තිවිධමෙතං යොජෙත්වා දස්සෙතුං වට්ටති එව මහාපදෙසනයානුලොමතො.

සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

869. අට්ඨමෙ භික්ඛුස්ස දුක්කටං සම්භවති.

අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා

875-7. දුග්ගාහවසෙන වා සුග්ගාහවසෙන වා යථාවුත්තනයෙන සපථකරණෙ ආපත්තීති වෙදිතබ්බං. යස්මා මාතිකායං ‘‘අත්තානං වා පරං වා’’ති වුත්තං, තස්මා යා අත්තානමෙව ආරබ්භ සපථං කරෙය්‍ය, තස්සා එකා. පරමෙවාරබ්භ තස්සා එකා. උභොපි ආරබ්භ තස්සා ද්වෙ ආපත්තියො සම්භවන්ති. තිකච්ඡෙදො පනෙත්ථ පරමෙවාරබ්භ සපථකරණං සන්ධාය පවත්තො.

නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා

882. දසමෙ අනාපත්තිවාරො රොදනස්සෙව, න වධස්ස, තස්මා ඤාතිබ්‍යසනාදීහි ඵුට්ඨාපි අත්තානං වධති එව, න රොදති, දුක්කටමෙව.

දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අන්ධකාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.