1. ලසුණවග්ගො

1. පඨමලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා

793-7. අහං ලසුණෙනාති එත්ථ ‘‘පවාරෙමී’’ති පාඨසෙසො. බදරසාළවං කිර බදරඵලානි සුක්ඛාපෙත්වා චුණ්ණෙත්වා කත්තබ්බා ඛාදනීයවිකති.

පඨමලසුණසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා

800. සංහරාපෙය්‍යාති ‘‘සංහරති වා සංහරාපෙති වා’’ති පදභාජනං වෙදිතබ්බං. කිඤ්චාපි එත්ථ ආපත්තිභෙදො න දස්සිතො, තථාපි ඛුරසණ්ඩාසකත්තරිආදිපරියෙසනඝංසනාදීසු පුබ්බපයොගෙසු දුක්කටං යුජ්ජති, යථා චෙත්ථ, එවං තලඝාතකාදිම්හි ච ආපත්තිභෙදො පාළියං න වුත්තො. යථාසම්භවං පන පුබ්බපයොගෙසු දුක්කටං සම්භවති. එවං භික්ඛුස්ස එත්ථ ච ලසුණෙ ච දුක්කටං. ඉදං කිරියාකිරියන්ති පොරාණා. තත්ථ ‘‘කිරියාකිරිය’’න්ති න වුත්තං.

දුතියසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

802-6. තතියචතුත්ථසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

5. පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා

812. පඤ්චමෙ උදකසුද්ධිපච්චයෙ සතිපි ඵස්සසාදියනෙ යථාවුත්තපරිච්ඡෙදෙ අනාපත්ති. තත්ථ ද්වින්නං පබ්බානන්ති ‘‘ද්වින්නං අඞ්ගුලානං සහපවෙසනෙ එකෙකඅඞ්ගුලස්ස එකෙකං පබ්බං කත්වා ද්වෙ පබ්බා, එකඞ්ගුලප්පවෙසනෙ ද්වින්නං පබ්බානං උපරි න වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. මහාපච්චරියම්පි අයමෙව නයො දස්සිතො’’ති ලිඛිතං.

පඤ්චමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

815. ඡට්ඨසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව.

7. සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා

820-822. ‘‘නගරං අතිහරන්තී’’ති පාඨො. ‘‘නගරද්වාරෙ අතිහරන්තී’’ති කත්ථචි, තත්ථ ද්වාරෙනාති අත්ථො. අයමෙව වා පාඨො. තං පුබ්බාපරවිරුද්ධන්ති ‘‘පුනපි වුත්ත’’න්ති වුත්තං වාදං සන්ධාය, න තතො පුබ්බෙ තත්ථ වුත්තං වාදං. එත්ථ ‘‘මාතරම්පි විඤ්ඤාපෙත්වාති වචනෙන විරුජ්ඣතී’’ති ලිඛිතං, තං දුල්ලිඛිතං, න හි තෙන විරොධං සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති. කරණෙ චෙ පාචිත්තියං, කාරාපනෙපි පාචිත්තියෙනෙව භවිතබ්බං. අථ කාරාපනෙ දුක්කටං, කරණෙපි දුක්කටෙනෙව භවිතබ්බං. න හි කරණෙ වා කාරාපනෙ වා විසෙසො අත්ථි ආපජ්ජනෙ සතීති අධිප්පායො.

823. සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතීති අප්පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සාධූ’’ති වත්තුං වට්ටතීති අධිප්පායො. න හි පටිග්ගහෙතුං වට්ටති. අනාමාසත්තා ‘‘ආමකධඤ්ඤං පන ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙපි න වට්ටතී’’ති වුත්තං. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘කප්පියෙන ලද්ධං ධඤ්ඤං භජ්ජිත්වා භුඤ්ජන්තියා දුක්කටං. අපරණ්ණෙපි එසෙව නයො’’ති ච ‘‘අනාපත්ති ආබාධපච්චයාති වචනතො සත්ත ධඤ්ඤානිපි අනාමාසානීති සිද්ධං, තෙනෙව හෙට්ඨා අට්ඨකථායං දුක්කටවත්ථුම්හි සත්ත ධඤ්ඤානිපි ගහිතානි අනාමාසානී’’ති ච වුත්තානි. ආමාසානි කප්පියවත්ථූනි ච යදි භවෙය්‍යුං, යථා ඤාතකපවාරිතෙ සන්ධාය ‘‘අපරණ්ණං විඤ්ඤාපෙතී’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං, එවං ‘‘අනාපත්ති ඤාතකානං පවාරිතානං අඤ්ඤස්ස අත්ථාය විඤ්ඤාපෙති, උම්මත්තිකාය ආදිකම්මිකායා’’ති වත්තබ්බං. යස්මා දුක්කටවත්ථුත්තා ච අනාමාසත්තා ච මාතරම්පි සත්තවිධං ධඤ්ඤං විඤ්ඤාපෙතුං න වට්ටති, තස්මා තදත්ථදීපනත්ථං සත්තවිධං ධඤ්ඤං සන්ධාය ‘‘අනාපත්ති ආබාධපච්චයා’’ති වුත්තං, යථා භික්ඛුනියා ආබාධපච්චයා වට්ටති, තථා භික්ඛුස්සාපීති ච. යථා වා පන භික්ඛුනියා භජ්ජනාදීනි කාරාපෙතුං න වට්ටති, එවං භික්ඛුස්සාපි. වුත්තම්පි චෙතං අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤතරො බාලභික්ඛු කප්පියං අජානන්තො එතදවොච ‘ආමකධඤ්ඤං සම්පටිච්ඡිතුං භික්ඛූනං න වට්ටති. එතං ධඤ්ඤං භජ්ජිත්වා කොට්ටෙත්වා පචිත්වා යාගුඛජ්ජකං භත්තඤ්ච දෙථා’ති, ආණාපකස්සෙව භික්ඛුස්ස ආපත්ති, සබ්බෙසං අනාපත්තී’’ති. තස්මා ‘‘සඞ්ඝවාරිකානං ධඤ්ඤං කොට්ටෙථා’’ති ආරාමිකානං වත්තුඤ්ච න වට්ටති. ‘‘දිවසං පරිබ්බයං ගණ්හථ, තණ්ඩුලෙ සම්පාදෙථ, ත්වං එත්තකෙ ගණ්හ, ත්වං එත්තකෙ’’ති එවමාදීනි පන වත්තුං වට්ටතීති ච. යං පන ‘‘අවිඤ්ඤත්තියා ලබ්භමානං පන නවකම්මත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං, තම්පි හෙට්ඨා ‘‘ඉමං තළාකං ඛෙත්තං වත්ථුං විහාරස්ස දෙමා’ති වුත්තෙ ‘සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං නයං සන්ධාය වුත්තත්තා සුවුත්තමෙව. ‘‘නවකම්මත්ථාය ධඤ්ඤං දෙමා’’ති වුත්තෙ ‘‘සාධූ’’ති වත්තබ්බං. යං පන හෙට්ඨා ‘‘තත්ථ නිස්සග්ගියවත්ථුං අත්තනො වා සඞ්ඝගණපුග්ගලචෙතියානං වා අත්ථාය සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති…පෙ… දුක්කටවත්ථුං සබ්බෙසම්පි අත්ථාය සම්පටිච්ඡතො දුක්කටමෙවා’’ති වුත්තං, තම්පි සුවුත්තමෙව. කස්මා? ‘‘චෙතියස්ස අත්ථාය ධඤ්ඤං දාතුකාමොම්හි, තුම්හෙ භන්තෙ තදත්ථාය සම්පටිච්ඡථා’’ති වුත්තෙ පටිග්ගහෙතුං අකප්පියත්තා. ‘‘ඉදං පන තාදිසං න හොතී’’ති ච වුත්තං. සබ්බොපායං උපතිස්සත්ථෙරවාදො කිර. ධම්මසිරිත්ථෙරො පනෙවමාහ ‘‘පුබ්බෙපි නවකම්මත්ථාය පටිග්ගහො න වාරිතො, සඞ්ඝස්සත්ථාය පටිග්ගහිතම්පි පටිග්ගාහකස්සෙව අකප්පිය’’න්ති.

සත්තමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා

824. පොරාණා ‘‘නිබ්බිට්ඨරාජභටො’’ති පඨන්ති. තස්සත්ථො වාරිතභත්තවෙතනො රාජභටොති. ‘‘තඤ්ඤෙව භටපථන්ති තංයෙව භත්තවෙතන’’න්ති අත්ථං වදන්ති. උම්මුකන්ති අලාතං.

826. එත්ථ ඡඩ්ඩිතං කිරියා. අනොලොකනං අකිරියා.

අට්ඨමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා

832. ‘‘සාමිකෙ අපලොකෙත්වා ඡඩ්ඩෙතී’’ති කත්ථචි පොත්ථකෙ නත්ථි, කත්ථචි අත්ථි, අත්ථිභාවොව සෙය්‍යො කිරියාකිරියත්තා සික්ඛාපදස්ස. ඉධ ඛෙත්තපාලකා, ආරාමාදිගොපකා ච සාමිකා එව. ‘‘සඞ්ඝස්ස ඛෙත්තෙ, ආරාමෙ ච තත්ථ කචවරං න ඡඩ්ඩෙතබ්බන්ති කතිකා චෙ නත්ථි, භික්ඛුස්ස ඡඩ්ඩෙතුං වට්ටති සඞ්ඝපරියාපන්නත්තා, න භික්ඛුනීනං. තාසම්පි භික්ඛුනිසඞ්ඝසන්තකෙ වුත්තනයෙන වට්ටති, න තත්ථ භික්ඛුස්ස, එවං සන්තෙපි සාරුප්පවසෙනෙව කාතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

නවමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා

833. සාධුකීළිතගීතං වාති එත්ථ පාචිණ්ණගීතම්පි සොතුං න වට්ටති. ‘‘ගීතුපසඤ්හිතං පන ධම්මං සොතුං වට්ටතීති දීඝනිකායට්ඨකථායං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ධම්මගීතම්පි න වට්ටතී’’ති වත්වා ‘‘බුද්ධස්ස ගායාම වාදෙමාති වුත්තෙ සම්පටිච්ඡිතුං න වට්ටති, දුක්කටං හොතී’’ති වුත්තං, ‘‘පූජං කරොම, ජාතකං වා වත්ථුං වා දෙසෙමාති වුත්තෙ ‘සාධූ’ති සම්පටිච්ඡිතුං වට්ටතී’’ති ච වුත්තං.

836. එකපයොගො නාම එකදිවසාවලොකනං. තෙසංයෙවාති යෙසං නච්චං පස්සති. ‘‘භික්ඛුනී සයම්පි නච්චිතුං වා ගායිතුං වා වාදිතුං වා න ලභතී’’තිආදි ඉධ සික්ඛාපදෙ නත්ථි. කස්මා? එළකලොමසමුට්ඨානත්තා. යදි එවං කස්මා වුත්තන්ති චෙ? සුත්තානුලොමමහාපදෙසතො. යදි නච්චාදීනි පස්සිතුං වා සොතුං වා න ලභති, පගෙව අත්තනා කාතුන්ති නයතො ලබ්භමානත්තා වුත්තං. ඉතරථා මහාපදෙසා නිරත්ථකා සියුං. එවමඤ්ඤත්ථාපි නයො නෙතබ්බො. ‘‘සමුට්ඨානම්පි ඉධ වුත්තමෙව අග්ගහෙත්වා ඡසමුට්ඨානවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති ලිඛිතං. තං ‘‘අඤ්ඤෙ නච්ච, ගාය, වාදෙහී’’ති වත්තුං න ලබ්භතීතිආදිවචීකම්මං සන්ධාය ලිඛිතඤ්චෙ, තං සුලිඛිතං එළකලොමසමුට්ඨානෙ වාචාය අභාවතො. ‘‘සයම්පි නච්චිතු’’න්තිආදිකායකම්මඤ්චෙ සන්ධාය ලිඛිතං, දුල්ලිඛිතං. එළකලොමසමුට්ඨානඤ්හි එකන්තතො කායකම්මං හොති, තස්මා උද්ධටං අග්ගහෙත්වා ආදිසද්දෙන සඞ්ගහිතමෙව ඉධ ගහෙතබ්බන්ති. එතං එළකලොමසමුට්ඨානත්තාති එත්ථ කාරණවචනෙ සුත්තානුලොමමහාපදෙසතොති එත්ථ පන උද්ධටං ගහෙතබ්බං, එවං යථාලාභවසෙන තං ලිඛිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘ආහච්චභාසිතසික්ඛාපදවසෙන එළකලොමසමුට්ඨාන’’න්ති වුත්තන්ති උපතිස්සත්ථෙරො. ‘‘එළකලොමසමුට්ඨානඤ්චෙ ඉදං සික්ඛාපදං, ආණාපකො මුච්චෙය්‍ය, න ච මුච්චතී’’ති වුත්තං. තං ‘‘කස්මා’’ති වුත්තෙ ‘‘සබ්බඅට්ඨකථාසු වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථාචරියො ආහාති ධම්මසිරිත්ථෙරො.

837. ආරාමෙ ඨත්වාති න කෙවලං ඨත්වා, තතො ගන්ත්වා පන සබ්බිරියාපථෙහිපි ලභති. ‘‘ආරාමෙ ඨිතාති පන ආරාමපරියාපන්නාති අත්ථො, ඉතරථා නිසින්නාපි න ලභෙය්‍යා’’ති ලිඛිතං, තං සුලිඛිතමෙව.

දසමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ලසුණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.