සමථභෙදවණ්ණනා

අධිකරණපරියායවාරාදිවණ්ණනා

293-4. ලොභකාරණා විවාදනතො ‘‘ලොභො පුබ්බඞ්ගමො’’ති වුත්තං. එවං සෙසෙසු. ඨානානීතිආදීනි කාරණවෙවචනානි. කාරණඤ්හි තිට්ඨන්ති එත්ථාති ඨානං, වසන්ති එත්ථාති වත්ථු, භවන්ති එත්ථාති භූමීති වුච්චති. කෙ තිට්ඨන්ති වසන්ති භවන්ති චාති? විවාදාධිකරණාදයො. කුසලාකුසලාබ්‍යාකතචිත්තො හුත්වා විවදනතො ‘‘නව හෙතූ’’ති වුත්තං. කොධනො හොති උපනාහීතිආදීනි ද්වාදස මූලානි. අක්කොසන්තෙන හි චතූසු විපත්තීසු එකෙන අනුවදනතො ‘‘චතස්සො විපත්තියො ඨානානී’’ති වුත්තං. චුද්දස මූලානීති විවාදාධිකරණෙ වුත්තා ද්වාදස, කායො, වාචා ච.

295-6. සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ඨානානීති එත්ථ ‘‘ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තස්ස යා ආපත්ති හොති, තස්සා ආපත්තියා පුබ්බෙ ආපන්නා ආපත්ති ඨානං හොතී’’ති වුත්තං. ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසලන්ති වචනතො නත්ථි ආපත්තාධිකරණස්ස කුසලහෙතු, කුසලචිත්තං පන අඞ්ගං හොතී’’ති ලිඛිතං. චත්තාරි කම්මානි ඨානානීති එත්ථ ‘‘එවං කත්තබ්බන්ති ඨිතපාළි කම්මං නාම. ‘යථාඨිතපාළිවසෙන කරොන්තානං කිරියා කිච්චාධිකරණං නාමා’’’ති වුත්තං, ‘‘පාළිඅනුසාරෙන පටිකාතබ්බලක්ඛණං වා කම්මං. තථෙව කරණං කිච්චාධිකරණ’’න්ති ච. ඤත්තිඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මානි ඤත්තිතො ජායන්ති, අපලොකනකම්මං අපලොකනතො, ‘‘කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති සම්පජ්ජතීති අත්ථො’’ති ලිඛිතං. සියුන්ති හොන්ති. කථඤ්ච සියාති කථං හොති. විවාදාධිකරණස්ස ද්වෙති තෙ ද්වෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤෙහි න සම්මති.

297. සාධාරණාති තං සමෙතබ්බා.

298. තබ්භාගියාති තංකොට්ඨාසා.

299. එකාධිකරණං සබ්බෙ සමථා සමග්ගා හුත්වා සමෙතුං භබ්බාති පුච්ඡන්තො ‘‘සමථා සමථස්ස සාධාරණා’’ති ආහ. සමථා සමථස්සා සියා සාධාරණා සියා අසාධාරණා.

300. සමථා සමථස්ස තබ්භාගියවාරෙපි එසෙව නයො.

301. ඉමෙ සමථා සමථා, න සම්මුඛාවිනයොති අත්ථො.

302. ‘‘සමථා විනයො’’තිපි වුච්චති, තස්මා විනයො සම්මුඛාවිනයොති විනයවාරො උද්ධටො සියා. න සම්මුඛාවිනයොති සම්මුඛාවිනයං ඨපෙත්වා සතිවිනයාදයො සෙසසමථා.

303. සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා පටිඤ්ඤාතෙ තං පටිජානනං සඞ්ඝස්ස සම්මුඛතා නාම හොතීති ‘‘තස්ස පටිජානනචිත්තං සන්ධාය ‘සම්මුඛාවිනයො කුසලො’තිආදි වුත්ත’’න්ති වදන්ති. නත්ථි සම්මුඛාවිනයො අකුසලොති ‘‘ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතාහි තිවඞ්ගිකො සම්මුඛාවිනයො එතෙහි විනා නත්ථි. තත්ථ කුසලචිත්තෙහි කරණකාලෙ කුසලො, අරහන්තානං කරණකාලෙ අබ්‍යාකතො, එතෙසං අකුසලපටිපක්ඛත්තා අකුසලස්ස සම්භවො නත්ථි, තස්මා ‘නත්ථි සම්මුඛාවිනයො අකුසලො’ති වුත්ත’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘යෙභුය්‍යසිකා අධම්මවාදීහි වූපසමනකාලෙ සලාකග්ගාහාපකෙ ධම්මවාදිම්හි කුසලා, ධම්මවාදීනම්පි අධම්මවාදිම්හි සලාකග්ගාහාපකෙ ජාතෙ අකුසලා, සබ්බත්ථ අරහතො වසෙනෙව අබ්‍යාකතතා, අනරහතො සඤ්චිච්ච සතිවිනයදානෙ සතිවිනයො අකුසලො, අමූළ්හවිනයො අනුම්මත්තකස්ස දානෙ, පටිඤ්ඤාතකරණං මූළ්හස්ස අජානනතො පටිඤ්ඤායකරණෙ, තස්සපාපියසිකා සුද්ධස්ස කරණෙ, තිණවත්ථාරකං මහාකලහෙ, සඤ්චිච්ච කරණෙ ච අකුසල’’න්ති ලිඛිතං.

යත්ථවාරපුච්ඡාවාරවණ්ණනා

304. ලබ්භතීති පුච්ඡා.

සමථවාරවිස්සජ්ජනාවාරවණ්ණනා

305. යස්මිං සමයෙ සම්මුඛාවිනයෙන චාතිආදි තස්සා විස්සජ්ජනං. යස්මිං සමයෙ සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච අධිකරණං වූපසම්මති, තස්මිං සමයෙ යත්ථ යෙභුය්‍යසිකා ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීති එවං සබ්බත්ථ සම්බන්ධො. යත්ථ පටිඤ්ඤාතකරණං ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීති එත්ථ එකං වා ද්වෙ වා බහූ වා ආපත්තියො ආපන්නො භික්ඛු ‘‘ඉමං නාම ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුච්ඡිතො ‘‘ආමා’’ති ආපත්තිං පටිජානාති, ද්වෙපි ලබ්භන්ති. තත්ථ සඞ්ඝසම්මුඛතා ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතාති එවං වුත්තසම්මුඛාවිනයෙ සඞ්ඝස්ස පුරතො පටිඤ්ඤාතං කතං චෙ, සඞ්ඝසම්මුඛතා. තත්ථෙව දෙසිතං චෙ, ධම්මවිනයසම්මුඛතායොපි ලද්ධා හොන්ති. අවිවදන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිජානන්ති චෙ, පුග්ගලසම්මුඛතා. තස්සෙව සන්තිකෙ දෙසිතං චෙ, ධම්මවිනයසම්මුඛතායොපි ලද්ධා හොන්ති. එකස්සෙව වා එකස්ස සන්තිකෙ ආපත්තිදෙසනකාලෙ ‘‘පස්සසි, පස්සාමී’’ති වුත්තෙ තත්ථ ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතාසඤ්ඤිතො සම්මුඛාවිනයො ච පටිඤ්ඤාතකරණඤ්ච ලද්ධං හොති.

සංසට්ඨවාරාදිවණ්ණනා

306. අධිකරණානං වූපසමොව සමථො නාම, සො අධිකරණං විනා නත්ථි, තස්මා න ච ලබ්භා විනිභුජ්ජිත්වා නානාකරණං කාතුං.

309-310. සමථා සමථෙහි සම්මන්තීති එත්ථ සම්මන්තීති සම්පජ්ජන්ති. අධිකරණා වා පන සම්මන්ති වූපසම්මන්තීති අත්ථො, තස්මා ‘‘යෙභුය්‍යසිකා සම්මුඛාවිනයෙන සම්මතී’’ති ඉමාය සම්මුඛාවිනයෙන සද්ධිං සම්පජ්ජති, න සතිවිනයාදීහි තෙසං තස්සා අනුපකාරත්තාති අත්ථො. සමථා අධිකරණෙහි සම්මන්තීති එත්ථ සමථා අභාවං ගච්ඡන්තීති අත්ථො.

311. ‘‘සම්මුඛාවිනයො විවාදාධිකරණෙන න සම්මතී’’ති පාඨො. යෙභුය්‍යසිකාය සමානභාවතො ච අවසානෙ ‘‘සම්මුඛාවිනයො න කෙනචි සම්මතී’’ති (පරි. 313) වුත්තත්තා ච සම්මුඛාවිනයො සයං සමථෙන වා අධිකරණෙන වා සමෙතබ්බො න හොතීති කත්වා වුත්තො. සතිවිනයො කිච්චාධිකරණෙන සම්මති. අමූළ්හවිනයතස්සපාපියසිකතිණවත්ථාරකාපි කිච්චාධිකරණෙන සම්මන්ති.

313. විවාදාධිකරණං කිච්චාධිකරණෙන සම්මතීති ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ…පෙ… පඨමං සලාකං නික්ඛිපාමී’’ති එවං විවාදාධිකරණං කිච්චාධිකරණෙන සම්මති. අනුවාදාධිකරණආපත්තාධිකරණාපි කිච්චාධිකරණෙන සම්මන්ති. ‘‘‘අකතං කම්මං දුක්කටං කම්ම’න්ති එවං කිච්චාධිකරණම්පි කිච්චාධිකරණෙන සම්මතීති එවං පාඨො වෙදිතබ්බො’’ති ලිඛිතං. අඤ්ඤතරස්මිං පන ගණ්ඨිපදෙ ‘‘‘සමථා අධිකරණෙහි සම්මන්තී’ති එත්ථ යස්මා සබ්බෙ සමථා කිච්චාධිකරණෙන සම්මන්ති, තස්මා ‘සමථා කිච්චාධිකරණෙන සම්මන්තී’ති පාඨො ගහෙතබ්බො’’ති වුත්තං.

314. විවාදාධිකරණං කතමං අධිකරණං සමුට්ඨාපෙතීති ‘‘නායං ධම්මො’’ති වුත්තමත්තෙන කිඤ්චි අධිකරණං න සමුට්ඨාපෙති.

318-9. ‘‘කතමාධිකරණපරියාපන්න’’න්ති පාඨො. විවාදාධිකරණං විවාදාධිකරණං භජතීති පඨමුප්පන්නවිවාදං පච්ඡා උප්පන්නො භජති. විවාදාධිකරණං ද්වෙ සමථෙ භජතීති ‘‘ඉමං වූපසමෙතුං සමත්ථා තුම්හෙ’’ති වදන්තං විය භජති ‘‘මයං තං වූපසමෙස්සාමා’’ති වදන්තෙහි විය ද්වීහි සමථෙහි සඞ්ගහිතං.

සමථභෙදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.