6. සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනා

විහාරානුජානනකථාවණ්ණනා

294. නිලීයන්ති භික්ඛූ එත්ථාති විහාරාදයො ලෙණානි නාම. ආගත-වචනෙන තස්සාගතසඞ්ඝොව සාමී, න අනාගතොති කෙචි, තං න යුජ්ජති සමානලාභකතිකාය සිද්ධත්තා.

296-7. දීපිනඞ්ගුට්ඨෙනාති එත්ථ ‘‘දීපිනා අකප්පියචම්මං දස්සෙතී’’ති ලිඛිතං. ථම්භකවාතපානං නාම තිරියං දාරූනි අදත්වා උජුකං ඨිතෙහෙව දාරූහි කත්තබ්බං. භිසීනං අනුඤ්ඤාතං වට්ටතීති බිම්බොහනෙ වට්ටතීති අත්ථො. තූලපූරිතං භිසිං අපස්සයිතුං න වට්ටති උණ්ණාදීනංයෙව අනුඤ්ඤාතත්තා. නිසීදනනිපජ්ජනං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා අපස්සයිතුං වට්ටතීති චෙ? අකප්පියන්ති න වට්ටතීති කෙචි. යදි එවං අකප්පියමඤ්චඤ්ච අපස්සයිතුං න වට්ටෙය්‍ය. යස්මා වට්ටති, තස්මා දොසො නත්ථි. අපිච ගිලානස්ස බිම්බොහනං නිපජ්ජිතුම්පි අනුඤ්ඤාතං, තස්මා භිසිපි වට්ටති අපස්සයිතුං. ආචරියා ච අනුජානන්ති, වළඤ්ජෙන්ති චාති එකෙ. සිම්බලිතූලසුත්තෙන සිබ්බිතං චීවරං වට්ටති. කස්මා? කප්පාසස්ස අනුලොමතො. ‘‘අක්කඵලසුත්තමයම්පි අක්කවාකමයමෙව පටික්ඛිත්ත’’න්ති තෙ එව වදන්ති.

298. අනිබන්ධනීයො අලග්ගො. පටිබාහෙත්වාති මට්ඨං කත්වා. ‘‘සෙතවණ්ණාදීනං යථාසඞ්ඛ්‍යං ඉක්කාසාදයො බන්ධනත්ථං වුත්තා’’ති ලිඛිතං.

300. පකුට්ටං සමන්තතො ආවිද්ධපමුඛං.

303. සුධාලෙපොති සුධාමත්තිකාලෙපො.

305. ආසත්ති තණ්හා. සන්තිං අදරං.

307. කෙතුන්ති කයෙන ගහෙතුං.

308. චිතාති ඉට්ඨකායො කබළෙන නිද්ධමනවසෙන ඡින්දිත්වා කතාති අත්ථො.

310. ඡබ්බග්ගියානං භික්ඛූනං අන්තෙවාසිකාති එත්ථ වීසතිවස්සං අතික්කමිත්වා ඡබ්බග්ගියා උප්පන්නා. ‘‘ආරාධයිංසු මෙ භික්ඛූ චිත්ත’’න්ති (ම. නි. 1.225) වුත්තත්තා අඤ්ඤස්මිං කාලෙ සාවත්ථිගමනෙ උප්පන්නං වත්ථුං ඉධ ආපත්තිදස්සනත්ථං ආහරිත්වා වුත්තන්ති යුත්තං විය, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. වුද්ධන්ති වුද්ධතරං.

313. සන්ථරෙති තිණසන්ථරාදයො.

සෙනාසනග්ගාහකථාවණ්ණනා

318. ‘‘සෙය්‍යග්ගෙනාති මඤ්චට්ඨානපරිච්ඡෙදෙන. විහාරග්ගෙනාති ඔවරකග්ගෙනා’’ති ලිඛිතං. ථාවරාති නියතා. පච්චයෙනෙව හි තන්ති තස්මිං සෙනාසනෙ මහාථෙරා තස්ස පච්චයස්ස කාරණා අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා වසන්තායෙව නං පටිජග්ගිස්සන්තීති අත්ථො. අඝට්ටනකම්මං දස්සෙතුං ‘‘න තත්ථ මනුස්සා’’තිආදිමාහ. ‘‘විතක්කං ඡින්දිත්වා සුද්ධචිත්තෙන ගමනවත්තෙනෙව ගන්තබ්බ’’න්ති පාඨො. මුද්දවෙදිකා නාම චෙතියස්ස හම්මියවෙදිකා. පටික්කම්මාති අපසක්කිත්වා. සමානලාභකතිකා මූලාවාසෙ සති සියා, මූලාවාසවිනාසෙන කතිකාපි විනස්සති. සමානලාභ-වචනං සති ද්වීසු, බහූසු වා යුජ්ජති, තෙනෙව එකස්මිං අවසිට්ඨෙති නො මති. තාවකාලිකං කාලෙන මූලච්ඡෙදනවසෙන වා අඤ්ඤෙසං වා කම්මං අඤ්ඤස්ස සියා නාවායං සඞ්ගමොති ආචරියො. පුග්ගලවසෙනෙව කාතබ්බන්ති අපලොකනකාලෙ සඞ්ඝො වස්සංවුත්ථභික්ඛූනං පාටෙක්කං ‘‘එත්තකං වස්සාවාසිකං වත්ථං දෙති, රුච්චති සඞ්ඝස්සා’’ති පුග්ගලමෙව පරාමසිත්වා දාතබ්බං, න සඞ්ඝවසෙන කාතබ්බං. න සඞ්ඝො සඞ්ඝස්ස එත්තකං දෙතීති. ‘‘එකස්මිං ආවාසෙ සඞ්ඝස්ස කම්මං කරොතී’ති වචනතො සඞ්ඝවසෙන කාතබ්බ’’න්ති ලිඛිතං. න හි තථා වුත්තෙ සඞ්ඝස්ස කිඤ්චි කම්මං කතං නාම හොති. ‘‘සම්මතසෙනාසනග්ගාහාපකතො අඤ්ඤෙන ගාහිතෙපි ගාහො රුහති අග්ගහිතුපජ්ඣායස්ස උපසම්පදා වියා’’ති ලිඛිතං. ‘‘කම්මවාචායපි සම්මුති වට්ටතී’’ති ලිඛිතං.

අට්ඨපි සොළසපි ජනෙති එත්ථ කිං විසුං විසුං, උදාහු එකතොති? එකතොපි වට්ටති. න හි තෙ තථා සම්මතා සඞ්ඝෙන කම්මකතා නාම හොන්ති, තෙනෙව සත්තසතිකක්ඛන්ධකෙ එකතො අට්ඨ ජනා සම්මතාති. තෙසං සම්මුති කම්මවාචායපීති ඤත්තිදුතියකම්මවාචායපි. අපලොකනකම්මස්ස වත්ථූහි සා එව කම්මවාචා ලබ්භමානා ලබ්භති, තස්සා ච වත්ථූහි අපලොකනකම්මමෙව ලබ්භමානං ලබ්භති, න අඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමං නයං මිච්ඡා ගණ්හන්තො ‘‘අපලොකනකම්මං ඤත්තිදුතියකම්මං කාතුං, ඤත්තිදුතියකම්මඤ්ච අපලොකනකම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති ගණ්හාති, එවඤ්ච සති කම්මසඞ්කරදොසො ආපජ්ජති. මග්ගො පොක්ඛරණීති එත්ථ මග්ගො නාම මග්ගෙ කතදීඝසාලා, පොක්ඛරණීති නහායිතුං කතපොක්ඛරණී. එතානි හි අසෙනාසනානීති එත්ථ භත්තසාලා න ආගතා, තස්මා තං සෙනාසනන්ති චෙ? සාපි එත්ථෙව පවිට්ඨා වාසත්ථාය අකතත්තා. භොජනසාලා පන උභයත්ථ නාගතා. කිඤ්චාපි නාගතා, උපරි ‘‘භොජනසාලා පන සෙනාසනමෙවා’’ති (චූළව. අට්ඨ. 318) වුත්තත්තා සෙනාසනං. ‘‘කප්පියකුටි ච එත්ථ කාතබ්බා’’ති වදන්ති, තං නෙති එකෙ. රුක්ඛමූලවෙළුගුම්බා ඡන්නා කවාටබද්ධාව සෙනාසනං. ‘‘අලාභකෙසු ආවාසෙසූති අලාභකෙසු සෙනාසනෙසූ’’ති ලිඛිතං, තං යුත්තං. න හි පාටෙක්කං සෙනාසනං හොති. තං සඤ්ඤාපෙත්වාති එත්ථ පඤ්ඤත්තිං අගච්ඡන්තෙ බලක්කාරෙනපි වට්ටති. අයම්පීති පච්චයොපි.

උපනිබන්ධිත්වාති තස්ස සමීපෙ රුක්ඛමූලාදීසු වසිත්වා තත්ථ වත්තං කත්වාති අධිප්පායො. පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධවසෙන තිවිධම්පි. ‘‘දසකථාවත්ථුකං දසඅසුභං දසඅනුස්සති’’න්ති පාඨො. ‘‘පඨමභාගං මුඤ්චිත්වාති ඉදං චෙ පඨමගාහිතවත්ථුතො මහග්ඝං හොතී’’ති ලිඛිතං. ඡින්නවස්සානං වස්සාවාසිකං නාම පුබ්බෙ ගහිතවස්සාවාසිකානං පච්ඡා ඡින්නවස්සානං. භතිනිවිට්ඨන්ති භතිං කත්වා විය නිවිට්ඨං පරියිට්ඨං. ‘‘සඞ්ඝිකං පන…පෙ… විබ්භන්තොපි ලභතෙවා’’ති ඉදං තත්‍රුප්පාදං සන්ධාය වුත්තං. ඉමිනා අපලොකනමෙව පමාණං, න ගාහාපනන්ති කෙචි. විනයධරා පන ‘‘අම්හාකං විහාරෙ වස්සං උපගතානං එකෙකස්ස තිචීවරං සඞ්ඝො දස්සතී’තිආදිනා අපලොකිතෙපි අභාජිතං විබ්භන්තකො න ලභති. ‘අපලොකනකම්මං කත්වා ගාහිත’න්ති වුත්තත්තා, ‘අභාජිතෙ විබ්භමතී’ති එවං පුබ්බෙ වුත්තත්තා චා’’ති වදන්ති. ‘‘පච්චයවසෙනාති ගහපතිකං වා අඤ්ඤං වා වස්සාවාසිකං පච්චයවසෙන ගාහිත’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘එකමෙව වත්ථං දාතබ්බන්ති තත්ථ නිසින්නානං එකමෙකං වත්ථං පාපුණාතී’’ති ලිඛිතං. දුතියො ථෙරාසනෙති අනුභාගො. පඨමභාගො අඤ්ඤථා ථෙරෙන ගහිතොති ජානිතබ්බං.

උපනන්දවත්ථුකථාවණ්ණනා

320. තිවස්සන්තරෙනාති තිණ්ණං වස්සානං අන්තො ඨිතෙන. හත්ථිම්හි නඛො අස්සාති හත්ථිනඛො. පාසාදස්ස නඛො නාම හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදො. ගිහිවිකටනීහාරෙනාති ගිහීහි කතනීහාරෙනෙව. ‘‘තෙහි අත්ථරිත්වා දින්නානෙව නිසීදිතුං ලබ්භන්ති, න භික්ඛුනා සයං අත්ථරිත්වා විස්සජ්ජිතබ්බං සඞ්ඝෙන අත්ථරාපෙත්වා වා’’ති ලිඛිතං.

අවිස්සජ්ජියවත්ථුකථාවණ්ණනා

321. ‘‘න විස්සජ්ජෙතබ්බං සඞ්ඝෙන වා ගණෙන වා පුග්ගලෙන වා’’ති වචනං ‘‘යං අගරුභණ්ඩං විස්සජ්ජියං වෙභඞ්ගියං සඞ්ඝිකං, තං ගණො චෙ තස්මිං ආවාසෙ වසති පුග්ගලොපි වා, ගණෙන වා පුග්ගලෙන වා විස්සජ්ජිතං සඞ්ඝෙන විස්සජ්ජිතසදිසමෙව හොතී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තවචනං සාධෙති, අඤ්ඤථා එත්ථ ගණපුග්ගලග්ගහණං නිරත්ථකං. අරඤ්ජරො උදකචාටි, අලඤ්ජලො, බහුඋදකගණ්හනකොති අත්ථො. ‘‘වට්ටචාටි විය හුත්වා ථොකං දීඝමුඛො මජ්ඣෙ පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා කතො’’ති ලිඛිතං. මංසදිබ්බධම්මබුද්ධසමන්තචක්ඛුවසෙන පඤ්ච.

ගරුභණ්ඩෙන ච ගරුභණ්ඩන්ති සංහාරිමං සන්ධාය වුත්තං. පත්තචීවරං නික්ඛිපිතුන්ති අට්ටකච්ඡන්නෙන කතෙ මඤ්චෙ. වට්ටලොහං නාම පීතවණ්ණං. පාරිහාරියං න වට්ටතීති ආගන්තුකස්ස අදත්වා පරිචාරිකහත්ථතො අත්තනො නාමං ලිඛාපෙත්වා ගහෙත්වා යථාසුඛං පරිහරිතුං න වට්ටති. ‘‘ගිහිවිකටනීහාරෙනෙවාති යාව අත්තනො කම්මනිබ්බත්ති, තාව ගහෙත්වා දෙතී’’ති ලිඛිතං. සිඛරං නාම යෙන පරිබ්භමන්තා ඡින්දන්ති. පත්තබන්ධකො නාම පත්තස්ස ගණ්ඨිආදිකාරකො. ‘‘පටිමානං සුවණ්ණාදිපත්තකාරකො’’තිපි වදන්ති. ‘‘අඩ්ඪබාහූති කප්පරතො පට්ඨාය යාව අංසකූට’’න්ති ලිඛිතං. ඉතො පට්ඨායාති ඉමං පාළිං ආදිං කත්වා. දණ්ඩමුග්ගරො නාම යෙන රජිතචීවරං පොථෙන්ති. ‘පච්චත්ථරණගතික’න්ති වුත්තත්තා, ‘‘තම්පි ගරුභණ්ඩමෙවාති වුත්තත්තා ච අපි-සද්දෙන පාවාරාදිපච්චත්ථරණං සබ්බං ගරුභණ්ඩමෙවා’’ති වදන්ති. එතෙනෙව සුත්තෙන අඤ්ඤථා අත්ථං වත්වා ‘‘පාවාරාදිපච්චත්ථරණං න ගරුභණ්ඩං, භාජනීයමෙව, සෙනාසනත්ථාය දින්නපච්චත්ථරණමෙව ගරුභණ්ඩ’’න්ති වදන්ති, උපපරික්ඛිතබ්බං. ගණ්ඨිකාති චීවරගණ්ඨිකා. භඤ්චකො නාම සරකො.

නවකම්මදානකථාවණ්ණනා

323-4. අග්ගළබන්ධසූචිද්වාරකරණමත්තෙනපි. ‘‘කපොතභණ්ඩිකා නාම වළභියා උපරි ඨපෙතබ්බවලයං වා තිණච්ඡදනගෙහස්ස පිට්ඨිවංසස්ස හෙට්ඨා ඨපෙතබ්බං වා උභයමස්ස ගතා දාරූ’’ති ලිඛිතං. කාරන්තරාති තදා පුන පවිසට්ඨං පුබ්බපයොජිතානානං වචනපාතසෙනාසනවාසො. න පන පතිසට්ඨතොති දට්ඨබ්බං. සබ්බත්ථ විනට්ඨවාසො න ච පටිසෙධකො හොතීති දට්ඨබ්බො. ද්වාරවාතපානාදීනි අපහරිත්වා දාතුං අසක්කුණෙය්‍යතො ‘‘පටිදාතබ්බානියෙවා’’ති වුත්තං. ගොපානසිආදයො දෙන්තස්ස විහාරො පලුජ්ජතීති ‘‘මූලං වා දාතබ්බ’’න්තිආදි වුත්තන්ති එකෙ. ‘‘නෙවාසිකා පකතියා අනත්ථතාය භූමියා ඨපෙන්ති චෙ, තෙසම්පි අනාපත්තියෙවා’’ති ලිඛිතං. ‘‘ද්වාරවාතපානාදයො අපරිකම්මකතාපි අපටිච්ඡාදෙත්වා න අපස්සයිතබ්බා’’ති ලිඛිතං.

සඞ්ඝභත්තාදිඅනුජානනකථාවණ්ණනා

උද්දෙසභත්තකථාවණ්ණනා

325. යා භත්තුද්දෙසට්ඨානභූතාය භොජනසාලාය පකතිඨිතිකා. දින්නං පනාති යථා සො දායකො දෙති, තං දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්ඝතො භන්තෙ’’තිආදිමාහ. එකවළඤ්ජන්ති එකද්වාරෙන වළඤ්ජිතබ්බං. තිචීවරපරිවාරන්ති එත්ථ ‘‘උදකමත්තලාභී විය අඤ්ඤොපි උද්දෙසභත්තං අලභිත්වා වත්ථාදිමනෙකප්පකාරං ලභති චෙ, තස්සෙව ත’’න්ති ලිඛිතං. ‘‘උද්දෙසපත්තෙ දෙථා’ති වත්වා ගහෙත්වා ආගතභාවෙන සඞ්ඝස්ස පරිච්චත්තං න හොතියෙව තස්සෙව හත්ථෙ ගතත්තා, තස්මා තෙහි වුත්තක්කමෙන සබ්බෙහි භාජෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. පටිපාටිපත්තං වා ඨිතිකාය ඨිතපත්තං වා. ‘‘කූටට්ඨිතිකා නාම අග්ගහෙතබ්බානම්පි ගාහිතත්තා’’ති ලිඛිතං, ‘‘පණීතභත්තට්ඨිතිකඤ්ච අජානිත්වා මිස්සෙත්වා ගාහිතෙපි එවමෙව පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති ච ලිඛිතං. තඤ්චෙ ථෙය්‍යාය හරන්ති පත්තහාරකා, ආණාපකස්ස ගීවා හොති. අතික්කන්තම්පි ඨිතිකං ඨපෙත්වාති එත්ථ ‘‘තංදිවසමෙව චෙ භික්ඛා ලබ්භති, අපරදිවසතො පට්ඨාය න ලබ්භති කිරා’’ති ලිඛිතං. පච්ඡා ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො පරිභුඤ්ජතූ’’ති අවුත්තෙපි භාජෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘එත්තකෙ භික්ඛූ සඞ්ඝතො උද්දිසිත්වා දෙථා’ති අවත්වා ‘එත්තකානං භික්ඛූනං භත්තං ගණ්හථා’ති දින්නං සඞ්ඝිකනිමන්තනං නාමා’’ති ලිඛිතං.

නිමන්තනභත්තකථාවණ්ණනා

පටිපාටියාති යථාලද්ධපටිපාටියා. විච්ඡින්දිත්වාති භත්තං ගණ්හථාති පදං අවත්වා. ආලොපසඞ්ඛෙපෙනාති අයං නයො නිමන්තනායමෙව, උද්දෙසභත්තෙ පන එකස්ස පහොනකප්පමාණෙ එව ඨිතිකා තිට්ඨති. ‘‘එකවාරන්ති යාව තස්මිං ආවාසෙ වසන්ති භික්ඛූ, සබ්බෙව ලභන්තී’’ති ලිඛිතං.

සලාකභත්තකථාවණ්ණනා

න හි බහිසීමාය සඞ්ඝලාභොති එත්ථ ‘‘උද්දෙසභත්තාදීසු බහිසීමාය ඨිතස්සපි චෙ උපාසකා දෙන්ති, ගහෙතුං ලභන්ති, අත්තනොපි පාපෙත්වා ගහණං අනුඤ්ඤාතං, තථා ඉධ න වට්ටතී’’ති වුත්තං. න පාපුණන්තීති උද්දිසිත්වාපි. වාරගාමන්ති දූරත්තා වාරෙන නිග්ගහෙන ගන්තබ්බගාමෙ. ඵාතිකම්මමෙවාති අතිරෙකලාභා ච භවන්ති. සම්මුඛීභූතස්සාති යෙභුය්‍යෙන චෙ භික්ඛූ බහිසීමං ගතා, සම්මුඛීභූතස්ස පාපෙතබ්බං. සභාගත්තා හි එකෙන ලද්ධං සබ්බෙසං පහොති, තස්මිම්පි අසති අත්තනො පාපෙත්වා දාතබ්බං. ‘‘ලද්ධා වා අලද්ධා වා’’ති වචනසිලිට්ඨවසෙන වුත්තං. විහාරෙ අපාපිතං පන…පෙ… න වට්ටතීති සලාකභත්තං විහාරෙ උද්දිසියති. තෙන පන දින්නසලාකෙන. තස්සාති ගහෙත්වා ගතස්ස. සලාකා ගහෙතබ්බාති යුත්තං විය. සබ්බපොත්ථකෙසු ‘‘ගාහෙතබ්බා’’ති පාඨො, තස්මා තෙනාති සලාකග්ගාහාපකෙනාති අත්ථො. ‘‘චොරිකාය ගහිතත්තා න පාපුණාතී’’ති වචනතො ‘‘කුටිසොධනං වට්ටතී’’ති ච දීපවාසිනො වදන්ති කිර. එකං මහාථෙරස්සාති මහාථෙරො විහාරතො යෙභුය්‍යෙන න ගච්ඡති, ඉතරෙ කදාචි ගච්ඡති, තස්මා සභාගා චෙ, අත්තනො පාපෙත්වා පුන ඉතරෙසං දිය්‍යති. විහාරෙ ථෙරස්ස පත්තසලාකභත්තන්ති මහාථෙරො එකකොව විහාරෙ ඔහීනො, ‘‘අවස්සං සබ්බසලාකා අත්තනො පාපෙත්වා ඨිතො’’ති පටිස්සයං ගන්ත්වා ආගන්තුකභික්ඛූනම්පි අදස්සනතො කුක්කුච්චං අකත්වා භුඤ්ජන්ති.

පක්ඛිකභත්තකථාවණ්ණනා

උපොසථදිවසෙ ආපත්තිදෙසනං සන්ධාය ‘‘පරිසුද්ධසීලාන’’න්ති ආහ. ලෙඛං කත්වා නිබද්ධාපිතං. ‘‘ආගන්තුකභත්තම්පි ගමිකභත්තම්පී’’ති ආගන්තුකොව හුත්වා ගච්ඡන්තං සන්ධාය වුත්තං. අනාථගිලානුපට්ඨාකොපි තෙන දින්නං භුඤ්ජති චෙ, තස්සපි පාපෙතබ්බමෙව. ගුළපිණ්ඩං තාලපක්කමත්තං.

සෙනාසනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.