2. උපොසථක්ඛන්ධකවණ්ණනා

සන්නිපාතානුජානනාදිකථාවණ්ණනා

132-3. තෙන සමයෙනාති අත්තනො ඔවාදපාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ ධුරං නික්ඛිපිත්වා භික්ඛූනංයෙව විසුං උපොසථකරණං අනුජානිත්වා ඨිතසමයෙන. කො පන සොති? මජ්ඣිමබොධියං පාතිමොක්ඛුද්දෙසප්පහොනකසික්ඛාපදානං පරිනිට්ඨානකාලො. තෙනෙවාහ ‘‘තානි නෙසං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, උද්දිසිතබ්බ’’න්ති නිදානුද්දෙසං පඤ්ඤාපෙතුකාමතාය ච සික්ඛාපදානං උද්දෙසපරිච්ඡෙදනිදස්සනත්ථඤ්ච වුත්තං. අඤ්ඤථා ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, ඉමං සික්ඛාපදං උද්දිසෙය්‍යථා’’ති සබ්බසික්ඛාපදානං උද්දිසිතබ්බක්කමස්ස දස්සිතත්තා ඉදානි ‘‘එවඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, උද්දිසිතබ්බ’’න්ති ඉදං නිරත්ථකං ආපජ්ජති, ඉදඤ්ච සබ්බසඞ්ඝුපොසථං සන්ධාය වුත්තං.

134. ‘‘යංනූන අය්‍යාපි…පෙ… සන්නිපතෙය්‍යු’’න්ති බහූනං අධිකාරප්පවත්ති. තත්‍රාපි විනයං ආගම්ම වුත්තො භික්ඛු සාමි, න කෙවලං සඞ්ඝත්ථෙරොති දස්සනත්ථං, සඞ්ඝස්ස ගාරවයුත්තවචනාරහතාදස්සනත්ථඤ්ච ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ’’ති ආහ. තත්ථ සයං චෙ ථෙරො, භික්ඛුං සන්ධාය ‘‘ආවුසො’’ති වත්තුං යුජ්ජති. කථං පඤ්ඤායති? බුද්ධකාලෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අබ්‍යත්තො නාම දුල්ලභො. සබ්බකම්මවාචාය පයොගනිදස්සනෙ ච ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො’’ ඉච්චෙව භගවා දස්සෙතීති චෙ? එවමෙතං තථා දස්සනතො. සඞ්ඝං උපාදාය සඞ්ඝත්ථෙරෙනාපි ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො’’ති වත්තබ්බං, භික්ඛුං උපාදාය ‘‘ආවුසො’’ති මහාකස්සපස්ස කම්මවාචාය පයොගදස්සනතො, පාරිසුද්ධිඋපොසථෙ ච ථෙරෙන භික්ඛුනා ‘‘පරිසුද්ධො අහං, ආවුසො’’ති පයොගදස්සනතො ච. ‘‘යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ල’’න්ති පරතො පඤ්ඤාපෙතබ්බෙ උපොසථකරණන්තරායෙ සන්ධායාහ. උපොසථස්ස බහුවිධත්තා සරූපතො වත්තුං ‘‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යා’’ති ආහ. එත්තාවතා ඤත්තිං නිට්ඨපෙසි. ඤත්තිදුතියකම්මතො එව හි උපොසථකම්මං. න, තතියානුස්සාවනසම්භවතොති චෙ? න, අඤ්ඤෙහි ඤත්තිචතුත්ථකම්මෙහි අසදිසත්තා. න හි එත්ථ චතුක්ඛත්තුං ‘‘සුණාතු මෙ’’ති ආරභීයතීති. අඤ්ඤෙහි ඤත්තිදුතියෙහි අසදිසත්තා ඤත්තිදුතියම්පි මාහොතූති චෙ? න, ඤත්තිදුතියකම්මස්ස අඤ්ඤථාපි කත්තබ්බතො. තථා හි ඤත්තිදුතියකම්මං එකච්චං අපලොකනවසෙනපි කාතුං වට්ටති, න අඤ්ඤං අඤ්ඤථා කාතුං වට්ටති. කථං පඤ්ඤායතීති? ඉදමෙව උපොසථකම්මං ඤාපකං.

‘‘කිං සඞ්ඝස්ස පුබ්බකිච්ච’’න්ති ඉදං න ඤත්ති නිට්ඨපෙත්වා වත්තබ්බං, තඤ්හි ඤත්තිතො පුරෙතරමෙව කරීයතීති. තස්මා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, කිං සඞ්ඝස්ස පුබ්බකිච්චං, යදි සඞ්ඝස්සා’’ති වත්තබ්බං සියාති? තථාපි න වත්තබ්බං, න හි තං ඤත්තියා අන්තොකරීයතීති. යදි එවං සබ්බත්ථ න වත්තබ්බං පයොජනාභාවාති චෙ? න, යථාගතට්ඨානෙයෙව වත්තබ්බතො, පරපදාපෙක්ඛතායාති වුත්තං හොති. ඉදං පුබ්බකිච්චං අකත්වා උපොසථං කරොන්තො සඞ්ඝො, පුග්ගලො වා ඨපනක්ඛෙත්තාතික්කමෙ ආපජ්ජති. න හි තස්මිං ඛෙත්තෙ අතික්කන්තෙ සම්මජ්ජනාසනොදකපදීපකරණෙ ආපත්තිමොක්ඛො හොති. උපොසථකම්මතො පුබ්බෙ කත්තබ්බකිච්චාකරණපච්චයත්තා තස්සා ආපත්තියා, න සා කම්මපරියොසානාපෙක්ඛා එත්ථාගතසම්පජානමුසාවාදාපත්ති විය, තස්මා පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො භික්ඛු ‘‘පාරිසුද්ධිං ආයස්මන්තො ආරොචෙථා’’ති වත්තුකාමො පඨමංයෙව පරිසුද්ධාපරිසුද්ධපච්චයං පුබ්බකිච්චං සරාපෙති. තඤ්හි කතං පරිසුද්ධපච්චයො හොති, අකතං අපරිසුද්ධපච්චයො, තෙනෙව උභයාපෙක්ඛාධිප්පායෙන ‘‘කතං න කත’’න්ති අවත්වා ‘‘කිං සඞ්ඝස්ස පුබ්බකිච්ච’’ මිච්චෙවාහ. තත්ථ අකතපක්ඛෙ තාව පාරිසුද්ධිආරොචනක්කමනිදස්සනත්ථං පරතො ‘‘යස්ස සියා ආපත්ති, සො ආවි කරෙය්‍යා’’ති ච, කතපක්ඛෙ ‘‘අසන්තියා ආපත්තියා තුණ්හී භවිතබ්බ’’න්ති ච වක්ඛති.

පාරිසුද්ධිං ආයස්මන්තො ආරොචෙථ. කිංකාරණා? යස්මා පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමි. එත්ථ ච ‘‘උද්දිසාමී’’ති වත්තමානකාලං අපරාමසිත්වා ‘‘උද්දිසිස්සාමී’’ති අනාගතකාලපරාමසනෙන ය්වායං ‘‘දානි නෙසං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං අනුජානෙය්‍ය’’න්ති (මහාව. 150) එත්ථ වුත්තපාතිමොක්ඛුද්දෙසො, තං සන්ධාය ‘‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’ති වුත්තන්ති එකෙ. යස්මා ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, පාතිමොක්ඛුද්දෙසා’’ති වුත්තං, තස්මා වත්තමානස්ස නිදානුද්දෙසසඞ්ඛාතස්ස පාතිමොක්ඛස්ස යදෙතං අන්තෙ ‘‘කච්චිත්ථ පරිසුද්ධා’’තිආදිකං යාවතතියානුස්සාවනං, තස්සෙව ආපත්තිඛෙත්තත්තා, අවයවෙපි අවයවීවොහාරසම්භවතො ච ඉධ ආපත්තිඛෙත්තමෙව සන්ධාය ‘‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’ති වුත්තං. එවඤ්හි වුත්තෙ යස්මා පරතො ආපත්තිඛෙත්තං ආගමිස්සති, තස්මා ආපත්තිභීරුකා තුම්හෙ සබ්බෙව පඨමමෙව පාරිසුද්ධිං ආරොචෙථාති අයමත්ථො සම්භවති. වත්තමානකාලවසෙන වුත්තෙ ‘‘පාරිසුද්ධිං ආයස්මන්තො ආරොචෙථා’’ති වචනමෙව න සම්භවති තදාරොචනස්ස පඨමං ඉච්ඡිතබ්බත්තා, පගෙව තස්ස කරණාභාවෙන ‘‘පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’ති වචනං. අයං නයො සන්තියා ආපත්තියා ආරොචනෙ යුජ්ජති, න තුණ්හීභාවෙ, අකම්මපරියොසානා තුණ්හීභාවප්පත්තිතො, එවං සන්තෙපි තස්මිං යුජ්ජතෙව. පාතිමොක්ඛුද්දෙසකො හි අඤ්ඤමඤ්ඤං ආපත්තිආවිකරණං අකත්වා තුණ්හීභූතෙ භික්ඛූ පස්සිත්වා තෙනෙව තුණ්හීභාවෙන ආරොචිතපාරිසුද්ධිකො හුත්වා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ’’ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසං ආරභි.

එත්ථාහ – පඨමං ‘‘සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍ය, පාතිමොක්ඛං උද්දිසෙය්‍යා’’ති වුත්තත්තා ඉධාපි ‘‘සඞ්ඝො උපොසථං කරිස්සති, පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සතී’’ති වත්තබ්බං, අථ ‘‘පුග්ගලස්ස උද්දෙසා’’ති ලක්ඛණත්තා යථාරුතමෙව වත්තබ්බං, තථාපි ‘‘උපොසථං කරිස්සාමි, පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමී’’ති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං ලක්ඛණවිරොධතො, අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො ච. පුග්ගලස්ස උද්දෙසා එව හි සඞ්ඝස්ස උපොසථො කතො හොති, න පුග්ගලස්ස උපොසථකරණෙන. තඤ්ච සොව කරිස්සති, න සඞ්ඝොති අනිට්ඨප්පසඞ්ගොව ආපජ්ජති. ‘‘සුණාථා’’ති වුත්තෙ අචිත්තසාමග්ගිප්පසඞ්ගභයා ‘‘සුණොමා’’ති වුත්තං. ‘‘සුණිස්සාමා’’ති වත්තබ්බං ‘‘උද්දිසිස්සාමී’’ති වුත්තත්තාති චෙ? න වත්තබ්බං, ආපත්තිඛෙත්තදස්සනාධිප්පායනිරපෙක්ඛතාය ‘‘සුණොම’’ ඉච්චෙව වත්තබ්බං. එකපදෙනෙව හිස්ස තදධිප්පායො අතික්කන්තොති. යදි එවං කිමත්ථං තං සබ්බෙහෙව ආරද්ධන්ති චෙ? ‘‘උද්දිසිස්සාමී’’ති ඉමිනා අසාධාරණවචනෙන ආපන්නස්ස අචිත්තසාමග්ගිප්පසඞ්ගනිවාරණත්ථං. සරමානෙනාති ඉමිනා චස්ස සම්පජානමුසාවාදස්ස සචිත්තකතං දස්සෙති. අන්තරායිකො ධම්මො වුත්තො භගවතාති එවං අකිරියසමුට්ඨානස්සාපි එවං පරිත්තකස්ස ඉමස්ස මුසාවාදස්ස මහාදීනවතං දස්සෙති. විසුද්ධාපෙක්ඛෙනාති සාවසෙසං ආපත්තිං උපාදාය අනාපත්තිභාවසඞ්ඛාතං අනවසෙසඤ්ච උපාදාය ගිහිභාවසඞ්ඛාතං විසුද්ධිං ඉච්ඡන්තෙන කස්මා ආවි කාතබ්බා? අන්තරායභාවානුපගමනෙන ඵාසුවිහාරපච්චයත්තා. ඉධ ‘‘අජ්ජුපොසථො පන්නරසො’’ති න වුත්තං පරතො දිවසනියමස්ස කත්තුකාමතාධිප්පායෙන අවුත්තත්තා. එවං පන තෙ භික්ඛූ සබ්බදිවසෙසු උද්දිසිංසු.

135. ‘‘ආදිමෙත’’න්ති සීලපාතිමොක්ඛමෙව වුත්තං, කිඤ්චාපි ගන්ථපාතිමොක්ඛො අධිප්පෙතො. ‘‘පඤ්චන්නං වා’’ති මාතිකායං වුත්තානං වසෙන වුත්තං. අනජ්ඣාපන්නො වාති පුග්ගලාධිට්ඨානදෙසනා. පොරාණගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘‘උපොසථං කරෙය්‍යා’ති එත්තාවතා ඤත්ති හොති. යාවතතියානුස්සාවනා නාම ‘යස්ස සියා ආපත්තී’තිආදිවචනත්තයං, අන්තෙ ‘දුතියම්පි තතියම්පි පුච්ඡාමී’ති ඉදඤ්චාති දුවිධං. තත්ථ පඨමං ආපත්තිං සරිත්වා නිසින්නස්ස, දුතියං අසරන්තස්ස සාරණත්ථ’’න්ති වුත්තං. ‘‘වචීද්වාරෙ’’ති පාකටවසෙන උජුකමෙව වුත්තං. කිඤ්චාපි කායවිඤ්ඤත්තියාපි කරීයති, කායකම්මාභාවා පන වචීවිඤ්ඤත්තියායෙව ආවි කාතබ්බා. ‘‘සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා’’තිආදි ලක්ඛණවචනං කිර. සඞ්ඝුපොසථකරණත්ථං සඞ්ඝමජ්ඣෙ චෙ නිසින්නො, තස්මිං සඞ්ඝමජ්ඣෙ. ගණුපොසථකරණත්ථඤ්චෙ ගණමජ්ඣෙ නිසින්නො, තස්මිං ගණමජ්ඣෙ. එකස්සෙව සන්තිකෙ චෙ පාරිසුද්ධිඋපොසථං කත්තුකාමො, තස්මිං එකපුග්ගලෙ ආවි කාතබ්බාති, ‘‘එතෙන න කෙවලං සඞ්ඝමජ්ඣෙ එවායං මුසාවාදො සම්භවති, අථ ඛො එත්ථ වුත්තලක්ඛණෙන අසතිපි ‘පාරිසුද්ධිං ආයස්මන්තො ආරොචෙථා’තිආදිවිධානෙ ගණුපොසථෙපි සාපත්තිකො හුත්වා උපොසථං කත්තුකාමො අනාරොචෙත්වා තුණ්හීභූතොව කරොති චෙ, සම්පජානමුසාවාදාපත්තිං ආපජ්ජතීති ඉමස්සත්ථස්ස ආවිකරණතො ලක්ඛණවචනං කිරෙත’’න්ති වදන්ති තක්කිකා. අඤ්ඤථා ‘‘ගණමජ්ඣෙවා’’ති න වුත්තන්ති තෙසං අධිප්පායො. ආරොචනාධිප්පායවසෙන වුත්තන්ති නො තක්කොති ආචරියො. ආරොචෙන්තො හි සඞ්ඝස්ස ආරොචෙමීති අධිප්පායෙන ආවි කරොන්තො සඞ්ඝමජ්ඣෙ ආවි කරොති නාම. අත්තනො උභතොපස්සෙ නිසින්නානං ආරොචෙන්තො ගණමජ්ඣෙ. එකස්සෙවාරොචෙස්සාමි සභාගස්සාති අධිප්පායෙන ආරොචෙන්තො එකපුග්ගලෙ ආරොචෙති නාම. පුබ්බෙ විභත්තපදස්ස පුන විභජනං අත්ථවිසෙසාභාවදීපනත්ථන්ති වෙදිතබ්බං.

136-7. ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවසිකං…පෙ… දුක්කටස්සා’’ති වත්වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උපොසථෙ පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතු’’න්ති ඉදං අනුපොසථෙ එව තං දුක්කටං, උපොසථෙ පන දෙවසිකම්පි වට්ටතීති දීපෙති, තස්මා තෙ භික්ඛූ චාතුද්දසියං උද්දිසිත්වාපි පන්නරසියං උද්දිසිංසු, තෙනාහ ‘‘සකිං පක්ඛස්සා’’ති. තත්ථ පුරිමෙන සාමග්ගීදිවසො උපොසථදිවසො එවාති දීපෙති. උභයෙන අට්ඨමිං පටික්ඛිපිත්වා දෙවසිකං පටික්ඛෙපස්ස අතිප්පසඞ්ගං නිවාරෙති. කිං වුත්තං හොති? භින්නො චෙ සඞ්ඝො පාටිපදදිවසෙ සමග්ගො හොති, තස්මිං දිවසෙ සාමග්ගීඋපොසථං කරොන්තො උභයම්පි දුක්කටං ආපජ්ජන්තො උභයෙන එකීභූතෙන නිවාරිතො හොතීති වුත්තං හොති. අඤ්ඤථා සාමග්ගීඋපොසථො න දෙවසිකො. චෙ, අහොරත්තං කාතබ්බො. තස්මිඤ්ච පක්ඛෙ පකතිඋපොසථො න දෙවසිකො. චෙ, අහොරත්තං කාතබ්බො. තස්මිඤ්ච පක්ඛෙ පකතිඋපොසථො අනුද්දිට්ඨො. චෙ හොති, සාමග්ගීඋපොසථො කාතබ්බොති ආපජ්ජති. න අපවාදනයෙන ගහෙතබ්බත්තාති චෙ? න, අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො. කිං වුත්තං හොති? සාමග්ගීදිවසෙ සාමග්ගීඋපොසථං කත්වා පුන තස්මිං පක්ඛෙ පකතිඋපොසථදිවසෙ සම්පත්තෙ පකතිඋපොසථො න කාතබ්බොති. අපවාදොති. අපවාදිතබ්බට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ උස්සග්ගවිධානං නිවාරෙති.

කිත්තාවතා නු ඛො සාමග්ගීති එත්ථායමධිප්පායො – සාමග්ගී නාමෙසා සභාගානං සන්නිපාතො. සභාගා ච නාම යත්තකා සහධම්මිකා, තෙ සබ්බෙපි හොන්ති, උදාහු ආවාසසභාගතාය සභාගා නාම හොන්තීති. තත්ථ යදි සහධම්මිකානං සාමග්ගී සාමග්ගී නාම, සබ්බෙසං පුථුවිභත්තානං සාමග්ගී ඉච්ඡිතබ්බා. අථාවසථවසෙන, එකාවාසසභාගානන්ති වුත්තං හොති. අඤ්ඤථා එකාවාසෙ සාමග්ගීති ආපජ්ජති. මා නො අගමාසීති අගතො මා හොති.

සීමානුජානනකථාවණ්ණනා

138. එකාවාසගතානං වසෙන සාමග්ගිං පටික්ඛිපිත්වා එකසීමගතානං වසෙන අනුජානිතුකාමො භගවා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සීමං සම්මන්නිතු’’න්ති ආහ. අථ ආවාසපරිච්ඡෙදං වත්තුකාමො භවෙය්‍ය. එත්තාවතා එකාවාසො යාවතා එකාසීමා. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සීමං සම්මන්නිතු’’න්ති වදෙය්‍ය. තස්මා න ඉධ අනුඤ්ඤාතබද්ධසීමාවසෙන එකාවාසපරිච්ඡෙදො හොති, උපචාරසීමාවසෙනෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. කථං ජානිතබ්බන්ති චෙ? පාළිතොව, යථාහ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා උපනන්දො සක්‍යපුත්තො එකො ද්වීසු ආවාසෙසු වස්සං වසි…පෙ… එකාධිප්පාය’’න්ති (මහාව. 364). අඤ්ඤථා වස්සච්ඡෙදොති අනිට්ඨප්පසඞ්ගොව, කථං? එකාවාසවසෙනෙව චෙ සාමග්ගී, බහුආවාසඅනාවාසෙසු න සම්භවෙය්‍ය. තතො සො තං ආවාසං ගච්ඡන්තො බහිද්ධා උපොසථං කරොති. ‘‘න, භික්ඛවෙ, තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකො අනාවාසො ගන්තබ්බො’’තිආදි (මහාව. 181)-පාළිවිරොධො සතිපි සඞ්ඝෙ අනාවාසෙ උපොසථස්ස අකත්තබ්බතො. අනාවාසෙපි චෙ සාමග්ගී ලබ්භති, ‘‘එත්තාවතා සාමග්ගී, යාවතා එකාවාසො’’ති න වත්තබ්බං, තස්මා සබ්බථා පුරිමනයො පච්ඡිමෙනෙව පටික්ඛිත්තොති කත්වා නානාවාසවසෙනපි සාමග්ගීති වෙදිතබ්බං. ‘‘තං කම්මං කරොමාති වත්වා න අකංසූ’තිආදීසු විය අනාගතම්පි අපෙක්ඛති, තස්මා ‘කරොමා’ති වුත්තෙ න වට්ටතී’’ති වදන්ති. ‘‘සීමං අසොධෙත්වාපි නිමිත්තං කිත්තෙතුං වට්ටතී’’ති ලිඛිතං. හෙට්ඨිමකොටියා අඩ්ඪට්ඨමරතනුබ්බෙධො හත්ථිප්පමාණො. සචෙ එකො බද්ධො හොති, න කාතබ්බොති එත්ථ ‘‘චතූසු දිසාසු චතුන්නං පබ්බතකූටානං හෙට්ඨා පිට්ඨිපාසාණසදිසෙ පාසාණෙ ඨිතත්තා එකාබද්ධභාවෙ සතිපි පථවිතො උද්ධං තෙසං සම්බන්ධෙ අසති හෙට්ඨා පථවිගතසම්බන්ධමත්තෙ අබ්බොහාරිකං කත්වා කිත්තෙතුං වට්ටති. තෙනෙව ‘පිට්ඨිපාසාණො අතිමහන්තොපි පාසාණසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතී’ති වුත්තං. පථවිතො හෙට්ඨා තස්ස මහන්තභාවෙ ගය්හමානෙ පබ්බතමෙව හොතී’’ති අනුගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. ‘‘චිනිත්වා කතපංසුපුඤ්ජෙ තිණගුම්බරුක්ඛා චෙ ජායන්ති, පබ්බතො හොතීති ධම්මසිරිත්ථෙරො. නෙවාති උපතිස්සත්ථෙරො’’ති වුත්තං.

පාසාණොති ‘‘සුධාමයපාසාණොපි වට්ටතී’’ති වදන්ති. වීමංසිතබ්බං ඉට්ඨකාය පටික්ඛිත්තත්තා. ද්වත්තිංසපලගුළපිණ්ඩප්පමාණො තුලතාය, න තුලගණනාය. සොපීති ඛාණුකො විය උට්ඨිතපාසාණො.

චතුපඤ්චරුක්ඛනිමිත්තමත්තම්පීති එකච්චෙසු නිමිත්තසද්දො නත්ථි. එත්ථ තයො චෙ සාරරුක්ඛා හොන්ති, ද්වෙ අසාරරුක්ඛා, සාරරුක්ඛානං බහුත්තං ඉච්ඡිතබ්බං. ‘‘සුසානම්පි ඉධ ‘වනමෙවා’ති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති සයංජාතත්තා’’ති වුත්තං. කෙචි පන ‘‘චතූසු ද්වෙ අන්තොසාරා චෙ, වට්ටති. අන්තොසාරා අධිකා, සමා වා, වට්ටති. තස්මා බහූසුපි ද්වෙ චෙ අන්තොසාරා අත්ථි, වට්ටතී’’ති වදන්ති.

පරභාගෙති එත්ථ ‘‘එතෙහි බද්ධට්ඨානතො ගතත්තා වට්ටති. තථා දීඝමග්ගෙපි ගහිතට්ඨානතො ගතට්ඨානස්ස අඤ්ඤත්තා’’ති වදන්ති.

අන්වද්ධමාසන්ති එත්ථ ‘‘අනුබද්ධො අද්ධමාසො, අද්ධමාසස්ස වා අනූ’’ති ලිඛිතං. ‘‘අන්තරවාසකො තෙමියතී’’ති වුත්තත්තා තත්තකප්පමාණඋදකෙයෙව කාතුං වට්ටතීති කෙචි. තෙමියතීති ඉමිනා හෙට්ඨිමකොටියා නදිලක්ඛණං වුත්තං. එවරූපාය නදියා යස්මිං ඨානෙ චත්තාරො මාසෙ අප්පං වා බහුං වා උදකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා පවත්තති, තස්මිං ඨානෙ අප්පොදකෙපි ඨත්වා කාතුං වට්ටතීති එකෙ. ‘‘පවත්තනට්ඨානෙ නදිනිමිත්ත’න්ති වුත්තත්තා සෙතුතො පරතො තත්තකං උදකං යදි පවත්තති, නදී එවා’’ති වදන්ති.

ජාතස්සරාදීසු ඨිතොදකං ජාතස්සරාදිපදෙසෙන අනන්තරිකම්පි නිමිත්තං කාතුං වට්ටති නදිපාරසීමාය නිමිත්තං විය. සචෙ සො පදෙසො කාලන්තරෙන ගාමඛෙත්තභාවං පාපුණාති, තත්ථ අඤ්ඤං සීමං සම්මන්නිතුං වට්ටති. උක්ඛෙපිමන්ති උද්ධරිත්වා ගහෙතබ්බකං.

අබද්ධසීමවිහාරානං සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වාති ‘‘ආයතිං සම්මන්නිතබ්බාය ඔකාසං ඨපෙත්වා’’ති ලිඛිතං. අන්තොනිමිත්තගතෙහි පනාති ‘‘එකස්ස උපඩ්ඪං අන්තොකත්තුකාමතාය සති සබ්බෙසං ආගමනෙ පයොජනං නත්ථීති කත්වා ‘අන්තොනිමිත්තගතෙහී’ති වුත්තං, තඤ්ච සාමීචිවසෙනා’’ති වදන්ති. අනාගමනම්පි වට්ටතීති ‘‘සීමාය අබද්ධත්තා වග්ගං නාම න හොතී’’ති ලිඛිතං. ‘‘අඤ්ඤස්මිං ගාමඛෙත්තෙ ඨත්වා නිමිත්තකිත්තනකාලෙ, සමානසංවාසකසීමාය සම්මන්නනකාලෙ ච ආගමනපයොජනං නත්ථී’’ති වුත්තං. භෙරිසඤ්ඤං වාති ‘‘සම්මන්නනපරියොසානං කරොමාති වත්වා’’ති ලිඛිතං, තෙන තාදිසෙ කාලෙ තං කප්පතීති සිද්ධං හොති. කිං ඉමිනා? සුඛකරණත්ථන්ති මහාජනසන්නිපාතනපරිස්සමං අකත්වා අප්පතරෙහි සුඛකරණත්ථං. යදි මහාසීමාබන්ධනකාලෙ අන්තරායො හොති, තත්තකෙනපි සුඛවිහාරොති දස්සනත්ථං ‘‘පඨම’’න්ති වුත්තන්ති එකෙ. තතො ඔරං න වට්ටතීති කථං පඤ්ඤායතීති? වීසතිවග්ගකරණීයපරමත්තා සඞ්ඝකම්මස්ස. කම්මාරහෙන සද්ධිං එකවීසති භික්ඛූ චෙ ගණ්හාති, වට්ටති. තත්තකප්පමාණං සුඛනිසජ්ජවසෙන වෙදිතබ්බං. තමෙව නිමිත්තං අඤ්ඤෙපි කිත්තෙත්වා සචෙ බන්ධන්ති, වට්ටතීති එකෙ.

‘‘එවං බද්ධාසු පන…පෙ… සීමන්තරිකා හි ගාමඛෙත්තං භජතී’’ති න ආවාසවසෙන සාමග්ගීපරිච්ඡෙදො, කින්තු සීමාවසෙනෙවාති දස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘නිමිත්තුපගපාසාණෙ ඨපෙත්වා’’ති සඤ්චාරිමනිමිත්තස්ස තප්පරතො වුත්තං. ඉතො පට්ඨාය ගණ්ඨිපදක්කමො හොති – න සක්ඛිස්සන්තීති තෙ අවිප්පවාසං අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘සමානසංවාසකමෙව සමූහනිස්සාමා’’ති වායාමන්තා සමූහනිතුං න සක්ඛිස්සන්ති. ‘‘එකරතනප්පමාණා’’ති සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්තරා හොතීති කත්වා වුත්තං. එකඞ්ගුලමත්තම්පි වට්ටතෙව. ඛණ්ඩසීමතො පට්ඨාය බන්ධනං ආචිණ්ණං. ආචිණ්ණකරණෙන විගතසම්මොහො හොතීති. කුටිගෙහෙති කුටිඝරෙ භූමිඝරෙ. උදුක්ඛලංවාති භූමිඋදුක්ඛලං විය ඛුද්දකාවාටං. ‘‘පමුඛෙ’’ති භූමිකුටිං සන්ධාය වුත්තන්ති එකෙ. හෙට්ඨා න ඔතරතීති භිත්තිතො ඔරං නිමිත්තානි ඨපෙත්වා කිත්තිතත්තා හෙට්ඨා ආකාසෙ න ඔතරති, උපරි කතෙ පාසාදෙති අත්ථො. භිත්තිලග්ගෙති භිත්තිනිස්සිතකෙ. ඉමෙ කිර භිත්තිලග්ගාපි ‘‘එකාබද්ධා’’ති න වුච්චන්ති. සබ්බො පාසාදො සීමට්ඨො හොතීති එකාබද්ධො වා හොතු, මා වා. තාලමූලකපබ්බතො නාම අනුපුබ්බෙන තනුකො. ආකාසපබ්භාරන්ති අපරික්ඛෙපපබ්භාරං. සුසිරපාසාණො නාම ලෙණං හොති. අන්තොලෙණන්ති පබ්බතස්ස අන්තොලෙණං. ද්වාරං පන සන්ධාය පරතො ‘‘ඔරතො’’ති වුත්තං, සබ්බථාපි සීමතො බහිලෙණෙන ඔතරතීති අධිප්පායො.

මහාසීමං සොධෙත්වාති සීමට්ඨං දූරගතම්පි සීමගතං සීමසම්බන්ධංව, තස්මා තං අනාමසිත්වා ඨාතබ්බන්ති අධිප්පායො. යදි එවං ‘‘තන්නිස්සිතකං අපනෙත්වා කම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්තබ්බං. මහාඅට්ඨකථායම්පි ‘‘සීමං සොධෙත්වා කාතබ්බ’’න්ති එත්තකමෙව වුත්තං. මහාථෙරාපි ‘‘සොධෙතබ්බ’’මිච්චෙව වදන්තීති එකෙ. ‘‘මහාසීමං සොධෙත්වා වා කම්මං කාතබ්බ’’න්ති ච පාඨො අත්ථි. ‘‘වුත්තනයෙනෙවා’’ති ච පරතො වක්ඛති, තස්මා සාධාරණපාඨොව සුන්දරොති එකෙ. පුරිමනයෙපීති ඛණ්ඩසීමාය උට්ඨහිත්වා මහාසීමාය ඔනතෙපීති අත්ථො. උක්ඛිපාපෙත්වා කාතුං න වට්ටති. කස්මා? අන්තො ඨිතත්තා. රුක්ඛස්ස හෙට්ඨා පථවිගතං මූලං ඛණ්ඩසීමාව හොති, අබ්බොහාරිකං වාති අපරෙ. ‘‘මජ්ඣෙ පන ඡින්නෙ මහාසීමාය ඨිතමූලං මහාසීමමෙව භජති, ඛණ්ඩසීමාය ඨිතං ඛණ්ඩසීමමෙව භජති තදායත්තපථවිරසාදීහි අනුග්ගහිතත්තා’’ති වුත්තං. ‘‘සීමාය පච්ඡා උට්ඨිතරුක්ඛෙ නිසීදිත්වා කම්මං කාතුං වට්ටති පච්ඡාසීමායං කතගෙහෙ වියා’’ති වත්වා ‘‘බන්ධනකාලෙ ඨිතරුක්ඛෙ නිසීදිත්වා කාතුං න වට්ටති උපරිසීමාය අගමනතො’’ති කාරණං වදන්ති. එවං සති බන්ධනකාලෙ පුන ආරොහණං නාම නත්ථි, බන්ධිතකාලෙ එව ආරුහතීති ආපජ්ජති. පච්ඡා උට්ඨිතරුක්ඛො පන තප්පටිබද්ධත්තා සීමසඞ්ඛ්‍යමෙව ගතො, එවං පුබ්බෙ උට්ඨිතරුක්ඛොපීති ගහෙතබ්බං. ‘‘යං කිඤ්චිපී’’ති වචනතො තිණාදිපි සඞ්ගහිතං. මහාථෙරාපි තිණං සොධෙත්වාව කරොන්තීති.

140. යස්මා මජ්ඣතො කොණං හොති, තස්මා ‘‘කොණතො කොණ’’න්ති වුත්තං. ‘‘ආපත්තිඤ්ච ආපජ්ජති අචිත්තකත්තා’’ති වදන්ති. පාරයතීති අජ්ඣොත්ථරති. කා සා? සීමා. ‘‘යා සබ්බන්තිමෙන…පෙ… වහතී’’ති තතො හෙට්ඨිමා නාවාසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති කත්වා වුත්තන්ති එකෙ, තං න යුත්තං දුතියපාරාජිකෙ නාවට්ඨභණ්ඩාධිකාරෙ තස්සාපි අධිප්පෙතත්තා. මජ්ඣිමපුරිසස්ස භාරප්පමාණෙන වුත්තන්ති එකෙ. භික්ඛුනීනම්පි නදීපාරසීමාසම්භවතො තාසං ‘‘එකා වා නදීපාරං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති වුත්තදොසපරිහරණත්ථන්ති ආචරියස්ස තක්කො. උභයත්ථාපි ධුව-සද්දො ගහිතො. තෙන උපොසථන්තරාය පරිහරණත්ථං උපොසථදිවසො නියමතොව වුත්තො. එත්ථ ච නාවා නාම පමාණයුත්තා සබ්බසාධාරණා ථම්භනාවා අධිප්පෙතා, න කුල්ලනාවාති නො තක්කොති ආචරියො. රුක්ඛං ඡින්දිත්වා කතොති අත්ථො. සචෙ එකං ගාමඛෙත්තං, සබ්බනිමිත්තානං අන්තො ඨිතෙ භික්ඛූ හත්ථපාසගතෙ කත්වා සම්මන්නිතබ්බා. නානාගාමඛෙත්තං චෙ, අනාගමනම්පි වට්ටති. උභයතීරෙ නිමිත්තකිත්තනමත්තෙන දීපකො සඞ්ගහිතො න හොති, තස්මා දීපකෙ නිමිත්තානි කිත්තෙතබ්බානෙව. ‘‘නදියා හෙට්ඨා නිසින්නභික්ඛු කම්මං කොපෙති. උපරියෙව හි නදී හොතී’’ති වදන්ති.

සීමානුජානනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපොසථාගාරාදිකථාවණ්ණනා

141. ‘‘යං සඞ්ඝො ආකඞ්ඛති විහාරං වා…පෙ… ගුහං වා’’ති වචනතො න කෙවලං පථවියංයෙව, විහාරාදීනං උපරිපි සීමා අනුඤ්ඤාතා හොති උපොසථකම්මපධානත්තාති සිද්ධං. තප්පධානා සීමාති කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? තදධිකාරානුඤ්ඤාතත්තා, සම්මුතියං ‘‘සමානසංවාසා’’ති එත්තාවතා සිද්ධෙ විසුං ‘‘එකූපොසථා’’ති වචනතො ච. ‘‘උපොසථං ඨපෙත්වා සෙසකම්මානි සමානසංවාසා නාමා’’ති ලිඛිතං. ‘‘එකං සමූහනිත්වා’’ති පාළිපාඨො.

142. කතොවස්සාති එකසීමාය සමග්ගෙ සන්ධාය වුත්තං. අඤ්ඤථා නානාසීමායං ඨිතානං සවනං පමාණං, එකසීමායපි හත්ථපාසං මුඤ්චිත්වා ඨිතානං වා සවනමෙව පමාණන්ති අනිට්ඨං ආපජ්ජති. තත්ථ සම්මතාය වා අසම්මතාය වාති උපොසථාගාරසම්මුතියා, න සීමාසම්මුතියා. කථං පඤ්ඤායතීති? අධිකාරතො, පරතො ඡන්දදානපඤ්ඤත්තිතො, පාරිසුද්ධිදානපඤ්ඤත්තිතො ච. තත්ථ පුරිමං කාරණං පුරිමං අනිට්ඨං නිවාරෙති, පච්ඡිමං පච්ඡිමන්ති වෙදිතබ්බං. උපොසථමුඛන්ති උපොසථට්ඨානං. ‘‘උපොසථමුඛස්සාති උපොසථාගාරට්ඨානස්සා’’ති ලිඛිතං. යානි කානිචි නිමිත්තානි කිත්තෙතුං වට්ටෙතීති ඉදං කථං පඤ්ඤායතීති? ‘‘පඨමං නිමිත්තා කිත්තෙතබ්බා නිමිත්තෙ කිත්තෙත්වා’’ති එත්තකමෙව වුත්තත්තා. පඨමං වුත්තත්තා න වුච්චන්තීති චෙ? තං පන අකාරණං, න හි බුද්ධානං දෙසනාය ආලසියං අත්ථි. සීමාසමූහනනකාලෙ උපොසථාගාරං සමූහනිත්වාව සීමාසමූහනනං ඉජ්ඣතීති එකෙ. තං අයුත්තං අබද්ධාය සීමාය උපොසථාගාරසම්මුතිසිද්ධිතොති නො තක්කොති ආචරියො. උපොසථමුඛන්ති උපොසථාගාරස්ස මුඛන්ති ආචරියා. උපොසථමුඛස්ස නිමිත්තකිත්තනා සීමාය වුත්තනයෙන කාතබ්බා. එකෙනාපි කිත්තෙතුං වට්ටතීති එකෙ. ‘‘පාසාදො වා හොතු, මණ්ඩපාදීසු වා අඤ්ඤතරො. කම්මවාචාය පන ‘උපොසථමුඛ’මිච්චෙව වත්තබ්බ’’න්ති වදන්ති. ‘‘පොරාණකො ආවාසො නාම මූලාවාසො’’ති ලිඛිතං. වදති ඝටමත්තා ඉති හි ලක්ඛණං.

අවිප්පවාසසීමානුජානනකථාවණ්ණනා

143-4. ‘‘මනම්හි වූළ්හො’’ති වා පාඨො. තත්ථ මනම්හි වූළ්හොති මනං වූළ්හො අම්හීති අත්ථො. ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චාති අන්තරඝරසඞ්ඛාතං ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච ඨපෙත්වා. කෙචි ‘‘පරික්ඛිත්තං ගාමං සන්ධාය ‘ගාම’න්ති වුත්තං, අපරික්ඛිත්තං සන්ධාය ‘ගාමූපචාර’’න්ති වදන්ති, තං පන අට්ඨකථාය විරුජ්ඣති. තස්මා නිවෙසනරච්ඡාදයො සන්ධාය ගාමං, පරික්ඛෙපාරහට්ඨානානි සන්ධාය ‘‘ගාමූපචාර’’න්ති ච වුත්තං. එත්ථ පන අනෙකධා පඨන්ති. කිං තෙන, පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච සුට්ඨු උපපරික්ඛිත්වා යථා සමෙන්ති, තථා ගහෙතබ්බං. භික්ඛූනං පුරිමකම්මවාචා න වට්ටතීති ගාමගාමූපචාරෙ අන්තොකත්වා සමානසංවාසකසීමාය සම්මතාය උපරි අවිප්පවාසසීමාසම්මුතියං යුජ්ජති. යත්ථ පන කෙවලං අරඤ්ඤංයෙව සම්මතං, තත්ථ කථං න වට්ටතීති. තත්ථ ‘‘ඨපෙත්වා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්චා’’ති වචනං න සාත්ථකන්ති චෙ? වුච්චතෙ – එවමෙතං, කින්තු අනුස්සාවනහානිප්පසඞ්ගතො තං වචනං වත්තබ්බමෙවාති ඉමිනාව අධිප්පායෙන ‘‘පුරිමකම්මවාචා න වට්ටතී’’ති වුත්තං සියා. එකස්මිං වා අත්ථෙ කම්මවාචාද්වයආභාවතොති වුත්තං. ‘‘න හි තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස කම්මෙ ගණපූරකා හොන්තී’’ති වුත්තත්තා උභින්නං නානාසංවාසකසඞ්ඝානම්පි අයමෙව විධි ආපජ්ජෙය්‍යාති චෙ? නාපජ්ජති පටිග්ගහසන්නිධීනං අනුඤ්ඤාතත්තා, ඔමසනාදිපච්චයා අවිසෙසතො, කම්මපටිප්පස්සද්ධිමත්තාපෙක්ඛතාය ච. තස්සාති භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස. න කම්මවාචං වග්ගං කරොන්තීති කම්මං න කොපෙන්තීති අත්ථො. එත්ථාති ඨපෙත්වා ගාමන්ති එත්ථ. ‘‘යදි භික්ඛූනං අවිප්පවාසසීමා ගාමඤ්ච ගාමූපචාරඤ්ච න ඔතරති, අථ කස්මා ගාමෙ සීමාබන්ධනකාලෙ අවිප්පවාසං සම්මන්නන්තීති චෙ? ආචිණ්ණකප්පෙන, න තතො අඤ්ඤං කඤ්චි අත්ථං අපෙක්ඛිත්වා’’ති ලිඛිතං. ‘‘අත්ථතො හි සා බහිද්ධාපි අබද්ධා එව හොතී’’ති වුත්තං. අන්තරගාමෙ බද්ධා සමානසංවාසසීමා යස්මා ගාමසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති, තස්මාති එකෙ. සොපි සීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති අවිප්පවාසසීමාසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති අත්ථො. ඉදං පනෙත්ථ විචාරෙතබ්බං – ගාමං අන්තොකත්වා බද්ධාය සීමාය පුන අවිප්පවාසසම්මුතියං අරඤ්ඤපදෙසෙ ඨත්වා අවිප්පවාසකම්මවාචා කාතබ්බා, උදාහු ගාමෙ ඨත්වාති? ගාමෙ ඨත්වා කතායපි කප්පියභූමියා ඵරතීති. බහිසීමෙ ඨිතසම්මතදොසානුලොමත්තා අකප්පියභූමියං ඨත්වා න කාතබ්බාති නො තක්කො, එස නයො සමූහනනෙපීති ආචරියො. ඛණ්ඩසීමායං ඨත්වා අවිප්පවාසසීමාතිආදීසු මහාසීමා කිර ‘‘අවිප්පවාසසීමා’’ති වුත්තා.

146. ‘‘යස්සායස්මතො ඛමති එතිස්සා සීමාය සමානසංවාසාය එකූපොසථාය සමුග්ඝාතො, සො තුණ්හස්සා’’ති අන්ධකපොත්ථකෙ, සීහළපොත්ථකෙසු ච කෙසුචි පාඨො අත්ථි. කෙසුචි ‘‘සමුග්ඝාතො එතිස්සා සීමායා’’ති පඨමං ලිඛන්ති, කෙසුචි ‘‘එතිස්සා සීමාය සමුග්ඝාතො’’ති ච.

ගාමසීමාදිකථාවණ්ණනා

147. සා චාති සා පරිච්ඡින්දිත්වා දින්නගාමසීමා ච ඉතරා ච. සා කතමාති චෙ? ‘‘පකතිගාමා’’තිආදිමාහ. බද්ධසීමාසදිසායෙව හොන්තීති සා ච හොති ඉතරා ච හොතීති අධිප්පායො, තස්මායෙව ‘‘තිචීවරවිප්පවාසපරිහාරං ලභතී’’ති එකවචනං කතං, තං න යුත්තං උභින්නම්පි ගාමත්තාති එකෙ. ‘‘හොන්ති, න ලභන්තී’’ති ච බහුවචනම්පි කරොන්තීති. ‘‘සා ච ඉතරා චා’’ති වුත්තා ‘‘මජ්ඣෙ භින්දිත්වා දින්නගාමසීමා පකතිගාමාදයො අභින්නා’’ති ච වදන්ති. ‘‘භික්ඛුවසතී’’ති පාඨො, ‘‘වසන්තී’’ති ච ලිඛිතං. ‘‘අථස්ස ඨිතොකාසතො’’ති වුත්තත්තා එකවචනමෙව යුත්තං. සබ්බා, භික්ඛවෙ, නදී අසීමාති කතරං සීමං පටික්ඛිපති? බද්ධසීමං, එකාදසවිපත්තිසීමඤ්ඤතරප්පසඞ්ගතොති ආචරියා. සචෙ පඨමං සීමාය බද්ධාය පච්ඡා නදිආදයො හොන්ති, පටික්ඛෙපොති පසඞ්ගො ආපජ්ජති, තස්මා අබද්ධසීමමෙව පටික්ඛිපති. යථා සබ්බො ගාමො ගාමසීමා, තථා සබ්බා නදී අසීමා. කින්තු තස්ස තස්ස භික්ඛුනො උදකුක්ඛෙපසීමාති සීමානානත්තං දස්සෙතීති නො තක්කොති ආචරියො. යං මජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස සමන්තා උදකුක්ඛෙපාති පන එකිස්සා නදියා චතුවග්ගාදීනං සඞ්ඝානං විසුං චතුවග්ගකරණීයාදිකම්මකරණකාලෙ සීමාපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. තිචීවරෙන විප්පවාසාවිප්පවාසපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථම්පි සත්තබ්භන්තරසීමාය පරිච්ඡෙදදස්සනං වියාති ආචරියා, තස්මා උදකුක්ඛෙපපරිච්ඡෙදාභාවෙපි අන්තොනදියං කම්මං කාතුං වට්ටතීති සිද්ධං.

අයං පන විසෙසො – තත්ථ නාවාගතො චෙ, නාවායං වුත්තනයෙන. සත්ථගතො චෙ, සත්ථෙ වුත්තනයෙන. සො චෙ අතිරෙකචාතුමාසනිවිට්ඨො, ගාමෙ වුත්තනයෙන තිචීවරාවිප්පවාසො වෙදිතබ්බො. තත්ථාපි අයං විසෙසො – සචෙ සත්ථො උදකුක්ඛෙපස්ස අන්තො හොති, උදකුක්ඛෙපසීමාපමාණන්ති එකෙ. සත්ථොව පමාණන්ති ආචරියා. සචෙ පනෙත්ථ බහූ භික්ඛූතිආදිම්හි කෙචි අධිට්ඨානුපොසථං, කෙචි ගණුපොසථං, කෙචි සඞ්ඝුපොසථන්ති වත්තුකාමතාය ‘‘බහූ සඞ්ඝා’’ති අවත්වා ‘‘භික්ඛූ’’ති වුත්තං. ඌනකං පන න වට්ටතීති එත්ථ සීමාසම්භෙදසම්භවතොති උපතිස්සත්ථෙරො. ඨපෙන්තෙ හි ඌනකං න ඨපෙතබ්බං. ‘‘අඨපෙතුම්පි වට්ටති එවා’’ති වුත්තං. ගච්ඡන්තියා පනාති එත්ථ ‘‘උදකුක්ඛෙපමනතික්කමිත්වා පරිවත්තමානාය කාතුං වට්ටතී’’ති ලිඛිතං. අඤ්ඤිස්සා සීමාය ඤත්තීතිආදි කිං සීමතො කම්මවිපත්තිභයා වුත්තං, උදාහු පරිසතොති? එකකම්මස්ස නානාසීමාය අසම්භවතො සීමතොති. එකකම්මස්ස නානාසීමට්ඨසඞ්ඝෙන අසම්භවතො පරිසතොතිපි එකෙ. ‘‘සවනං හාපෙතී’’ති වුත්තදොසප්පසඞ්ගතොති නො තක්කො. එකිස්සා හි සීමාය එකං කම්මං අනිට්ඨපෙන්තො හාපෙතීති ආචරියො.

බහිනදිතීරෙ ජාතරුක්ඛස්ස අන්තොනදියං පවිට්ඨසාඛාය වාති එත්ථ ච නදිතීරෙ ඛාණුකං කොට්ටෙත්වාති එත්ථ ච සචෙ පන සෙතු වා සෙතුපාදා වා බහිතීරෙ පතිට්ඨිතාති එත්ථ ච සීමාසොධනං නාම ගාමසීමට්ඨෙ හත්ථපාසානයනං. ඛණ්ඩසීමාය උට්ඨිතරුක්ඛතො වියොජෙත්වා කාතුං වට්ටති. කස්මා? තීරට්ඨෙ රුක්ඛෙ බද්ධනාවාය ගාමො ආධාරොති. ‘‘උභතොභාගෙන ගාමසීමං ඵුසිත්වා ඨිතසෙතු ඛණ්ඩසීමාමහාසීමායො ඵුසිත්වා ඨිතරුක්ඛෙන උපමෙතබ්බො’’ති ච ලිඛිතං. තත්ථ පුරිමනයෙ තාව ඉදං විචාරෙතබ්බං – තාදිසෙ ඨානෙ කතකම්මං කිං නදියං කතසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, උදාහු ගාමසීමායං, අථ උභයත්ථාති? කිඤ්චෙත්ථ තං චෙ නදියං කතසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, උදකුක්ඛෙපසීමාව සොධෙතබ්බා, න ඉතරා. අථ ගාමසීමායං කතසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, උදකුක්ඛෙපසීමා න සොධෙතබ්බා. යදි උභයත්ථ කතසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, ද්වීසු සීමාසු එකකම්මං කාතුං වට්ටතීති අනිට්ඨප්පසඞ්ගො ආපජ්ජති. තතො ‘‘අඤ්ඤිස්සා සීමාය ඤත්ති, අඤ්ඤිස්සා අනුස්සාවනා හොතී’’ති ඉදඤ්ච ‘‘ඛණ්ඩසීමාමහාසීමට්ඨානං කායසාමග්ගියා කම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති ඉදඤ්චානිට්ඨං ආපජ්ජතීති? එත්ථ වුච්චතෙ – යථාවුත්තං කම්මං උභයත්ථ කතසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, න ච යථාවුත්තං අනිට්ඨං ආපජ්ජති. කස්මා? ‘‘ඤත්තිඅනුස්සාවනානං එකෙකසීමායං පවත්තත්තා, කාරකභික්ඛූනං වා එකෙකසීමායං ඨිතත්තා’’ති වදන්ති. උභයත්ථාපි ඨාතුං සක්කුණෙය්‍යතාය පන තං අකාරණං. එකීභාවං උපගතසීමට්ඨානෙ කතත්තාති ඉදං අචලකාරණං. එකීභාවං උපගතාසු හි ද්වීසු නදීගාමසීමාසු කම්මං කාතුං වට්ටතීති ච. සත්තබ්භන්තරසීමායං චෙ නදී හොති, සමුද්දො වා, ජාතස්සරො වා. තෙසු ඨිතභික්ඛු සත්තබ්භන්තරසීමායං ඨිතසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති. තත්ථ චෙ නදිආදිලක්ඛණං අප්පත්තො දීපකො, පාසාණො, රුක්ඛො වා හොති, සත්තබ්භන්තරසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. මනුස්සෙහි වළඤ්ජනට්ඨානං චෙ තං හොති, ගාමඛෙත්තසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. කතරගාමඛෙත්තං? යතො මනුස්සා සඤ්චරන්ති, සබ්බෙ චෙ සඤ්චරන්ති, විසුං ගාමඛෙත්තසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති ච ආචරියා.

පච්ඡිමනයෙ සචෙ සෙතු නදීලක්ඛණට්ඨානං අඵුසිත්වා ඨිතො, ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ එකො චෙ ගාමො, තං සොධෙත්වා, ද්වීසු තීරෙසු සචෙ ද්වෙ, ද්වෙපි ගාමෙ සොධෙත්වා කම්මං කාතබ්බං. එවඤ්හි කතං උභයත්‍ර කතං හොති. ඉමිනා නයෙන ද්වීසු නදීසු, ජාතස්සරෙසු ච එකකම්මපසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අයං පන නයො ඛණ්ඩසීමාමහාසීමානම්පි ලබ්භතෙව. සචෙ සෙතු නදීලක්ඛණට්ඨානං ඵුසිත්වා ඨිතො, උදකුක්ඛෙපසීමාපි සොධෙතබ්බා.

සීමානමෙව චෙකත්තං, වෙහාසට්ඨං විනා ගතො;

විදිත්වා එකකම්මස්ස, සීමතො ඉදමාදිසෙ.

එකසීමං ද්විසීමං වා, තිසීමං චතුසීමකං;

එකකම්මං සියා තස්ස, කොපො පරිසතො සියාති.

අයං පනෙත්ථ විසෙසො – නදියං කරොන්තානං උදකුක්ඛෙපතො බහි රුක්ඛාදිසම්බන්ධො අප්පමාණං. ගාමෙ කරොන්තානං නදියං සම්බන්ධරුක්ඛස්ස උදකුක්ඛෙපතො බහි ඨිතභික්ඛු අප්පමාණං, තතො ඔරං පමාණං. බද්ධසීමාය සම්බන්ධරුක්ඛස්ස බද්ධසීමාය ඨිතභික්ඛු පමාණන්ති වෙදිතබ්බං, තෙනෙව වුත්තං ‘‘සීමං සොධෙත්වා කම්මං කාතබ්බ’’න්ති. ‘‘සචෙ පන සෙතු වා සෙතුපාදා වා බහිතීරෙ පතිට්ඨිතා කම්මං කාතුං න වට්ටතී’’ති වචනම්පි පාරොහාදීසු විය සකලසීමාසොධනමෙව කාතබ්බන්ති සාධෙති, වීමංසිතබ්බං. අතිවුට්ඨිකාලෙ පනාති එත්ථ අතිවුට්ඨි නාම යථා චාතුමාසිකායාති වෙදිතබ්බා, තස්මා චතුමාසං අතිවුට්ඨියෙව සචෙ හොති, සබ්බොපි ඔඝෙන ඔත්ථටොකාසො නදී එව. අථ එකිස්සාපි අතිවුට්ඨියා ඔඝො චතුමාසං තිට්ඨති, සන්දති වා, බහිතීරෙ පතිට්ඨිතඔඝෙන ඔත්ථටොකාසො සබ්බොපි නදී එව. නදිං ඔත්ථරිත්වා සන්දනට්ඨානතො පට්ඨායාති තමෙව වා නදිං අඤ්ඤං වා අපුබ්බං වා පදෙසං අත්තනො පවත්තවසෙන නදිලක්ඛණප්පත්තං ඔත්ථරිත්වා සන්දනට්ඨානතො පට්ඨාය වට්ටති. ගාමනිගමසීමං ඔත්ථරිත්වාති චතුමාසප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘අගමනපථෙති තදහු ගතපච්චාගතං කාතුං අසක්කුණෙය්‍යකෙ’’ති ලිඛිතං. යං පන අන්ධකට්ඨකථායං වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බං. කස්මා? නදියම්පි තංදොසප්පසඞ්ගතො. තිපුසකාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන කමලුප්පලාදීනිපි සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. සබ්බොපි අජාතස්සරො හොති, ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡතීති යෙහි කතං, තෙසං ගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යං වා, සමන්තතො තීරට්ඨගාමෙහි චෙ කතං, සබ්බගාමසඞ්ඛ්‍යං වා, අඤ්ඤෙහි ගාමඛෙත්තෙහි අසම්බන්ධට්ඨානං චෙ, විසුංගාමසීමාසඞ්ඛ්‍යං වා ගච්ඡතීති අත්ථො.

148. සංසට්ඨවිටපාති ඉමිනා ආසන්නත්තං දීපෙති, තෙන පදෙසසම්භින්දනා ඉධ සම්භෙදොති දීපෙති. සො පන වඩ්ඪන්තො සීමාසඞ්කරං කරොතීති බද්ධසීමට්ඨානප්පවෙසනවසෙන ‘‘එකදෙසබද්ධසීමා’’ති වත්තබ්බතො සඞ්කරදොසො හොති. න, භික්ඛවෙ, සීමාය සීමා සම්භින්දිතබ්බාති එත්ථ ‘‘පඨමං බද්ධසීමාය පච්ඡා අත්තනා බන්ධිතබ්බසීමා න සම්භින්දිතබ්බා’’ති එකෙ අධිප්පායං සංවණ්ණයන්ති. පඨමං සම්මතසීමායං සම්භෙදාභාවතො ස්වාධිප්පායො අජ්ඣොත්ථරණෙන යුජ්ජති, තස්මා පච්ඡා බන්ධිතබ්බසීමාය පඨමං බද්ධසීමා න සම්භින්දිතබ්බා. සකලං වා එකදෙසතො වා නිමිත්තානං අන්තොකරණෙන පඨමං බද්ධසීමාය සීමන්තරිකෙ අකිත්තෙත්වා සම්මන්නනතො හි සම්භින්දති නාම, පරෙසං බද්ධසීමං සකලං වා එකදෙසතො වා නිමිත්තානං අන්තොකරණෙන අජ්ඣොත්ථරති නාම, තෙනෙවාහ ‘‘සීමං සම්මන්නන්තෙන සීමන්තරිකං ඨපෙත්වා’’තිආදි. තස්සත්ථො – පඨමං බද්ධසීමාය සීමන්තරිකං පච්ඡා බන්ධිතබ්බසීමාය නිමිත්තභූතං ඨපෙත්වා පච්ඡා සීමං සම්මන්නිතුන්ති. ඉමා ද්වෙපි විපත්තියො භික්ඛුභික්ඛුනීසීමානං අඤ්ඤමඤ්ඤං න සම්භවන්ති. සො පන වඩ්ඪන්තො සීමාසඞ්කරං කරොතීති එත්ථ කෙවලං සීමාසඞ්කරමෙව කරොති. තස්මිං කතකම්මානි න කුප්පන්තීති කෙචි, තං නයුත්තං සාඛාපාරොහඡෙදනසීමාසොධනානං වුත්තත්තා. ඉදං සබ්බං සුට්ඨු විචාරෙත්වා ගරුකුලෙ පයිරුපාසිත්වා ගහෙතබ්බයුත්තකං ගහෙතබ්බං, ඉතරං ඡඩ්ඩෙතබ්බං.

උපොසථභෙදාදිකථාවණ්ණනා

149. ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, උපොසථා’’ති තදා සාමග්ගීඋපොසථස්ස අනනුඤ්ඤාතත්තා වුත්තං. සාමග්ගීඋපොසථස්ස පුබ්බකිච්චෙ ‘‘අජ්ජුපොසථො සාමග්ගී’’ති වත්තබ්බං, න ච කම්මවාචාය භගවතා පයොගො දස්සිතො, පාළිනයතො අට්ඨකථාචරියෙහි උද්දිසිතබ්බක්කමො දස්සිතො. තථා පඤ්චන්නං පාතිමොක්ඛුද්දෙසානං උද්දෙසක්කමො සිද්ධොති වෙදිතබ්බං. තයො වා ද්වෙ වා පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්ති, අධම්මෙන සමග්ගං නාම හොතීති එත්ථ කාමං සඞ්ඝස්ස සාමග්ගී නාම හොති වග්ගකථාය යථාකම්මං සාමග්ගීවවත්ථානතො. තථාපි වග්ගපටිපක්ඛභාවෙන සමග්ගං, සමග්ගපටිපක්ඛභාවෙන ච වග්ගං නාම කතං. ආවෙණිකතො වා ගණකම්මාදිසම්භවතො, තස්ස ච සමග්ගවග්ගභාවසම්භවතො වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ධම්මෙන වග්ගන්ති එත්ථ පාරිසුද්ධිකරණං ධම්මිකං, සඞ්ඝස්සෙව ඡන්දාගමනං, න ගණස්සාති කත්වා වග්ගං නාම හොති. ‘‘එකවාරං කතං සුකතං, ආපත්තිං පන ආපජ්ජති, පුන කාතුං න ලභන්තී’’ති වදන්ති. ‘‘පඤ්චසු එකස්ස ඡන්දං ආහරිත්වා චතූහි පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං යුත්තං, ඡන්දහාරකෙ භික්ඛූනං සන්තිකං පත්තෙ තෙන සඞ්ඝො පහොති, තස්මා ඡන්දො සඞ්ඝප්පත්තො හොතීති කත්වා වුත්තං.

පාතිමොක්ඛුද්දෙසකථාවණ්ණනා

150. මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. නිදානවණ්ණනා) ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො…පෙ… ආවිකතා හිස්ස ඵාසු හොති, තත්ථායස්මන්තෙ පුච්ඡාමි…පෙ… තස්මා තුණ්හී. එවමෙතං ධාරයාමී’ති වත්වා ‘උද්දිට්ඨං ඛො ආයස්මන්තො නිදාන’න්තිආදිනා නයෙන අවසෙසෙ සුතෙන සාවිතෙ උද්දිට්ඨො හොතී’’ති වුත්තත්තා ‘‘එවමෙතං ධාරයාමීති සුතා ඛො පනායස්මන්තෙහී’’ති එත්ථ ‘‘ධාරයාමී’’ති වත්වා ‘‘උද්දිට්ඨං ඛො ආයස්මන්තො නිදාන’’න්ති වචනං සංඛිත්තන්ති ගහෙතබ්බං, තෙනෙව ඛුද්දකපෙය්‍යාලවසෙන ලිඛිතං. එවං මාතිකාට්ඨකථායම්පි ‘‘ආවිකතා හිස්ස ඵාසු හොති, තත්ථායස්මන්තෙ’’ති එත්ථාපි ‘‘උද්දිට්ඨං ඛො ආයස්මන්තො නිදාන’’න්ති වචනං සංඛිත්තන්ති ගහෙතබ්බන්ති එකෙ. කෙචි ‘‘අවිවදමානෙහි සික්ඛිතබ්බ’න්ති වුත්තෙ නිදානුද්දෙසො නිට්ඨිතො නාම හොති, තස්මා අනාවිකරොන්තො ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති වදන්ති, තං න යුත්තං. කස්මා? ‘‘නිදානං උද්දිසිත්වා’’ති නිට්ඨානවචනෙන හි නිදානස්ස නිට්ඨිතභාවො වුත්තො, නිදානාවසානෙ ච ආපත්ති වුත්තාති. ‘‘සරභඤ්ඤං නාම සරෙන භණන’’න්ති ලිඛිතං. සජ්ඣායං අධිට්ඨහිත්වාති ‘‘සජ්ඣායං කරොමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා. ‘‘ආපුච්ඡාමීති වුත්තමත්තෙන කථෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. තං තුණ්හීභාවෙ යුජ්ජති. ‘‘අථාපි ලාභාදිනා අභිභූතො වාරෙති, තං න පමාණ’’න්ති වදන්ති. එසෙව නයොති කථෙන්තො යදි විච්ඡින්දති, පුන ආපුච්ඡිතබ්බන්ති.

අධම්මකම්මපටික්කොසනාදිකථාවණ්ණනා

154. ‘‘තෙසං අනුපද්දවත්ථායා’’ති සඞ්ඝො සඞ්ඝස්ස කම්මං න කරොති, අඤ්ඤොපි උපද්දවො බහූනං හොති, තස්මා වුත්තං.

පාතිමොක්ඛුද්දෙසකඅජ්ඣෙසනාදිකථාවණ්ණනා

155. ‘‘ථෙරාධිකං පාතිමොක්ඛ’’න්ති වත්වාපි පච්ඡා අවිසෙසෙන ‘‘යො තත්ථ බ්‍යත්තො පටිබලො, තස්සාධෙය්‍ය’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘භන්තෙ’’ති වචනං ථෙරස්සාපි අත්ථීති සිද්ධං හොති. ‘‘ගච්ඡාවුසො සංඛිත්තෙන වා විත්ථාරෙන වා’’ති වචනතො අසතිපි අන්තරායෙ ථාමං පමාණන්ති සිද්ධං හොති.

දිසංගමිකාදිවත්ථුකථාවණ්ණනා

163. ‘‘සචස්ස සද්ධිංචරා භික්ඛුඋපට්ඨාකා අත්ථී’’ති පාඨො. ‘‘උතුවස්සෙති උතුසංවච්ඡරෙ හෙමන්තගිම්හෙසූ’’ති ලිඛිතං.

පාරිසුද්ධිදානකථාවණ්ණනා

164. පාරිසුද්ධිං දම්මීති ‘‘සාපත්තිකො ථෙරානං දෙති, සම්පජානමුසාවාදෙ දුක්කටං සම්භවතී’’ති ආචරියෙන ලිඛිතං. කිං නු ඛො කාරණං? සම්පජානමුසාවාදෙන දුක්කටාපත්ති නාම කෙවලං භගවතා වුත්තත්තා අකිරියසමුට්ඨානා හොතීති. ‘‘පාරිසුද්ධිං දම්මී’’ති එත්ථ පන කිරියා පඤ්ඤායති, තස්මා සම්පජානමුසාවාදෙ පාචිත්තියං විය දිස්සති, සුට්ඨු උපපරික්ඛිතබ්බං. මහන්තා හි තෙ ආචරියා නාම. තත්ථ ‘‘දම්මී’’ති අත්තනො උපොසථකම්මනිබ්බත්තිනිමිත්තං වුත්තං. ‘‘හරා’’ති ච ‘‘ආරොචෙහී’’ති ච හාරකස්ස අනාරොචනපච්චයා දුක්කටමොචනත්ථං වුත්තං. එසෙව නයො ඡන්දදානෙපි. තත්ථ ‘‘දම්මී’’ති අත්තනො චිත්තසාමග්ගිදීපනවචනං, සෙසං වුත්තනයමෙව, එවං උපතිස්සත්ථෙරො වණ්ණෙති. අථ වා පඨමං සමග්ගභාවං සන්ධාය, දුතියං පච්ඡා විධාතබ්බභාවං, තතියං ඡන්දහාරකස්ස දුක්කටමොචනත්ථං වුත්තං. උභයත්ථාපි ‘‘සඞ්ඝප්පත්තො පක්කමතී’’තිආදිවචනතො සඞ්ඝෙ සමග්ගෙ එව ඡන්දපාරිසුද්ධිදානං රුහති, නාසමග්ගෙති සිද්ධං. ‘‘සඞ්ඝප්පත්තො උක්ඛිත්තකො පටිජානාති, ආහටා හොති පාරිසුද්ධී’’තිආදිවචනතො උක්ඛිත්තකාදීනම්පි ඡන්දපාරිසුද්ධිදානං රුහතීති සිද්ධං, තඤ්ච ඛො පකතත්තසඤ්ඤාය, නො අඤ්ඤථාති තක්කො. ජානිත්වා සාමණෙරස්ස දින්නෙ න යාති, ආපත්ති ච, අජානිත්වා දින්නෙ යාති ච, අනාපත්තීති එකෙ. බිළාලසඞ්ඛලිකා නාම පාරිසුද්ධීති එත්ථ සඞ්ඛලිකා නාම අනන්තරෙන සම්බජ්ඣති, අඤ්ඤෙන ච සඞ්ඛලිකෙනාති කෙවලං සඞ්ඛලිකා පාරිසුද්ධි නාම හොතීති උපතිස්සත්ථෙරො. එවං සන්තෙ විසෙසනං නිරත්ථකං හොති. බිළාලසඞ්ඛලිකා බද්ධාව හොති අන්තොගෙහෙ එව සම්පයොජනත්තා. යථා සා න කත්ථචි ගච්ඡති, තථා සාපි න කත්ථචි ගච්ඡතීති කිර අධිප්පායො.

ඡන්දදානාදිකථාවණ්ණනා

165-7. ‘‘ඡන්දං දත්වා ඛණ්ඩසීමං වා සීමන්තරිකං වා බහිසීමං වා ගන්ත්වා ආගතො භික්ඛු කම්මං න කොපෙති, තස්මා ගමිකභික්ඛූනං ඡන්දං ගණ්හිත්වා ඛණ්ඩසීමං බන්ධිත්වා පුන විහාරසීමං බන්ධිතුං තෙසං ඡන්දං න ගණ්හන්තී’’ති වදන්ති. ‘‘මුහුත්තං එකමන්තං හොථා’’තිආදිවචනතො යං කිඤ්චි භික්ඛුකම්මං ගහට්ඨාදීසු හත්ථපාසගතෙසු න වට්ටතීති සිද්ධං. නිස්සීමන්ති බහිසීමං. තස්ස සම්මුතිදානකිච්චං නත්ථීති තස්මිං සතිපි වට්ටතීති අත්ථො. ආසනෙන සහ උදකන්ති අත්ථො. පන්නරසොපීති අපි-සද්දො චාතුද්දසිං සම්පිණ්ඩෙති, තෙන වුත්තං මහාඅට්ඨකථායං ‘‘යදි නො එත’’න්ති. ‘‘අජ්ජ මෙ උපොසථො පන්නරසො’’ති අධිට්ඨානං සදා න කිඤ්චි, න අඤ්ඤථාති එකෙ.

ආපත්තිපටිකම්මවිධිකථාදිවණ්ණනා

169-170. පටිදෙසෙමීති යාය කායචි භාසාය වුත්තෙ දෙසනා ච පටිග්ගහො ච හොතියෙව දිට්ඨාවිකම්මෙන විසුද්ධියා වුත්තත්තාති කෙචි. වෙමතිකෙන ‘‘අහං, භන්තෙ, එකිස්සා ථුල්ලච්චයාපත්තියා වෙමතිකො, යදා නිබ්බෙමතිකො භවිස්සාමි, තදා තං ආපත්තිං පටිකරිස්සාමී’’ති වත්තබ්බං. එවං කතෙ යාව නිබ්බෙමතිකො න හොති, තාව සභාගාපත්තිං පටිග්ගහෙතුං න ලභති, අඤ්ඤෙසඤ්ච කම්මානං පරිසුද්ධො නාම හොති. පුන නිබ්බෙමතිකො හුත්වා දෙසෙතබ්බං. න චාති නෙව පාළියං න අට්ඨකථායං අත්ථි, දෙසිතෙ පන දොසො නත්ථීති. තථා ඉතො වුට්ඨහිත්වා තං ආපත්තිං පටිකරිස්සාමීති එත්ථ ච සකලසඞ්ඝෙ සභාගාපත්තිං ආපන්නෙ, වෙමතිකෙ ච. තථා ච ‘‘සබ්බො සඞ්ඝො සභාගාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා යදා සුද්ධං පස්සිස්සතී’’ති, ‘‘තදා තස්ස සන්තිකෙ තං ආපත්තිං පටිකරිස්සතී’ති වත්වා ‘උපොසථං කාතුං ලභතී’’ති ච ලිඛිතං.

අනාපත්තිපන්නරසකාදිකථාවණ්ණනා

172-3. ‘‘අත්ථඤ්ඤෙ’’ති පුබ්බවාරෙ, ‘‘අථඤ්ඤෙ’’ති පච්ඡාවාරෙ පාඨො. සීමං ඔක්කන්තෙ වා ඔක්කමන්තෙ වා පස්සන්ති. ධම්මසඤ්ඤිනො පන අඤ්ඤාණෙන හොන්ති. ‘‘වෙමතිකපන්නරසකං උත්තානමෙවා’’ති පාඨො.

සීමොක්කන්තිකපෙය්‍යාලකථාවණ්ණනා

178. ‘‘න අකාමා දාතබ්බා’’තිවචනතො ඉච්ඡාය සති දාතබ්බාති සිද්ධං.

ලිඞ්ගාදිදස්සනකථාවණ්ණනා

180. නාභිවිතරන්තීති එත්ථ ලද්ධිනානාසංවාසකා කිර තෙ. කම්මනානාසංවාසකඤ්හි දිට්ඨිං පටිනිස්සජ්ජාපෙත්වා තස්ස ඔසාරණකම්මං කාතබ්බං. එවඤ්හි කතෙ තෙන සද්ධිං උපොසථං කාතුං වට්ටති. ඉතරෙන ලද්ධිනිස්සජ්ජනමත්තෙන කාතුන්ති වුත්තං. ආපත්තියා අදස්සනෙ අප්පටිකම්මෙ උක්ඛිත්තකඤ්ච දිට්ඨියා අප්පටිනිස්සග්ගෙ උක්ඛිත්තකඤ්ච ජානිත්වා තෙන සද්ධිං කරොන්තස්ස පාචිත්තියං, තස්මා ඉමෙ උක්ඛිත්තානුවත්තකාති වෙදිතබ්බාති එකෙ.

නගන්තබ්බගන්තබ්බවාරකථාවණ්ණනා

181. න ගන්තබ්බොති කිං සන්ධාය? ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝෙනා’’ති වචනතො යස්මිං විහාරෙ සතං භික්ඛූ විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ කෙනචිදෙව කරණීයෙන දස දස හුත්වා විසුං විසුං නානාඋදකුක්ඛෙපසීමාදීසු ඨත්වා උපොසථං කාතුං ලභන්ති. නවකම්මසාලාදිකා නානාසීමාකොටි උපොසථාධිට්ඨානත්ථං සීමාපි නදීපි න ගන්තබ්බා. ගරුකං පාතිමොක්ඛුද්දෙසං විස්සජ්ජිත්වා ලහුකස්ස අකත්තබ්බත්තා ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝෙනා’’ති වචනං සාධෙති. තත්ථ ‘‘යස්මිං ආවාසෙ උපොසථකාරකා …පෙ… අකත්වා න ගන්තබ්බො’’ති වචනතො විස්සට්ඨඋපොසථාපි ආවාසා ගන්තුං වට්ටතීති සිද්ධං. ‘‘තතො පාරිසුද්ධිඋපොසථකරණත්ථං විස්සට්ඨඋපොසථා ගන්තුං වට්ටති, ඛණ්ඩසීමං වා පවිසිතුන්ති අපරෙ වදන්තී’’ති වුත්තං. ඉමිනා නෙව උපොසථන්තරායොති ‘‘අත්තනො උපොසථන්තරායො’’ති ලිඛිතං.

වජ්ජනීයපුග්ගලසන්දස්සනකථාවණ්ණනා

183. ‘‘අන්තිමවත්ථුං අජ්ඣාපන්නස්ස නිසින්නපරිසාය කලහාදිභයෙන නාහං කරිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා නිසීදිතුං වට්ටති. අඤ්ඤකම්මෙ තස්ස නිසින්නපරිසාය ආපත්ති නත්ථීති එකෙ. ‘‘න ච, භික්ඛවෙ, අනුපොසථෙ උපොසථො කාතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝසාමග්ගියා’’ති (මහාව. 183) වචනතො සාමග්ගීදිවසො අනුපොසථදිවසොති අත්ථතො වුත්තං විය දිස්සති. ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, උපොසථා’’ති වුත්තවචනවසෙනෙතං වුත්තං, අඤ්ඤථා පරිවාරපාළියා විරුජ්ඣතීති ආචරියා. චාතුද්දසියං, පන්නරසියං වා චෙ සඞ්ඝො සමග්ගො හොති, ‘‘අජ්ජුපොසථො සාමග්ගී’’ති අවත්වා පකතිනීහාරෙනෙව කත්තබ්බන්ති දස්සනත්ථං යථාදෙසනා කතාති නො තක්කො. අඤ්ඤථා යථාවුත්තද්වයෙ චෙ සාමග්ගී හොති, තත්ථ උපොසථං අකත්වා අනුපොසථදිවසෙ එව සාමග්ගීඋපොසථො කාතබ්බොති ආපජ්ජති. අඤ්ඤථා පුබ්බෙ පටිසිද්ධත්තා ඉදානි පටිසෙධනකිච්චං නත්ථි. ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවසිකං පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතබ්බ’’න්ති (මහාව. 136) පුබ්බෙ හි වුත්තං. අථ වා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, උපොසථෙ පාතිමොක්ඛං උද්දිසිතු’’න්ති පුබ්බෙ වුත්තත්තා ‘‘සකිං පක්ඛස්ස චාතුද්දසෙ වා පන්නරසෙ වා’’ති ච ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, උපොසථා’’ති (මහාව. 149) ච පච්ඡා වුත්තත්තා තතො අඤ්ඤස්මිං දිවසෙ උපොසථො න කාතබ්බොති අත්ථතො ආපන්නං අනිට්ඨං, සති සඞ්ඝසාමග්ගියා අඤ්ඤො දිවසො පකතිවසෙන අනුපොසථොපි උපොසථදිවසො නාම හොතීති දස්සනවසෙන නිවාරෙතුම්පි එවංදෙසනා කතාති වෙදිතබ්බා.

උපොසථක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.